བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ།

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="bo">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>bowiki</dbname>
    <base>https://bo.wikipedia.org/wiki/%E0%BD%82%E0%BD%99%E0%BD%BC%E0%BC%8B%E0%BD%84%E0%BD%BC%E0%BD%A6%E0%BC%8D</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">མི་ཌི་ཡ་།</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">དམིགས་བསལ།</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">བགྲོ་གླེང་།</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">སྤྱོད་མཁན།</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">སྤྱོད་མཁན་གྱི་ བགྲོ་གླེང་།</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia བགྲོ་གླེང་།</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ཡིག་ཆ།</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ཡིག་ཆའི་ བགྲོ་གླེང་།</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">མི་ཌི་ཡ་ཝི་ཀི།</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">མི་ཌི་ཡ་ཝི་ཀིའི་ བགྲོ་གླེང་།</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">དཔེ་པང་།</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">དཔེ་པང་གི་ བགྲོ་གླེང་།</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">རམ་འདེགས།</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">རམ་འདེགས་ཀྱི་ བགྲོ་གླེང་།</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">རིགས་དབྱེ།</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">རིགས་དབྱེའི་ བགྲོ་གླེང་།</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ།</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1578</id>
    <revision>
      <id>162522</id>
      <parentid>161757</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23708</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260801sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>162522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119975" sha1="noyncth1iiny6drgxoedwfc6ll7k1l0" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:20em; float:right; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; padding:3px; margin-left:1em; font-size:88%; color:black; line-height:1.4em;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold; padding:0.8em; background:#cedff2; border:1px solid #a2a9b1;&quot; | ༸གོང་ས་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་བཅུ་བཞི་པ་མཆོག&lt;br&gt;&lt;small&gt;14th Dalai Lama, Tenzin Gyatso&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; padding:0.5em;&quot; | 
[[File:Tenzin Gyatso.jpg|Tenzin_Gyatso.jpg|200px]]
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#f2f2f2; width:35%;&quot; | ཆོས་ལུགས།
| [[ནང་པ་སངས་རྒྱས་པའི་ཆོས།]] [[དགེ་ལུགས་པ།]]
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#f2f2f2;&quot; | ཁྲི་བཞུགས།
| ༡༩༤༠ ཟླ་ ༢ ཚེས་ ༢༢ – ད་ལྟ།
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#f2f2f2;&quot; | རྒྱལ་ཚབ་རྣམ་པ།
| style=&quot;font-size:90%;&quot; | ༡. [[རྭ་སྒྲེང་རིན་པོ་ཆེ།]] (1934–41)&lt;br&gt;༢. [[སྟག་བྲག་རིན་པོ་ཆེ།]] (1941–50)
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; background:#cedff2; font-weight:bold; border-top:1px solid #a2a9b1;&quot; | ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ལས་འགན།
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#f2f2f2;&quot; | བོད་ཀྱི་དབུ་ཁྲིད།
| ༡༩༥༠ – ༡༩༥༩
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#f2f2f2;&quot; | བཙན་བྱོལ་གཞུང་།
| ༡༩༥༩ – ༢༠༡༡ (CTA)
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; background:#cedff2; font-weight:bold; border-top:1px solid #a2a9b1;&quot; | མི་སྒེར་གྱི་གནས་ཚུལ།
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#f2f2f2;&quot; | འཁྲུངས་མིང་།
| ལྷ་མོ་དོན་གྲུབ།
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#f2f2f2;&quot; | འཁྲུངས་ཚེས།
| ༡༩༣༥ ཟླ་ ༧ ཚེས་ ༦ (དགུང་ལོ་ ༩༠)
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#f2f2f2;&quot; | འཁྲུངས་ཡུལ།
| [[བོད་]]ཨ་མདོ་སྟག་འཚེར།
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#f2f2f2;&quot; | ཡབ་ཡུམ།
| ཆོས་སྐྱོང་ཚེ་རིང་།&lt;br&gt;བདེ་སྐྱིད་ཚེ་རིང་།
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#f2f2f2;&quot; | ཕྱག་རྟགས།
| [[File:Dalai Lama's Signature.svg|100px]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center; background:#cedff2; font-weight:bold; border-top:1px solid #a2a9b1;&quot; | ཐུགས་བསྐྱེད་དམ་བཅའ་བཞི།
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#f2f2f2;&quot; | དང་པོ།
|[[ཐུགས་བསྐྱེད་དམ་བཅའ་དང་པོ|འགྲོ་བ་མི་ལ་གཅིག་མཚུངས་ཀྱི་བདེ་སྐྱིད་བསྐྲུན་ཐབས།]]
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#f2f2f2;&quot; | གཉིས་པ།
|[[ཆོས་ལུགས་མཐུན་འབྲེལ།]]
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#f2f2f2;&quot; | གསུམ་པ།
|[[བོད་ཀྱི་ཆོས་རིག་འཛིན་སྐྱོང་སྤེལ་གསུམ།]]
|-
! style=&quot;text-align:left; background:#f2f2f2;&quot; | བཞི་པ།
|[[རྒྱ་གར་གྱི་གནའ་བོའི་རིག་གཞུང་སླར་གསོ།]]
|}

&lt;big&gt;&lt;p&gt;ྋརྒྱལ་དབང་བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་མཆོག་ནི། ཤིང་ཕག་སྤྱི་ལོ་ ༡༩༣༥ ཟླ་ ༧ ཚེས་ ༦ ཉིན་མདོ་སྨད་སྐུ་འབུམ་ཉེ་འཁོར་སྟག་འཚེར་ཞེས་པའི་ཡུལ་དུ་ཡབ་ཆོས་སྐྱོང་ཚེ་རིང་དང༌། ཡུམ་བདེ་སྐྱིད་ཚེ་རིང༌། གཉིས་ཀྱི་སྲས་སུ་སྐུ་འཁྲུངས་ཤིང་ཐོག་མའི་མཚན་ལ་ལྷ་མོ་དོན་གྲུབ་ཅེས་གསོལ། ལྷ་མོའི་བླ་མཚོའི་གཟིགས་སྣང་དང༌། རྒྱལ་ཚབ་རྭ་སྒྲེང་རིན་པོ་ཆེས་གཙོས་པའི་བོད་ལྗོངས་ལྷ་བླར་ལུང་བརྟག་ཞུས་འབྲས་ཁག་དང༌། ྋགོང་ས་མཆོག་གི་མཛད་སྤྱོད་དང༌། སྐུའི་ཉེར་ཆས་དང་སྔོན་གྱི་སྐུ་འཁོར་ངོས་འཛིན་མཛད་པ་སོགས་ྋརྒྱལ་མཆོག་གོང་མའི་ཡང་སྲིད་འཁྲུལ་བྲལ་ངེས་བརྙེད་བྱུང་བ་ལྟར་ངོས་འཛིན་ཞུས་ཏེ་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་གདན་དྲངས། &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;སྤྱི་ལོ་ ༡༩༣༩ ལོའི་བོད་ཟླ་ ༡༠ ཚེས་ ༡༣ ཉིན་ཇོ་བོ་ཤཱཀྱ་མུ་ནེའི་སྐུ་མདུན་དུ་རྒྱལ་ཚབ་རྭ་སྒྲེང་རིན་པོ་ཆེ་མཆོག་གིས་དབུ་སྐྲ་གཙུག་ཕུད་བཞེས་ཏེ། རྗེ་བཙུན་འཇམ་དཔལ་ངག་དབང་བློ་བཟང་ཡེ་ཤེས་བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་དཔལ་བཟང་པོ་ཞེས་མཚན་གསོལ་ཅིང༌། ལྕགས་འབྲུག་སྤྱི་ལོ་ ༡༩༤༠ བོད་ཟླ་ ༡ ཚེས་ ༡༤ ཉིན་ཕོ་བྲང་པོ་ཏཱ་ལའི་གསེར་ཁྲིར་མངའ་གསོལ་ཞུས། དགུང་ལོ་དྲུག་ནས་བཅུ་ཕྲག་རིག་གནས་སྤྱི་དང་ལྷག་པར་གཞུང་ཆེན་བཀའ་པོད་ལྔ་ལ་གསན་བསམ་སློབ་གཉེར་གནང་སྟེ་གདན་ས་སེ་འབྲས་དགའ་གསུམ་ལ་གྲྭ་བསྐོར་མཛད་པ་མ་ཟད། དགུང་ལོ་ ༢༥ ཐོག་ལྷ་ལྡན་སྨོན་ལམ་ཆེན་མོར་མཁས་པ་སྟོང་ཕྲག་འཛོམས་པའི་མདུན་སར་དགེ་བཤེས་ལྷ་རམས་པའི་དམ་བཅའ་འཇོག་གནང་མཛད། དེ་བཞིན་སྐུ་ན་གཞོན་དུས་ནས་འཛམ་གླིང་གི་གནས་ཚུལ་སྤྱི་དང༌། བྱེ་བྲག་ཚན་རིག་སོགས་ལ་ཐུགས་སྣང་ཆེན་པོ་མཛད། &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;ལྕགས་སྟག་སྤྱི་ལོ་ ༡༩༥༠ ལོར་རྒྱ་ནག་གི་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཐོག་བོད་རྒྱ་ཁོངས་ཡིན་པའི་གླེང་ཕྱོགས་བཟོ་བ་དང་ཆབས་ཅིག མདོ་ཁམས་ཀྱི་ཡུལ་ཁུལ་ཕལ་ཆེར་བཙན་བཟུང་བྱས་ཏེ། བོད་ལྗོངས་ཡོངས་རྫོགས་རྒྱའི་བཙན་བཟུང་བྱས་ཏེ། བོད་ལྗོངས་ཡོངས་རྫོགས་རྒྱའི་བཙན་དབང་འོག་འཚུད་ལ་ཉེ་བའི་གཉན་འཕྲང་ཅན་གྱི་དུས་སུ་གྱར་སྐབས་བོད་ཟླ་ ༡༡ ཚེས་ ༡༧ ཉིན་བོད་ལྗོངས་ལྷ་མི་ཡོངས་ཀྱིས་གསོལ་འདེབས་ནན་ཞུས་ལྟར་དགུང་གྲངས་ ༡༦ ལས་མ་སོན་ཀྱང་ལུགས་གཉིས་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་འགན་དབང་ཆ་ཚང་བཞེས། ས་ཕག་སྤྱི་ལོ་ ༡༩༥༡ ལོའི་ཟླ་ ༥ ཚེས་ ༢༣ ཉིན་རྒྱ་ནག་གིས་འཇིགས་བསྐུལ་འོག་བཏོན་པའི་གྲོས་མཐུན་དོན་ཚན་བཅུ་བདུན་ཟེར་བར་བོད་ཀྱི་སྐུ་ཚབ་ཚོས་མཚན་རྟགས་མི་འགོད་ཐབས་མེད་བྱུང༌། 
བོད་ཀྱི་གང་ཅིའི་གནས་སྟངས་ཡར་རྒྱས་གཏོང་ཆེད་ལེགས་བཅོས་ལས་ཁུངས་ཆེད་འཛུགས་མཛད་པ་དང་འབྲེལ་རྒྱ་ནག་གཞུང་དང་གནས་ཚུལ་ཞི་འགྲིགས་ཡོང་རེས་སྐབས་བསྟུན་ཐབས་མཁས་ཀྱི་མཛད་པ་མང་དུ་བསྐྱངས། སྤྱི་ལོ་ ༡༩༥༤ ལོར་རྒྱ་ནག་པེ་ཅིང་དུ་ཆིབས་བསྒྱུར་བསྐྱངས་ཏེ་རྒྱ་ནག་དམར་ཕྱོགས་གཞུང་གི་འགོ་འཁྲིད་མའོ་ཙེ་ཏུང་དང༌། ཀྲུའོ་ཨན་ལེ་སོགས་མཇལ་འཕྲད་གནང་ཞིང༌། དེ་ནི་ྋ་གོང་ས་མཆོག་ཕྱི་རྒྱལ་དུ་ཆིབས་བསྒྱུར་བསྐྱངས་པ་ཐོག་མ་དེ་ཡིན། སྤྱི་ལོ་ ༡༩༥༩ ལོར་རྒྱ་གར་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་ཆོས་ཚོགས་ནས་གདན་ཞུ་གནང་བ་ལྟར་སྟོན་པ་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་ནས་ལོ་ ༢༥༠༠ འཁོར་བའི་དུས་དྲན་དུ་རྒྱ་གར་ལ་ཆིབས་བསྒྱུར་བསྐྱངས་ཤིང་རྒྱ་ནག་གི་སྲིད་བློན་ཀྲུའོ་ཨན་ལེ་དང༌། རྒྱ་གར་གྱི་སྲིད་བློན་ནེ་རེའུ་ལྷན་དུ་བོད་ནང་རྒྱ་དམར་གྱི་བྱ་སྤྱོད་ངན་པ་རྣམས་མཚམས་འཇོག་ཡོང་བའི་བཀའ་མོལ་གནང༌། &lt;/p&gt;
&lt;p&gt;སྤྱི་ལོ་ ༡༩༥༩ ལོར་ཟླ་བ་ ༣ ཚེས་ ༡༠ ཉིན། རྒྱ་དམར་གྱིས་བོད་མིའི་འདོད་བློ་དང་མ་འཚམས་པའི་བཙན་འཛུལ་གྱི་བྱ་ངན་རིམ་པར་བྱས་པ་དང༌། ལྷག་པར་ཕྱི་ཚུལ་དུ་ྋགོང་ས་མཆོག་དམག་ཁུལ་ཁང་དུ་གཟིགས་མོར་གདན་འདྲེན་ཞུ་ཁུལ་བྱས་ཏེ། དོན་དངོས་སུ་སྐུ་ཕྱྭར་གནོད་འཚེ་བརྩམས་འཆར་ཡོད་པའི་གནས་ཚུལ་བོད་འབངས་ཚོས་གསལ་པོར་ཤེས་པས། བོད་རང་དབང་སྒེར་ལངས་ཀྱི་རྔམ་སྟོན་གཞི་རྒྱ་ཆེན་པོ་བྱས་པ་དང་དེར་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་ཡ་ང་བྲལ་བའི་དྲག་གནོན་མི་ཆོས་ལས་འདས་པ་བྱས་པར་བརྟེན། བོད་ཀྱི་འཕྲལ་ཕུགས་བདེ་དོན་ལ་དགོངས་ནས་ཟླ་བ་ ༣ ཚེས་ ༡༧ དགུང་དྲོ་ལྷ་ས་ནས་རྒྱ་གར་དུ་བོད་གཞུང་དམངས་གང་ཙམ་དང་བཅས་པ་བཙན་བྱོལ་ལ་ཕེབས་ཤིང༌། བཙན་བྱོལ་བོད་གཞུང་གསར་འཛུགས་དང༌། གྲོས་མཐུན་དོན་ཚན་བཅུ་བདུན་ཟེར་བར་ངོས་ལེན་མེད་པའི་གསལ་བསྒྲགས་མཛད་པ་བཅས་སོ། ། &lt;/p&gt; &lt;/big&gt;

== ཆོས་ལུགས། ==

== པར་རིས་བར་འཁྱམས། ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
File:Dalai Lama boy.jpg|

File:14th Dalai Lama.jpg|
File:DalaiLamaRichardGere.jpg|
File:Dalai Lama and Bishop Tutu. Carey Linde.jpg| [[ཌེ་སི་མོན་ཌི་ཏུ་ཏུ།]]
File:Dalai Lama Congressional Medal.jpg|

&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

== ཟིན་ཐོ་འམ་དཔྱད་གཞི། ==
== དཔྱད་གཞིའི་དཀར་ཆག། ==
== ད་དུང་གཟིགས། ==
== ཕྱི་ཕྱོགས་དྲ་མཐུད། ==


{{རྒྱལ་བ་རྣམས་}}

{{stub}}

[[Category:ཏཱ་ལའི་བླ་མ་]]
[[Category:བོད་ཀྱི་མཁས་དབང་།]]
[[Category:བོད་ཀྱི་བླ་མ།]]

== Life as the Dalai Lama ==


[[File:Potala_Palace,_Tibet.jpg|thumb|ལྷ་སའི་ [[ཕོ་བྲང་པོ་ཏ་ལ་]] དེ་རིང་ ཡུ་ནེ་སི་ཁོའི་ འཛམ་གླིང་ཤུལ་བཞག་རིག་གནས་ཀྱི་གྲས་ སུ་ཚུད་ཡོད།]]
བྱུང་རབས་ཀྱི་རིང་ལ། ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ (Dalai Lamas) མཆོག་གིས་བོད་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་གཉིས་ཀྱི་འགན་འཁུར་ཞིང་།  བོད་ཡུལ་དང་དེའི་རིང་ལུགས་ཀྱི་ཐད་ལ་དབང་འཛིན་ཚད་གཞི་འདྲ་མིན་ཡོད། འདི་ནི་སྤྱི་ལོ་ ༡༦༤༢ ལོར་དྷ་ལའི་ལཱ་ལྔ་པའི་སྲིད་སྐྱོང་དང་འགོ་འཛུགས་ཏེ་ ༡༩༥༠ ལོའི་ལོ་ ༡༩༥༠ བར་ (༡༧༠༥ ནས་ ༡༧༥༠ བར་མ་གཏོགས་) བརྩོན་ཤུགས་བསྐྱེད་ཡོད། དུས་སྐབས་དེའི་རིང་དྷ་ལིལའི་ལམ་རྣམས་ཀྱིས་བོད་གཞུང་གི་སྲིད་སྐྱོང་ (Ganden Phodrang) གྱི་དབུ་འཁྲིད་བྱས་པ་ཡིན། འོན་ཀྱང་ ༡༩༡༢ ལོའི་བར་དུ་ ༡༣ པ་དང་དྷ་ལའི་ལ་མཱ་གྱིས་བོད་རང་བཙན་ཆ་ཚང་ཐོབ་པའི་གསལ་བསྒྲགས་བྱས་སྐབས། ཁོང་གི་སྲིད་སྐྱོང་ནི་ཐོག་མར་མོང་གོ་རྒྱལ་པོའ ་ི (༡༦༤༢-༡༧༢༠) དང་དེའི་རྗེས་མ་མོང་གོ་དབུ་འཁྲིད་པའི་ཅིན་རྒྱལ་བརྒྱུད་ (༡༧༢༠-༡༩༡༢) ཀྱི་སྲུང་སྐྱོབ་དང་སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི་དབང་འོག་ཏུ་གནས་ཡོད་དོ༎&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ངོས་འཛིན་བྱེད་པའི་སྐབས་རིག་གནས་མིའི་རིགས་རིག་པ་བ་ མེལ་ཝིན་གྷོལ་ཌི་སི་ ཐེན་གྱིས་བྲིས་པ་ལྟར་ན། &lt;ref name=&quot;Goldstein1991&quot;&gt;{{Cite book |last=Goldstein |first=Melvyn C. |url=https://books.google.com/books?id=Upwq0I-wm7YC&amp;pg=PA328 |title=A History of Modern Tibet, 1913–1951: The Demise of the Lamaist State |date=18 June 1991 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-91176-5 |pages=328ff |access-date=12 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190723165025/https://books.google.com/books?id=Upwq0I-wm7YC |archive-date=23 July 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Powers&quot;&gt;{{Cite book |last=Powers |first=John |title=The Buddha Party: How the People's Republic of China Works to Define and Control Tibetan Buddhism}}&lt;/ref&gt;

དེ་རྗེས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༣༩ ལོར་དགུང་ལོ་བཞིའི་སྟེང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་རྣམས་ཀྱི་འགྲིམ་འགྲུལ་བརྒྱུད་ལྷ་སར་གདན་དྲངས། རྒྱ་གར་ དང་བོད་ནང་གནས་སྡོད་བྱེད་མཁན་དབྱིན་ཇིའི་གཞུང་འབྲེལ་མི་སྣ་ཟུར་པ་ཚོས་༡༩༤༠ ལོའི་ཟླ་༢ པའི་ནང་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་ཁྲི་སྟེགས་སུ་ [[བྷེ་སེལ་གྷོལ་ཌི།|དབྱིན་]] ཇི་དང་རྒྱ་ནག་གི་སྐུ་ཚབ་ཚོ་ཕེབས་ཡོད་པའི་སྐོར་དྲན་གསོ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། དེ་རྗེས་རྒྱ་ནག་གི་གསར་འགྱུར་ནང་རྩོམ་ཡིག་ཅིག་ཐོན་ནས་ཝུ་ཡིས་སྐུ་སྒེར་གྱིས་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་བསྐོ་བཞག་བྱས་པ་ཁྱབ་བསྒྲགས་བྱས་པ་དང་།  
[[File:Map_of_Tibet-_&quot;TIBET_CONFIDENTIAL&quot;_&quot;Ethnographic_Boundary_of_Tibet&quot;_&quot;Approximate_Line_of_Communist_Advance&quot;_and_&quot;Reportedly_occupied_by_Communists&quot;_&quot;11518,_CIA,_2-50&quot;_February_1950_map-_305945_11518_01.jpg|thumb|250x250px|བོད་ཀྱི་མངའ་ཁོངས་ཀྱི་རྒྱ་ཁྱོན་དང་ ༡༩༥༠ ལོར་ རྒྱ་ནག་དམར་པོའི་ མདུན་སྐྱོད་ཀྱི་ཚོད་དཔག་ཐིག]]
ཆིང་ཀའེ་ཤེག་གིས་མཱ་བུ་ཕང་ལ་ཁོང་གི་ཁ་ཆེའི་དམག་མི་ཚོ་༡༩༤༢ལོར་བོད་ལ་བཙན་འཛུལ་བྱེད་པར་ཉེན་བརྡ་གཏོང་དགོས་པའི་བཀའ་བཏང་བ་ &lt;ref name=&quot;Lin&quot;&gt;{{Cite journal |last=Lin |first=Hsiao-ting |year=2006 |title=War or Stratagem? Reassessing China's Military Advance towards Tibet, 1942–1943 |url=https://archive.org/details/sim_china-quarterly_2006-06_186/page/446 |journal=The China Quarterly |volume=186 |pages=446–462 |doi=10.1017/S0305741006000233 |issn=0305-7410 |s2cid=154376402}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; ཆིང་གིས་ཀྱང་བོད་མི་ཚོས་ཉི་ཧོང་དང་མཉམ་དུ་ལས་ཀ་བྱས་ན་མཁའ་ཐོག་ནས་འབར་རྫས་གཏོང་རྒྱུའི་འཇིགས་སྐུལ་བྱས་ཡོད། མ་བུ་ཕང་གིས་༡༩༤༡ལོར་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་ཚང་ [[བླ་བྲང་དགོན།|དགོན་]] པར་འཇབ་རྒོལ་ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Bell 1946, p. 400.&lt;/ref&gt;

༡༩༥༠ ལོའི་ཟླ་ ༡༠ ནང་ [[ཀྲུང་ཧྭ་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ|རྒྱ་ནག་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་]] དམག་དཔུང་གིས་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་མངའ་ཁོངས་ཀྱི་མཐའ་མཚམས་སུ་གོམ་བགྲོད་བྱས་ཏེ་ དམག་དཔོན་གྱིས་ དབང་སྒྱུར་བྱེད་པའི་ [[ཁམས།|ཁམས་ཁུལ་]] དུ་བོད་ཀྱི་དམག་དཔུང་དམག་དཔུང་ཞིག་ཕམ་པར་བརྒྱབ་རྗེས་སྐུ་ཚབ་ཚོགས་པ་བཏང་བ་རེད། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༠ ཟླ་ ༡༡ ཚེས་ ༡༧ ཉིན་དགུང་གྲངས་ ༡༥ ཐོག་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པས་བོད་ཀྱི་སྲིད་དབང་ཆ་ཚང་བཞེས་ཏེ་དུས་སྐབས་ཀྱི་(ཆབ་སྲིད་)དབང་ཆ་བཞེས་ཡོད། &lt;ref name=&quot;dlce&quot;&gt;{{Cite web |title=Chronology of Events |url=http://www.dalailama.com/biography/chronology-of-events |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401120625/http://dalailama.com/biography/chronology-of-events |archive-date=1 April 2017 |access-date=29 April 2015 |website=The 14th Dalai Lama of Tibet |publisher=Office of the Dalai Lama}}&lt;/ref&gt;
[[File:Dalai_and_Panchen.jpg|thumb|མིག་ཤེལ་མེད་པའི་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་དར་མ་ཞིག་(གཡས)དང་ [[པཎ་ཆེན་ཨེར་ཏི་ནི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་|པཎ་ཆེན་རིན་པོ་ཆེ]] (གཡོན)གཉིས་ཀྱི་དཀོན་པའི་པར་རིས། ༡༩༥༤–༡༩༥༥]]
༡༩༤༠ ལོའི་ཟླ་ ༢ ཚེས་ ༢༢ ཉིན་ཏཱ་ལའི་བླ་མས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་དབུ་ཁྲིད་ཀྱི་གོ་གནས་བཞེས་ཡོད་ཀྱང་། 1950. ལུགས་སྲོལ་ལྟར་ན་ཏཱ་ལའི་བླ་མས་དགུང་ལོ་ ༢༠ ཙམ་ལ་སྲིད་དབང་འཛིན་གྱི་ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

ཁོང་གིས་པེ་ཅིང་ལ་སྐུ་ཚབ་ཚོགས་པ་བཏང་ནས་ [[བོད་ཞི་བས་བཅིངས་འགྲོལ་འབྱུང་ཐབས་སྐོར་གྱི་གྲོས་མཐུན་དོན་ཚན་བཅུ་བདུན་|གྲོས་མཐུན་དོན་ཚན་བཅུ་བདུན་ལ་]] མིང་རྟགས་བཀོད་ཡོད།  ཏཱ་ལའི་བླ་མས་ཆིངས་ཡིག་གི་ཟིན་བྲིས་དེ་རྒྱ་ནག་གིས་བྲིས་པ་ཡིན་པར་ཡིད་ཆེས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། བོད་ཀྱི་སྐུ་ཚབ་ཚོས་བཟོ་བཅོས་གང་ཡང་བསམ་འཆར་འདོན་མི་ཆོག་པ་དང་རྒྱ་ནག་གིས་བོད་ཀྱི་སྐུ་ཚབ་རྣམས་ལྷ་སར་བོད་གཞུང་དང་འབྲེལ་བ་བྱེད་དུ་འཇུག་གི་མེད་པ་རེད། བོད་ཀྱི་སྐུ་ཚབ་ཚོགས་པ་དེ་ལྷ་ས་ནས་མིང་རྟགས་བཀོད་པའི་དབང་ཆ་སྤྲད་མེད་ཀྱང་མཐར་རྒྱ་མིའི་གནོན་ཤུགས་འོག་གང་ལྟར་ཡང་མིང་རྟགས་བཀོད་དགོས་པའི་གནོན་ཤུགས་སྤྲད་དེ་དམིགས་བསལ་གྱི་དམིགས་ཡུལ་དེའི་ཆེད་དུ་བཟོས་པའི་མཚོན་རྟགས་བེད་སྤྱད་དེ་མིང་རྟགས་བཀོད་དགོས་པ་རེད། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; གྲོས་མཐུན་དོན་ཚན་བཅུ་བདུན་ ནང་ རྒྱ་ནག་གིས་བོད་ཀྱི་བདག་དབང་ལ་ངོས་འཛིན་བྱས་ཡོད་ཀྱང་རྒྱ་ནག་གིས་ཏཱ་ལའི་བླ་མར་བོད་ནང་ཁུལ་དུ་མུ་མཐུད་དབང་བསྒྱུར་བྱེད་དུ་འཇུག་པ་དང་། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༡ ཟླ་ ༩ ནང་ཕྱིར་ལོག་མཁན་གྱི་སྐུ་ཚབ་ཚོ་དང་གྲོས་བསྡུར་རིང་པོ་བྱས་རྗེས་རྒྱལ་ཡོངས་ཚོགས་ཆེན་གྱིས་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་ལ་དོན་ཚན་བཅུ་བདུན་གྱི་གྲོས་མཐུན་ཁས་ལེན་བྱེད་དགོས་པའི་གྲོས་འཆར་བཏོན་ཡོད། ཁོང་གིས་ཕྱི་ཟླ་ ༡༠ ཚེས་ ༢༤ ཉིན་ཚོགས་གཙོ་ [[མའོ་ཙེ་ཏུང|མའོ་ཙེ་ཏུང་]] ལ་ཁོང་གི་བདེན་དཔང་དེ་ལྕགས་འཕྲིན་བཏང་ཡོད། &lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

ཤེས་ཡོན་པ་ རོ་བྷར་ཊི་བྷར་ནེཊ་(Robert Barnett) ཡིས་བྲན་གཡོག་གི་རྩོད་རྙོག་སྐོར་ལ་བྲིས་དོན། &quot;གལ་ཏེ་བོད་དུ་བྲན་གཡོག་དང་བྲན་གཡོག་གི་རིང་ལུགས་ཡོད་པར་མོས་མཐུན་བྱུང་ནའང་། དེ་ནི་དེང་རབས་སྔོན་གྱི་ཞིང་པ་སྤྱི་ཚོགས་གཞན་དག་ལས་ལག་རྩལ་གྱི་ཐད་ནས་མི་འདྲ་བ་ཞིག་ཡིན། བྲན་གཡོག་རིང་ལུགས་ནི་ཚད་ལས་བརྒལ་བའི་ལོག་སྤྱོད་དང་ཁ་བྲལ་ཐབས་མེད་པ་རེད། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

དགུང་ལོ་ ༡༩ ཡིན་པའི་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གིས་ ༡༩༥༤ ནས་ ༡༩༥༥ བར་རྒྱ་ནག་ནང་ཧ་ལམ་ལོ་གཅིག་རིང་སྐོར་སྐྱོད་བྱས་ཏེ་དེང་རབས་ཀྱི་རྒྱ་ནག་གསར་གཏོད་བྱེད་མཁན་གྱི་གསར་བརྗེའི་འགོ་ཁྲིད་དང་རྒྱ་ནག་དམར་ཤོག་འགོ་ཁྲིད་ཀྱི་མཐོ་རིམ་མི་སྣ་མང་པོ་དང་མཇལ་འཕྲད་གནང་ཡོད། སྤྱི་ཚོགས་རིང་ལུགས་ཀྱི་ཁེ་ཕན་དང་དབུལ་ཕོངས་རྒྱལ་ཁབ་ཆེན་པོ་དེ་དེང་རབས་དང་འདྲ་མཉམ་གྱི་སྤྱི་ཚོགས་སུ་བསྒྱུར་བར་མཁོ་སྤྲོད་བྱས་པའི་སྲིད་འཛིན་ཕན་ནུས་ལྡན་པ་སྟོན་པའི་སྐོར་སྐྱོད་ཁྲོད་ཁོང་གིས་རྒྱ་ནག་དང་སྤྱི་ཚོགས་རིང་ལུགས་ཀྱི་བསམ་བློ་ཤེས་པ་དང་། དེས་ཁོང་ལ་ཡིད་འགུལ་ཐེབས་ཡོད། ༡༩༥༤ ལོའི་ཟླ་ ༩ པར་ཁོང་གིས་རྒྱ་ནག་ གི་ རྒྱལ་ས་ལྟེ་གནས་སུ་ཕེབས་ནས་ཚོགས་གཙོ་མའོ་ཙེ་ཏུང་དང་ པཎ་ [[པཎ་ཆེན་ཨེར་ཏི་ནི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་|ཆེན་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་པ་མཆོག་]] དང་མཇལ་འཕྲད་གནང་བ་   &lt;ref&gt;Bell 1946, p. 400.&lt;/ref&gt; ༡༩༥༤ ལོའི་ཟླ་ ༩ ཚེས་ ༢༧ ཉིན་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་  ཡོངས་མི་དམངས་འཐུས་ ཚོགས་རྒྱུན་ལས་ཨུ་ཡོན་ལྷན་ཁང་  ུ་ཞི་གཞོན་ པར་བདམས་ཐོན་  &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;
[[File:Dalai_Lama_in_1956_in_New_Delhi.jpg|alt=Photo of the Dalai Lama during a visit in India|thumb|ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༦ ལོར་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ།]]
༡༩༥༦ ལོར་ སངས་རྒྱས་ཀྱི་འཁྲུངས་སྐར་ སྲུང་བརྩི་ཞུ་ཆེད་རྒྱ་གར་དུ་ཕེབས་སྐབས་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གིས་ རྒྱ་གར་གྱི་སྲིད་བློན་ ཇ་ཝ་ཧར་ལལ་ནེ་རུ་ ལ་ཁོང་ལ་ཆབ་ སྲིད་ཀྱི་སྐྱབས་བཅོལ་ སྤྲོད་ཆོག་མིན་དྲིས་པ་རེད། ནེ་རུ་ཡིས་འདི་ཞི་བདེ་ལ་ངོ་རྒོལ་བྱེད་པའི་འཁྲུག་རྩོད་ཅིག་ཡིན་པར་ཡིད་ཆེས་མ་བྱས་པ་དང་། རྒྱ་གར་གཞུང་གིས་ ༡༩༥༤ལོར་རྒྱ་ནག་དང་མཉམ་དུ་ཆིངས་ཡིག་བཞག་པའི་ ནང་མོས་མཐུན་བྱུང་བའི་ཐེ་གཏོགས་ མི་བྱེད་པའི་ ལྟ་ཚུལ་དྲན་སྐུལ་བྱས། &lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;{{Cite book |last=Cronin Marcello |first=Patricia |url=https://archive.org/details/dalailamabiograp00patr |title=The Dalai Lama: A Biography |publisher=Greenwood Press |year=2003 |isbn=978-0-313-32207-5 |access-date=5 December 2010 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

རྒྱ་ནག་གིས་&quot;ཁ་ཕྲལ་རིང་ལུགས་པ&quot;དང་&quot;མགོ་སྐོར་བ&quot;ཞེས་འབོད་པའི་ཏཱ་ལའི་བླ་མས་རྒྱ་ནག་ནང་བོད་ཀྱི་གནས་བབ་ཐད་གཞུང་འབྲེལ་གྲོས་མོལ་བྱེད་པར་འབད་བརྩོན་བྱས་   ཨ་རིས་བོད་དུ་ཕྱི་རྒྱལ་གྱི་འགྲོ་འོང་བཀག་སྡོམ་བྱེད་པའི་སྲིད་ཇུས་ལག་བསྟར་བྱེད་པའི་འགན་འཁུར་མཁན་རྒྱ་ནག་གི་དཔོན་རིགས་ཚོར་ཕྱི་སྐྱོད་ལག་ཁྱེར་སྤྲོད་མི་ཆོག་པའི་ཁྲིམས་གཞི་གཏན་འབེབས་བྱས་རྗེས། ཁྱད་པར།&quot; 

རྒྱ་ནག་ཕྱི་སྲིད་ལྷན་ཁང་གིས་ཨ་རི་དང་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་ཁག་ལ་འཚམས་འདྲི་བྱེད་སྐབས་ཏཱ་ལའི་བླ་མར་&quot;གཡོལ་དགོས་&quot;ཞེས་ཉེན་བརྡ་བཏང་ཡོད་པ་དང་།     རྒྱ་ནག་གིས་སྐབས་འགར་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་སྐུ་པར་བཀག་སྡོམ་བྱེད་པ་དང་།   [[བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས།|                                                       གཅིག་]] དྲྭ་ཐོག་སློབ་གསོའི་སྟེགས་བུའི་ཐོག་ཁྱབ་བསྒྲགས་བྱས་པ་ལྟར།&lt;blockquote&gt;ཀྲུང་གོ་གུང་ཁྲན་ཏང་གི་འགོ་ཁྲིད་ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་དང་། དུས་རབས་གསར་པའི་བོད་ལྗོངས་ལས་དོན་གྱི་ལམ་ཕྱོགས་དང་། སྲིད་ཇུས། སྲིད་ཇུས་བཅས་ལག་ལེན་བསྟར་དགོས། མེས་རྒྱལ་དང་མི་རིགས་མཐུན་སྒྲིལ།ཆབ་སྲིད་ཀྱི་གནད་དོན་ཐད་ལངས་ཕྱོགས་བརྟན་པོ་བཟུང་ནས་ལངས་ཕྱོགས་གསལ་པོ་དང་མངོན་གསལ་དོད་པོ། &lt;/blockquote&gt;ཕྱི་ལོ་ ༢༠༡༨ ཟླ་ ༤ ནང་ཏཱ་ལའི་བླ་མས་ [[དགེ་འདུན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ།|དགེ་འདུན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མའི་]] སྐོར་ལ་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་བཤད་པའི་སྐད་ཆ་དེ་བདེན་དཔང་བྱས་ཏེ་ཁོང་གིས་ངོས་འཛིན་བྱས་པའི་པཎ་ཆེན་རིན་པོ་ཆེ་གསོན་པོ་ཡོད་པ་དང་སྤྱིར་བཏང་གི་སློབ་གསོ་ཐོབ་བཞིན་ཡོད་པ་ཁོང་གིས་&quot;བརྟན་པོའི་ཁུངས་སྣེ&quot;ནས་ཤེས་ཀྱི་ཡོད་ཅེས་བརྗོད་ཡོད། རྒྱ་ནག་གིས་ངོས་འཛིན་བྱས་པའི་པཎ་ཆེན་བླ་མ་( [[ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ།|Gyaincain Norbu]] ) མཆོག་གིས་དགེ་རྒན་ཡག་པོ་ཞིག་གི་ལམ་སྟོན་འོག་སློབ་སྦྱོང་ཡག་པོ་བྱེད་པར་རེ་བ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་ཅེས་བརྗོད་ཡོད།  

ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ནི་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་རོགས་སྐྱོར་བྱས་པའི་དྲ་རྒྱའི་དྲ་རྒྱའི་དམིགས་འབེན་དུ་གྱུར་ཡོད། བདེ་འཇགས་མཁས་པ་ཚོས་&quot;བོད་མིའི་ལས་འགུལ་བ་ཚོར་དམིགས་འབེན་བཟུང་བ་དེ་རྒྱ་ནག་གཞུང་འབྲེལ་གྱི་ཐེ་གཏོགས་བྱེད་པའི་མཚོན་རྟགས་ཤུགས་ཆེན་ཞིག་ཡིན་&quot;ཞེས་བརྗོད་ཀྱི་ཡོད།  ༢༠༠༩ ལོར་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་སྒེར་གྱི་ཡིག་ཚང་གིས་ ཊོ་རོན་ཊོ་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་ གི་ རྒྱལ་སྤྱིའི་ཞིབ་འཇུག་ལྟེ་གནས་ཀྱི་ ཞིབ་འཇུག་པ་ཚོར་ཁོང་གི་གློག་ཀླད་ནང་མཉེན་ཆས་ངན་པ་ཡོད་མེད་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་དགོས་པའི་བཀའ་བཏང་ཡོད། འདི་ནི་ GhostNet ཞེས་པའི་དྲ་རྒྱའི་གསང་མྱུལ་གྱི་བྱ་སྤྱོད་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། དེས་རྒྱལ་ཁབ་103ཡི་གློག་ཀླད་1295ལ་འཛུལ་ཞུགས་བྱས། དེའི་ནང་གཞུང་ཚབ་ཁང་དང་། ཕྱི་འབྲེལ་ལས་ཁུངས། གཞུང་ལས་ཁང་གཞན་དག་དང་།   

དྲ་རྒྱའི་གསང་མྱུལ་དྲ་རྒྱ་གཉིས་པ་ Shadow Network ཞེས་པ་དེ་ཞིབ་འཇུག་པ་དེ་དག་གིས་༢༠༡༠ལོར་རྙེད་པ་རེད། &quot;མཐུན་སྒྲིལ་ཅན་གྱི་&quot;རྐུན་མ་དེ་ཚོ་རྒྱ་ནག་གི་གཙུག་ལག་སློབ་གྲྭ་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པས་པེ་ཅིང་གིས་ཡང་བསྐྱར་དེའི་ནང་ཞུགས་ཡོད་ཅེས་ཁས་མ་བླངས་པ་རེད།    གི་ རྐུན་མ་ཚོས་ The New York Times དང་ །

=== རྒྱ་གར་དུ་བཙན་བྱོལ་དུ་འབྱོར། ===
[[File:IMG_1206_Lhasa_Potala.jpg|thumb|[[ཕོ་བྲང་པོ་ཏ་ལ་|ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་སྔོན་མའི་ཁང་པ་པོ་ཏ་ལའི་བསྐྱུར་]] ཡོད། ཁྲི་སྟེང་དུ་བཞག་པའི་གོས་སྟོང་དེས་ཁོང་མེད་པའི་མཚོན་རྟགས་ཡིན།]]
[[File:The_14th_Dalai_Lama_with_Lillard_Hill_in_1959.jpg|thumb|ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༩ ལོར་ ཨ་རིའི་རླུང་འཕྲིན་ཁང་གི་ གསར་འགོད་པ་ Lillard Hill ལགས་ཀྱིས་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པར་བཅར་འདྲི་བྱེད་བཞིན་པ།]]
[[File:The_Dalai_Lama_opens_art_exhibit_in_Tokyo,_1967.jpg|thumb|༡༩༦༧ ལོར་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་རྒྱ་གར་ནས་ཕྱིར་ཐོན་རྗེས་ཐོག་མར་རྒྱ་གར་དུ་བཞུགས་རྗེས་ ཉི་ཧོང་གཞུང་གིས་ ཁོང་ལ་ཉི་ཧོང་དུ་ཡོད་པའི་སྐབས་རྒྱ་ནག་ལ་འཇབ་རྒོལ་མི་བྱེད་པའི་ཆ་རྐྱེན་འོག་ཕྱི་སྐྱོད་ལག་ཁྱེར་སྤྲད་ཡོད། ]]
༡༩༥༩ ལོའི་བོད་ཀྱི་གྱེན་ལོག་ འགོ་ཚུགས་སྐབས་ཁོང་གི་ཚེ་སྲོག་ལ་འཇིགས་སྣང་སྐྱེས་ནས་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་དང་ཁོང་གི་དམག་མི་ཚོ་  ཨེ་ ཡི་ དམིགས་བསལ་ལས་དོན་སྡེ་ཚན་ གྱི་རོགས་རམ་འོག་ བོད་ནས་བྲོས་བྱོལ་དུ་ ཕྱིན་ པ་དང་ [[ཨཱསཱམ།|།]]   འགའ་ཤས་རྗེས་སུ་ཁོང་གིས་རྒྱ་གར་ [[རྡ་རམ་ས་ལ།|གྱི་དྷ་རམ་ས་]] [[བཙན་བྱོལ་བོད་གཞུང་།|ལར་བཙན་བྱོལ་བོད་གཞུང་]] བཙུགས་པ་དང་། དེ་ལ་རྒྱུན་དུ་&quot; ''ལྷ་ས་ཆུང་ཆུང་'' &quot; ཞེས་འབོད་ཀྱི་ཡོད། བཙན་བྱོལ་དུ་གཞུང་བཙུགས་རྗེས་ཁོང་གིས་ཁོང་གི་རྗེས་སུ་བཙན་བྱོལ་དུ་ཡོང་མཁན་བོད་མི་སྐྱབས་བཅོལ་བ་ཁྲི་༨༠ཙམ་ཞིང་ལས་གཞིས་ཆགས་ཁག་ཏུ་བསྐྱར་དུ་བཙུགས་ཡོད། 

བོད་ཀྱི་ཕྲུ་གུ་ཚོར་ [[བོད་ཀྱི་ཡུལ་གྲུ་སོ་སོའི་སྐད།|སྐད་ཡིག་]] [[བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་|དང་ལོ་རྒྱུས]] ། [[བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན།|ཆོས་ལུགས]] ། [[བོད་ཡུལ།|རིག་གཞུང་]] བཅས་སློབ་ཁྲིད་བྱེད་ཆེད་ཁོང་གིས་བོད་ཀྱི་ཤེས་ཡོན་ལམ་ལུགས་ཤིག་བསྐྲུན་ཡོད། བོད་ཀྱི་ཟློས་གར་སློབ་གླིང་དེ་  གསར་འཛུགས་བྱས་པ་དང་། ༡༩༦༧ལོར་ དབུས་བོད་ཀྱི་མཐོ་རིམ་སློབ་གཉེར་ཁང་དེ་ རྒྱ་གར་གྱི་བོད་མིའི་ཆེད་དུ་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་གཙོ་བོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ &lt;ref name=&quot;bbcprofile&quot; /&gt; ཚེ་སྲོག།

ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གིས་ [[མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས།|མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་]] ལ་བོད་མིའི་ཐོབ་ཐང་སྐོར་འབོད་སྐུལ་ཞུས་ཡོད། འབོད་སྐུལ་དེའི་རྐྱེན་གྱིས་༡༩༥༩དང་། ༡༩༦༡། ༡༩༦༥ ལོར་ སྤྱི་ མཐུན་ཚོགས་ཆེན་ གྱིས་གྲོས་ཆོད་གསུམ་ཆ་འཇོག་   གྲོས་ཆོད་དེ་དག་གིས་རྒྱ་ནག་གིས་ [[བོད་མི|བོད་མིའི་]] འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་ལ་བརྩི་བཀུར་བྱེད་དགོས་པའི་འབོད་སྐུལ་བྱས་ཡོད། ༡༩༦༣ ལོར་ཁོང་གིས་ [[ཡོངས་ཁྱབ་གསལ་བསྒྲགས་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང༌|འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་གི་ཡོངས་ཁྱབ་གསལ་བསྒྲགས་ལ་]] གཞི་བཅོལ་བའི་དམངས་གཙོའི་རྩ་ཁྲིམས་ཤིག་ཁྱབ་བསྒྲགས་བྱས་པ་ &lt;ref name=&quot;bbcprofile&quot; /&gt; ཁོང་གི་ལས་དོན་ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱེད་པའི་འོས་འདེམས་བྱས་པའི་ གྲོས་ཚོགས་ དང་ [[བཙན་བྱོལ་བོད་གཞུང་།|སྲིད་གཞུང་]] བཙུགས་པ་རེད། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༧༠ ལོར་ཁོང་གིས་དྷ་རམ་ས་ལར་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་ཆབ་སྲིད་རིག་གཞུང་དང་འབྲེལ་བའི་བྲིས་མ་ཁྲི་༨༠ལྷག་དང་ཤེས་བྱའི་ཐོན་ཁུངས་གལ་ཆེན་ཁག་ཅིག་ཉར་ཚགས་བྱས་པའི་ བོད་ཀྱི་བརྩམས་ཆོས་དང་ཡིག་ཚགས་ཁང་ ཞིག་སྒོ་འབྱེད་གནང་ཡོད། འཛམ་གླིང་ཐོག་ བོད་རིག་པའི་བསྟི་ གནས་ཁང་གལ་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ཏུ་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། &lt;ref name=&quot;LTWA&quot;&gt;{{Cite web |year=1997 |title=Library of Tibetan Works and Archives |url=http://www.tibet.com/ltwa.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080421150024/http://www.tibet.com/ltwa.html |archive-date=21 April 2008 |access-date=23 September 2008 |publisher=[[Government of Tibet in Exile]]}}&lt;/ref&gt;

༢༠༡༦ ལོར་རྒྱ་གར་གྱི་མི་སེར་དང་ཆབ་སྲིད་ཚོགས་པ་མི་འདྲ་བའི་ཆབ་སྲིད་པ་ཚོས་ཏཱ་ལའི་བླ་མར་རྒྱ་གར་གྱི་ཞི་བའི་གཟེངས་རྟགས་མཐོ་ཤོས་བྷ་རཏ་རཏ་ན་( Bharat Ratna) ཞེས་པའི་གཟེངས་རྟགས་དེ་སྤྲོད་དགོས་པའི་དགོས་འདུན་བཏོན་ཡོད། 

ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༡ ལོར་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་ནང་ཁུལ་གྱི་མི་རྣམས་ པེ་ག་སུས་ལས་གཞིའི་གྲངས་ཐོའི་ ནང་ཁོང་ཚོའི་ཁ་པར་ནང་དུ་ གསང་མྱུལ་མཉེན་ཆས་ བཀོལ་ནས་དམིགས་འབེན་བཟོས་ཡོད་པའི་གནས་ཚུལ་ཐོན་ཡོད། དབྱེ་ཞིབ་ཀྱི་ཐོག་ནས་རྒྱ་གར་གཞུང་གིས་འབྱུང་འགྱུར་གྱི་དམིགས་འབེན་འདེམས་སྒྲུག་བྱས་པ་གསལ་པོ་བསྟན་ཡོད། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

༢༠༢༥ ལོར་རྒྱ་གར་གྱི་གྲོས་ཚོགས་འཐུས་མི་ཚོས་བྷི་ཇེ་པི་ཚོགས་པའི་གྲོས་ཚོགས་འཐུས་མི་སུ་ ཇིཊ་ཀུ་མར་(Sujeet Kumar ) གྱིས་སྣེ་ཁྲིད་དེ་༸གོང་ས་མཆོག་ལ་བྷ་རཏ་རཏ་ན་གཟེངས་རྟགས་སྤྲོད་དགོས་པའི་འབོད་སྐུལ་གནང་ཡོད། 
[[File:Die_Schweiz_für_Tibet_-_Tibet_für_die_Welt_-_GSTF_Solidaritätskundgebung_am_10_April_2010_in_Zürich_IMG_5703.JPG|alt=|thumb|[[གངས་སེང་དར་ཆ།|བོད་ཀྱི་རྒྱལ་དར་]] (ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པས་བཟོས་པ)དེ་༢༠༡༠ལོའི་ཟླ་བ་བཞི་པའི་ནང་སུད་སིའི་ གྲོང་ཁྱེར་ཟུ་རིཆ་གྲོང་ཁྱེར་ དུ་རྒྱ་མཚོ་དང་མཉམ་དུ་གར་སྟེགས་མཉམ་སྤྱོད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།]]
༡༩༨༧ ལོར་ [[ཝ་ཤིན་ཏྲོན།|ཝ་ཤིང་ཊོན་]] དུ་འཚོགས་ པའི་གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་ཚོགས་ཆེན་ ཐོག་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གིས་བོད་ཀྱི་མ་འོངས་པའི་གནས་བབ་ཐད་ཀྱི་བསམ་ཚུལ་བརྗོད་པའི་གསུང་བཤད་གནང་ཡོད། འཆར་གཞི་དེས་བོད་དེ་ རྡུལ་ཕྲན་མཚོན་ཆ་ མེད་པའི་དམངས་གཙོའི་&quot;ཞི་བདེའི་ས་ཁུལ་&quot;ཞིག་ཏུ་འགྱུར་དགོས་པ་དང་། འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་ ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱེད་དགོས་པའི་སྐུལ་མ་བཏང་ཡོད། ༡༩༨༨ ལོའི་ཟླ་ ༦ ཚེས་ ༡༥ ཉིན་ཏཱ་ལའི་བླ་མས་སི་ཊར་ [[སི་ཐི་རཱ་སི་བུར།|སི་བྷོར་གྷི་གྲོང་ཁྱེར་]] དུ་འཆར་གཞི་དེ་རྒྱ་བསྐྱེད་བཏང་བས་འཆར་གཞི་དེ་ལ་&quot;སི་ཊར་སི་བྷོར་གྷི་གྲོས་འཆར&quot;ཞེས་འབོད་ &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (March 2017)&quot;&gt;ཡོད&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; དེ་ནི་རྒྱ་ནག་གཞུང་དང་གྲོས་མོལ་བྱས་ནས་བསྒྲུབ་རྒྱུ་ཡིན་  འོན་ཀྱང་འཆར་གཞི་དེ་བཙན་བྱོལ་བོད་གཞུང་གིས་༡༩༩༡ལོར་ཁས་མ་བླངས་པ་རེད། ༡༩༧༠ ལོར་ ཆེས་མཐོའི་འགོ་ཁྲིད་ [[དེང་ཞ་ཕིང།|ཏེང་ཞའོ་ཕིང་གིས་]] ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ལ་རྒྱ་ནག་གི་ཕྱིར་ལོག་དགོས་པའི་དགོས་མཁོ་གཅིག་པུ་དེ་ཁོང་གིས་&quot;རྒྱ་ནག་གི་མི་སེར་ཞིག་ཡིན་པའི་ཆ་ནས་ཕྱིར་ལོག་དགོས་པ་དེ་ནི་རྒྱལ་ཞེན་ཡིན་&quot;ཞེས་བཀོད་  

ཕྱི་ལོ་ ༢༠༠༥ ཟླ་ ༧ ཚེས་ ༦ ཉིན་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་དགུང་གྲངས་ ༧༠ ལ་ཕེབས་པའི་སྐུའི་འཁྲུངས་སྐར་སྲུང་བརྩི་ཞུས་ཏེ་བོད་མི་སྐྱབས་བཅོལ་བ་དང་དགེ་འདུན་པ་དང་ཕྱི་རྒྱལ་ཡུལ་སྐོར་སྤྲོ་འཆམ་པ་བཅས་ཁྱོན་མི་གྲངས་ ༡༠༠༠༠ ཙམ་ཁོང་གི་ཁྱིམ་གྱི་ཕྱི་རོལ་དུ་འདུ་འཛོམས་བྱུང་ཡོད། ཨུ་རུ་སུའི་ཡེ་ཤུའི་ལྷ་ཁང་ གི་ བླ་ཆེན་ཨ་ལེག་སི་ཡུས་གཉིས་པས་ ནང་པ་ཚོ་དང་འབྲེལ་བ་བཟང་པོ་ཡོད་ཅེས་སྐྱོན་འཛུགས་བྱས་ཡོད། ཡིན་ནའང་ལོ་དེའི་རྗེས་སུ་ཨུ་རུ་སུའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱིས་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ལ་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ནང་པའི་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ ཀལ་མའི་ཀི་ཡ་ ལ་མགྲོན་འབོད་བྱེད་པར་བཀག་འགོག་བྱས།  ཐའེ་ཝན་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྲིད་འཛིན་ ཁྲེན་ཤུའི་བྷི་ཡན་གྱིས་ ཐའེ་པེ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ ཆིང་ཀའེ་ཤེག་དྲན་རྟེན་ཁང་ དུ་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་འཁྲུངས་སྐར་སྲུང་བརྩི་ཞུ་བའི་དགོང་ཚོགས་ཤིག་ལ་མཉམ་ཞུགས་གནང་ཡོད།  ཕྱི་ལོ་ ༢༠༠༨ ཟླ་ ༡༠ ནང་ཉི་ཧོང་དུ་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་ གིས་ ༢༠༠༨ ལོར་བོད་ནང་དྲག་སྤྱོད་ བྱུང་བ་དང་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་ཁོང་ལ་སྐུལ་འདེད་གཏོང་མཁན་ཡིན་པའི་སྐྱོན་འཛུགས་བྱས་ཡོད་པའི་སྐོར་ལ་གསུང་བཤད་གནང་ཡོད། ཁོང་གིས་ལན་དུ་རྒྱ་ནག་གཞུང་དང་གྲོས་མོལ་བྱེད་པའི་འབད་བརྩོན་ལ་ཡིད་ཆེས་ཤོར་ཡོད་པ་དང་། 

མོ་ ར་ཀོཊ་རླུང་འཚུབ་ ཀྱི་རྗེས་སུ་ཐེ་ཝན་ལ་ཕེབས་སྐབས་ཐེ་ཝན་གྱི་ས་གནས་མི་རིགས་ ༣༠ ཡིས་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ལ་ངོ་རྒོལ་བྱས་ཏེ་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་ཡོད་ཅེས་སྐྱོན་བརྗོད་བྱས་ཡོད།    

ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ནི་རྡུལ་ཕྲན་མཚོན་ཆ་མེད་པའི་འཛམ་གླིང་ཞིག་ཡོང་བའི་སྐུལ་སློང་བྱེད་མཁན་ཞིག་ཡིན་པ་དང་ ། རྡུལ་ཕྲན་དུས་རབས་ཞི་བདེ་ ཐེབས་རྩའི་གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་འཐུས་མི་ཡིན།

ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གིས་ མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་གྲོས་ཚོགས་གསར་འཛུགས་ཀྱི་ལས་འགུལ་ ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་གནང་ཡོད། དེ་ནི་མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་དམངས་གཙོའི་བཅོས་སྒྱུར་གྱི་ལས་འགུལ་དང་། 

=== སློབ་ཁྲིད་བྱེད་སྒོ། མང་ཚོགས་གཏམ་བཤད། ===
[[File:Dalai_Lama_1997.jpg|left|thumb|རྒྱ་མཚོ་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༧ ལོར་ཨ་རིའི་རྒྱལ་ས་ [[ཝ་ཤིན་ཏྲོན།|ཝ་ཤིན་ཊོན་]] དུ་འཚམས་འདྲི་གནང་སྐབས།]]
[[File:His_Holiness_giving_teachings_at_Sissu,_Lahaul.jpg|thumb|རྒྱ་མཚོས་ལ་ཧའོལ་ གྱི་སི་སུ་ལ་ སློབ་ཁྲིད་གནང་བཞིན་པ །]]
དགུང་ལོ་༨༠ ཡི་དཀྱིལ་དུ་མ་སླེབས་བར་དུ་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གིས་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཐོག་བཀའ་སློབ་དང་སློབ་ཁྲིད་ཀྱི་ལས་རིམ་བྲེལ་འཚུབ་ཅན་ཞིག་རྒྱུན་འཁྱོངས་གནང་ཡོད། ༢༠༡༨ ནས་བཟུང་ཁོང་གིས་མུ་མཐུད་སློབ་ཁྲིད་གནང་ཡོད་ཀྱང་རྒྱ་གར་ནང་ཁུལ་དུ་འགྲོ་འོང་བྱེད་པར་ཚད་བཀག་བྱས་ཡོད། ཁོང་གི་ མང་ཚོགས་ཀྱི་གསུང་བཤད་ དང་ སློབ་ཁྲིད་ དེ་དག་ སྐད་ ཡིག་སྣ་ཚོགས་ཐོག་ ཐད་གཏོང་ བྱེད་ཀྱི་ &lt;ref name=&quot;Schedule&quot;&gt;{{Cite web |title=Schedule |url=http://www.dalailama.com/teachings/schedule |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055813/http://www.dalailama.com/teachings/schedule |archive-date=22 May 2015 |access-date=19 May 2015 |publisher=Office of the Dalai Lama}}&lt;/ref&gt; དེ་བཞིན་ཁོང་གི་སྔོན་མའི་སློབ་ཁྲིད་ཀྱི་བརྙན་འཕྲིན་མང་པོ་དེར་ལྟ་ཐུབ། དེ་བཞིན་ སྤྱི་དམངས་ཀྱི་གཏམ་བཤད་ དང་། ཚོགས་ཆེན ། དྲི་བ་དྲིས་ ལན ། གྲོས་མོལ ། ཚོགས་ཆུང་གི་གྲོས་བསྡུར་བཅས་ཡོད ། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་སློབ་ཁྲིད་ཀྱི་སློབ་ཚན་གྲགས་ཅན་ཤོས་དེ་ཀ་ ལ་ [[དུས་འཁོར།|ཅཀ་ར་མདོ་]] ཡིན། ༢༠༡༤ བར་ཁོང་གིས་ཁྱོན་བསྡོམས་ཐེངས་ ༣༣ གནང་ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Office of Dalai Lama&quot;&gt;{{Cite web |title=Kalachakra Initiations by His Holiness the Dalai Lama |url=https://dalailama.com/teachings/kalachakra-initiations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091214213557/http://www.dalailama.com/teachings/kalachakra-initiations |archive-date=14 December 2009 |access-date=19 May 2015 |publisher=Office of Dalai Lama |quote=List of}}&lt;/ref&gt; དུས་ཚོད་ཀྱི་ [[དུས་འཁོར།|འཁོར་ལོ་]] ནི་ནང་ཆོས་ཀྱི་སློབ་ཁྲིད་མགུ་རྙོག་ཤོས་ཤིག་ཡིན་ཞིང་། སྐབས་རེ་བདུན་ཕྲག་གཉིས་ཙམ་འགོར་གྱི་ཡོད། ཁོང་གིས་རྒྱུན་དུ་སློབ་མ་དང་སློབ་མ་ཁྲི་200ལྷག་ཙམ་ལ་སློབ་ཁྲིད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། &lt;ref name=&quot;Office of Dalai Lama&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ནི་ [[བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ།|ནང་ཆོས་སྐོར་གྱི་དེབ་མང་པོའི་རྩོམ་པ་པོ་]] ཡིན &lt;ref name=&quot;books&quot;&gt;{{Cite web |last=The Dalai Lama |title=Books (on Buddhism) by the Dalai Lama |url=http://www.dalailama.com/biography/books/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512011836/http://www.dalailama.com/biography/books |archive-date=12 May 2015 |access-date=3 May 2015 |publisher=Various}}&lt;/ref&gt; དག་ལས་མང་ཆེ་བ་ནང་ཆོས་སྤྱིར་བཏང་གི་བརྗོད་གཞིའི་ཐོག་བྲིས་ཡོད་ཀྱང་། [[རྫོགས་ཆེན།|རྫོ་]] &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; །

ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གིས་ཁོང་གི་རྩོམ་ཡིག་&quot;སྙིང་རྗེའི་ཀུན་སྤྱོད&quot;(1999)ཞེས་པའི་ནང་གལ་ཏེ་ང་ཚོས་སྙིང་རྗེ་དེ་ང་ཚོས་བརྩེ་བ་ཡོད་མཁན་ཁོ་ནར་ཉར་ཚགས་བྱས་ན། མཐའ་མར་ང་ཚོས་སྙིང་རྗེའི་སྤུས་ཚད་དེ་མི་ཚེའི་ཆ་ཤས་ཤིག་ཏུ་འགྱུར་རྒྱུ་ཡིན་པ་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་ནས་མིའི་སྤུས་ཚད་དང་ནང་སེམས་ཀྱི་སྟོབས་ཤུགས་ལ་སྐུལ་འདེད་གཏོང་རྒྱུ་ཡིན་ཞེས་བྲིས་ཡོད། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

ལོ་བཅུ་ཕྲག་མང་པོའི་རིང་ལ་ཁོང་གིས་སློབ་ཕྲུག་ཚོས་ [[ནྰ་ལན་དྰ་དགོན།|འཛམ་གླིང་]] རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ལ་ཕེབས་ནས་ནང་ཆོས་ལ་སློབ་ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; པའི་རེ་འདུན་ཡང་ཡང་དང་ལེན་བྱེད་ཀྱི་ &lt;ref name=&quot;DLSch&quot;&gt;{{Cite web |title=Schedule |url=http://www.dalailama.com/teachings/schedule |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055813/http://www.dalailama.com/teachings/schedule |archive-date=22 May 2015 |access-date=3 May 2015 |publisher=Office of Dalai Lama}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Bell 1946, p. 400.&lt;/ref&gt; ཀམ་ལ་ཤཱིལ་, &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; དེ་བ, &lt;ref&gt;Bell 1946, p. 400.&lt;/ref&gt; ཨ་ཏི་ཤ, &lt;ref name=&quot;Atis&quot;&gt;{{Cite web |last=Phuntsok Yangchen |date=1 October 2012 |title=Disciples from over 60 countries attend the Dalai Lama's teachings |url=http://www.phayul.com/news/article.aspx?id=32210 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520175445/http://www.phayul.com/news/article.aspx?id=32210 |archive-date=20 May 2015 |access-date=3 May 2015 |publisher=Phayul.com |quote=The Dalai Lama today began his four-day teachings on Atisha's [text] 'Lamp for the Path to Enlightenment'}}&lt;/ref&gt; ཨཱརྱ་དེ་བ &lt;ref name=&quot;Arya&quot;&gt;{{Cite web |date=17 October 2012 |title=The Dalai Lama's Boston teachings |url=http://www.shambhala.com/blog/shambhala/the-dalai-lamas-teaching-on-stages-of-meditation |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150521130539/http://www.shambhala.com/blog/shambhala/the-dalai-lamas-teaching-on-stages-of-meditation |archive-date=21 May 2015 |publisher=Shambala Publications |quote=Texts mentioned by His Holiness in his talk ... Aryadeva's 400 Stanzas of the Middle Way}}&lt;/ref&gt; ལ་སོགས་པ། ༢༠༡༨ ནས་བཟུང་ཁོང་གི་དུས་ཚོད་ནང་ལ་འབྲེལ་བ་ཉུང་བ་བྱུང་བ་དང་། མང་ཆེ་བ་རྒྱ་གར་ནང་བྱུང་བ་དང་། རྒྱལ་སྤྱིའི་ལྟད་མོ་བ་ཚོར་དྲ་རྒྱའི་ཐོག་ནས་བརྙན་འཕྲིན་གཏོང་མཁན་ཁ་ཤས་བྱུང་ཡོད།
[[File:Dalai_lama_teaching_room.jpg|thumb|བཞུགས་ [[རྡ་རམ་ས་ལ།|སྒར་]] དྷ་རམ་ས་ལའི་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གི་སློབ་སྟོན་ཁང་གཙོ་བོ།]]
[[File:14th_Dalai_Lama_at_Bodh_Gaya_Kalachakra_in_December_1985.jpg|thumb|ཕྱི་ལོ་ ༡༩༨༥ ཟླ་ ༡༢ ཚེས་ ༢༤ ཉིན་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གིས་རྒྱ་གར་གྱི་རྒྱལ་ས་བྷོ་དྷ་གྷ་ཡ་རུ་དུས་འཁོར་གྱི་མཆོད་འབུལ་གནང་བ།]]
[[File:Bodh_Gaya_Kalachakra_crowd_overview_December_1985.jpg|right|thumb|༡༩༨༥ ལོའི་བོད་ཀྱི་ཆོས་ཚོགས་ཀྱི་སློབ་ཁྲིད་བྱེད་སའི་གནས་ཡུལ་གྱི་སྤྱི་བསྡོམས།]]
ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གིས་རང་ཉིད་ནཱ་ལན་ཌའི་བླ་མ་འདི་དག་གི་རྗེས་འཇུག་པ་ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Bell 1946, p. 400.&lt;/ref&gt; བོད་དུ་འཁྱེར་ཡོང་ནས་ནང་ཆོས་ཐོག་མར་བཙུགས་སྐབས་བོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་བ་དང་། དེ་ནས་བཟུང་བོད་ཀྱི་ནང་ཆོས་ཀྱི་སློབ་ཁྲིད་ཀྱི་དབུས་སུ་གནས་ཡོད། 

སློབ་ཁྲིད་གཞན་གྱི་དཔེ་མཚོན་ལྟར་ན། ༡༩༨༤ ལོར་ལོན་ཌོན་དུ་ཁོང་གིས་བརྟེན་པའི་འབྱུང་བའི་འབྲེལ་མཐུད་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་སྐོར་ལ་སློབ་ཁྲིད་བྱེད་པར་གདན་འདྲེན་ཞུས་ [[རྫོགས་ཆེན།|པ་]] དང་། ༡༩༨༨ ལོར་ཁོང་གིས་ལོན་ཌོན་དུ་ཡང་བསྐྱར་སྤྱིར་བཏང་བོད་ཀྱི་ནང་ཆོས་སྐོར་ལ་གསུང་བཤད་གནང་བ་དང་། ༡༩༩༦ ལོར་ལོན་ཌོན་དུ་ཁོང་གིས་ནང་པ་ཚང་མས་ཁས་ལེན་བྱེད་པའི་ནང་ཆོས་ཀྱི་གཞི་རྩ་དང་གཞི་རྩ་ཡིན་པའི་ [[བདེན་པ་རྣམ་པ་བཞི།|བདེན་པ་བཞི་]] སློབ་ཁྲིད་གནང་བ་ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

རྒྱ་གར་ནང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་ &lt;ref name=&quot;Atis&quot;&gt;{{Cite web |last=Phuntsok Yangchen |date=1 October 2012 |title=Disciples from over 60 countries attend the Dalai Lama's teachings |url=http://www.phayul.com/news/article.aspx?id=32210 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150520175445/http://www.phayul.com/news/article.aspx?id=32210 |archive-date=20 May 2015 |access-date=3 May 2015 |publisher=Phayul.com |quote=The Dalai Lama today began his four-day teachings on Atisha's [text] 'Lamp for the Path to Enlightenment'}}&lt;/ref&gt; རམ་ས་ལར་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སློབ་ཁྲིད་དང་གསུང་བཤད་གནང་བ་དང་། བོད་ཀྱི་སྐྱབས་བཅོལ་བའི་གཞིས་ཆགས་ཁག་གི་དགོན་སྡེ་ཁག་ &lt;ref name=&quot;DLSch&quot;&gt;{{Cite web |title=Schedule |url=http://www.dalailama.com/teachings/schedule |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055813/http://www.dalailama.com/teachings/schedule |archive-date=22 May 2015 |access-date=3 May 2015 |publisher=Office of Dalai Lama}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; རྒྱ་གར་ནང་སློབ་ཁྲིད་འདི་དག་ལ་ཞུགས་པར་རིན་པ་སྤྲོད་ཀྱི་མེད། &lt;ref name=&quot;DLSch&quot; /&gt; ཁོང་གིས་ཕྱི་རྒྱལ་དུ་སློབ་ཁྲིད་བྱེད་པར་འགྲོ་སྐབས་མགྲོན་འབོད་བྱེད་མཁན་གྱི་ཚོགས་པས་འགྲོ་གྲོན་ཚང་མ་རྩིས་རྒྱག་པའི་འགྲོ་གྲོན་སྤྲོད་དགོས་པ་ &lt;ref name=&quot;DLSch&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

མཐོ་སློབ་དང་གཙུག་ལག་སློབ་གྲྭ་ཁག་ལ་ཡང་ཡང་ཕེབས་ནས་སློབ་ཁྲིད་གནང་ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; དེ་དག་ལས་ཁ་ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Bell 1946, p. 400.&lt;/ref&gt; གཟེངས་རྟགས་ སྤྲད་ཡོད། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གིས་ནང་པ་མ་ཡིན་པ་ཚོར་ཞི་བདེ་དང་། བདེ་སྐྱིད་དང་སྙིང་རྗེ། དེང་རབས་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད། ཁོར་ཡུག དཔལ་འབྱོར་དང་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་གནད་དོན། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

=== ཆོས་ལུགས་ཕན་ཚུན་བར་གྱི་གྲོས་མོལ། ===
༡༩༧༣ ལོར་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གིས་ཝ་ཊི་ [[ཝ་ཏི་ཀན་གྲོང་ཁྱོར།|ཀན་]] དུ་ ཡེ་ཤུའི་བླ་ཆེན་ པོལ་དྲུག་པ་ མཇལ་འཕྲད་གནང་བ་དང་། ༡༩༨༠ དང་། ༡༩༨༢ དང་། ༡༩༨༦ དང་། ༡༩༨༨ དང་།  དེ་ནས་བཟུང་ཁོང་གིས་ཨི་སི་རེལ་ལ་ཐེངས་གསུམ་ཕེབས་ཡོད་པ་དང་། ༢༠༠༦ ལོར་ཨི་སི་རེལ་གྱི་རྦི་བྷི་གཙོ་བོ་དང་མཇལ་འཕྲད་གནང་ཡོད། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༠༦ ལོར་ ཡེ་ཤུའི་བླ་ཆེན་བྷེ་ནེ་ཌིག་བཅུ་དྲུག་པ་མཆོག་ དང་སྒེར་གྱི་ཐོག་ནས་མཇལ་འཕྲད་གནང་ཡོད། དེ་དུས་ཁོང་གིས་ ཀེན་ཊར་བྷེ་ རིའི་ཆོས་ཚོགས་ཀྱི་ གཙོ་འཛིན་ ཌོག་ ཊར་ རོ་ བྷར་ཊི་ རུན་ [[ཡེ་ཟི་ལམ་ཆོས་ལུགས།|སི་]] དང་ །

༡༩༩༦ དང་ ༢༠༠༢ ལོར་ཁོང་གིས་༡༩༦༠ ལོའི་མཇུག་ཏུ་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཇལ་འཕྲད་གནང་བའི་ཐོ་ མཱས་མར་ཊོན་ སྡོད་སའི་གེ་ ཐ་སེ་མ་ནིའི་ཨ་མ་ལགས་ཀྱི་མཆོད་ཁང་ དུ་ དགོན་པའི་ཆོས་ལུགས་བར་གྱི་གྲོས་མོལ་ ཚོགས་པས་གཙོ་གཉེར་བྱས་པའི་གེ་ཐ་སི་མ་ནི་མཇལ་འཕྲད་ཐོག་མ་གཉིས་ལ་མཉམ་ཞུགས་གནང་ཡོད། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; ཁོང་ ནི་ ཨེ་ལི་ཡ་ཆོས་ལུགས་བར་གྱི་སློབ་གཉེར་ཁང་ གི་ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; ཡིན་པའི་འཛམ་གླིང་ཆོས་ལུགས་འགོ་ཁྲིད་ཚོགས་ཆུང་གི་ཚོགས་མི་ཞིག་ཡིན་པ་ &lt;ref&gt;Bell 1946, p. 400.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; ཏཱ་ལའི་བླ་མས་གུ་ [[གྷུ་ཇ་རཱཏ།|ཇ་ར་]] ཊི་མངའ་སྡེའི་ མཧུ་ཝ་ ཆོས་ལུགས་ཁག་ཏུ་ ཆོས་ལུགས་བར་གྱི་ &quot;འཛམ་གླིང་ཆོས་ལུགས་གྲོས་མོལ་དང་རོལ་དབྱངས་&quot;ཞེས་པའི་ཚོགས་ཆེན་ཞིག་དབུ་འབྱེད་གནང་ཡོད་ཅེས་ མོ་ར་རི་བྷ་པུ་ ཡིས་བརྗོད་ཡོད། &lt;ref&gt;Bell 1946, p. 400.&lt;/ref&gt;

༢༠༡༠ ལོར་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གིས་མཁས་པ་ཚོའི་ཚོགས་ཆུང་ཞིག་དང་མཉམ་དུ་ ཨ་རིའི་ཨིན་ཌི་ཡ་ན་མངའ་སྡེའི་བྷུ་ [[རྗོར་ཌན།|ལུམ་]] མིང་ ཊོན་དུ་ མཉམ་འབྲེལ་གྱི་ལས་གཞི་ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; འགོ་འཛུགས་གནང་བ་དང་། ལས་གཞི་དེ་ ''ཨིསི་ལམ་དང་ནང་ཆོས་བར་གྱི་མཐུན་སྒྲིལ་གྱི་གཞི་རྩ་'' ཞེས་པའི་དེབ་ལ་གཞི་བཅོལ་ཡོད། &lt;ref&gt;Bell 1946, p. 400.&lt;/ref&gt;

༢༠༡༩ ལོར་ཏཱ་ལའི་བླ་མས་ལ་དྭགས་ཀྱི་ཁ་ཆེའི་ཚབ་ཞུས་ཏེ་ [[ལ་དྭགས|ལྡི་ལིར་]] འཚོགས་པའི་ཁ་ཆེའི་འཛམ་གླིང་ནང་མི་རིགས་སྣ་ཚོགས་ལ་རྟེན་འབྲེལ་ཞུ་བའི་ཚོགས་ཆེན་ཐོག་མ་དེ་ལ་རོགས་སྐྱོར་ཆ་ཚང་གནང་ཡོད། &lt;ref name=&quot;cdmw2019&quot;&gt;{{Cite web |date=15 June 2019 |title=His Holiness the Dalai Lama ushers religious harmony amongst Muslim communities at 'Celebrating Diversity in the Muslim World' Conference |url=https://tibet.net/to-practise-one-religion-explicitly-is-to-practise-them-all-implicitly-at-the-internal-level-his-holiness-the-dalai-lama-at-celebrating-diversity-in-the-muslim-world-conference/ |archive-url=https://archive.today/20210625081009/https://tibet.net/to-practise-one-religion-explicitly-is-to-practise-them-all-implicitly-at-the-internal-level-his-holiness-the-dalai-lama-at-celebrating-diversity-in-the-muslim-world-conference/ |archive-date=25 June 2021 |access-date=25 June 2021 |website=Central Tibetan Administration |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
[[File:Dalai_Lama's_Baby_Austin_car.jpg|thumb|ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གི་ Baby Austin རླངས་འཁོར་གྱི་རྗེས་ཤུལ། ༡༩༩༣ ལོར་ལྷ་ས།]]
[[File:Remains_of_Dalai_Lama's_Dodge_car._Lhasa,_1993.jpg|thumb|ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གི་ Dodge རླངས་འཁོར་གྱི་རྗེས་ཤུལ། ༡༩༩༣ ལོར་ལྷ་ས།]]
ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གི་མི་ཚེ་ &lt;ref name=&quot;Grnd&quot; /&gt;  འཕྲུལ་ &lt;ref name=&quot;itm&quot;&gt;{{Cite web |title=The Dalai Lama and Western Science |url=http://www.investigatingthemind.org/hhdl.science.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219190156/http://investigatingthemind.org/hhdl.science.html |archive-date=19 February 2015 |access-date=6 May 2015 |publisher=Mind and Life Institute}}&lt;/ref&gt; དོ་སྣང་བྱེད་པ་ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; ཀྱི་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་ཡོད་པའི་བྱིས་པའི་དུས་ནས་འགོ་བཙུགས་པ་ &lt;ref name=&quot;Grnd&quot;&gt;{{Cite web |last=James Kingsland |date=3 November 2014 |title=Dalai Lama enlightens and enraptures contemplative scientists in Boston |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2014/nov/03/dalai-lama-scientists-boston-international-symposium-contemplative-studies |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210105142140/https://www.theguardian.com/science/blog/2014/nov/03/dalai-lama-scientists-boston-international-symposium-contemplative-studies |archive-date=5 January 2021 |access-date=10 December 2016 |website=The Guardian |quote=Asked how his interest in science originally developed he said he'd been fascinated by technology since childhood, recalling a clockwork toy British soldier with a gun that he played with for a few days before taking apart to see how it worked. He described how as a young man visiting China he was excited to be shown around hydroelectric dams and metal smelting works}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt; ཁོང་གིས་བྱིས་པའི་དུས་སུ་ཟླ་བ་ལ་ རྒྱང་ཤེལ་ གྱིས་ལྟ་ཞིབ་བྱེད་སྐབས་ [[ཟླ་བ།|ཟླ་བ་]] དེ་ཁུང་བུ་ཡོད་པའི་རྡོ་རིང་ཞིག་ཡིན་པ་ལས་བོད་ཀྱི་ འཇིག་རྟེན་རིག་པ་བ་ཚོས་ ཁོང་ལ་སློབ་སྟོན་བྱས་པ་ལྟར་རང་ཉིད་ཀྱི་འོད་འཕྲོ་བའི་ལྷ་ཡུལ་ཞིག་མིན་པ་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་། གལ་ཏེ་ཁོང་དགེ་འདུན་པ་ཞིག་ཏུ་འཚར་ལོངས་བྱུང་མེད་ན་ཁོང་ཕལ་ཆེར་ བཟོ་སྐྲུན་པ་ ཞིག་ཡིན་སྲིད་ཅེས་ཁོང་གིས་ཀྱང་བཤད་ &lt;ref name=&quot;nyt&quot; /&gt; ༡༩༧༣ ལོར་ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; ནུབ་ཕྱོགས་ལ་འགྲུལ་བཞུད་ཐོག་མ་བྱེད་སྐབས་ཁོང་གིས་དབྱིན་ཡུལ་གྱི་ཀེམ་ བྷི་རི་ ཇི་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་ གི་ སྐར་རྩིས་རིག་པའི་ སྡེ་ཚན་ལ་ཕེབས་རྒྱུའི་རེ་སྐུལ་ཞུས་པ་དང་། ཁོང་གིས་ཚན་རིག་གི་གཞི་རྩ་སློབ་ཁྲིད་བྱེད་མཁན་ སར་ཀར་ལ་ པོ་ པར་ &lt;ref name=&quot;itm&quot; /&gt;

ནང་ཆོས་དང་ཚན་རིག་གི་ འབྲེལ་མཐུད་འཚོལ་ཞིབ་བྱེད་པའི་དོན་སྙིང་ལྡན་པའི་ཚན་རིག་གི་གྲོས་མོལ་ འཕེལ་ རྒྱས་གཏོང་འདོད་ཀྱི་འདུན་པ་ཆེ་རུ་འགྲོ་བཞིན་ ཡོད ། དེ་བཞིན་༡༩༨༣ལོར་ཨ་རིའི་ སྤྱི་ཚོགས་ཁེ་ལས་པ་ དང་ གསར་གཏོད་པ་ ཨར་ཨེ་ཌམ་ཨེང་གྷལ་ གྱིས་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་ཚན་རིག་ལ་དོ་སྣང་ཆེན་པོ་ཡོད་པའི་སྐོར་ལ་ཤེས་རྟོགས་ &lt;ref name=&quot;itm&quot;&gt;{{Cite web |title=The Dalai Lama and Western Science |url=http://www.investigatingthemind.org/hhdl.science.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219190156/http://investigatingthemind.org/hhdl.science.html |archive-date=19 February 2015 |access-date=6 May 2015 |publisher=Mind and Life Institute}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; ༡༩༨༤ ལོར་ཨེང་གྷལ་གྱིས་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་གཞུང་ལས་ཁང་ལ་ཚན་རིག་པ་འོས་འཚམ་གྱི་རུ་ཁག་ཅིག་དང་མཉམ་དུ་བདུན་ཕྲག་གཅིག་གི་གཞུང་འབྲེལ་གྱི་གྲོས་མོལ་ཞིག་གོ་སྒྲིག་བྱེད་རྒྱུའི་འབོད་སྐུལ་དངོས་སུ་གནང་བ་དང་། ཆུ་ཚོད་ ༤༨ ནང་ཚུད་དུ་ཏཱ་ལའི་བླ་མས་ཨེང་གྷལ་ལ་ཁོང་གིས་&quot;ཚན་རིག་གི་སྐོར་ལ་དོན་སྙིང་ལྡན་པའི་ལས་ཀ་ཞིག་ལ་མཉམ་ཞུགས་བྱེད་པར་དངོས་གནས་དགའ་པོ་ཡོད་&quot;ཅེས་གཏན་འཁེལ་བྱས་པས་ཨེང་གྷལ་གྱིས་ལས་གཞི་དེ་འགོ་འཛུགས་བྱེད་པར་མུ་མཐུད་དུ་སྤེལ་ཡོད། &lt;ref name=&quot;TYM1&quot; /&gt; ཕྲན་སི་ཀོ་ཝ་རེ་ལ་ ཡིས་ཨེང་གྷལ་གྱི་གྲོས་འཆར་སྐོར་ཐོས་རྗེས་ཁོང་ལ་ཁ་པར་བཏང་ནས་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་དང་མཉམ་དུ་སྔོན་ཆད་གྲོས་བསྡུར་བྱས་པའི་སྐོར་བཤད་པ་དང་ལས་གཞི་དེ་ལ་ཁོང་གི་ཚན་རིག་གི་མཉམ་ལས་བྱེད་རྒྱུའི་གོ་སྐབས་སྤྲད་པ་རེད། &lt;ref&gt;Bell 1946, p. 400.&lt;/ref&gt; ཁོང་གིས་ཁོང་གི་ཆེད་ལས་ཚན་རིག་པ་དྲུག་ལས་གྲུབ་པའི་རུ་ཁག་ དེ་ ཤེས་རྟོགས་ཚན་རིག་གི་ ཐོག་མའི་ &lt;ref name=&quot;TYM1&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;itm&quot; /&gt; བསྡུ་རུབ་བྱེད་པར་རོགས་རམ་ &lt;ref name=&quot;TYM1&quot;&gt;{{Cite book |last=Begley, Sharon |title=Train Your Mind, Change Your Brain |date=2007 |publisher=Random House |isbn=978-0-345-47989-1 |edition=2008 Paperback |location=New York |pages=20–22 |chapter=1}}&lt;/ref&gt; ཨིང་གྷལ་གྱིས་མ་འོངས་པར་ཡང་བསྐྱར་དེ་ལྟར་བྱེད་འདོད་ཡོད། དེ་ &lt;ref name=&quot;BG122&quot;&gt;{{Cite web |last=Vincent Horn |title=The Evolution of the Mind and Life Dialogues |url=http://www.buddhistgeeks.com/2009/05/bg-122-the-evolution-of-the-mind-and-life-dialogues/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504061533/http://www.buddhistgeeks.com/2009/05/bg-122-the-evolution-of-the-mind-and-life-dialogues/ |archive-date=4 May 2015 |access-date=9 May 2015 |publisher=Buddhist Geeks |ref=BD 122}}&lt;/ref&gt; གྷལ་གྱིས་གྲོས་མོལ་གཉིས་པ་གོ་སྒྲིག་བྱེད་པའི་ལས་ཀ་འགོ་བཙུགས་པ་དང་། ཐེངས་འདིར་ཁེ་ལི་ཕོར་ནི་ཡའི་ དབང་རྩའི་ཚན་རིག་པ་ཚོ་ དང་ ''མཉམ་དུ་གྲོས་མོལ་གནང་བ་དང་།'' &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (July 2025)&quot;&gt;ལུང་འདྲེན་དགོས&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

སེམས་ཁམས་དང་ཚེ་སྲོག་ལྟེ་གནས་ཀྱི་ ལས་འགན་ རྒྱ་བསྐྱེད་འགྲོ་བཞིན་པའི་སྐབས་སུ། ༡༩༩༠ལོར་འཚོགས་པའི་གྲོས་མོལ་གསུམ་པའི་རྗེས་སུ་ཨེང་གྷལ་གྱིས་ཚོགས་པ་དེ་ཁེ་ལས་མ་ཡིན་པའི་གཞི་འཛུགས་ཤིག་ཏུ་ངོས་འཛིན་བྱས། ལོ་བཅུ་ཕྲག་འགའི་རིང་ &lt;ref name=&quot;BG122&quot;&gt;{{Cite web |last=Vincent Horn |title=The Evolution of the Mind and Life Dialogues |url=http://www.buddhistgeeks.com/2009/05/bg-122-the-evolution-of-the-mind-and-life-dialogues/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504061533/http://www.buddhistgeeks.com/2009/05/bg-122-the-evolution-of-the-mind-and-life-dialogues/ |archive-date=4 May 2015 |access-date=9 May 2015 |publisher=Buddhist Geeks |ref=BD 122}}&lt;/ref&gt; ༢༠༡༤ ལོའི་བར་དུ་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་དང་འཛམ་གླིང་ནང་ མིང་ གྲགས་ཅན་གྱི་ ཚན་རིག་པ་ མང་པོའི་ཚོགས་ཆུང་ བར་ གྱི་གྲོས་མོལ་ཉུང་མཐར་ཡང་༢༨ བྱུང་ ཡོད། མཐུན་སྒྲིལ་གྱི་ལས་དོན་ལ་རོགས་སྐྱོར་བྱེད་མཁན་དང་མཉམ་ལས་བྱེད་མཁན་ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; མ་ས་ཅུ་སེཊ་འཕྲུལ་རིག་སློབ་ གླིང་ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; ཇོན་ཧོབ་ཁིན་སློབ་ཆེན &lt;ref&gt;Bell 1946, p. 400.&lt;/ref&gt; སྨན་ཁང་ ། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; ཆ་སློབ་ཆེན་ བཅས་ཡིན། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

དེ་ལྟར་བྱེད་སྒོ་དེ་དག་གིས་ཁོང་གིས་བྲིས་པའི་གླེང་མོལ་གྱི་DVDཆ་ཚང་དང་དེབ་བཅུ་ཕྲག་མང་པོ་བྱུང་ཡོད། དཔེར་ན ''། ལོ་སྟོང་གསར་པའི་ཆེད་དུ་ཀུན་སྤྱོད་'' དང་ ''། རྡུལ་ཕྲན་གཅིག་གི་ནང་དུ་'' འཇིག་རྟེན། དེ་བཞིན་ཚན་རིག་གི་རྩོམ་ཡིག་དང་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་གི་ཞིབ་འཇུག་ལས་རིམ་བཅས་ཡིན། &lt;ref name=&quot;pdf&quot;&gt;{{Cite web |date=2012 |title=A 25 Years History of Accomplishment |url=https://www.dropbox.com/sh/gns1ff0ziu9ikx3/AAAH3rqan1jP_RyksNVOYl0Da/MLI%2025%20years%20of%20Accomplishment.pdf?dl=0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213185342/https://www.dropbox.com/sh/gns1ff0ziu9ikx3/AAAH3rqan1jP_RyksNVOYl0Da/MLI%2025%20years%20of%20Accomplishment.pdf?dl=0 |archive-date=13 December 2021 |access-date=6 May 2015 |publisher=Mind and Life Institute}}&lt;/ref&gt; བོད་དང་ནང་པའི་ཕྱོགས་ནས་བོད་ཀྱི་དགོན་པའི་སློབ་གཉེར་ཁང་དང་སློབ་ཡོན་གྱི་སློབ་ཚན་ནང་ཚན་རིག་གི་སློབ་ཚན་ཁ་སྣོན་བྱས་ཡོད། ནུབ་ཕྱོགས་ནས་གྲོས་མོལ་འདི་དག་གིས་འགོ་བཙུགས་པ་དང་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་ཐེབས་རྩ་ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; རོགས་དངུལ་ཨ་སྒོར་ས་ཡ་མང་པོའ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; ནས་མ་དངུལ་བཏང་བའི་ གཙུག་ ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་དང་ཞིབ་འཇུག་ལས་ &lt;ref&gt;Bell 1946, p. 400.&lt;/ref&gt; ཨེ་མོ་རི་བོད་ཀྱི་མཉམ་འབྲེལ་ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; གཞན་དག་གི་ཁྲོད་དུ།

ལྷག་པར་དུ་སེམས་དང་མི་ཚེའི་ཤེས་ཡོན་གྱི་འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་དང་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་གི་ལས་གཞི་དེས་བསམ་གཞིག་ཚན་རིག་གི་གསར་དུ་ཐོན་པའི་ཁྱབ་ཁོངས་འཕེལ་རྒྱས་གཏོང་བར་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད། དཔེར་ན། བསམ་གཞིག་གི་ལག་ལེན་གྱིས་མིའི་ཀླད་པ་དང་། &lt;ref name=&quot;pdf&quot;&gt;{{Cite web |date=2012 |title=A 25 Years History of Accomplishment |url=https://www.dropbox.com/sh/gns1ff0ziu9ikx3/AAAH3rqan1jP_RyksNVOYl0Da/MLI%2025%20years%20of%20Accomplishment.pdf?dl=0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213185342/https://www.dropbox.com/sh/gns1ff0ziu9ikx3/AAAH3rqan1jP_RyksNVOYl0Da/MLI%2025%20years%20of%20Accomplishment.pdf?dl=0 |archive-date=13 December 2021 |access-date=6 May 2015 |publisher=Mind and Life Institute}}&lt;/ref&gt;

༢༠༠༥ལོར་ཁོང་གི་ ''དེབ་རྡུལ་ཕྲན་གཅིག་གི་འཇིག་རྟེན་'' དང་ས་ཆ་གཞན་དག་ཏུ་ཚན་རིག་གི་བདེན་པ་དང་དེའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཡིད་ཆེས་ལས་མཐར་ཐུག་གི་དབང་ཤུགས་ལ་ཁས་ལེན་བྱེད་པའི་ཆེད་དུ་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ཡིས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་དབུ་ཁྲིད་ཆེན་པོ་ཞིག་ལ་མཚོན་ན་ཁོང་གི་ནང་པའི་རྗེས་འཇུག་པ་ཚོར་བསླབ་བྱ་གནང་བ་ལྟར་ན། དེ་ནས་ང་ཚོས་ཚན་རིག་གི་ཤེས་རྟོགས་དང་ལེན་བྱེད་དགོས་པ་དང་བཤད་ཚུལ་དེ་དག་སྤོང་དགོས།&quot; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; ཁོང་གིས་གཞི་འདིའི་ཐོག་ནས་ཁོང་གིས་རང་ཉིད་སྤངས་པའི་གནའ་བོའི་ནང་ཆོས་ཀྱི་བསམ་བློའི་དཔེ་མཚོན་ཡང་བཏོན་ཡོད།  &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

ལས་འགུལ་དེ་དག་གིས་ཐ་ན་རྒྱ་ནག་གི་རྒྱལ་ས་ལའང་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་ཡོད། ༢༠༡༣ ལོར་པེ་ཅིང་དུ་རྒྱ་ནག་གི་ཚན་རིག་པ་དང་བོད་ཀྱི་བླ་མ་གསོན་པོ་ཞིག་དང་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སློབ་དཔོན་ཞིག་དང་མཉམ་དུ་ཤེས་ཡོན་གྱི་གྲོས་མོལ་ཞིག་བྱུང་ཡོད། མཐོ་རིམ་གྲོས་མོལ། སྔོན་གྱི་ནང་ཆོས་དང་དེང་རབས་ཚན་རིག ཞེས་པའི་མིང་ཐོག་ནས་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ལ་དགའ་པོ་ཡོད་པའི་བསམ་གཞིག་དེ་དག་ལ་ཁ་གཏད་གཅོག་གི་ཡོད། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

=== སྐུ་སྒེར་གྱི་སྒོམ་ཉམས་ལེན། ===
ཏཱ་ལའི་བླ་མས་ [[ཏིང་ངེ་འཛིན།|སྒོམ་རྒྱག་པའི་]] ཐབས་ཤེས་སྣ་ཚོགས་བེད་སྤྱོད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། དེའི་ནང་དབྱེ་ཞིབ་ཀྱི་སྒོམ་རྒྱག་པ་དང་ སྟོང་ཆའི་སྒོམ་རྒྱག་པ་ སོགས་ཚུད་ཡོད། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; ཁོང་གིས་བསྒོམ་པའི་དམིགས་པ་ནི།

=== བགྲེས་ཡོལ་དང་ཤུལ་འཛིན་འཆར་གཞི། ===
ཕྱི་ལོ་ ༢༠༠༧ ལོར་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པས་ཁོང་གི་སྤྲུལ་སྐུ་བུད་མེད་ཡིན་སྲིད་ཅེས་གསུངས་ཡོད།  འདི་ནི་2015 &lt;ref name=&quot;NBC&quot;&gt;{{Cite web |date=17 May 2015 |title=Blondes have more fun, Dalai Lama apparently thinks as he mulls next reincarnation |url=https://www.nydailynews.com/2015/05/17/blondes-have-more-fun-dalai-lama-apparently-thinks-as-he-mulls-next-reincarnation/ |access-date=7 November 2023 |website=New York Daily News |language=en-US}}&lt;/ref&gt; དང་2019 ལོར་ཡང་བསྐྱར་བརྗོད་ &lt;ref name=&quot;NBC1&quot;&gt;{{Cite web |date=2 July 2019 |title=Dalai Lama sorry for saying female successor would have to be 'attractive' |url=https://www.nbcnews.com/news/world/dalai-lama-sorry-saying-female-successor-would-have-be-attractive-n1025756 |access-date=7 November 2023 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

༢༠༡༡ ལོའི་ཟླ་ ༥ ནང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ [[བཙན་བྱོལ་བོད་གཞུང་།|དབུས་བོད་མིའི་སྒྲིག་འཛུགས་ལས་ཁུངས་]] ནས་དགོངས་པ་ཞུས་ཡོད། 

ཕྱི་ལོ་ ༢༠༡༡ ཟླ་ ༩ ནང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གིས་ ཁོང་གི་རྒྱུད་འཛིན་ དང་ [[སྐྱེ་བ་སྔ་ཕྱི་|སྐྱེ་བ་སྔ་མའི་]] སྐོར་ལ་གཤམ་གསལ་གསལ་བསྒྲགས་སྤེལ་ཡོད།&lt;blockquote&gt;ང་ལོ་དགུ་བཅུ་ལྷག་ཙམ་ལ་སླེབས་སྐབས་བོད་ཀྱི་ནང་ཆོས་ཀྱི་བླ་མ་མཐོ་པོ་དང་། བོད་ཀྱི་སྤྱི་དམངས་དང་། བོད་ཀྱི་ནང་ཆོས་ལ་རྗེས་འཇུག་བྱེད་མཁན་གྱི་འབྲེལ་ཡོད་མི་སྣ་གཞན་དག་ལ་གྲོས་བསྡུར་བྱས་ཏེ་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་སྒྲིག་འཛུགས་དེ་མུ་མཐུད་གནས་དགོས་མིན་ལ་བསྐྱར་དུ་དཔྱད་ཞིབ་བྱེད་རྒྱུ་ཡིན། དེའི་རྨང་གཞིའི་ཐོག་ང་ཚོས་ཐག་གཅོད་བྱ་རྒྱུ་ཡིན། གལ་ཏེ་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་ཡང་སྲིད་མུ་མཐུད་གནས་དགོས་པའི་ཐག་གཅོད་བྱས་པ་དང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་བཅོ་ལྔ་པ་ངོས་འཛིན་བྱེད་དགོས་པའི་དགོས་མཁོ་བྱུང་ཚེ་འགན་འཁྲི་གཙོ་བོ་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་ཡིད་ཆེས་ཚོགས་པའི་འབྲེལ་ཡོད་འགོ་ཁྲིད་ཚོར་ཡོད། ཁོང་ཚོས་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་དབུ་ཁྲིད་སྣ་ཚོགས་དང་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་རིགས་རྒྱུད་དང་ཁ་བྲལ་ཐབས་མེད་པའི་དམ་བཅའ་བཞག་པའི་ཆོས་སྲུང་བ་བློ་གཏད་ཆོག་པ་རྣམས་ལ་བཀའ་འདྲི་ཞུ་དགོས། ཁོང་ཚོས་འབྲེལ་ཡོད་མི་སྣ་དེ་དག་ལ་བསླབ་བྱ་དང་ལམ་སྟོན་བཙལ་ནས་སྔོན་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་ལྟར་འཚོལ་ཞིབ་དང་ངོས་འཛིན་གྱི་གོ་རིམ་སྤེལ་དགོས། ངས་འདིའི་སྐོར་ལ་ཡིག་ཐོག་གི་བཀའ་སློབ་གསལ་པོ་བཞག་རྒྱུ་ཡིན། ཁྲིམས་མཐུན་གྱི་ཐབས་ལམ་དེ་འདྲ་བརྒྱུད་ནས་ངོས་འཛིན་བྱེད་པའི་སྐྱེ་བ་སླར་ལེན་ལས་གཞན་རྒྱ་ནག་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ནང་ཡོད་པའི་མི་སུ་ཞིག་གིས་ཀྱང་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་ཆེད་དུ་འདེམས་སྒྲུག་བྱས་པའི་འོས་མི་ལ་ངོས་འཛིན་དང་ངོས་ལེན་བྱེད་མི་ཆོག་པ་སེམས་ལ་ཟུངས་ཤིག  &lt;/blockquote&gt;༢༠༡༡ ལོའི་ཟླ་ ༡༠ ནང་ཏཱ་ལའི་བླ་མས་ཁེ་ན་ཌའི་ CTVགསར་འགྱུར་ལས་ ཁང་ལ་བཅར་འདྲི་བྱེད་སྐབས་ཁོང་གི་གསུང་བཤད་དེ་བསྐྱར་དུ་བཤད་ཡོད། ཁོང་གིས་རྒྱ་ནག་གི་ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱིས་སྐྱེ་བ་སྔ་མ་ལ་གཞི་བཅོལ་ནས་རྒྱུད་འཛིན་པ་འདེམས་སྒྲུག་བྱེད་པར་བཀག་སྡོམ་བྱེད་པ་དེས་ཁོང་གི་ཐག་གཅོད་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་མི་སྲིད་ཅེས་ཁ་སྣོན་བྱས་ཡོད། ང་ཚོའི་མི་ཚེ་རྗེས་མ་དེ་ང་ལ་རག་ལུས་ཡོད། གཞན་ལ་རག་ལུས་མེད། དེ་བཞིན་འདི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་གནད་དོན་ཞིག་མ་རེད། ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གིས་ད་དུང་ཡང་བསྐྱར་སྐུ་འཁྲུངས་མིན་དང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཐའ་མ་དེ་ཡིན་མིན་ཐག་གཅོད་བྱས་མེད་ཅེས་ཁ་སྣོན་བྱས་ཡོད། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

༢༠༡༤ ལོའི་ཟླ་ ༩ ཚེས་ ༧ ཉིན་པར་སྐྲུན་བྱས་པའི་འཇར་མན་གྱི་ཚགས་པར་ ''Welt am Sonntag'' ལ་བཅར་འདྲི་བྱེད་སྐབས་ཏཱ་ལའི་བླ་མས་&quot;ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་སྒྲིག་འཛུགས་ཀྱིས་དམིགས་ཡུལ་འགྲུབ་ཡོད།&quot; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; ལན་དུ་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་གོ་གནས་དེ་དབུས་གཞུང་གིས་ལོ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོའི་རིང་སྤྲད་ཡོད་པ་དང་། འདི་ནི་བོད་དོན་ལས་འགུལ་བ་དང་ ''The Wire'' གཉིས་ཀྱིས་རྒྱ་ནག་གིས་གང་ལྟར་ཡང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སླར་ཡང་འཁྲུངས་པར་བཟོ་རྒྱུ་ཡིན་པའི་དོན་དུ་བླངས་ཡོད། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

རྒྱ་མཚོས་ཀྱང་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་ཁོང་ཚོའི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་དང་མཐུན་པའི་རྗེས་འཇུག་འདེམས་སྒྲུག་བྱེད་པའི་ཆེད་དུ་སྐྱེ་བ་སྔ་མའི་འདེམས་སྒྲུག་གང་རུང་ལ་གཡོ་ཐབས་བྱེད་སྲིད་པའི་འཇིགས་སྣང་ཡང་བསྟན་ཡོད། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt;

༢༠༡༥ ལོར་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པས་ཁོང་ནི་བུད་མེད་དཀར་པོ་ཞིག་ཏུ་བསྐྱར་དུ་སྐྱེ་སྲིད་ཅེས་བརྗོད་ཡོད། &lt;ref name=&quot;NBC&quot;&gt;{{Cite web |date=17 May 2015 |title=Blondes have more fun, Dalai Lama apparently thinks as he mulls next reincarnation |url=https://www.nydailynews.com/2015/05/17/blondes-have-more-fun-dalai-lama-apparently-thinks-as-he-mulls-next-reincarnation/ |access-date=7 November 2023 |website=New York Daily News |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ཕྱི་ལོ་ ༢༠༡༩ ལོར་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པས་གལ་ཏེ་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་བུད་མེད་ཅིག་ཕེབས་ན་དེ་བས་ཡིད་འཕྲོག་པ་ཞིག་དགོས་ཞེས་གསུངས་ཡོད། &lt;ref name=&quot;NBC1&quot;&gt;{{Cite web |date=2 July 2019 |title=Dalai Lama sorry for saying female successor would have to be 'attractive' |url=https://www.nbcnews.com/news/world/dalai-lama-sorry-saying-female-successor-would-have-be-attractive-n1025756 |access-date=7 November 2023 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; རྒྱ་ནག་གི་ཆབ་སྲིད་པ་ [[པདྨ་འཕྲིན་ལས་|པདྨ་ཆོ་ལིང་]] གིས་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ་དེས་གནད་དོན་དེའི་ཐད་ཁོང་གི་གསུང་བཤད་སྣ་ཚོགས་ལ་གཡོ་འགུལ་གཏོང་བ་དང་། ཁོང་གིས་ད་དུང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པས་“ཁོང་གི་སྐྱེ་བ་སྔ་ཕྱི་ལ་ཐེ་ཚོམ་བྱས་ཏེ་”བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་ལ་བརྙས་བཅོས་བྱས་པར་སྐྱོན་བརྗོད་བྱས་ཡོད། 

ཕྱི་ལོ་ ༢༠༡༩ ཟླ་ ༡༠ ནང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པས་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་ཡང་སྲིད་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་བྲན་གཡོག་ཡིན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཡང་སྲིད་དེ་མཇུག་སྒྲིལ་དགོས་ཞེས་གསུངས་ཡོད། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; 

འོན་ཀྱང་། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༥ ཟླ་ ༧ ནང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ་དགུང་ལོ་ ༩༠ ལ་སླེབས་སྐབས་ཁོང་གིས་ཁོང་གི་རྗེས་འཇུག་སྐོར་གྱི་གྲོས་བསྡུར་འཕེལ་རྒྱས་འགྲོ་བཞིན་པ་དེ་ལ་ཁ་གཏད་གཅོག་གི་ཡོད། མཆོད་འབུལ་སྐབས་བརྗེ་རེས་བྱས་པའི་བརྡ་འཕྲིན་ཞིག་དང་སྤྱི་ཚོགས་དྲ་རྒྱའི་ཐོག་བཀོད་པའི་ནང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་མཆོག་གིས་ཁོང་གི་ཁེ་ལས་མ་ཡིན་པའི་ཚོགས་པ་གྷ་ཌེན་ཕོ་བྲང་ཐེབས་རྩ་ཁང་ཁོ་ནར་ཁོང་གི་སྐྱེ་བ་སྔ་མའི་འདེམས་སྒྲུག་ལ་ལྟ་རྟོག་བྱེད་པའི་ཁྲིམས་མཐུན་དབང་ཆ་ཡོད་ཅེས་བརྗོད་ཡོད། ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅོ་ལྔ་པའི་ངོས་འཛིན་བྱེད་སྐབས་བོད་ཀྱི་ནང་བསྟན་སློབ་གྲྭའི་འགོ་ཁྲིད་རྒན་གྲས་དང་དམ་བཅའ་བཞག་པའི་ཆོས་ལུགས་སྲུང་སྐྱོབ་པ་ཞེས་པའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྡེ་ཚན་ཁག་དང་གྲོས་བསྡུར་བྱེད་དགོས་པ་དང་།  ཏཱ་ལའི་བླ་མས་ཁོང་གི་སྐྱེ་བ་སྔ་ཕྱི་རྒྱ་ནག་གི་ཕྱི་རོལ་དུ་འབྱུང་རྒྱུ་ཡིན་པ་བསྐྱར་དུ་གཏན་འཁེལ་གནང་ཡོད། &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith, Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History of Tibetan Nationalism and Sino-Tibetan Relations |date=1997 |publisher=HarperCollins |isbn=0-8133-3155-2 |location=New Delhi |pages=107–149}}&lt;/ref&gt; རྒྱ་ནག་ལ་ཐད་ཀར་འགྲན་སློང་བྱེད་སྐབས་ཁོང་གིས་ཁོང་གི་མིང་འཁུར་བའི་དུས་རབས་མང་པོའི་རིང་གི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྒྲིག་འཛུགས་དེ་ཁོང་གི་ཤི་རྗེས་ཀྱང་གནས་རྒྱུ་ཡིན་པ་བཤད་ཡོད། ཏཱ་ལའི་བླ་མས་ཁོང་གི་རྗེས་འཇུག་དེ་རང་དབང་གི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ནང་འཁྲུངས་རྒྱུ་ཡིན་པ་བརྗོད་ཡོད།  དེའི་ལན་དུ་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་ལངས་ཕྱོགས་ལ་དགག་པ་བརྒྱབ་པ་རེད། [[པེ་ཅིང་གྲོང་ཁྱེར།|པེ་ཅིང་]] དུ་གཞུང་འབྲེལ་མི་སྣ་ཚོས་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་སྐུ་འཁྲུངས་དང་དེ་བཞིན་བོད་ཀྱི་ནང་པའི་མཐོ་རིམ་མི་སྣ་གཞན་དག་ [[པན་ཆེན་བླ་མ་|པཎ་ཆེན་བླ་མ་]] སོགས་ལ་དབུས་གཞུང་གིས་ཆོག་མཆན་སྤྲོད་དགོས་ཞེས་བརྗོད་ཡོད། རྒྱ་ནག་ཕྱི་སྲིད་ལྷན་ཁང་ གིས་བརྗོད་པ་ལྟར་ན། བོད་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་དབུ་ཁྲིད་ཚོའི་ངོ་བོ་གཏན་འཁེལ་བྱེད་པའི་དབང་ཆ་མཐའ་མ་དེ་གཞུང་ལ་ཡོད། &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་ཡིད་ཆེས་ཚོགས་པའི་འགོ་ཁྲིད་རྒན་པ་ Samdhong Rinpoche ཡིས་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་སྒྲིག་འཛུགས་མུ་མཐུད་གནས་རྒྱུའི་ཁས་ལེན་བྱས་ཏེ་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་ ༡༥ པ་དང་ ༡༦ པ་གཉིས་ཀ་རྗེས་སུ་འབྲང་རྒྱུ་ཡིན་ཞེས་བརྗོད་ཡོད། ཁོང་གིས་ད་ལྟའི་ཏཱ་ལའི་བླ་མས་ཁོང་གི་རྗེས་འཛིན་པ་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཕྱོགས་ལ་ལམ་སྟོན་གནང་རྒྱུ་ཡིན་ཞེས་གསུངས་ཡོད། [[བཙན་བྱོལ་བོད་གཞུང་།|དབུས་བོད་མིའི་སྒྲིག་འཛུགས་]] ཀྱི་གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་ཚོགས་གཙོ་གཞོན་པ་སྒྲོལ་མ་ཚེ་རིང་ཏེའི་ཁང་གིས་རྒྱ་ནག་གིས་ཡང་སྲིད་ལ་ཚོད་འཛིན་བྱེད་ཐབས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་ཅེས་སྐྱོན་བརྗོད་དང་ཏཱ་ལའི་བླ་མས་ཐད་ཀར་འཛམ་གླིང་ལ་ཁ་བརྡ་གནང་དགོས་པའི་ནན་བཤད་གནང་ཡོད། 

ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༥ ལོར་པར་སྐྲུན་བྱས་པའི་ཁོང་གི་དེབ་ &quot; Voices for the Voiceless &quot; ཞེས་པ་དེའི་ནང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ་མཆོག་གིས་འཛམ་གླིང་ཡོངས་ཀྱི་བོད་མི་ཚོས་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་སྒྲིག་འཛུགས་དེ་ཁོང་འདས་རྗེས་མུ་མཐུད་གནས་དགོས་པ་དང་།</text>
      <sha1>noyncth1iiny6drgxoedwfc6ll7k1l0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>སྤྱོད་མཁན།:Revi C.</title>
    <ns>2</ns>
    <id>17926</id>
    <revision>
      <id>162524</id>
      <parentid>144968</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T23:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]])</comment>
      <origin>162524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="728" sha1="css8bs0bi0ngc8gtcnxb2xwm48r6tq9" xml:space="preserve">__NOINDEX__&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;{{#babel:ko|en-3|bo-0}} [[File:Revi wikimedia image.jpg|thumb|center|middle|If you are here to talk about CommonsDelinker removing a deleted image, please [[:c:User talk:Revi C.|go here]].]]
Hello! I am [[:m:User:Revi C.|revi]]. I edit to [[m:SWMT|revert vandals]], do Wikidata stuff&lt;!--(I am a Wikidata Admin! &lt;small&gt;([{{fullurl:wikidata:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])&lt;/small&gt;)--&gt;, or do [[:c:COM:FR|Commons Filemoving stuff]] (I am Commons Admin too! &lt;small&gt;([{{fullurl:c:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])&lt;/small&gt;). Come to [[:m:User:Revi C.|my Meta userpage]] or [[:c:User:Revi C.|my Commons userpage]] for more information. Thank you.&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>css8bs0bi0ngc8gtcnxb2xwm48r6tq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>སྤྱོད་མཁན་གྱི་ བགྲོ་གླེང་།:Revi C.</title>
    <ns>3</ns>
    <id>18019</id>
    <revision>
      <id>162523</id>
      <parentid>144967</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T23:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]])</comment>
      <origin>162523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1120" sha1="esxe13mcstpjlux1bt2hqwxr2v8t8mn" xml:space="preserve">__NOINDEX__&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!&lt;/span&gt;]]

''' &lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt; BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX &lt;/span&gt;''(Script)''&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.&lt;/span&gt;

Instead, please leave your message following site:
&lt;br /&gt;
[[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff &lt;!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--&gt;
&lt;br /&gt;
[[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there)
&lt;br /&gt;
[[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...)

Messages left on this page may be reverted or moved without any response.&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>esxe13mcstpjlux1bt2hqwxr2v8t8mn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ཨ་ལེག་ཟན་ཌར་གྷོས་རོ་ཐེན་ཌིག</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26419</id>
    <revision>
      <id>162521</id>
      <parentid>156870</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23708</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260801sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>162521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8512" sha1="ehasprgibfc2dujacic8dmpjog5tkk6" xml:space="preserve"> 

ཧྥ་རན་སིའི་སྐད་ཡིག་ནང་ '''ཨ་ལེག་ཟན་ཌར་གྷོས་རོ་ཐེན་ཌིག''' (༡༩༢༨ ཟླ་ ༣ ཚེས་ ༢༨&amp;nbsp;༢༠༡༤ ཟླ་ ༡༡ ཚེས་ ༡༣ ཉིན།) འཇར་མན་དུ་སྐྱེས་པའི་ཧྥ་རན་སིའ ི་ཨང་རྩིས་རིག་པ་ བ་ཞིག་ཡིན། [ 7 ]  ཁོང་གི་ཞིབ་འཇུག་གིས་ས་ཁུལ་གྱི་ཁྱབ་ཁོངས་རྒྱ་བསྐྱེད་བཏང་ནས་བརྗེ་ སྒྱུར་ཚབ་རྩིས་རིག་པ་ དང་། འདྲ་མཚུངས་ ཚབ་ རྩིས་ རིག་པ། ཤིཕ་གྲུབ་མཐའ། དབྱེ་ཁག་གྲུབ་མཐའ་ བཅས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཁ་སྣོན་བྱས་པ་དང་། ཁོང་གི་ &quot;འབྲེལ་ཡོད་&quot;ཞེས་པའི་ལྟ་བ་ དེས་ རྩིས་རིག་གཙང་མའི་ ཁྱབ་ཁོངས་མང་པོའི་ནང་གསར་བརྗེའི་གོང་འཕེལ་བྱུང་ཡོད། [ 7 ] &lt;ref name=&quot;MumfordTate2015&quot;&gt;{{Cite journal |last=Mumford |first=David |author-link=David Mumford |last2=Tate |first2=John |author-link2=John Tate (mathematician) |year=2015 |title=Alexander Grothendieck (1928–2014) Mathematician who rebuilt algebraic geometry |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-01-15_517_7534/page/272 |journal=Nature |volume=517 |issue=7534 |pages=272 |bibcode=2015Natur.517..272M |doi=10.1038/517272a |issn=0028-0836 |pmid=25592527 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ཁོང་ནི་མི་མང་པོས་དུས་རབས་ཉི་ཤུ་པའི་རྩིས་རིག་མཁས་པ་ཆེ་ཤོས་སུ་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། &lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 November 2014 |title=Guardian obituary |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/greatest-mathematician-of-the-20th-century-and-the-most-important-scientific-mind-you-ve-never-heard-of-alexander-grothendieck-dies-aged-86-9862306.html |website=[[Independent.co.uk]]}}&lt;/ref&gt; 

༡༩༥༨ ལོར་ཁོང་ ཚན་རིག་སློབ་གཉེར་ཁང་ གི་ཞིབ་འཇུག་སློབ་དཔོན་དུ་བསྐོ་བཞག་བྱས་པ་དང་། ༡༩༧༠ བར་དེར་གནས་ཡོད། ཁོང་ལ་༡༩༦༦ལོར་ ཚབ་རྩིས་དབྱིབས་ རྩིས་རིག་པ་ དང་། ཚབ་རྩིས་ རིག་པ་འདྲ་མཉམ། དེ་བཞིན་ཀེ་གྲུབ་མཐའ་བཅས་ ཀྱི་ནང་གོང་འཕེལ་བྱུང་བའི་ཆེད་དུ་ ཕིལཌ་རྟགས་མ་ ཐོབ་ཡོད། &lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 November 2014 |title=Guardian obituary |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/greatest-mathematician-of-the-20th-century-and-the-most-important-scientific-mind-you-ve-never-heard-of-alexander-grothendieck-dies-aged-86-9862306.html |website=[[Independent.co.uk]]}}&lt;/ref&gt; ཁོང་གིས་ མོན་པེ་ལི་ཡར་ [ ལག་ སློབ་གཉེར་ཁང་གི་གཙུག་ལག་སློབ་དཔོན་དུ་གྱུར་བ་དང་། ད་དུང་ཡང་འབྲེལ་ཡོད་རྩིས་རིག་གི་ལས་ཀ་བཟོ་བཞིན་པའི་སྐབས་ཁོང་གིས་རྩིས་རིག་གི་ཚོགས་པ་ནས་ཕྱིར་འཐེན་བྱས་ཏེ་ཆབ་སྲིད་དང་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལས་དོན་ལ་གཞོལ་ཡོད། ༡༩༩༡ ལོར་ཁོང་གིས་ཧྥ་ [ སིའ ི་ པི་རི་ནེ་སི་ རི་རྒྱུད་ཀྱི་ ལ་སེར་གྲོང་རྡལ་དུ་གནས་སྤོ་བྱས་ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Scharlau |first=Winfried |title=Who is Alexander Grothendieck? Anarchy, Mathematics, Spirituality, Solitude |url=https://webusers.imj-prg.fr/~leila.schneps/grothendieckcircle/Spirituality/SpiritualityForeword.pdf |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://webusers.imj-prg.fr/~leila.schneps/grothendieckcircle/Spirituality/SpiritualityForeword.pdf |archive-date=2022-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ཚེ་སྲོག ==

=== ཁྱིམ་ཚང་དང་བྱིས་དུས། ===
[[File:Sascha_Schapiro_2.jpg|left|thumb|ཁོང་གི་ཨ་ཕ་སཱ་ཅ་ཤ་པི་རོ།]]
[[File:Hanka_Grothendieck.gif|left|thumb|ཁོང་གི་ཨ་མ་ཧན་ཀ་་གྷོས་རོ་ཐེན་ཌིག]]
གྷོ་ཐེན་ཌིག་ནི་ [[གཞུང་མེད་ལམ་སྲོལ།|བྷར་]]ལིན་དུ་སྐྱེས་ཤིང་། ཁོང་གི་ཨ་ཕ་ ཨ་ལེག་ཟན་ཌར་&quot;ས་ཤ་&quot;ཤ་པི་རོ་ (ཨ་ལེག་ཟན་ཌར་ཊ་ན་རོ་ཕི་ཞེས་ཀྱང་འབོད་པ)ལ་ཧ་སི་ ཌིག་ཇིའུ་ཡི་ རྩ་བ་ཡོད་པ་དང་། ༡༩༢༢ལོར་འཇར་ མན་ ལ་གནས་སྤོ་མ་བྱེད་གོང་ཨུ་ རུ་ སུའི་བཙོན་ཁང་དུ་བཅུག་ཡོད། [ a ] ལོ་ན་བཅུ་ཕྲག་འགའ་ཤས་རིང་ཁོང་གི་ཕ་མ་གཉིས་ཀ་སྔོན་མའི་རྒྱབ་ལྗོངས་དང་ཁ་བྲལ་ཡོད། ཁོང་སྐྱེས་སྐབས་་གྷོས་རོ་ཐེན་ཌིག་གི་ཨ་མ་གསར་འགོད་པ་ཇོ་ཧན་ནེ་སི་རེ་ཌ་ཊི་ཟི་དང་གཉེན་སྒྲིག་བྱས་པ་ &lt;ref name=&quot;siam.org&quot;&gt;{{Cite web |title=The Early Background of Genius |url=http://www.siam.org/news/news.php?id=1405 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615185446/http://www.siam.org/news/news.php?id=1405 |archive-date=15 June 2011 |access-date=15 June 2011}}&lt;/ref&gt; གཉེན་སྒྲིག་དེ་༡༩༢༩ལོར་མེད་པར་བཟོས་པ་དང་། ཤ་པི་རོ་ཡིས་ཁོང་གི་ཕ་ཡིན་པའི་ངོས་འཛིན་བྱས་ཀྱང་། ཧན་ཀ་་གྷོས་རོ་ཐེན་ཌིག་ལ་གཉེན་སྒྲིག་མ་བྱས། གྷོ་ཐེན་ཌིག་ལ་ཨ་མའི་སྤུན་མཆེད་ཅིག་ཡོད་པ་དེ་ནི་ཁོང་གི་ཨ་ཅག་མའེ་ཌི་ &lt;ref name=&quot;siam.org&quot; /&gt;

གྷོ་ཐེན་ཌིག་ཁོང་གི་ཕ་མ་གཉིས་དང་མཉམ་དུ་བྷར་ལིན་དུ་སྡོད་ནས་༡༩༣༣ལོའི་མཇུག་བར་ཁོང་གི་ཨ་ཕ་ན་ ཟི་རིང་ལུགས་ལས་ གཡོལ་ཆེད་དུ་པེ་རི་སིར་གནས་སྤོ་བྱས། དེ་ནས་མགྱོགས་པོ་ཁོང་གི་ཨ་མས་རྗེས་སུ་འབྲངས། གྷོ་ཐེན་ཌིག་དེ་ ཧམ་བུར་གྷི་ ནང་ཡོད་པའི་ ལུའུ་ཐར་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ དབུ་ ཁྲིད་དང་དགེ་རྒན་ཝིལ་ཧེམ་ཧེ་ཌོར་ན་ཡི་ལྟ་སྐྱོང་འོག་བཞག་ཡོད། [ 17 ]  ཝིན་ཕི་རིཌ་ཤར་ལའུ་ ཡིས་བཤད་པ་ལྟར་ན ། [ 19 ]  ཡིན་ནའང་གཞན་གྱིས་ཤ་པི་རོ་ཡིས་གཞུང་མེད་རིང་ལུགས་པའི་དམག་མིའི་ནང་འཐབ་རྩོད་བྱས་ཡོད་ཅེས་བརྗོད་ཡོད། [ 21 ] .
 </text>
      <sha1>ehasprgibfc2dujacic8dmpjog5tkk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ཏུའུ་ཝན་གྱི་སྐད།</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26980</id>
    <revision>
      <id>162520</id>
      <parentid>158337</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23708</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260801sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>162520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34124" sha1="2015s0lvoq20o1khdc6x1a95cexmcy1" xml:space="preserve">{{Short description|Sayan Turkic language}}
{{Use dmy dates|date=July 2015}}
{{Infobox language
| name             = ཏུའུ་ཝན།
| nativename       = {{lang|tyv|Тыва дыл}} {{lang|tyv-latn|Tıva tıl}}
| states           = [[ཨུ་རུ་སུ།]], [[མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན།]], [[རྒྱ་ནག།]]
| region           = [[ཊུ་ཝ།]]
| ethnicity        = [[ཏུའུ་ཝན་སི།]]
| speakers         = 252,953&lt;ref&gt;{{cite web |title=རོ་སི་སི་ཊེཊ། ཨུ་རུ་སུའི་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཊུ་ཝན་སྐད་བཤད་མཁན། (སི་རི་ལིག་ཡིག་གཟུགས་ནང་) |website=[[རོ་སི་སི་ཊེཊ།]] |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab4_VPN-2020.xlsx |access-date=27 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326024701/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab4_VPN-2020.xlsx|archive-date=26 March 2023}}&lt;/ref&gt;
| date             = 2020
| ref              = 
| familycolor      = ཨལ་ཊེ་ཡིག
| fam1             = [[ཏུར་ཀིའི་སྐད་ཡིག།|ཏུར་ཀི།]]
| fam2             = [[ཐུན་མོང་གི་ཐུར་ཁེའི་སྐད་ཡིག།|ཐུན་མོང་གི་ཐུར་ཁེ།]]
| fam3             = སཱ་ཡན་ཐུར་ཁི།
| fam4             = རྩྭ་ཐང་ས་ཡན་ཏུར་ཀི།&lt;ref name=&quot;refRagagnin&quot;&gt;Elisabetta Ragagnin (2011), [http://www.harrassowitz-verlag.de/dzo/artikel/201/004/4043_201.pdf?t=1322214979 མཚོ་བྱང་མཚོ་སྔོན་གྱི་ཏུར་ཀིའི་སྣ་ཁ་ཞིག དུ་ཁན། འགྲེལ་བཤད་དང་དབྱེ་ཞིབ།], Harrassowitz Verlag, Wiesbaden&lt;/ref&gt;{{Refn|group=notes|Although most Tuvan dialects are classified as Steppe Sayan Turkic, the Tozhu and Tere-Khöl dialects are classified as Taiga Sayan Turkic.&lt;ref name=&quot;refRagagnin&quot; /&gt;}}
| script           = [[Cyrillic script]]
| nation           = {{flag|Russia}}&lt;ul&gt;&lt;li&gt;{{flag|Tuva}}&lt;/li&gt;&lt;/ul&gt;
| iso2             = tyv
| iso3             = tyv
| glotto           = tuvi1240
| glottoname       = Tuvinian
| glotto2          = todj1234
| glottoname2      = Todja
| ELP2             = 10479
| ELPname2         = Tuha
| notice           = IPA
| map2             = Lang Status 80-VU.svg
| mapcaption2      = {{center|Tuvan is classified as Vulnerable by the [[UNESCO]] ''[[Atlas of the World's Languages in Danger]]''.}}
| pronunciation    = {{IPA|[tʰɤ̀ʋɐ tɤ̀ɫ]}}
| map              = Tuvan language on the map.png
| mapsize          = 
| mapcaption       = Distribution of Tuvan in Tuva and surrounding regions
}}
{{Infobox ethnonym|root=|person= |people= [[Tuvans|Tuvan / Tyvans]]&lt;br&gt;Тывалар&lt;br&gt;Тувинцы|language= Tuvan / Tyvan&lt;br&gt;Тыва дыл|country=[[Tuva|Tuva / Tyva]]&lt;br&gt;Тува&lt;br&gt;Тыва}}
[[File:WIKITONGUES- Aydyn speaking Tuvan.webm|thumb|A Tuvan speaker]]
[[File:Kyzyl orkhon inscription.jpg|thumb|Inscription in [[Kyzyl]] using [[Old Turkic script|Turkic script]]]]

'''Tuvan''',{{efn|{{IPAc-en|ˈ|t|uː|v|ə|n}} {{respell|TOO|vən}}; {{lang-rus|Тувинский язык|r=Tuvinskij jazyk|p=tʊˈvʲinskʲɪj jɪˈzɨk}}}} also spelt '''Tyvan''',{{efn|{{langx|tyv|Тыва дыл}} {{lang|tyv-latn|Tıva tıl}} {{IPA|tyv|tʰɤ̀ʋɐ tɤ̀ɫ|}}}} is a [[Turkic languages|Turkic language]] spoken in the [[Tuva|Republic of Tuva]] in [[South Central Siberia]], [[Russia]]. There are small groups of [[Tuvans]] that speak distinct dialects of Tuvan in [[China]] and [[Mongolia]].
&lt;!--==Geographic distribution==--&gt;
&lt;!--==Official status==--&gt;

== History ==
The earliest record of Tuvan is from the early 19th century by ''Wūlǐyǎsūtái zhìlüè'' ({{zh|c=烏里雅蘇台志略}}), [[Julius Klaproth]] 1823, [[Matthias Castrén]] 1857, [[Nikolay Katanov]], [[Vasily Radlov]], etc.&lt;ref&gt;{{harvp|Todoriki|2011|pages=234–230}}&lt;/ref&gt;

The name Tuva goes back as early as the publication of ''[[The Secret History of the Mongols]]''. The Tuva (as they refer to themselves) have historically been referred to as Soyons, Soyots or Uriankhais.&lt;ref name=&quot;Mawkanuli 2001&quot; /&gt;

== Classification ==
Tuvan (also spelled Tyvan) is linguistically classified as a Sayan Turkic language. Its closest relative is the moribund [[Tofa language|Tofa]].

Tuvan, as spoken in Tuva, is principally divided into four dialect groups; Western, Central, Northeastern, Southeastern.
* Central: forms the basis of the literary language and includes Ovyur and Bii-Khem subdialects. The geographical centrality of this dialect meant it was similar to the language spoken by most Tuvans, whether or not exactly the same.&lt;ref name=&quot;Harrison 2001&quot;&gt;{{harvp|Harrison|2001}}&lt;/ref&gt;
* Western: can be found spoken near the upper course of the [[Khemchik]]. It is influenced by the Altai language.
* Northeastern, also known as the [[Tozhu Tuvans#Language|Todzhi dialect]], is spoken near the upper course of the [[Great Yenisey]]. The speakers of this dialect utilize nasalization. It contains a large vocabulary related to hunting and reindeer breeding not found in the other dialects.
* Southeastern: shows the most influence from the [[Mongolic languages]].

Other dialects include those spoken by the [[Dzungar people|Dzungar]], the [[Tsengel people|Tsengel]] and the [[Dukha people|Dukha]] Tuvans, but currently these uncommon dialects are not comprehensively documented. Different dialects of the language exist across the geographic region in which Tuvan is spoken. [[K. David Harrison]], who completed his dissertation on the Tuvan language in 2001, argues that the divergence of these dialects relates to the nomadic nature of the Tuvan nation.&lt;ref name=&quot;Harrison 2001&quot; /&gt;

One subset is the Jungar Tuvan language, originating in the [[Altai Mountains]] in the western region of Mongolia. There is no accurate number of Jungar-Tuvan speakers because most currently reside in China, and the Chinese include Tuvan speakers as Mongolians in their census.&lt;ref name=&quot;Mawkanuli 2001&quot;&gt;{{Cite journal |last=Mawkanuli |first=Talant |date=2001 |title=The Jungar Tuvas: Language and National Identity in the PRC |url=https://archive.org/details/central-asian-survey_2001-12_20_4/page/497 |journal=Central Asian Survey |language=en |volume=20 |issue=4 |pages=497–517 |doi=10.1080/02634930120104654 |s2cid=143405271}}&lt;/ref&gt;
&lt;!--===Derived languages===--&gt;

== Phonology ==
=== Consonants ===
Tuvan has 19 native [[consonant]] [[phoneme]]s:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|+ caption| Consonant phonemes of Tuvan
! colspan=&quot;2&quot; |
! [[Labial consonant|Labial]]
! [[Alveolar consonant|Alveolar]]
! [[Palatal consonant|Palatal]]
! [[Velar consonant|Velar]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Nasal consonant|Nasal]]
| {{IPA link|m}}
| {{IPA link|n}}
|
| {{IPA link|ŋ}}
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[Plosive consonant|Plosive]]
! &lt;small&gt;lenis&lt;/small&gt;{{efn|name=stops|The distinction between initial bilabial and alveolar stops is based on [[aspiration (phonetics)|aspiration]] for most speakers and voicing for the other consonants.}}
| {{IPA link|p}}
| {{IPA link|t}}
|
| {{IPA link|ɡ}}
|-
! &lt;small&gt;fortis&lt;/small&gt;{{efn|name=stops}}
| {{IPA link|pʰ}}
| {{IPA link|tʰ}}
|
| {{IPA link|k}}
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Affricate consonant|Affricate]]
|
| {{IPA link|t͡s}}{{efn|name=loanword|{{IPA|/f/}} and {{IPA|/ts/}} are found in some Russian [[loanword]]s.}}
| {{IPA link|t͡ʃ}}
|
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[Fricative consonant|Fricative]]
! &lt;small&gt;[[voiceless]]&lt;/small&gt;
| {{IPA link|f}}{{efn|name=loanword}}
| {{IPA link|s}}
| {{IPA link|ʃ}}
| {{IPA link|x}}
|-
! &lt;small&gt;[[voice (phonetics)|voiced]]&lt;/small&gt;
|
| {{IPA link|z}}
| {{IPA link|ʒ}}
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Approximant consonant|Approximant]]
| {{IPA link|ʋ}}
| {{IPA link|l}}
| {{IPA link|j}}
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Flap consonant|Flap]]
|
| {{IPA link|ɾ}}
|
|
|}
{{notelist}}

=== Vowels ===
[[Vowel]]s in Tuvan exist in three varieties: long, short, and short with low [[pitch (psychophysics)|pitch]]. Tuvan long vowels have a duration that is at least (and often more than) twice as long as that of short vowels. Contrastive low pitch may occur on short vowels, and when it does, it causes them to increase in duration by at least a half. When using low pitch, Tuvan speakers employ a pitch that is at the very low end of their modal voice pitch. For some speakers, it is even lower and using what is phonetically known as [[creaky voice]] (e.g. {{IPA|[a̰t]}} 'horse'). When a vowel in a monosyllabic word has low pitch, speakers apply low pitch only to the first half of that vowel (e.g. {{IPA|[àt]}} 'horse').&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Anderson |first1=Greg |title=A Grammar of Tuvan |last2=Harrison |first2=K. David |publisher=Scientific Consulting Services International |year=2002 |isbn=9781584900450 |location=Gaithersburg, MD |pages=3–5 |language=en}}&lt;/ref&gt; That is followed by a noticeable pitch rise, as the speaker returns to modal pitch in the second half of the vowel (e.g. {{IPA|[ǎt]}} 'horse').

The acoustic impression is similar to that of a rising tone like the rising [[pitch contour]] of the [[Standard Chinese phonology#Tones|Mandarin second tone]], but the Tuvan pitch begins much lower. However, Tuvan is considered a [[pitch accent]] language with contrastive low pitch instead of a [[tonal language]]. When the low pitch vowel occurs in a multisyllabic word, there is no rising [[pitch contour]] or lengthening effect: {{IPA|[àt̬ɤ]}} 'his/her/its horse'. Such low pitch vowels were previously referred to in the literature as either ''[[kargyraa]]'' or [[pharyngealization|pharyngealized]] vowels. Phonetic studies have demonstrated that the defining characteristic of such vowels is low pitch. (See Harrison 2001 for a phonetic and acoustic study of Tuvan low pitch vowels.)

In her PhD thesis, &quot;Long Vowels in Mongolic Loanwords in Tuvan&quot;, Baiarma Khabtagaeva states that the history of long vowels is ambiguous. While the long vowels may originate from Mongolic languages, they could also be of Tuvan origin. In most Mongolic languages, the quality of the long vowel changes depending on the quality of the second vowel in the conjunction. The only exception to this rule is if the conjunction is labial. The ancient Tuvan languages, in contrast, depended upon the first vowel rather than the second to determine the long vowels.&lt;ref name=&quot;Khabtagaeva 2004&quot;&gt;{{Cite journal |last=Khabtagaeva |first=Baiarma |date=2004 |title=Long Vowels in Mongolic Loanwords in Tuvan |journal=Turkic Languages |language=en |volume=8 |pages=191–197}}&lt;/ref&gt;

Khabtagaeva divided the transformation of these loanwords into two periods: the early layer and the late layer. The words in the early layer are words in which the Mongolic preserved the conjunction, the VCV conjunction was preserved but the long vowel still developed when it entered the Tuvan language, or the stress is on the last syllable and a long vowel in the loanword replaced a short vowel in the original word. The late layer includes loanwords in which the long vowel does not change when the word entered Tuvan.&lt;ref name=&quot;Khabtagaeva 2004&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:250px;&quot;
|+Vowel phonemes of Tuvan
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
! colspan=&quot;2&quot; | [[Vowel length|Short]]
! colspan=&quot;2&quot; | [[Vowel length|Long]]
! colspan=&quot;2&quot; | [[Tone (linguistics)|Low pitch]]
|-style=&quot;font-size:88%;&quot;
!High || Low
!High || Low
!High || Low
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[Front vowel|Front]]
! style=&quot;font-size:88%;&quot; | [[Close front unrounded vowel|Unrounded]]
|{{IPA link|i}}
|{{IPA link|e}}
|{{IPA link|iː}}
|{{IPA link|eː}}
|{{IPA link|ì}}
|{{IPA link|è}}
|-
! style=&quot;font-size:88%;&quot; | [[Close front rounded vowel|Rounded]]
|{{IPA link|y}}
|{{IPA link|ø}}
|{{IPA link|yː}}
|{{IPA link|øː}}
|{{IPA link|ỳ}}
|{{IPA link|ø̀}}
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[Back vowel|Back]]
! style=&quot;font-size:88%;&quot; | [[Close back unrounded vowel|Unrounded]]
|{{IPA link|ɯ}}
|{{IPA link|a}}
|{{IPA link|ɯː}}
|{{IPA link|aː}}
|{{IPA link|ɯ̀}}
|{{IPA link|à}}
|-
! style=&quot;font-size:88%;&quot; | [[Close back rounded vowel|Rounded]]
|{{IPA link|u}}
|{{IPA link|o}}
|{{IPA link|uː}}
|{{IPA link|oː}}
|{{IPA link|ù}}
|{{IPA link|ò}}
|}

Vowels may also be [[nasal vowel|nasalized]] in the environment of nasal consonants, but nasalization is non-contrastive. Most Tuvan vowels in word-initial syllables have a low pitch and do not contrast significantly with short and long vowels.&lt;ref name=&quot;Harrison 2001&quot; /&gt;

==== Vowel harmony ====

Tuvan has two systems of [[vowel harmony]] that strictly govern the distribution of vowels within words and suffixes. Backness harmony, or what is sometimes called 'palatal' harmony, requires all vowels within a word to be either back or front. Rounding harmony, or what is sometimes called 'labial' harmony, requires a vowel to be rounded if it is a high vowel and appears in a syllable immediately following a rounded vowel. Low rounded vowels {{IPA|[ø] [o]}} are restricted to the first syllable of a word, and a vowel in a non-initial syllable may be rounded only if it meets the conditions of rounding harmony (it must both be a high vowel {{IPA|[y] [u]}} and be preceded by a rounded vowel). See Harrison (2001) for a detailed description of Tuvan vowel harmony systems.&lt;ref name=&quot;Harrison 2001&quot; /&gt;

== Writing system ==
=== Cyrillic script ===
The current Tuvan alphabet is a modified version of the [[Russian alphabet]], with three additional letters: Ңң (Latin &quot;ng&quot; or [[International Phonetic Alphabet]] {{IPA|[ŋ]}}), Өө (Latin &quot;ö&quot;, {{IPA|[ø]}}), Үү (Latin &quot;ü&quot;, IPA {{IPA|[y]}}). The sequence of the alphabet follows Russian, but with Ң located after Russian Н, Ө after О, and Ү after У.

{| cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:1.4em; border:1px solid black; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF; text-align:center&quot;
| style=&quot;width:3em&quot;| А а
| style=&quot;width:3em&quot;| Б б
| style=&quot;width:3em&quot;| В в
| style=&quot;width:3em&quot;| Г г
| style=&quot;width:3em&quot;| Д д
| style=&quot;width:3em&quot;| Е е
| style=&quot;width:3em&quot;| Ё ё
| style=&quot;width:3em&quot;| Ж ж
|-
| style=&quot;width:3em&quot;| З з
| style=&quot;width:3em&quot;| И и
| style=&quot;width:3em&quot;| Й й
| style=&quot;width:3em&quot;| К к
| style=&quot;width:3em&quot;| Л л
| style=&quot;width:3em&quot;| М м
| style=&quot;width:3em&quot;| Н н
| style=&quot;width:3em&quot;| Ң ң
|-
| style=&quot;width:3em&quot;| О о
| style=&quot;width:3em&quot;| Ө ө
| style=&quot;width:3em&quot;| П п
| style=&quot;width:3em&quot;| Р р
| style=&quot;width:3em&quot;| С с
| style=&quot;width:3em&quot;| Т т
| style=&quot;width:3em&quot;| У у
| style=&quot;width:3em&quot;| Ү ү
|-
| style=&quot;width:3em&quot;| Ф ф
| style=&quot;width:3em&quot;| Х х
| style=&quot;width:3em&quot;| Ц ц
| style=&quot;width:3em&quot;| Ч ч
| style=&quot;width:3em&quot;| Ш ш
| style=&quot;width:3em&quot;| Щ щ
| style=&quot;width:3em&quot;| Ъ ъ
| style=&quot;width:3em&quot;| Ы ы
|-
| style=&quot;width:3em&quot;| Ь ь
| style=&quot;width:3em&quot;| Э э
| style=&quot;width:3em&quot;| Ю ю
| style=&quot;width:3em&quot;| Я я
|
|
|
|
|}

The letters Е and Э are used in a special way. Э is used for the short {{IPA|/e/}} sound at the beginning of words while Е is used for the same sound in the middle and at the end of words. Е is used at the beginning of words, mostly of Russian origin, to reflect the standard Russian pronunciation of that letter, {{IPA|/je/}}. Additionally, ЭЭ is used in the middle and at the end of words for the long {{IPA|/e/}} sound.

The letter ъ is used to indicate pitch accent, as in эът ''èt'' 'meat'.

=== Historic scripts ===

==== Traditional Mongolian script ====
From the late 18th century, when Tuva became part of the Qing empire, until the 1930s, all official documentation was kept in Mongolian using the traditional [[Mongolian script]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Отрощенко |first1=Иванна |title=Языковая политика и культурное строительство в Тувинской Народной Республике |journal=Новые Исследования Тувы |date=2015 |issue=2 |page=16 |url=https://nit.tuva.asia/nit/article/view/22 |access-date=2025-06-16 |language=ru |issn=2079-8482}}&lt;/ref&gt; By the late 1920s less than 1.5% of the total Tuvan population was literate in the traditional [[Mongolian script]]. Mongolian literacy was mainly possessed by the feudal nobility and officials. The absolute majority of Tuvans (with the exception of residents of some areas of the south-eastern part of Tuva, where Tuvan-Mongolian bilingualism has been preserved to this day) did not know the Mongolian language, and had long spoken only their native language.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Бичелдей |first1=Каадыр-Оол |title=80 лет тувинской письменности: становление, развитие, перспективы |journal=Новые Исследования Тувы |date=2010 |issue=4 |page=221 |url=https://nit.tuva.asia/nit/article/view/480 |access-date=2024-10-06 |language=ru |issn=2079-8482}}&lt;/ref&gt;

==== Draft scripts ====

In 1926, the government of the Tuvan People's Republic asked Soviet scientists to develop a native Tuvan script. The first draft of a Tuvan alphabet based on Cyrillic was compiled by Roman Buzykaev (1875–1939) and B. Bryukhanov (Sotpa) in 1927. This alphabet contained the letters Аа, Бб, Вв, Гг, Дд, Ёё, Жж, Ӝӝ, Зз, Ии, Йй, Кк, Лл, Мм, Нн, Ҥҥ, Оо, Ӧӧ, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Ӱӱ, Хх, Чч, Шш, Ыы. The first Tuvan primer was published using this alphabet, but this project was not developed further.

==== Tuvan Latin ====
[[File:Emblem of the Tuvan People's Republic (1933-1939).svg|thumb|Example of Latin-based alphabet on the Tuvan People's Republic coat of arms. It says &quot;PYGY TELEGEJNIꞐ PROLETARLARЬ POLGAŞ TARLATKAN ARATTARЬ KATTЬƵЬꞐAR&quot;.]]
The Latin-based alphabet for Tuvan was devised in 1930 by a Tuvan Buddhist monk, Mongush [[Lopsang-Chinmit]] (a.k.a. Lubsan Zhigmed). This project was proposed based on the German alphabet, albeit with a modified letter order. In this proposed system, all vowels were placed first (10 letters), followed by consonants (18 letters). This order is characteristic of the classical Mongolian script. Moreover, the pronunciation of several letters underwent significant alteration.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Бичелдей |first1=Каадыр-Оол |title=80 лет тувинской письменности: становление, развитие, перспективы |journal=Новые Исследования Тувы |date=2010 |issue=4 |page=221 |url=https://nit.tuva.asia/nit/article/view/480 |access-date=2024-10-06 |language=ru |issn=2079-8482}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For an image of the alphabet, see article {{cite journal |last1=Доржу |first1=Зоя |last2=Монгуш |first2=Игорь |title=ТРАГИЧЕСКАЯ СУДЬБА УЧЕНОГО ЛАМЫ ЛОПСАН-ЧИНМИТА |journal=Социально-экономический И Гуманитарный Журнал Красноярского ГАУ |date=2023 |issue=4 |page=141 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/tragicheskaya-sudba-uchenogo-lamy-lopsan-chinmita |access-date=2024-10-06}}, Figure 1&lt;/ref&gt;

A few books and newspapers, including primers intended to teach adults to read, were printed using this writing system. Lopsang-Chinmit was later executed in Stalinist purges on 31 December 1941.&lt;ref&gt;{{harvp|Mänchen-Helfen|1992|page=133n}}&lt;/ref&gt;

In the USSR, Aleksandr Palmbach, [[Yevgeny Polivanov]], and [[Nicholas Poppe]] were engaged in the development of the Tuvan Latinized alphabet. These researchers utilized the so-called [[Yañalif|New Turkic Alphabet]] as a foundation for their work.  [[Yañalif|New Turkic Alphabet]] was designed with the intention of facilitating unification of writing systems among all Turkic peoples. In early 1930, the Tuvan alphabet was finalized and officially introduced on June 28, 1930, by a decree of the TPR government. The approved Tuvan alphabet was as follows: 

{| cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;font-size:1.4em; border:1px solid black; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF; text-align:center&quot;
| style=&quot;width:3em&quot;| A a
| style=&quot;width:3em&quot;| B ʙ
| style=&quot;width:3em&quot;| C c
| style=&quot;width:3em&quot;| D d
| style=&quot;width:3em&quot;| E e
| style=&quot;width:3em&quot;| F f
| style=&quot;width:3em&quot;| G g
| style=&quot;width:3em&quot;| Ƣ ƣ
|-
| style=&quot;width:3em&quot;| H h
| style=&quot;width:3em&quot;| I i
| style=&quot;width:3em&quot;| J j
| style=&quot;width:3em&quot;| Ɉ ɉ
| style=&quot;width:3em&quot;| K k
| style=&quot;width:3em&quot;| L l
| style=&quot;width:3em&quot;| M m
| style=&quot;width:3em&quot;| N n
|-
| style=&quot;width:3em&quot;| Ꞑ ꞑ
| style=&quot;width:3em&quot;| O o
| style=&quot;width:3em&quot;| Ɵ ɵ
| style=&quot;width:3em&quot;| P p
| style=&quot;width:3em&quot;| R r
| style=&quot;width:3em&quot;| S s
| style=&quot;width:3em&quot;| Ş ş
| style=&quot;width:3em&quot;| T t
|-
| style=&quot;width:3em&quot;| U u
| style=&quot;width:3em&quot;| V v
| style=&quot;width:3em&quot;| X x
| style=&quot;width:3em&quot;| Y y
| style=&quot;width:3em&quot;| Z z
| style=&quot;width:3em&quot;| Ƶ ƶ
| style=&quot;width:3em&quot;| Ь ь
|
|}
The letter Ɉ ɉ was excluded from the alphabet in 1931.

===Examples===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Latin
! Pirgi tьʙa&lt;!-- The ʙ here is not a mistake.  Do not change. --&gt; tьldьꞑ yƶykteri|| PYGY TELEGEJNIꞐ PROLETARLARЬ POLGAŞ TARLATKAN ARATTARЬ KATTЬƵЬꞐAR!
|-
|Cyrillic
| Бирги тыва дылдың үжүктери || Бүгү телегейниң пролетарлары болгаш дарлаткан араттары каттыжыңар!
|-
|[[Common Turkic alphabet]]
|Pirgi tıva tıldıñ üjükteri
|Pügü telegeyniñ proletarları polgaş tarlatkan arattarı kattıjıñar!
|-
|English
| First Tuvan language alphabet || All the world's workers and oppressed peoples, unite!
|}

By September 1943, this Latin-based alphabet was replaced by a Cyrillic-based one, which is still in use to the present day. In the post-Soviet era, Tuvan and other scholars have taken a renewed interest in the history of Tuvan letters.
=== Transliteration ===
For bibliographic purposes, transliteration of Tuvan generally follows the guidelines described in the ALA-LC Romanization tables for non-Slavic languages in Cyrillic script.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Non-Slavic languages (in Cyrillic Script) |website=[[Library of Congress]] |url=https://www.loc.gov/catdir/cpso/romanization/nonslav.pdf |access-date=31 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20211103195111/https://www.loc.gov/catdir/cpso/romanization/nonslav.pdf|archive-date=November 3, 2021}}&lt;/ref&gt; Linguistic descriptions often employ the [[International Phonetic Alphabet|IPA]] or [[Turcology|Turcological]] standards for transliteration.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Harrison |first1=K. David |last2=Anderson |first2=Gregory D.S. |last3=Ondar |first3=Alexander |title=Tuvan Talking Dictionary |url=https://talkingdictionary.swarthmore.edu/tuvan/ |access-date=31 March 2022}}&lt;/ref&gt;

== Grammar ==
Tuvan builds morphologically complex words by adding suffixes. For example, {{lang|tyv|теве}} ''teve'' is 'camel', {{lang|tyv|тевелер}} ''teveler'' is 'camels', {{lang|tyv|тевелерим}} ''tevelerim'' is 'my camels', {{lang|tyv|тевелеримден}} ''tevelerimden'' is 'from my camels'.

=== Nouns ===
Tuvan marks [[noun]]s with six [[declension|cases]]: genitive, accusative, dative, ablative, locative, and allative. The suffixes below are in front vowels, however, except ''-Je'' the suffixes follow vowel harmony rules. Each case suffix has a rich variety of uses and meanings, of which only the most basic ones are shown here.

{|class=&quot;wikitable&quot;
!Root
! colspan=&quot;4&quot; | Allomorphs
|-
!When after:
! voiceless
! nasals
! voiced/vowel
! After {{lang|tyv|-л}}
|-
! [[Nominative case|Nominative]]
| colspan=&quot;4&quot; | {{lang|tyv|-∅}}
|-
! [[Genitive case|Genitive]] (''-NIŋ'')
| {{lang|tyv|-тиң}} (''-tiŋ'')
| colspan=&quot;2&quot; | {{lang|tyv|-ниң}} (''-niŋ''))
| {{lang|tyv|-диң}} (''-diŋ'')
|-
! [[Accusative case|Accusative]] (''-NI'')
| {{lang|tyv|-ти}} (''-ti'')
| colspan=&quot;2&quot; | {{lang|tyv|-ни}} (''-ni'')
| {{lang|tyv|-ди}} (''-di'')
|-
! [[Dative case|Dative]] (''-KA'')
| {{lang|tyv|-ке}} (''-ke'')
| colspan=&quot;3&quot; | {{lang|tyv|-ге}} (''-ge'')
|-
! [[Locative case|Locative]] (''-DA'')
| {{lang|tyv|-те}} (''-te'')
| colspan=&quot;3&quot; | {{lang|tyv|-де}} (''-de'')
|-
! [[Ablative case|Ablative]] (''-DAn'')
| {{lang|tyv|-тен}} (''-ten'')
| colspan=&quot;3&quot; | {{lang|tyv|-ден}} (''-den'')
|-
! [[Allative case|Allative]] I (''-Je'')
| {{lang|tyv|-че}} (''-če'')
| colspan=&quot;3&quot; | {{lang|tyv|-же}} (''-že'')
|-
! Allative II (''-DIvA'')&lt;ref&gt;Obsolete or dialectal version of current allative I&lt;/ref&gt;
| {{lang|tyv|-тиве}} (''-tive'')
| colspan=&quot;3&quot; | {{lang|tyv|-диве}} (''-dive'')
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Plural
|-
! Nominative (''-LAr'')
| {{lang|tyv|-тер}} (''-ter'')
| {{lang|tyv|-нер}} (''-ner'')
| {{lang|tyv|-лер}} (''-ler'')
| {{lang|tyv|-дер}} (''-der'')
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Oblique cases: by adding voiced variant into the plural suffix ({{lang|tyv|-лер&lt;u&gt;ниң&lt;/u&gt;}}, {{lang|tyv|-лер&lt;u&gt;ге&lt;/u&gt;}}, ...)
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Example of declensions
! Case
! Form
! Meaning
|-
! Nominative
| {{lang|tyv|теве}} (''teve'')
| &quot;camel&quot;
|-
! Genitive
| {{lang|tyv|тевениң}} (''teveniŋ'')
| &quot;of the camel&quot;
|-
! Accusative
| {{lang|tyv|тевени}} (''teveni'')
| &quot;the camel&quot; (definite direct object of verb)
|-
! Dative
| {{lang|tyv|тевеге}} (''tevege'')
| &quot;for the camel&quot; or &quot;at the camel&quot; (in the past tense)
|-
! Locative
| {{lang|tyv|теведе}} (''tevede'')
| &quot;at the camel&quot; or &quot;in the camel&quot;
|-
! Ablative
| {{lang|tyv|теведен}} (''teveden'')
| &quot;from the camel&quot; or &quot;than a/the camel&quot;
|-
! Allative I
| {{lang|tyv|тевеже}} (''teveže'')
| rowspan=&quot;2&quot; | &quot;to(wards) the camel&quot;
|-
! Allative II
| {{lang|tyv|теведиве}} (''tevedive'')
|}

=== Verbs ===
[[Verb]]s in Tuvan take a number of endings to mark [[grammatical tense|tense]], [[grammatical mood|mood]], and [[grammatical aspect|aspect]]. [[Auxiliary verb]]s are also used to modify the verb. For a detailed scholarly study of auxiliary verbs in Tuvan and related languages, see Anderson 2004.

=== Syntax ===
Tuvan employs [[subject–object–verb|SOV]] word order. For example, {{lang|tyv|теве сиген чипкен}} (camel hay eat-PAST) &quot;The camel ate the hay.&quot;

== Vocabulary ==
[[File:Family in tyvan.png|thumb|Name of family members in Tuvan]]
Tuvan vocabulary is mostly Turkic in origin but marked by a large number of Mongolian [[loanword]]s.  The language has also borrowed several Mongolian suffixes. In addition, there exist [[Ket language|Ketic]] and [[Samoyed languages|Samoyedic]] substrata.{{Citation needed|date=August 2022}} A Tuvan talking dictionary is produced by the [[Living Tongues Institute]].&lt;ref&gt;see [http://tuvan.swarthmore.edu/ Tuvan Talking Dictionary]&lt;/ref&gt;

In contrast with most Turkic languages, which have many Arabic and Persian loanwords that even cover some basic concepts, these loanwords are very few, if any, in Tuvan, as Tuvans never adopted Islam like most Turkic peoples.

== Status ==
Tuvans in [[China]], who live mostly in [[Xinjiang|Xinjiang Autonomous Region]], are included under the [[Mongols in China|Mongol nationality]].&lt;ref name=&quot;Mongush&quot;&gt;{{harvp|Mongush|1996}}&lt;/ref&gt; Some Tuvans reportedly live at [[Kanas Lake]] in the northwestern part of Xinjiang, where they are not officially recognized, and are counted as a part of the local [[Oirats|Oirat Mongol]] community that is counted under the general PRC official ethnic label of &quot;Mongol&quot;. Oirat and Tuvan children attend schools in which they use [[Chakhar Mongolian]]&lt;ref&gt;&quot;Öbür mongγul ayalγu bol dumdadu ulus-un mongγul kelen-ü saγuri ayalγu bolqu büged dumdadu ulus-un mongγul kelen-ü barimǰiy-a abiy-a ni čaqar aman ayalγun-du saγurilaγsan bayidaγ.&quot; (Sečenbaγatur et al. 2005: 85).&lt;/ref&gt; and [[Mandarin Chinese|Mandarin]] [[Standard Chinese]], native languages of neither group.

== Notes ==
{{Reflist|group=notes}}

== References ==
{{Reflist}}

==Sources==
* [https://tuvan.swarthmore.edu Tuvan Talking Dictionary].
* {{Cite thesis |last=Harrison |first=K. David |title=Topics in the Phonology and Morphology of Tuvan |date=2001 |degree=Doctoral |publisher=Yale University |language=en |oclc=51541112|url=https://harrison.domains.swarthmore.edu/Harrison-Dissertation.pdf}}
* {{Cite book |last=Mänchen-Helfen |first=Otto |title=Journey to Tuva |publisher=Ethnographic Press University of Southern California |others=Translated by Alan Leighton |year=1992 |isbn=978-1-878986-04-7 |location=Los Angeles |language=en |orig-year=1931}}
* {{Cite journal |last=Mongush |first=M. V. |date=1996 |title=Tuvans of Mongolia and China |journal=International Journal of Central Asian Studies |language=en |volume=1 |pages=225–243}}
* {{cite thesis |last=Todoriki |first=Masahiko (等々力 政彦) |date=2011 |script-title=ja:最古の可能性のあるトゥバ語語彙について |trans-title=On the earliest possible Tuvan vocabulary |journal=Bulletin of the Institute for Advanced Studies on Asia |number=159 |pages=238–220 |issn=0563-8089 |publisher=Institute for Advanced Studies on Asia, The University of Tokyo |hdl=2261/43632 |url=http://hdl.handle.net/2261/43632}}
&lt;!-- original text citation
Todoriki, Masahiko (等々力 政彦 ''Todoriki Masahiko''). 2011 &quot;Possibly the oldest Tuvan vocabulary included in ''Wu-li-ya-su-tai-zhi lue'', the Abridged Copy of the History of Uliastai, 烏里蘇台志略にみえる，最古の可能性のあるトゥバ語語彙について&quot;. ''Tōyōbunka-Kenkyūjo Kiyō'' 東洋文化研究所紀要 '''159''' 238–220. {{ISSN|0563-8089}} [[The University of Tokyo]], http://repository.dl.itc.u-tokyo.ac.jp/dspace/bitstream/2261/43632/1/ioc159007.pdf ([http://hdl.handle.net/2261/43632 Archive]){{Dead link|date=January 2024}}
--&gt;

== Further reading ==
* {{Cite book |last=Anderson |first=Gregory D. S. |title=Auxiliary Verb Constructions in Altai-Sayan Turkic |date=2004 |publisher=Otto Harrassowitz |isbn=3-447-04636-8 |location=Wiesbaden |language=en}}
* {{Cite book |last1=Anderson |first1=Gregory D. S. |title=Tyvan |last2=Harrison |first2=K. David |publisher=Lincom Europa |year=1999 |isbn=978-3-89586-529-9 |series=Languages of the World/Materials 257 |language=en}}
* [https://www.researchgate.net/publication/295606536_A_Tuvan_hero_tale_with_commentary_morphemic_analysis_and_translation]{{Cite journal |last=Harrison |first=K. David |date=2005 |title=A Tuvan Hero Tale, with Commentary, Morphemic Analysis, and Translation |journal=Journal of the American Oriental Society |language=en |volume=125 |pages=1–30}} 
* {{Cite book |last=Krueger |first=John R. |title=Tuvan Manual |publisher=Indiana University Publications |others=Editor Emeritus: Thomas A. Sebeok |year=1977 |isbn=978-0-87750-214-2 |editor-last=Krueger |editor-first=John R. |series=Uralic and Altaic Series Volume 126 |language=en}}
* Mawkanuli, Talant.  1999.  &quot;The phonology and morphology of Jungar Tuva&quot;, Indiana University PhD dissertation.
* Nakashima, Yoshiteru (中嶋 善輝 ''Nakashima Yoshiteru''). 2008 &quot;Tyva Yapon Biche Slovar', トゥヴァ語・日本語 小辞典&quot; [[Tokyo University of Foreign Studies]], http://www.aa.tufs.ac.jp/project/gengokensyu/08tuvan6.pdf ([https://web.archive.org/web/20160303220011/http://www.aa.tufs.ac.jp/project/gengokensyu/08tuvan6.pdf Archive])
*Ölmez, Mehmet; Tuwinischer Wortschatz mit alttürkischen und mongolischen Parallelen, Wiesbaden 2007, {{ISBN|978-3-447-05499-7}}
*Rind-Pawloski, Monika. 2014. Text types and [[evidentiality]] in Dzungar Tuvan. ''Turkic Languages'' 18.1: 159–188.
*{{in lang|mn}} Sečenbaγatur, Qasgerel, Tuyaγ-a [Туяa], Bu. Jirannige, Wu Yingzhe, Činggeltei. 2005. ''Mongγul kelen-ü nutuγ-un ayalγun-u sinǰilel-ün uduridqal''  [A guide to the regional dialects of Mongolian]. Kökeqota: ÖMAKQ. {{ISBN|7-204-07621-4}}.
* Takashima, Naoki (高島 尚生 ''Takashima Naoki''). 2008 &quot;Kiso Tuba-go bunpō 基礎トゥヴァ語文法&quot;, [[Tokyo University of Foreign Studies]], http://www.aa.tufs.ac.jp/project/gengokensyu/08tuvan1.pdf ([https://web.archive.org/web/20160304023505/http://www.aa.tufs.ac.jp/project/gengokensyu/08tuvan1.pdf Archive])
* Takashima, Naoki. 2008 &quot;Tuba-go kaiwa-shū トゥヴァ語会話集&quot;, [[Tokyo University of Foreign Studies]], http://www.aa.tufs.ac.jp/project/gengokensyu/08tuvan3.pdf ([https://web.archive.org/web/20160303190603/http://www.aa.tufs.ac.jp/project/gengokensyu/08tuvan3.pdf Archive])
* Taube, Erika. (1978). ''Tuwinische Volksmärchen''. Berlin: Akademie-Verlag. LCCN: 83-853915
* Taube, Erika. (1994). ''Skazki i predaniia altaiskikh tuvintsev''. Moskva : Vostochnaia literatura. {{ISBN|5-02-017236-7}}
* Oelschlägel, Anett C. (2013). ''Der Taigageist. Berichte und Geschichten von Menschen und Geistern aus Tuwa. Zeitgenössische Sagen und andere Folkloretexte / Дух-хозяин тайги –Современные предания и другие фольклорные материалы из Тувы / Тайга ээзи – Болган таварылгалар болгаш Тывадан чыгдынган аас чогаалының өске-даа материалдары.'' [The Taiga Spirit. Reports and Stories about People and Spirits from Tuva. Contemporary Legends and other Folklore-Texts.] Marburg: tectum-Verlag.  {{ISBN|978-3-8288-3134-6}}

== External links ==
{{InterWiki|Tuvan}}
{{Wikivoyage|Tyvan phrasebook|Tyvan|a phrasebook}}
* [http://www.swarthmore.edu/SocSci/dharris2/ Tuvan language and folklore materials]

{{Turkic languages}}
{{Languages of Russia}}
{{Languages of China}}
{{Languages of Mongolia}}

{{Authority control}}

[[Category:Agglutinative languages]]
[[Category:Siberian Turkic languages]]
[[Category:Languages of Russia]]
[[Category:Languages of Xinjiang]]
[[Category:Languages of Mongolia]]
[[Category:Tonal languages in non-tonal families]]
[[Category:Tuvan culture]]
[[Category:Turkic languages]]
[[Category:Vulnerable languages]]
[[Category:Subject–object–verb languages]]</text>
      <sha1>2015s0lvoq20o1khdc6x1a95cexmcy1</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>