སྒྲ་

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="bo">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>bowiki</dbname>
    <base>https://bo.wikipedia.org/wiki/%E0%BD%82%E0%BD%99%E0%BD%BC%E0%BC%8B%E0%BD%84%E0%BD%BC%E0%BD%A6%E0%BC%8D</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">མི་ཌི་ཡ་།</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">དམིགས་བསལ།</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">བགྲོ་གླེང་།</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">སྤྱོད་མཁན།</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">སྤྱོད་མཁན་གྱི་ བགྲོ་གླེང་།</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia བགྲོ་གླེང་།</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ཡིག་ཆ།</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ཡིག་ཆའི་ བགྲོ་གླེང་།</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">མི་ཌི་ཡ་ཝི་ཀི།</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">མི་ཌི་ཡ་ཝི་ཀིའི་ བགྲོ་གླེང་།</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">དཔེ་པང་།</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">དཔེ་པང་གི་ བགྲོ་གླེང་།</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">རམ་འདེགས།</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">རམ་འདེགས་ཀྱི་ བགྲོ་གླེང་།</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">རིགས་དབྱེ།</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">རིགས་དབྱེའི་ བགྲོ་གླེང་།</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>སྒྲ་</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10113</id>
    <revision>
      <id>162797</id>
      <parentid>126475</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T07:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>116</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing FA-18_Hornet_breaking_sound_barrier_(7_July_1999)_-_filtered.jpg with [[File:FA-18_Hornet_breaking_sound_barrier_(7_July_1999).jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down du</comment>
      <origin>162797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2154" sha1="3tj78u9r306173xqk63q67nail67qbo" xml:space="preserve">[[File:FA-18 Hornet breaking sound barrier (7 July 1999).jpg|right|thumb|250px|]]

ང་ཚོའི་འཚོ་བའི་ཁོར་ཡུག་ཏུ་'''སྒྲ་'''རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཡོད་རེད། དཔེར་ན། བྱ་བྱིའུ་འབའ་འབུའི་སྐད་སྒྲ་དང་། ཆར་པ་དང་རླུང་གི་སྒྲ། རླངས་འཁོར་གྱི་དུང་སྒྲ། མིའི་སྐད་ཆའི་སྒྲ་དང་གླུ་སྒྲ་སོགས་ལྟ་བུ་ཡིན། སྒྲ་ནི་རླབས་ཤིག་ཡིན་ལ། དེ་དངོས་གཟུགས་འདར་འགུལ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན། འོན་ཀྱང་སྒྲ་རླབས་དེ་ད་དུང་སྒྲ་མིན་ཏེ། སྒྲ་རླབས་རྣ་བར་འཛུལ་རྗེས་རྣ་སྐྱི་འདར་དུ་བཅུག་ནས་སྒྲ་རླབས་སྒྲ་འཛིན་གྱི་དབང་པོར་བརྒྱུད་སྤྲོད་བྱེད་ཅིང་། དེ་ནས་ཀླད་པའི་སྒྲ་འཛིན་གྱི་དབང་པོས་ཚོར་བའི་རྣ་ཤེས་དེ་ད་གཟོད་སྒྲ་ཡིན​།&lt;ref&gt;རྩིས་རིག་དངོས་ལུགས་རྫས་འགྱུར། ༼ཀྲུང་གོའི་བྱིས་པའི་ཤེས་བྱ་ཀུན་བཏུས།༽ མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༧ &lt;/ref&gt;

== གསལ་བཤད། ==

== པར་རིས་བར་འཁྱམས། ==

&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
File:Thoth08BigasDrumEvansChalmette.jpg|

&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;


== ཟིན་ཐོ་འམ་དཔྱད་གཞི། ==
{{Reflist}}

== དཔྱད་གཞིའི་དཀར་ཆག ==
== ད་དུང་གཟིགས། ==

== ཕྱི་ཕྱོགས་དྲ་མཐུད། ==


[[Category:སྒྲ།]]</text>
      <sha1>3tj78u9r306173xqk63q67nail67qbo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ཟླ་༦ཚེས་༣ཉིན་</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22852</id>
    <revision>
      <id>162796</id>
      <parentid>141123</parentid>
      <timestamp>2026-10-02T00:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>23708</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>162796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1173" sha1="j05sd1hdr1ykztwlqelqgmokv1j3ocv" xml:space="preserve">{{ཟླ་བ་དྲུག་པ།}}

&lt;big&gt;'''ཟླ་༦ཚེས་༣ཉིན་'''ནི་སྤྱི་ལོའི་ལོ་གཅིག་གི་ནང་གི་ཉི་མ་༡༥༤པ་ཡིན། ལོ་མཇུག་ལ་ད་དུང་ཉིན་༢༡༡ཡོད།&lt;/big&gt;

== དོན་རྐྱེན། ==
== སྐྱེས། ==
== ཤི་བ་ ==
== གུང་གསེང་ ==
== ད་དུང་གཟིགས། ==
== ཕྱི་ཕྱོགས་དྲ་མཐུད། ==
* [https://web.archive.org/web/20081217084034/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/3 དབྱིན་ཇིའི་རླུང་འཕྲིན་ཀུང་སིས་ཉིན་དེར་།]
* [https://archive.nytimes.com/learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/june-3/index.html ཉིའུ་གཡོད་སྐབས་དོན་ཚགས་པར་ཉིན་དེར་།]
* [https://www.onthisday.com/events/june/3 ཉིན་དེའི་ལོ་རྒྱུས་དོན་རྐྱེན་།]
== དཔྱད་གཞིའི་དཀར་ཆག ==
{{ཆ་མི་ཚང་བ}}</text>
      <sha1>j05sd1hdr1ykztwlqelqgmokv1j3ocv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>སྤྱོད་མཁན་གྱི་ བགྲོ་གླེང་།:Pecha-G.Dhargyal</title>
    <ns>3</ns>
    <id>26924</id>
    <revision>
      <id>162793</id>
      <parentid>162745</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T12:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NguoiDungKhongDinhDanh</username>
        <id>24718</id>
      </contributor>
      <comment>/* Review needed */ new section</comment>
      <origin>162793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5310" sha1="p0zuy7dc6zcgzgsfp20ebjkmkk9rzpu" xml:space="preserve">ཕོ་རབས་གཅིག་གི་བློ་རྩེ་ལས། 
ཕོ་འབྲིང་གསུམ་གྱི་གྲོས་བསྡུར་བཟང།

== Help ==

Hello, can you help to translate [[en:Gaza genocide|this]] article to your language, my tibet is bad. Thank you! [[སྤྱོད་མཁན།:جودت|جودت]] ([[སྤྱོད་མཁན་གྱི་ བགྲོ་གླེང་།:جودت|གླེང་མོལ།]]) ༠༦:༢༦, ༢༣ ཟླ་དྲུག་པ། ༢༠༢༦ (UTC)

== Invitation to try the Starter Kit Tool ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Greetings!

As one of the active editors on this Wikipedia, you're invited by the [https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development Language Onboarding and Development] initiative to learn about the Starter Kit, try it out, and join a virtual meeting where you can ask questions about the tool.&lt;br&gt;
'''What the tool does'''&lt;br&gt;
The Starter Kit helps small or new Wikipedia contributors complete essential tasks, like importing infoboxes, tracking your wiki's growth and health metrics, and connecting with members of the broader Wikimedia community for technical guidance. Some features require certain user rights, but three of the six tasks are open to any autoconfirmed editor, so most active editors can get started right away.

'''Here's what we would like you to do:'''

* Read the manual for more detail on the tool and the tasks you can perform: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit
* Access the Starter Kit tool: https://starterkit.toolforge.org/ and log in with your Wikimedia account to try it out.
* Sign up for one of three virtual meetings: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit/Office_hours#Office_hours, where you can:
** Learn more about the tool.
** Ask questions and share your thoughts.

Thank you so much for using the tool, and we look forward to your attending the virtual meeting.

Best regards,
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; ༢༡:༡༧, ༡༡ ཟླ་བརྒྱད་པ། ༢༠༢༦ (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox/Invitation_to_try_the_Starter_Kit_Tool_message_list&amp;oldid=30913073 --&gt;

== Reminder: Starter Kit Virtual Meeting ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Greetings!

This is a friendly reminder to attend the [https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit Starter Kit] virtual meeting.

Date and time: '''Today, Saturday, August 29th, 2026, 01:00–02:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1787965200 check your local time here])

This is a casual session where you can learn more about the Starter Kit tool, ask any questions, and share your thoughts; no need to have tried the tool beforehand.

If you haven't signed up yet, you can do so here: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit/Office_hours#Session_2:_Saturday_29_August_2026,_01:00_UTC

See you soon!
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; ༡༣:༣༠, ༢༨ ཟླ་བརྒྱད་པ། ༢༠༢༦ (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox/Invitation_to_try_the_Starter_Kit_Tool_message_list&amp;oldid=30913073 --&gt;

== Reminder: Starter Kit virtual meeting ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Greetings!

This is a friendly reminder to attend the third [https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit Starter Kit] virtual meeting.

Date and time: '''Saturday, September 5th, 2026, 05:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1787965200 check your local time here])

Video call link: https://meet.google.com/eov-gbgn-rew

This is a casual session where you can learn more about the Starter Kit tool, ask any questions, and share your thoughts; no need to have tried the tool beforehand.

If you haven't signed up yet, you can do so here: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit/Office_hours#Session_3:_Saturday_5_September_2026,_05:00_UTC

See you soon!
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; ༢༣:༤༤, ༣ ཟླ་དགུ་བ། ༢༠༢༦ (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox/Invitation_to_try_the_Starter_Kit_Tool_message_list&amp;oldid=30913073 --&gt;

== Review needed ==
Hi. Could you please take a look at [[རྩོམ་རིག]] and see if it contains anything useful, or delete it if it doesn't? Other pages by [[Special:DeletedContribs/Berijigmey|the same user]] also appear to be blog posts (if not copyright violations) and I have deleted them as such. Thank you. [[སྤྱོད་མཁན།:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[སྤྱོད་མཁན་གྱི་ བགྲོ་གླེང་།:NguoiDungKhongDinhDanh|གླེང་མོལ།]]) ༡༢:༥༩, ༡ ཟླ་བཅུ་བ། ༢༠༢༦ (UTC)</text>
      <sha1>p0zuy7dc6zcgzgsfp20ebjkmkk9rzpu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:ཡོངས་ཁྱབ་གསལ་བཤད།</title>
    <ns>4</ns>
    <id>28238</id>
    <revision>
      <id>162794</id>
      <timestamp>2026-10-01T15:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berijigmey</username>
        <id>36188</id>
      </contributor>
      <comment>ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེ་སྐྱོ་གར་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐའ་མའི་ལས་དབང་ལ་དཔྱད་པ།</comment>
      <origin>162794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125677" sha1="q8qxrcx5mdfqxz3ie0x7204ghd2ypu7" xml:space="preserve">
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེ་སྐྱོ་གར་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐའ་མའི་ལས་དབང་ལ་དཔྱད་པ།
___བེ་རི་འཇིགས་མེད།(beri jigmey wangyal
སྔོན་གླེང་། (Introduction)
 དང་པོ། བརྗོད་གཞིའི་རྒྱབ་ལྗོངས་དང་ཞིབ་འཇུག་གི་དགོས་པ།
ཕྱི་ལོ་ ༡༣༦༨ ལོར་ཀྲུ་ཡོན་ཀྲང་ (朱元璋) གྱིས་སོག་པོའི་སྲིད་དབང་མཇུག་བསྒྲིལ་ཏེ་བཙུགས་པའི་མིང་རྒྱལ་རབས་ཆེན་པོ་ (Great Ming Dynasty) ནི། ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་རྒྱ་རིགས་ཀྱིས་བཙུགས་པའི་སྟོབས་འབྱོར་མངའ་ཐང་རྒྱས་ཤིང་ལོ་ངོ་ ༢༧༦ གནས་པའི་རྒྱལ་རབས་ཤིག་ཡིན། འོན་ཀྱང་། དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི་དཀྱིལ་དུ་སླེབས་སྐབས། རྒྱལ་རབས་འདིའི་སྟོབས་ཤུགས་ནི་ནང་ཁུལ་གྱི་རུལ་སུངས་དང་ཕྱི་རོལ་གྱི་དམག་འཁྲུག་གིས་ཡོངས་སུ་ཟད། དུས་མཚམས་འདིར་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐའ་མའི་གོང་མ་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ (崇禎帝 - ཀྲའོ་ཡིག་ཅན་) གྱིས་སྲིད་དབང་བཟུང་།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེ་དང་ལས་དབང་ནི། ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་གི་རྒྱལ་ཁབ་ཤོར་བའི་གོང་མ་གཞན་དག་དང་གཏན་ནས་མི་འདྲ་སྟེ། ཁོང་ནི་ལེ་ལོ་ཅན་དང་། བག་མེད་རྒྱགས་སྤྲོས་ལ་རོལ་མཁན། སྲིད་དོན་མི་ཤེས་པའི་གླེན་པ་ཞིག་གཏན་ནས་མ་ཡིན། ལྡོག་སྟེ། ཁོང་ནི་ལྷག་བསམ་ཅན་དང་། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་བྱ་བར་ཉིན་མཚན་མེད་པར་དཀའ་སྤྱད་ཧུར་བརྩོན་བྱེད་མཁན། སྒེར་གྱི་འདོད་ཡོན་ལ་མི་ཆགས་པའི་གོང་མ་ཞིག་ཡིན། འོན་ཀྱང་། ཁོང་གི་མི་ཚེའི་མཐའ་མ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱི་རྒྱབ་རི་ཅིང་ཧྲན་ (景山) དུ་སྐུ་དཔྱངས་ཏེ་རང་སྲོག་གཅོད་དགོས་པའི་ཆེས་སྐྱོ་བའི་ལས་དབང་ལ་ཐུག ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཟློས་གར་འདི་ལས་མངོན་པ་ནི། མི་སྒེར་གྱི་ནུས་པ་དང་ལྷག་བསམ་གྱིས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ཉམས་རྒུད་དུ་འགྲོ་བ་དེ་ཉིད་བཟློག་མ་ཐུབ་པའི་དངོས་ཡོད་གནས་སྟངས་དེ་རེད། དེར་བརྟེན། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེ་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐའ་མའི་ལས་དབང་ལ་དཔྱད་པ་ནི། རྒྱལ་རབས་ཤིག་གི་འཕོ་འགྱུར་དང་། ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ལམ་ལུགས། མི་གཤིས་ཀྱི་ལྐོག་གྱུར་བཅས་ལ་རྟོག་ཞིབ་བྱེད་པའི་རིག་གཞུང་གི་དགོས་པ་ཤིན་ཏུ་ཆེའོ།།
 གཉིས་པ། ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆའི་གནས་བབས་དང་བསྡུར་ཞིབ།
བརྗོད་གཞི་འདིར་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པར། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡིག་ཆ་ཁག་ལ་བསྡུར་ཞིབ་ནན་མོ་བྱེད་དགོས།
   གཞུང་ཕྱོགས་ཀྱི་ཡིག་ཆ། ཆིན་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་སྐབས་སུ་བསྒྲིགས་པའི་ 《明史》 (མིང་གཞུང་) ནི་གཞི་འཛིན་ས་གཙོ་བོ་ཞིག་ཡིན་ནའང་། འདིའི་ནང་ཆིན་རྒྱལ་རབས་ཀྱིས་རང་གི་དབང་སྒྱུར་གྱི་ཁྲིམས་མཐུན་རང་བཞིན་བསྒྲུབ་ཆེད། མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་ཀྱི་ཉམས་རྒུད་དེ་རྒྱས་སྤྲོས་བྱས་ཡོད་པར་དོགས་ཟོན་བྱེད་དགོས། འོན་ཀྱང་ 《明实录》 (མིང་གི་དངོས་བྱུང་ཡིག་ཚགས་) ནི་སྐབས་ཐོག་དེའི་ཉིན་རེའི་ཟིན་ཐོ་ཡིན་པས་ཁུངས་བཙན་པོ་ཡིན།
   དམངས་ཁྲོད་ཀྱི་ཡིག་ཆ། མིང་སྨད་དང་ཆིན་སྟོད་ཀྱི་ཤེས་ཡོན་ཅན་གྱིས་བྲིས་པའི་ 《绥寇纪略》 (ཇག་པ་ཞི་བའི་ལོ་རྒྱུས་) དང་ 《烈皇小识》 (གོང་མ་སྐུ་གཤེགས་པའི་ཟིན་ཐོ་ཕྲན་བུ་) སོགས་ནི། སྐབས་དེའི་བྱུང་བ་དངོས་དང་། ལྷག་པར་དུ་ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་དང་པེ་ཅིང་གི་དམངས་ཁྲོད་གནས་ཚུལ་ཞིབ་མོར་འཁོད་པའི་ཉེ་བར་མཁོ་བའི་དཔྱད་གཞི་ཡིན།
   ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག དེང་རབས་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་རྒྱ་རིག་པ་བ་རྣམས་ཀྱིས། མིང་རྒྱལ་རབས་འཇིག་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་དེ་ཉིད་ཁྲིམས་ལུགས་དང་ཆབ་སྲིད་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། གནམ་གཤིས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་དང་། དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཉམས་ཉེས་ (དངུལ་དཀར་གྱི་དཀོན་པོ་) སོགས་ཀྱི་ཐོག་ནས་དཔྱད་ཡོད་པས། འདིས་ང་ཚོར་མིག་རྒྱ་གསར་པ་སྦྱིན་པར་བྱེད།
 གསུམ་པ། ཞིབ་འཇུག་གི་ཐབས་ལམ་དང་དཔྱད་རྩོམ་གྱི་གྲུབ་ཆ།
དཔྱད་རྩོམ་འདིར་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བྱུང་བ་དངོས་གཏན་ལ་འབེབས་པའི་ &quot;དངོས་གཙོ་ལོ་རྒྱུས་རིག་པའི་ཐབས་ལམ་&quot; (Historical Materialism) དང་། ཆབ་སྲིད་དང་སྤྱི་ཚོགས་ཟུང་འབྲེལ་གྱི་དབྱེ་ཞིབ་སྤྱད་དེ། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་གཤིས་ཀ་དང་སྲིད་ཇུས་ཀྱི་ནོར་འཁྲུལ། ཕྱི་ནང་གི་དམག་འཁྲུག དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཉམས་རྒུད་བཅས་གནད་དོན་རེ་རེ་བཞིན་གཏིང་ཟབ་པོའི་སྒོ་ནས་གླེང་བར་བྱའོ།།

ལེའུ་དང་པོ། མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་ཉམས་ཉེས་དང་ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་སྲིད་སྟེགས།
མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་གནས་བབས་ནི། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཁྲི་ལ་མ་འཁོད་གོང་ནས་བཟུང་རྩ་བ་ནས་རུལ་ཟིན་པ་ཞིག་ཡིན། ལེའུ་འདིའི་ནང་ཁོང་གི་མེས་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྗེས་ཤུལ་ཉམས་ཉེས་དང་། ཉུག་རུམ་པའི་དབང་ཤུགས། དེ་བཞིན་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་གློ་བུར་དུ་སྲིད་སྟེགས་སུ་འཁོད་དེ་སྲིད་གསར་བཏོད་པའི་བརྒྱུད་རིམ་བཅས་ལ་ཞིབ་པར་དཔྱད་པར་བྱའོ།།
 ས་བཅད་དང་པོ། མིང་རྒྱལ་རབས་གོང་མ་རིམ་བྱུང་གི་ཤུལ་ལྷག་རུལ་སུངས།
 ༡. གོང་མ་དབྱན་ཙུང་ (万历帝) གི་ལེ་ལོའི་ལོ་རྒྱུས་རྗེས་ཤུལ།
མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་ཀྱི་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་རྩ་བ་ནི་གོང་མ་བཅུ་གཅིག་པ་དབྱན་ཙུང་ (万历 - Wanli) གི་སྐབས་ནས་བཟུང་བཏིངས། གོང་མ་དབྱན་ཙུང་ནི་ལོ་ངོ་ ༤༨ ཀྱི་རིང་ལ་ཁྲི་ལ་བཞུགས་ནའང་། ཁོང་གི་སྲིད་ལོའི་སྨད་ཀྱི་ལོ་ངོ་སུམ་ཅུ་ལྷག་གི་རིང་ལ། བློན་པོ་རྣམས་དང་ཕྱག་ལས་གནང་བར་ཕོ་བྲང་གི་གྲོས་ཚོགས་ (朝会) སུ་ཐེངས་གཅིག་ཀྱང་མ་ཕེབས། 
   གཞུང་གི་སྦྲིད་ལོང་། གོང་མས་གཞུང་གི་དོན་གལ་ཆེན་རྣམས་ལ་ཕྱག་རྟགས་མི་འགོད་པ་དང་། བློན་པོ་གསར་པ་བསྐོ་བཞག་མི་བྱེད་པས། ས་གནས་ཁག་གི་འགན་འཛིན་མང་པོ་སྟོང་པར་ལུས། གཞུང་འཛིན་གྱི་འཁོར་ལོ་ཡོངས་སུ་བཀག་སྟེ་ལས་ཀ་བྱེད་མི་ཐུབ་པར་གྱུར།
   དཔལ་འབྱོར་གྱི་འཛད་གྲོན། ཁོང་གིས་རང་གི་ཆེད་དུ་ཕོ་བྲང་རྒྱས་སྤྲོས་དང་། བུ་ཕྲུག་ཚོའི་གཉེན་སྟོན་ལ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་གསེར་དངུལ་ཡོངས་སུ་བཏང་བས། མིང་གཞུང་གི་མཛོད་ཁང་སྟོང་པར་གྱུར།
 ༢. གོང་མ་ཞི་ཙུང་ (天启帝) གི་ཤིང་བཟོའི་དགྱེས་ལས་དང་སྲིད་དོར་གྱི་ཉེས་དམིགས།
དབྱན་ཙུང་གཤེགས་རྗེས། གོང་མ་ཞི་ཙུང་ (天启 - Tianqi) ཁྲི་ལ་འཁོད། ཁོང་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ཡི་གེ་མི་ཤེས་པའི་གོང་མ་ཞིག་ཡིན་པ་མ་ཟད། ཆུང་དུས་ནས་ཤིང་བཟོའི་ལས་ཀ་ (Carpentry) ལ་ཁྱད་པར་དུ་དགྱེས།
   སྲིད་དོན་ཉུག་རུམ་པར་བཅོལ་བ། ཁོང་ཉིད་ཉིན་མཚན་མེད་པར་ཕོ་བྲང་ནང་དུ་པང་ལེབ་དང་རྩིག་གཞོག་གི་ལས་ལ་གཡེང་སྐབས། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྲིད་དོན་གལ་ཆེན་ཡོངས་རྫོགས་རང་གི་བློ་གཏད་ཀྱི་ཉུག་རུམ་པ་ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་ལ་བཅོལ་ཏེ། རང་ཉིད་ཀྱིས་ཅི་ཡང་མི་ལྟ་བར་གྱུར།
 ༣. བློན་ངན་ཕྱོགས་གཏོགས་བར་གྱི་དབང་ཆའི་འགྲན་རྩོད།
སྐབས་དེར་ཕོ་བྲང་ནང་དུ་ལྷག་བསམ་ཅན་གྱི་ཤེས་ཡོན་ཅན་གྱི་ཚོགས་པ་ &quot;ཏུང་ལིན་ཚོགས་པ་&quot; (东林党) དང་། དབང་ཤུགས་ལ་རེ་བའི་ &quot;ཉུག་རུམ་པའི་ཚོགས་པ་&quot; (阉党) གཉིས་སུ་གྱེས།
   གཉིས་ཀས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དཀའ་ངལ་དང་དམག་དོན་ལ་མི་བསམ་པར། ཕན་ཚུན་གཅིག་གིས་གཅིག་མེད་པར་བཟོ་བའི་གཡོ་ཐབས་དང་ཕྲ་མ་ཁོ་ནར་གཞོལ། འདིས་གཞུང་གི་བློ་གྲོས་དང་མཐུན་ལམ་ཡོངས་སུ་གཏོར།

 ས་བཅད་གཉིས་པ། ཉུག་རུམ་པ་ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་ (魏忠贤) གྱི་དབང་ཤུགས་སྒེར་འཛིན།
 ༡. &quot;དགུ་ཁྲི་ལོ་པོ་&quot; (九千岁) ཡི་མཚན་གནས།
ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་ནི་ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་དབང་ཤུགས་ཆེ་ཤོས་ཀྱི་ཉུག་རུམ་པ་ (Eunuch) ཞིག་ཏུ་གྱུར། གོང་མའི་མཚན་ལ་ཁྲི་ལོ་བརྟན་པར་ &quot;ཁྲི་ལོ་པོ་&quot; (万岁) ཞེས་འབོད་པ་ལྟར། ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་ལ་ &quot;དགུ་ཁྲི་ལོ་པོ་&quot; (九千岁) ཞེས་འབོད་དགོས་པ་དང་། གོང་མའི་བཀའ་ཡིག་མང་པོ་ཁོང་གིས་བཟོ་བཅོས་དང་ཁྲིམས་གཅོད་བྱས།
 ༢. ལྷག་བསམ་ཅན་གྱི་བློན་པོ་རྣམས་ལ་དྲག་གནོན་བྱས་པ།
ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་གྱིས་རང་གི་གསང་བའི་ལས་ཁུངས་ &quot;ཤར་སྒོ་&quot; (东厂 - Dong Chang) སྤྱད་དེ། རང་ཉིད་ལ་མི་གུས་པ་དང་། ཏུང་ལིན་ཚོགས་པའི་བློན་པོ་གཙང་མ་རྣམས་བཙོན་དུ་བཅུག་སྟེ་གདུག་རྩུབ་ཆེན་པོས་བསད།
   བསམ་བློའི་བཙན་དབང་། རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་ས་གནས་ཁག་ཏུ་ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་གྱི་གསོན་པོའི་སྐུ་བརྙན་གྱི་ལྷ་ཁང་ (生祠) བཞེངས་དགོས་པ་དང་། གོང་མ་ལས་ལྷག་པའི་གུས་ཕྱག་འཚལ་དུ་བཅུག འདིས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་བཟང་སྤྱོད་དང་གཞུང་དྲང་གི་བསམ་བློ་ཡོངས་སུ་གཏོར།
 ༣. དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཉམས་རྒུད་དང་ས་གནས་ཀྱི་གྱེན་ལྡང་།
ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་དང་ཁོང་གི་ཕྱོགས་གཏོགས་ཚོས་ས་གནས་ཀྱི་ཚོང་ཁྲལ་དང་གཏེར་ཁྲལ་རྣམས་རང་གི་སྒེར་ཁུག་ཏུ་བཅུག་པ་ལས། བྱང་ཤར་གྱི་མན་ཇུ་འགོག་པའི་དམག་གྲོན་དུ་མ་བཏང་བས། དམག་མི་རྣམས་ལ་ཕོགས་ཐོབ་མེད་པར་སྤྲང་པོ་ལྟར་གྱུར། འདིས་ས་གནས་མང་པོར་མི་མང་གི་གྱེན་ལྡང་བསྐུལ།

 ས་བཅད་གསུམ་པ། ཀྲའོ་ཡིག་ཅན་ (ཀྲུང་ཀྲིན་) གློ་བུར་དུ་ཁྲི་ལ་འཁོད་པ་དང་ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་རྩ་མེད་བཟོས་པ།
 ༡. ཞིན་ཝང་ (信王) གི་ཉེན་ཁའི་དཀྱུས་ལས་ཁྲི་ལ་འཁོད་པ།
ཕྱི་ལོ་ ༡༦༢༧ ལོའི་ཟླ་བ་ ༨ པར། གོང་མ་ཞི་ཙུང་ནད་ཀྱིས་གཤེགས། ཁོང་ལ་བུ་རྒྱུད་མེད་པས། ཁོང་གི་སྤུན་ཆུང་ལོ་ ༡༧ ལས་མ་ལོན་པའི་ཞིན་ཝང་ (信王 - ཀྲའོ་ཡིག་ཅན་) གློ་བུར་དུ་གོང་མའི་ཁྲི་ལ་འཁོད་དགོས་བྱུང་། འདི་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་གི་ ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ དེ་ཉིད་ཡིན།
   དོགས་ཟོན་གྱི་དབུ་འཛུགས། ཁྲི་ལ་མ་འཁོད་པའི་མཚན་མོ་དེར། ཀྲའོ་ཡིག་ཅན་གྱིས་ཕོ་བྲང་ནང་གི་ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་གྱིས་དུག་གཏོང་བར་དོགས་ཏེ། རང་གི་ཕ་ཡུལ་ནས་ཁྱེར་བའི་སྐམ་ཟས་ལས་ཕོ་བྲང་གི་ཟས་གཏན་ནས་མ་ཟོས། ཁོང་གིས་མཚན་གང་པོར་སྒྲོན་མེ་བཏེགས་ཏེ་རལ་གྲི་ལག་ཏུ་བཟུང་ནས་བསྡད། འདིས་ཁོང་གི་མི་ཚེ་གང་པོའི་ &quot;མི་ལ་ཡིད་ཆེས་མི་བྱེད་པའི་&quot; དོགས་ཟོན་གྱི་ས་བོན་བསྐྲུན།
 ༢. ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་རྩ་མེད་བཟོས་པའི་བློ་གྲོས།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ནི་ན་གཞོན་ཡིན་ནའང་བློ་རིག་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་ཞིག་ཡིན། ཁོང་གིས་ཁྲི་ལ་འཁོད་མ་ཐག་ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་ལ་གདོང་གཏུག་མ་བྱས་པར། ཐོག་མར་ཁོང་ལ་གུས་ཞུམ་གྱི་རྣམ་པ་བསྟན།
   གོ་རིམ་ལྟར་དབང་ཆ་འཕྲོག་པ། ཟླ་བ་ཁ་ཤས་ཀྱི་རྗེས་སུ། ཀྲུང་ཀྲིན་གྱིས་གོ་སྐབས་བཟུང་སྟེ་ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་གྱི་ཕྱོགས་གཏོགས་རྣམས་རེ་རེ་བཞིན་ས་གནས་གཞན་དུ་བརྗེ་སྒྱུར་བྱས། མཐར་ཕྱི་ལོ་ ༡༦༢༧ ལོའི་ཟླ་ ༡༡ པའི་ནང་། ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་གྱི་ཉེས་པ་བརྒྱ་ཕྲག་བསྒྲགས་ཏེ། ཁོང་ཉིད་ཧྥིན་དབྱང་ (凤阳) དུ་སྤྱུགས། ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་ལམ་བར་དུ་རང་སྲོག་གཅོད་དགོས་བྱུང་བ་དང་། ཁོང་གི་ཕྱོགས་གཏོགས་ཡོངས་རྫོགས་རྩ་མེད་བཟོས།
 ༣. སྲིད་གསར་ལེགས་བཅོས་ཀྱི་རེ་བ་ཆེན་པོ།
ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་རྩ་མེད་བཟོས་པའི་རྗེས་སུ། རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་ཤེས་ཡོན་ཅན་དང་མི་མང་རྣམས་ཀྱིས་ན་གཞོན་གོང་མ་འདི་ལ་རེ་བ་ཆེན་པོ་བཅངས། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་ཉིན་ལྟར་ཕྱག་ལས་གནང་བ་དང་། བཟའ་བཏུང་གི་འཛད་གྲོན་ཆུང་དུ་བཏང་སྟེ། མིང་རྒྱལ་རབས་སླར་གསོ་བྱེད་པའི་སེམས་ཐག་བཅད། འོན་ཀྱང་། ཁོང་གི་མདུན་དུ་ལྷག་ཡོད་པ་ནི། ལོ་ངོ་བརྒྱ་ཕྲག་ལ་བསགས་པའི་རུལ་སུངས་ཀྱི་གད་སྙིགས་དང་། མི་རྟག་པའི་གནམ་གཤིས་ཀྱི་ཆག་སྒོ་ཁོ་ན་ཉིད་དོ།།

ལེའུ་གཉིས་པ། ཕྱི་ནང་གཉིས་ཀྱི་གཉན་འཕྲང་། ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་དང་མན་ཇུའི་དམག་ཤུགས།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོས་སྲིད་དབང་བཟུང་བའི་ལོ་ངོ་བཅུ་བདུན་གྱི་རིང་ནི། མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ཕྱི་ནང་གཉིས་ཀྱི་གཉན་འཕྲང་དང་ཆག་སྒོ་ཆེས་ཆེ་བའི་དུས་སྐབས་ཤིག་ཡིན། ཕྱོགས་གཅིག་ནས་གནམ་གཤིས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་གིས་བསྐུལ་བའི་ས་གནས་ཀྱི་མུ་གེ་དང་ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་གིས་ནང་ཁུལ་ཡོངས་སུ་བཅོམ། ཕྱོགས་གཞན་ནས་བྱང་ཤར་ས་མཚམས་སུ་སྟོབས་ཤུགས་རྒྱས་བཞིན་པའི་མན་ཇུའི་དམག་དཔུང་གིས་ཕྱི་ནས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་རྨང་གཞི་བཤིག ལེའུ་འདིའི་ནང་ཆག་སྒོ་ཆེན་པོ་འདི་དག་གི་བྱུང་རིམ་དང་རྒྱུ་རྐྱེན་རྣམས་ལ་ཞིབ་མོར་དཔྱད་པར་བྱའོ།།

 ས་བཅད་དང་པོ། &quot;ལོ་བརྒྱའི་གྲང་ངར་ཆེན་མོ་&quot; (Little Ice Age) དང་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཉམས་ཉེས།
 ༡. གནམ་གཤིས་གྲང་ངར་དང་ཐན་པ་ལོ་མང་བྱུང་བ།
དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི་ནང་། འཛམ་གླིང་སྤྱི་ལ་གནམ་གཤིས་གྲང་ངར་དུ་འགྲོ་བའི་ &quot;ལོ་བརྒྱའི་གྲང་ངར་ཆེན་མོ་&quot; (Little Ice Age) ཞེས་པའི་དུས་སྐབས་ཤིག་ཤར། དེའི་ཤུགས་རྐྱེན་གྱིས་རྒྱ་ནག་གི་བྱང་ཕྱོགས་དང་དབུས་ཕྱོགས་ས་ཁུལ་ཁག་ཏུ་གནམ་གཤིས་ཧ་ཅང་གྲང་བར་གྱུར་པ་མ་ཟད། ལོ་མང་པོའི་རིང་ལ་ཆར་པ་མི་འབབ་པའི་ཐན་པ་ཆེན་པོ་ (Severe Droughts) བྱུང་།
   ལོ་ཏོག་རྩ་མེད་དུ་སོང་བ། ལོ་མང་རིང་ཆར་ཆུ་དཀོན་པ་དང་། ས་གཞི་གས་ཤིང་གཙང་པོ་སྐམ་པས། ས་གནས་ཁག་གི་ལོ་ཏོག་དང་ཟས་རིགས་རྣམས་སྐྱེ་མ་ཐུབ། དེའི་སྟེང་དུ་ཚ་མིང་ (Locust Plagues - བྱེ་མའི་ཨོ་གདོང་) གི་ཆག་སྒོ་ཆེན་པོ་ལོ་མང་རིམ་པར་བྱུང་བས། ཞིང་ས་ཁྲི་ཕྲག་མང་པོའི་ལོ་ཏོག་ཉིན་གཅིག་ལ་ཡོངས་སུ་ཟོས་ཏེ་སྟོང་པར་བཟོས།
 ༢. ཧྲའན་ཞི་ (Shaanxi) ས་ཁུལ་གྱི་མུ་གེ་ཆེན་པོ་དང་མི་ཟོས་པའི་སྐྱོ་གར།
ཐན་པ་དང་ཆག་སྒོ་འདི་དག་གི་རྡུང་རྡེག་ཆེ་ཤོས་ཕོག་ས་ནི་བྱང་ནུབ་ཀྱི་ཧྲའན་ཞི་ (陝西 - Shaanxi) ས་ཁུལ་དེ་ཡིན། ཕྱི་ལོ་ ༡༦༢༨ ལོ་ནས་བཟུང་། ཧྲའན་ཞི་རུ་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་བྱུང་མ་མྱོང་བའི་མུ་གེ་ཆེན་པོ་ཤར།
   འཚོ་ཐབས་ཟད་པ། མི་མང་རྣམས་ལ་ཟ་རྒྱུའི་རྩྭ་དང་ཤིང་གི་པགས་པའང་མེད་པར་གྱུར་པས། ཐོག་མར་རི་ཁའི་རྡོ་དཀར་པོའི་ཕྱེ་མ་ (观音土) ཟོས་ཏེ་གཅིན་པ་གཏོང་མ་ཐུབ་པར་ཤི། མཐར་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་དུ་འཁོད་པ་ལྟར། &quot;མི་རྣམས་ཕན་ཚུན་ཟ་རེས་བྱེད་པ་&quot; (人相食) དང་། ལམ་ཁར་ཤི་བའི་རོ་རྣམས་ལྷུ་ལག་བཀོག་སྟེ་ཟ་བའི་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་འགྲོ་བ་མིའི་སྐྱོ་གར་ཆེན་པོ་བྱུང་། འོན་ཀྱང་། ས་གནས་ཀྱི་དཔོན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གནས་ཚུལ་འདི་དག་གོང་མ་ལ་གསང་རྒྱ་བྱས་པ་མ་ཟད། མུ་མཐུད་དུ་ཞིང་པ་ཚོར་བཙན་གྱིས་ཁྲལ་བསྡུས།
 ༣. གཞུང་གི་སྒྲིག་གཞི་བཅོས་སྒྲིག་གི་ཆག་སྒོ་དང་ཁྲལ་ལྕི་མོ།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཁྲི་ལ་འཁོད་རྗེས། གཞུང་གི་འགྲོ་སོང་ཆུང་དུ་གཏོང་ཆེད། རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་གསང་འཕྲིན་ཟམ་ཁང་ (驿站 - Postal Stations) མང་པོ་སྒོ་བརྒྱབ་སྟེ་ལས་མི་རྣམས་ཕྱིར་ཕུད།
   ལས་ཤོར་གྱེན་ལྡང་། ཐག་གཅོད་འདིས་རྒྱལ་ཁབ་ཡོངས་སུ་གློ་བུར་དུ་དམག་དོན་དང་དོན་གལ་ཆེན་གྱི་གསང་འཕྲིན་གཏོང་བའི་ལམ་བཀག་པ་མ་ཟད། ལོ་ན་གཞོན་ཞིང་དྲག་རྩལ་ཡོད་པའི་ཟམ་ཁང་གི་ལས་མི་ཁྲི་ཕྲག་མང་པོ་ལས་ཤོར་དུ་བཏང་། ལས་ཤོར་བ་འདི་དག་གི་ནང་དུ་ཕྱིས་སུ་མིང་རྒྱལ་རབས་གཏོར་མཁན་གྱི་ལི་ཙི་ཁྲེང་ (李自成) ཡང་ཡོད། ཁོང་ཚོར་འཚོ་ཐབས་བྲལ་བས་མཐར་ཇག་པ་དང་གྱེན་ལྡང་དམག་གི་ནང་དུ་ཞུགས་ཏེ་གཞུང་ལ་རྒོལ་འཛིང་བྱས།

 ས་བཅད་གཉིས་པ། ལི་ཙི་ཁྲེང་ (李自成) དང་ཀྲང་ཤན་ཀྲུང་ (张献忠) གཉིས་ཀྱི་ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་།
 ༡. ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་ལྷགས་པ་དང་ &quot;闖王&quot; (ཁྲོང་ཝང་) ཡི་འབོད་ཚིག
གནམ་གཤིས་ཀྱི་ཆག་སྒོ་དང་གཞུང་གི་ཁྲལ་ལྕི་མོའི་འོག ཧྲའན་ཞི་དང་ཧོ་ནན་ (Henan) ས་ཁུལ་དུ་ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་གི་མེ་ལྕེ་ཆེན་པོ་འབར། དེའི་ནང་ནས་ཆེས་སྟོབས་ཤུགས་ཆེ་བའི་འགོ་ཁྲིད་ནི་ལི་ཙི་ཁྲེང་ཡིན།
   ཁྲོང་ཝང་གི་མཚན། ལི་ཙི་ཁྲེང་གིས་སྔོན་གྱི་གྱེན་ལྡང་འགོ་པ་ཀའོ་དབྱིན་ཞི་ (高迎祥) ཡི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ། ཕྱིས་སུ་རང་ཉིད་ &quot;闖王&quot; (Chuang Wang - བགྲོད་པའི་རྒྱལ་པོ་) རུ་བསྐོས།
   མི་སེར་གྱི་སེམས་འགུག ཁོང་གིས་ཤེས་ཡོན་ཅན་ལི་ཡན་ (李岩) སོགས་ཀྱི་བསམ་འཆར་ལྟར། &quot;迎闯王，不纳粮&quot; (ཁྲོང་ཝང་ཕེབས་ན་འབྲུ་ཁྲལ་སྤྲོད་མི་དགོས་) ཞེས་པའི་འབོད་ཚིག་བཏོན། འདིས་ལྟོགས་སྐོམ་གྱིས་མནར་བའི་ཞིང་པ་ས་ཡ་མང་པོའི་སེམས་འགུགས་ཐུབ་པ་བྱུང་བས། ཁོང་གི་དམག་དཔུང་ནི་ཉིན་རེ་བཞིན་ཁྲི་ཕྲག་ནས་ས་ཡ་ལྷག་ལ་འཕེལ།
 ༢. ཀྲང་ཤན་ཀྲུང་གི་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་གྱེན་ལྡང་དང་དམར་གསོད།
ལི་ཙི་ཁྲེང་གིས་བྱང་ཕྱོགས་སུ་དམག་དཔུང་འདྲེན་སྐབས། གྱེན་ལྡང་འགོ་ཁྲིད་གཞན་ཞིག་སྟེ་ཀྲང་ཤན་ཀྲུང་ (张献忠) གྱིས་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཧུའུ་པེ་ (Hubei) དང་སི་ཁྲོན་ (Sichuan) ས་ཁུལ་དུ་དམག་དཔུང་བཏང་།
   སི་ཁྲོན་གྱི་སྐྱོ་གར། ཀྲང་ཤན་ཀྲུང་གི་གཤིས་ཀ་ནི་ཧ་ཅང་གཏུམ་པོ་ཡོད་པས། ཁོང་གིས་སི་ཁྲོན་ས་ཁུལ་བཟུང་བའི་རྗེས་སུ། ས་གནས་ཀྱི་མི་མང་ས་ཡ་མང་པོ་དམར་གསོད་བཏང་སྟེ། སི་ཁྲོན་གྱི་ས་ཆ་ཡོངས་སུ་མི་མེད་ལུང་སྟོང་དུ་བཟོས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ནག་ཉེས་ཆེན་པོ་བསགས།
 ༣. མིང་གཞུང་གི་དམག་དཔུང་ཕམ་པའི་རྒྱུ་མཚན།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཡིས་ལི་ཙི་ཁྲེང་དང་ཀྲང་ཤན་ཀྲུང་གི་གྱེན་ལྡང་འགོག་ཆེད། ཧུང་ཁྲེང་ཁྲིག་ (洪承畴) དང་སུན་ཁྲོན་ཐིང་ (孙传庭) སོགས་དམག་དཔོན་མཁས་པ་མང་པོ་བཏང་སྟེ་ཐེངས་མང་པོར་གྱེན་ལྡང་དམག་ཕམ་པར་བྱས། འོན་ཀྱང་། མཐའ་མར་ཕམ་པའི་རྒྱུ་མཚན་གཙོ་བོ་གསུམ་ཡོད་དེ།
   གཅིག དམག་གཉིས་དུས་གཅིག་ཏུ་འཐབ་པ། མིང་གཞུང་གིས་ནང་གི་གྱེན་ལྡང་འོངས་སུ་ཞི་བར་བྱེད་པའི་སྐབས་སུ། ཕྱི་ལོགས་ནས་མན་ཇུའི་དམག་གིས་ས་མཚམས་བརྟོལ་ཏེ་ཡོང་བས། གཞུང་གིས་དམག་གི་སྟོབས་ཤུགས་ཡོངས་རྫོགས་བྱང་ཤར་དུ་འཐེན་དགོས་བྱུང་བས། གྱེན་ལྡང་དམག་ལ་སླར་གསོའི་གོ་སྐབས་སྤྲད།
   གཉིས། དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཉམས་ཉེས། གཞུང་ལ་དམག་ཕོགས་སྤྲོད་རྒྱུ་མེད་པས། མིང་གཞུང་གི་དམག་མི་མང་པོ་དམག་ས་ནས་བྲོས་པ་དང་། ཡང་ན་ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་ཕྱོགས་སུ་མགོ་བཏགས།
   གསུམ། ཏཱ་ཧྲུན་ (大顺) སྲིད་གཞུང་བཙུགས་པ། ཕྱི་ལོ་ ༡༦༤༤ ལོའི་ལོ་མགོར། ལི་ཙི་ཁྲེང་གིས་ཞི་ཨན་ (Xi'an) དུ་ &quot;ཏཱ་ཧྲུན་&quot; (大顺) ཞེས་པའི་སྲིད་གཞུང་གསར་པ་བཙུགས་ཏེ། གོང་མའི་རྒྱལ་ས་པེ་ཅིང་ལ་དམག་དཔུང་ཆེན་པོ་དྲངས་ནས་མིང་རྒྱལ་རབས་རྩ་མེད་བཟོ་བའི་གྲ་སྒྲིག་བྱས།

 ས་བཅད་གསུམ་པ། བྱང་ཤར་ས་མཚམས་ཀྱི་མན་ཇུའི་ (Later Jin / Qing) དམག་གི་འཇིགས་པ།
 ༡. ནུར་ཧ་ཆི་དང་ཧོང་ཐའེ་ཅི་ཡིས་མན་ཇུ་གཅིག་གྱུར་བྱས་པ།
མིང་རྒྱལ་རབས་ནང་ཁུལ་དུ་ཟིང་ཆ་ཆེ་བའི་སྐབས་སུ། བྱང་ཤར་གྱི་ལའོ་ཏུང་ (Liaodong) ས་ཁུལ་དུ་ཉུས་ཀྲེན་ (Jurchen) མི་རིགས་ཀྱི་འགོ་ཁྲིད་ཆེན་པོ་ ནུར་ཧ་ཆི་ (Nurhaci) ཡིས་ཚོ་པ་ཁག་གཅིག་གྱུར་བྱས།
•	རྒྱལ་ཁབ་གསར་པ་བཙུགས་པ། ཕྱི་ལོ་ ༡༦༡༦ ལོར། ནུར་ཧ་ཆི་ཡིས་ &quot;ཕྱི་མའི་ཅིན་&quot; (Later Jin) རྒྱལ་ཁབ་བཙུགས། ཁོང་གིས་ &quot;སྡང་ཟུག་བདུན་&quot; (Seven Grievances - 七大恨) གྱིས་མིང་རྒྱལ་རབས་ལ་དམག་བཤམས།
•	ཧོང་ཐའེ་ཅི་ཡི་སྒྱུར་བཅོས། ནུར་ཧ་ཆི་གཤེགས་རྗེས། ཁོང་གི་སྲས་ ཧོང་ཐའེ་ཅི་ (Hong Taiji) ཡིས་རྒྱལ་མིང་ &quot;ཆིན་&quot; (Qing) དང་། མི་རིགས་ཀྱི་མིང་ &quot;མན་ཇུ་&quot; (Manchu) ཞེས་བསྒྱུར། ཁོང་གིས་སོག་པོ་དང་རྒྱ་རིགས་ཀྱི་ཤེས་ཡོན་ཅན་རྣམས་བསྡུས་ཏེ། མན་ཇུའི་དམག་ཤུགས་དེ་ཉིད་ཆབ་སྲིད་དང་དམག་དོན་གཉིས་ཀའི་ཐོག་ནས་སྟོབས་ཆེན་ཞིག་ཏུ་བསྐྲུན།
 ༢. ཧྲན་ཧའེ་ཀོན་ (山海关) ལྕགས་རིའི་ཕྱི་རོལ་གྱི་དམག་འཐབ་ཛ་དྲག་ཅན།
མིང་གཞུང་གིས་མན་ཇུའི་དམག་འགོག་ཆེད། ལྕགས་རི་རིང་པོའི་འགག་སྒོ་གཙོ་བོ་ ཧྲན་ཧའེ་ཀོན་ (山海关 - Shanhaiguan) ལ་དམག་དཔུང་བཏང་།
   ས་མཚམས་ཀྱི་ལྕགས་རི། མིང་གཞུང་གི་དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་སུན་ཁྲོན་ཡཱ་ (孙承宗) དང་ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ (袁崇焕) སོགས་ཀྱིས་ &quot;ཉིང་ཡོན་&quot; (Ningyuan) དང་གསང་བའི་ལྕགས་རིའི་སྲུང་སྐྱོབ་ས་ཚིགས་ཁག་བཟོས་ཏེ། མན་ཇུའི་རྟ་དམག་གི་མདུན་བཀག ཧོང་ཐའེ་ཅི་ཡིས་ཐེངས་མང་པོར་དམག་དྲངས་ནའང་། ཧྲན་ཧའེ་ཀོན་གྱི་འགག་སྒོ་གཏོར་མ་ཐུབ།
 ༣. &quot;ཕྱི་ནང་གཉིས་འཐབ་&quot; ཀྱི་ལྕི་བའི་འགན་ཁུར།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་ཆེས་ཆེ་བའི་དཀའ་ངལ་ནི། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དམག་ཤུགས་དང་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ནུས་པ་གཉིས་སུ་བགོ་དགོས་བྱུང་བ་དེ་ཉིད་ཡིན།
   ལུས་ཤུགས་ཟད་པ། གལ་ཏེ་དམག་དཔུང་ཡོངས་རྫོགས་བྱང་ཤར་དུ་མན་ཇུ་འགོག་པར་བཏང་ན། ནང་ཁུལ་གྱི་ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་གྱེན་ལྡང་དམག་གིས་རྒྱལ་ས་པེ་ཅིང་ལ་འཇིགས་པ་སྐུལ། གལ་ཏེ་དམག་དཔུང་ནང་གི་གྱེན་ལྡང་འགོག་པར་བཏང་ན། མན་ཇུའི་དམག་གིས་ས་མཚམས་བརྟོལ་ཏེ་པེ་ཅིང་གི་ཉེ་འགྲམ་དུ་སླེབས།
   མཐའ་མའི་ཉམས་རྒུད། ཕྱི་ནང་གི་དམག་འཁྲུག་འདི་གཉིས་ཀྱིས་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ཁྲག་དང་། གསེར་དངུལ། དམག་མིའི་སྲོག་བཅས་ཡོངས་སུ་བཟོས་ཏེ། མཐའ་མར་རྒྱལ་ཁབ་འཇིག་པའི་གནས་སུ་བསྐྱལ།

 ས་བཅད་འདིའི་དཔྱད་ཞིབ།
མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་ཀྱི་ཕྱི་ནང་གི་གཉན་འཕྲང་འདི་ནི། མི་སྒེར་གྱིས་བཟོས་པའི་ནོར་འཁྲུལ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། &quot;གནམ་གཤིས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་&quot; གི་ཆག་སྒོ་ཆེན་པོ་དང་། &quot;ལམ་ལུགས་རུལ་སུངས་&quot; ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རྒྱུ་རྐྱེན་གཉིས་ཟུང་འབྲེལ་གྱིས་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ནི་ལྷག་བསམ་ཅན་ཞིག་ཡིན་ནའང་། ཁོང་གི་མདུན་དུ་ལྷགས་པའི་ཕྱི་ནང་གི་འཇིགས་པ་འདི་གཉིས་ནི། སྐབས་དེའི་རྒྱལ་ཁབ་གང་ཞིག་གིས་ཀྱང་འགོག་དཀའ་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རླུང་ནག་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན་ནོ།།

ལེའུ་གསུམ་པ། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་གཤིས་ཀ་དང་སྲིད་དོན་གྱི་ནོར་འཁྲུལ།
མིང་རྒྱལ་རབས་ཉམས་རྒུད་དུ་སོང་བར་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཆག་སྒོ་དང་དམག་འཁྲུག་གི་རྒྱུ་རྐྱེན་ཡོད་པ་མ་ཟད། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་རང་ཉིད་ཀྱི་གཤིས་ཀའི་ཉེས་དམིགས་དང་། དེས་བསྐུལ་བའི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ཐག་གཅོད་ནོར་འཁྲུལ་ཅན་རྣམས་ཀྱང་རྒྱལ་ཁབ་འཇིག་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་གཙོ་བོ་ཞིག་ཡིན། ལེའུ་འདིའི་ནང་ཁོང་གི་གཤིས་ཀའི་ཁྱད་ཆོས་དང་། དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་བསད་པའི་གནད་དོན། དེ་བཞིན་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཉམས་ཉེས་བཅས་ལ་དཔྱད་ཞིབ་ནན་མོ་བྱའོ།།

 ས་བཅད་དང་པོ། དོགས་ཟོན་ཆེ་བ་དང་གཤིས་ཀའི་ཆག་སྒོ།
 ༡. དོགས་ཟོན་གཏིང་ཟབ་པའི་སེམས་ཁམས།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ནི་ཆུང་དུས་ནས་ཕོ་བྲང་གི་དབང་ཆའི་འགྲན་རྩོད་དང་། ལྷག་པར་དུ་ཉུག་རུམ་པ་ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་གྱིས་བློན་པོ་ལྷག་བསམ་ཅན་རྣམས་དམར་གསོད་གཏོང་བའི་ཆེས་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་ཁོར་ཡུག་ནང་དུ་སྐུ་སྐྱེས་པ་ཞིག་ཡིན།
   མི་ལ་ཡིད་ཆེས་མེད་པ། ཁོར་ཡུག་འདིས་ཁོང་གི་སེམས་ཁམས་ནང་དུ་ &quot;བློན་པོ་ཐམས་ཅད་ནི་རང་དོན་གཉེར་མཁན་དང་མགོ་སྐོར་གཏོང་མཁན་ཤ་སྟག་ཡིན་པ་&quot; ལྟ་བུའི་དོགས་ཟོན་གཏིང་ཟབ་པོ་ཞིག་ཆགས་སུ་བཅུག ཁོང་གིས་བློན་པོ་སུ་ལའང་ཡིད་ཆེས་རྩ་བ་ནས་མི་བྱེད།
   གཤིས་ཀ་མཁྲེགས་པོ། ཁོང་ནི་རང་གི་ནོར་འཁྲུལ་ལ་ཁས་ལེན་གཏན་ནས་མི་བྱེད་པར། ལས་དོན་གང་ཞིག་ལམ་ལྷོངས་མ་བྱུང་ཚེ། དེའི་ཉེས་པ་ཡོངས་རྫོགས་བློན་པོ་ཚོའི་སྟེང་དུ་འགེལ་བར་བྱེད།
 ༢. བློན་ཆེན་རིམ་བྱུང་བརྗེ་སྒྱུར་དང་སྲིད་དོན་ཟིང་ཆ།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོས་སྲིད་དབང་བཟུང་བའི་ལོ་ངོ་ ༡༧ གྱི་རིང་ལ། གཞུང་གི་བློན་ཆེན་ཆེན་མོ་ (首辅 - Grand Secretary / Prime Minister) ལྔ་བཅུ་ལྷག་བརྗེ་སྒྱུར་བྱས། འདི་ནི་ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་རྒྱལ་རབས་གང་ལའང་བྱུང་མ་མྱོང་བའི་གནས་ཚུལ་ཞིག་རེད།
   ཆབ་སྲིད་ཀྱི་འགན་ཁུར་མེད་པ། བློན་ཆེན་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་གོ་ས་བརྟན་པོ་མེད་པ་དང་། གལ་ཏེ་ནོར་འཁྲུལ་ཕྲན་བུ་ཤོར་ཚེ་གོང་མས་གོ་གནས་འཕྲོག་པའམ། ཡང་ན་སྲོག་ཆད་གཅོད་པར་དོགས་ཏེ། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དོན་གལ་ཆེན་རྣམས་ལ་འགན་ཁུར་གཏན་ནས་མ་ཕོད་པར་གུ་ཡངས་དང་། ཕྱི་བཤོལ། མགོ་སྐོར་ཁོ་ནས་དུས་འདའ་བར་བྱས།
 ༣. དམག་དཔོན་མཁས་པ་རྣམས་ལ་ཆད་པ་བཙན་པོ་བཅད་པ།
ཁོང་གིས་དམག་ས་ནས་ཕམ་ཉེས་བྱུང་བའི་དམག་དཔོན་རྣམས་ལ་གུ་ཡངས་མི་གཏོང་བར། བཙོན་དུ་འཇུག་པ་དང་སྲོག་ཆད་གཅོད་པ་སོགས་བཙན་པོའི་སྲིད་ཇུས་ཁོ་ན་སྤྱད།
•	སེམས་ཤུགས་ཉམས་པ། འདིས་དམག་དཔོན་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཤུགས་ཡོངས་སུ་བཅོམ་སྟེ། གལ་ཏེ་མན་ཇུ་དང་གྱེན་ལྡང་དམག་ལ་གདོང་གཏུག་བྱས་ཏེ་ཕམ་ནའང་ཤི་རྒྱུ་དང་། ཕྱིར་ལོག་ནའང་གོང་མས་གསོད་རྒྱུ་ཡིན་པས། མཐར་དམག་དཔོན་མང་པོ་དམག་ས་ནས་མན་ཇུ་དང་ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་ཕྱོགས་སུ་མགོ་བཏགས་པ་རེད།

 ས་བཅད་གཉིས་པ། དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ (袁崇焕) བསད་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ནོར་འཁྲུལ།
 ༡. ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་གྱི་ལས་འགན་དང་བྱས་རྗེས།
དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་ ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ (袁崇焕 - Yuan Chonghuan) ནི་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་བྱང་ཤར་ས་མཚམས་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པའི་ལྕགས་རི་ལྟ་བུ་ཡིན། ཁོང་གིས་སྔོན་གྱི་གོང་མ་ཞི་ཙུང་གི་སྐབས་སུ། མན་ཇུའི་གོང་མ་ནུར་ཧ་ཆི་ཡི་དམག་དཔུང་ཉིང་ཡོན་ (Ningyuan) ས་ཁུལ་ནས་ཕམ་པར་བྱས་ཏེ། ནུར་ཧ་ཆི་རང་ཉིད་ཀྱང་རྨས་སྐྱོན་གྱིས་ཤི་བར་བྱས།
•	ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་རེ་བ། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཁྲི་ལ་འཁོད་རྗེས། ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ལ་སླར་ཡང་ལའོ་ཏུང་དམག་དཔོན་ཆེན་པོའི་གོ་ས་སྤྲད། ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་གྱིས་གོང་མ་ལ། &quot;ལོ་ལྔའི་ནང་བྱང་ཤར་ས་ཁུལ་ཡོངས་སུ་བདེ་ལ་འགོད་རྒྱུ་&quot; ཡིན་པའི་དམ་བཅའ་ཕུལ།
 ༢. མན་ཇུའི་ &quot;གཡོ་ཐབས་&quot; (反间计) དང་ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་དོགས་ཟོན།
ཕྱི་ལོ་ ༡༦༢༩ ལོའི་ཟླ་བ་ ༡༠ པར། མན་ཇུའི་གོང་མ་གསར་པ་ཧོང་ཐའེ་ཅི་ཡིས་ཧྲན་ཧའེ་ཀོན་གྱི་འགག་སྒོ་གཏོར་མ་ཐུབ་པས། དམག་དཔུང་ཁྲིད་དེ་ལྕགས་རིའི་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་ས་ཁུལ་གཞན་ནས་བསྐོར་ཏེ། གློ་བུར་དུ་རྒྱལ་ས་པེ་ཅིང་གི་ལྕགས་རིའི་འགྲམ་དུ་སླེབས།
   ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་གྱི་སྐྱོབ་དམག ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་གྱིས་གནས་ཚུལ་དེ་ཐོས་རྗེས། ཉིན་མཚན་མེད་པར་དམག་དཔུང་ཁྲིད་དེ་པེ་ཅིང་དུ་སླེབས་ནས་མན་ཇུའི་དམག་དཔུང་ཕྱིར་ཕུད། འོན་ཀྱང་། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་སེམས་སུ། &quot;མན་ཇུའི་དམག་ཇི་ལྟར་ལྕགས་རི་བརྟོལ་ཏེ་ཡོང་ཐུབ་པ་དང་། ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ཡང་དུས་གཅིག་ཏུ་པེ་ཅིང་དུ་སླེབས་པ་འདི་ནི། ཁོང་གཉིས་གསང་འབྲེལ་བྱས་པ་མ་ཡིན་ནམ་&quot; ཞེས་པའི་དོགས་པ་ཆེན་པོ་སྐྱེས།
   反间计 (ཕན་ཅན་ཅི - གཡོ་ཐབས)། ཧོང་ཐའེ་ཅི་ཡིས་ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་དོགས་ཟོན་ཆེ་བའི་གཤིས་ཀ་དེ་ཤེས་ནས། གསང་བའི་གཡོ་ཐབས་ཤིག་སྤྱད། ཁོང་གིས་མིང་གཞུང་གི་བཟུང་བའི་ཉུག་རུམ་པ་གཉིས་ཀྱི་ཉེ་འགྲམ་དུ། མན་ཇུའི་དམག་དཔོན་གཉིས་ལ་ &quot;ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་གྱིས་གསང་བའི་སྒོ་ནས་ང་ཚོ་ལ་མགོ་བཏགས་ཟིན་པ་ཡིན་&quot; ཞེས་པའི་གཏམ་འཆལ་བཤད་དུ་བཅུག དེའི་རྗེས་ཉུག་རུམ་པ་གཉིས་གསང་བའི་སྒོ་ནས་བྲོས་སུ་བཅུག་སྟེ། གནས་ཚུལ་དེ་གོང་མ་ལ་ཞུ་བར་བྱས།
 ༣. ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་དམར་གསོད་བཏང་བའི་ཆག་སྒོ།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཡིས་གསང་བའི་གནས་ཚུལ་དེ་ཐོས་རྗེས། དངོས་ཡོད་ཡིན་མིན་ལ་ཞིབ་དཔྱད་རྩ་བ་ནས་མ་བྱས་པར། ལམ་སང་ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་བཙོན་དུ་བཅུག་སྟེ། ཕྱི་ལོ་ ༡༦༣༠ ལོའི་ཟླ་བ་ ༨ པར། པེ་ཅིང་གི་ཁྲོམ་གཞུང་དུ་ལུས་གཏུབ་ཀྱི་ཉེས་ཆད་ (凌迟 - Lingchi) དྲག་པོ་བཅད་དེ་བསད།
•	མི་མང་གི་བློ་འཁྲུལ། སྐབས་དེར་པེ་ཅིང་གི་མི་མང་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ནི་རྒྱལ་ཚོང་པ་ཡིན་པར་བསམས་ཏེ། ཁོང་གི་ཤ་རྣམས་བཤལ་ནས་ཟོས། འདི་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་གི་ཆེས་ཡིད་སྐྱོ་བའི་སྐྱོ་གར་ཞིག་རེད།
•	ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རྗེས་འབྲས། ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་བསད་པའི་རྗེས་སུ། མིང་རྒྱལ་རབས་ལ་མན་ཇུ་འགོག་པའི་དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་མེད་པར་གྱུར་པ་མ་ཟད། ས་མཚམས་ཀྱི་དམག་མི་རྣམས་ཀྱིས་ &quot;ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ལྟ་བུའི་ལྷག་བསམ་ཅན་ལའང་འདི་འདྲའི་ལས་དབང་ཐོབ་ན། ང་ཚོས་གཞུང་ལ་ཤི་འཐབ་བྱེད་དགོས་དོན་མི་འདུག་&quot; ཅེས་བསམས་ཏེ། མིང་གཞུང་ལ་ཡིད་ཆེས་ཡོངས་སུ་བྲལ།

 ས་བཅད་གསུམ་པ། དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཉམས་རྒུད་དང་ཁྲལ་རིགས་ཀྱི་གཉའ་གནོན།
 ༡. &quot;三饷&quot; (སན་ཤིའང་ - ཁྲལ་རིགས་གསུམ་) གི་གཉའ་གནོན།
ཕྱི་ནང་གི་དམག་འཁྲུག་གི་དམག་གྲོན་ཆེན་པོ་སྤྲོད་ཆེད། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཡིས་རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་མི་མང་ལ་དམིགས་བསལ་གྱི་ཁྲལ་ཆེན་པོ་གསུམ་བཀལ།
   ཁྲལ་རིགས་གསུམ་ནི།
    1.  ལེའུ་ཁྲལ་ (辽饷 - Liaoxiang): བྱང་ཤར་ལའོ་ཏུང་གི་མན་ཇུའི་དམག་འགོག་པའི་ཆེད།
    2.  ཇག་ཁྲལ་ (剿饷 - Jiaoxiang): ནང་ཁུལ་གྱི་ལི་ཙི་ཁྲེང་སོགས་ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་འགོག་པའི་ཆེད།
    3.  སྦྱོང་ཁྲལ་ (练饷 - Lianxiang): རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དམག་མི་གསར་པ་སྦྱོང་བརྡར་བྱེད་པའི་ཆེད།
   གནོད་ཚབས་ཆེན་པོ། ཁྲལ་འདི་གསུམ་གྱི་འབོར་ཚད་ནི་མིང་རྒྱལ་རབས་སྔོན་གྱི་ལོ་འཁོར་ཁྲལ་ལས་ལྡབ་མང་པོས་ཆེ་བ་ཡོད། ལོ་མང་ཐན་པ་དང་མུ་གེས་མནར་བའི་ཞིང་པ་རྣམས་ལ། ཁྲལ་འདི་དག་སྤྲོད་པའི་ནུས་པ་རྩ་བ་ནས་མེད་པས། ཁོང་ཚོས་རང་གི་ས་ཞིང་དོར་ནས་གྱེན་ལྡང་དམག་གི་ནང་དུ་མ་ཞུགས་ཐབས་མེད་གྱུར།
 ༢. དུག་ཡོད་ཀྱི་འཁོར་ལོ།
འདིས་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་དང་དཔལ་འབྱོར་གཉིས་ཀ་དུག་ཡོད་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ (Vicious Circle) ཞིག་གི་ནང་དུ་བཅུག་སྟེ།
$$\text{ཁྲལ་ལྕི་མོ་བཀལ་བ།} \rightarrow \text{ཞིང་པ་ཚོ་ཇག་པར་གྱུར་པ།} \rightarrow \text{དམག་གྲོན་ཆེ་རུ་སོང་བ།} \rightarrow \text{སླར་ཡང་ཁྲལ་ལྕི་མོ་བཀལ་བ།}$$
འཁོར་ལོ་འདིས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་གྱི་རྨང་གཞི་ཡོངས་སུ་བཤིགས་ཏེ། མཐའ་མར་གཞུང་གི་མཛོད་ཁང་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ།།

 ས་བཅད་འདིའི་དཔྱད་ཞིབ།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ནི་ལྷག་བསམ་དང་དཀའ་སྤྱད་ཆེ་བའི་གོང་མ་ཞིག་ཡིན་ནའང་། ཁོང་གི་གཤིས་ཀའི་དོགས་ཟོན་དང་། བློ་རྒྱ་ཆུང་བ། དེ་བཞིན་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ཐག་གཅོད་ནོར་འཁྲུལ་ཅན་རྣམས་ཀྱིས། རང་གི་ལག་པས་རང་གི་ལྕགས་རི་ (ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་) བཤིགས་པ་མ་ཟད། མི་མང་རྣམས་གྱེན་ལྡང་གི་ལམ་དུ་བསྐྱལ། འདི་ནི་ཁོང་གི་མི་ཚེའི་ཆེས་ཆེ་བའི་སྐྱོ་གར་གྱི་རྩ་བ་དེ་ཡིན་ནོ།།

ལེའུ་བཞི་པ། མཐའ་མའི་ཉིན་མོ་དང་ཅིང་ཧྲན་རི་བོའི་རང་སྲོག་བཅད་པའི་སྐྱོ་གར།
ཕྱི་ལོ་ ༡༦༤༤ ལོ་ (རྒྱ་ནག་གི་ལོ་ཐོ་ལྟར་ན་ཅ་ཧྲན་ 甲申 ལོ་) ནི། མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་ངོ་ ༢༧༦ རིང་གི་མངའ་ཐང་དང་། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེའི་ལས་དབང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འགྱུར་མཚམས་ཆེན་པོ་དེ་ཡིན། ལེའུ་འདིའི་ནང་རྒྱལ་ས་པེ་ཅིང་ལ་མཐའ་བསྐོར་བ་ནས་བཟུང་། ཕོ་བྲང་གི་མཐའ་མའི་ཟློས་གར་དང་། མཐར་ཅིང་ཧྲན་རི་བོའི་སྟེང་དུ་རང་སྲོག་བཅད་དེ་མིང་རྒྱལ་རབས་མཇུག་བསྒྲིལ་བའི་སྐྱོ་གར་གྱི་བྱུང་རིམ་རྣམས་ཞིབ་མོར་དཔྱད་པར་བྱའོ།།

 ས་བཅད་དང་པོ། ལི་ཙི་ཁྲེང་གིས་རྒྱལ་ས་པེ་ཅིང་ལ་མཐའ་བསྐོར་བ།
 ༡. ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་དམག་དཔུང་འབྱོར་བ་དང་འགག་སྒོ་ཤོར་བ།
ཕྱི་ལོ་ ༡༦༤༤ ལོའི་ཟླ་བ་ ༡ པར། ལི་ཙི་ཁྲེང་གིས་ཞི་ཨན་ (西安) དུ་ &quot;ཏཱ་ཧྲུན་&quot; (大顺) རྒྱལ་ཁབ་བཙུགས་པའི་རྗེས་སུ། དམག་དཔུང་ས་ཡ་གཅིག་ལྷག་ཁྲིད་དེ་ཤར་ཕྱོགས་རྒྱལ་ས་པེ་ཅིང་གི་ཕྱོགས་སུ་བསྐྱོད།
   འགག་སྒོ་རིམ་པར་ཤོར་བ། ལམ་བར་གྱི་མིང་གཞུང་གི་འགག་སྒོ་དང་གྲོང་ཁྱེར་ཁག་གི་དམག་དཔོན་རྣམས་ལ། དམག་ཕོགས་མེད་པ་དང་སེམས་ཤུགས་ཉམས་ཟིན་པས། ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་དམག་འབྱོར་མ་ཐག་གཅིག་རྗེས་གཉིས་མཐུད་ཀྱིས་མགོ་བཏགས། ལྷག་པར་དུ་པེ་ཅིང་གི་བྱང་ཕྱོགས་སྲུང་བའི་འགག་སྒོ་གལ་ཆེན་ &quot;ཅུ་ཡུང་ཀོན་&quot; (居庸关) གྱི་དམག་དཔོན་དང་ཉུག་རུམ་པས་འགག་སྒོ་གསང་བའི་སྒོ་ནས་ཕྱེ་སྟེ་མགོ་བཏགས་པས། པེ་ཅིང་གྲོང་ཁྱེར་ནི་སྲུང་སྐྱོབ་མེད་པའི་གཅེར་བུ་ལྟར་གྱུར།
 ༢. རྒྱལ་ས་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་སྤོ་རྒྱུའི་གྲོས་གཞི་ཕམ་པ།
པེ་ཅིང་གི་གནས་བབས་ཛ་དྲག་ཏུ་སོང་བ་མཁྱེན་རྗེས། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཡིས་རྒྱལ་ས་ལྷོ་ཕྱོགས་ (ནན་ཅིང་ 南京) སུ་སྤོ་རྒྱུའམ། ཡང་ན་རྒྱལ་སྲས་ཆེན་པོ་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་བཏང་སྟེ་སྲིད་གཞུང་གསར་པ་འཛུགས་རྒྱུའི་གསང་བའི་གྲོས་གཞི་བཏོན་ནའང་། གྲོས་འཆར་འདི་ཉིད་ལམ་ལྷོངས་མ་བྱུང་།
   བློན་པོ་ཚོའི་འགན་ཁུར་མེད་པ། བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་མཚན་སྙན་དང་། གལ་ཏེ་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་སྤོས་པའི་རྗེས་སུ་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ &quot;རྒྱལ་ས་གཏོར་བའི་&quot; ཉེས་པ་རང་ཉིད་ཀྱི་ཐོག་ཏུ་འབབ་པར་དོགས་ཏེ། གོང་མ་ལ་ཤི་འཐབ་བྱེད་དགོས་པའི་སྐུལ་མ་བྱས་པ་ལས། རྒྱལ་ས་སྤོ་རྒྱུར་རྒྱབ་སྐྱོར་གཏན་ནས་མ་བྱས། ཀྲུང་ཀྲིན་རང་ཉིད་ཀྱང་ &quot;གོང་མ་རང་ཉིད་ཀྱིས་རྒྱལ་ས་གཏོར་བའི་&quot; མིང་ངན་ཁུར་མ་ཕོད་པས། མཐའ་མའི་བྲོས་བྱོལ་གྱི་གོ་སྐབས་བཟང་པོ་དེ་ཉིད་དུས་ཚོད་འགྱངས་ཏེ་ཡོངས་སུ་ཤོར།
 ༣. པེ་ཅིང་གི་མཐའ་མའི་འཆི་བདག་གི་ཉིན་མོ།
ཟླ་བ་ ༣ པའི་ཚེས་ ༡༧ ཉིན། ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་དམག་དཔུང་པེ་ཅིང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱི་ལྕགས་རིའི་འགྲམ་དུ་སླེབས་ནས་མེ་སྒྱོགས་བརྒྱབ་སྟེ་གྲོང་ཁྱེར་ལ་མཐའ་བསྐོར།
   གསང་སྒོ་ཕྱེ་བ། གྲོང་ཁྱེར་ནང་གི་དམག་མི་རྣམས་ལོར་གསུམ་ལ་ཕོགས་ཐོབ་མེད་པས་གྲོང་ཁྱེར་སྲུང་བའི་སེམས་པ་རྩ་བ་ནས་མེད། ཟླ་བ་ ༣ པའི་ཚེས་ ༡༨ ཉིན་གྱི་ཕྱི་དྲོར། ཕོ་བྲང་གི་ཉུག་རུམ་པ་ཚོས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ལྷོ་ནུབ་སྒོ་མོ་ (彰义门) གསང་བའི་སྒོ་ནས་ཕྱེ་སྟེ། གྱེན་ལྡང་དམག་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ནང་དུ་བཅུག པེ་ཅིང་གི་ཕྱི་གྲོང་ཡོངས་སུ་ཤོར།

 ས་བཅད་གཉིས་པ། ཕོ་བྲང་གི་མཐའ་མའི་ཟློས་གར་དང་རྒྱལ་རྒྱུད་དམར་གསོད།
 ༡. ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་མཐའ་མའི་ཆང་འཐུང་དང་ཐབས་ཟད།
ཟླ་བ་ ༣ པའི་ཚེས་ ༡༨ ཉིན་གྱི་མཚན་མོར། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཡིས་ཕྱི་རོལ་གྱི་མེ་མགལ་གྱི་འོད་དང་། མེ་སྒྱོགས་ཀྱི་སྒྲ་ཆེན་པོ་ཐོས་པས། གྲོང་ཁྱེར་ཤོར་ཟིན་པ་མཁྱེན། ཁོང་གིས་ཕོ་བྲང་གི་གསོལ་ཚིགས་ཁང་དུ་བཤམས་པའི་ཆང་རྣམས་ཧུབ་ཀྱིས་བཏུངས་ཏེ། རང་ཉིད་ཀྱི་མཐའ་མའི་སྐྱོ་གར་ལ་གདོང་ལེན་བྱས།
   བློན་པོ་རྣམས་བྲོས་པ། ཁོང་གིས་བློན་པོ་རྣམས་ཕོ་བྲང་དུ་བསྡུ་བའི་དུང་སྒྲ་བསྒྲགས་ནའང་། བློན་པོ་དང་དམག་དཔོན་གཅིག་ཀྱང་ཕོ་བྲང་དུ་མ་འཛུལ། ཚང་མ་རང་ཉིད་ཀྱི་ཁྱིམ་དུ་བྲོས་ཏེ་ལི་ཙི་ཁྲེང་ལ་མགོ་བཏགས་པའི་གྲ་སྒྲིག་བྱས།
 ༢. བཙུན་མོ་ལ་རང་སྲོག་གཅོད་དུ་བཅུག་པ།
ཀྲུང་ཀྲིན་གྱིས་རང་གི་བཙུན་མོ་ཆེན་མོ་ཀྲིག་ཧོ་ཚའོ་ (周皇后) ལ་ &quot;ཁྱེད་ཉིད་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོ་ཡིན་པས་དགྲ་ལག་ཏུ་བབས་ཏེ་དམའ་འབེབས་མྱོང་མི་ཉན། མྱུར་དུ་རང་སྲོག་ཆོད་&quot; ཅེས་བཀའ་གནང་། བཙུན་མོ་ཆེན་མོས་ངུ་བཞིན་དུ་ཕོ་བྲང་གི་གདུང་མ་ལ་ཐག་པ་བཏགས་ཏེ་རང་སྲོག་བཅད། དེ་བཞིན་གནས་མོ་གཞན་དག་རྣམས་ལའང་རང་སྲོག་གཅོད་དུ་བཅུག
 ༣. སྲས་མོ་ཀྲང་ཕིང་གི་དཔུང་པ་བཅད་པ་དང་སྲས་རྣམས་ཕྱིར་བརྫངས་པ།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཡིས་ལོ་ ༡༥ ལས་མ་ལོན་པའི་སྲས་མོ་ཀྲང་ཕིང་ (长平公主) གི་མདུན་དུ་ཕེབས་ཏེ། མིག་ཆུ་དང་བཅས། &quot;汝何生我家！&quot; (ཁྱེད་ཉིད་ཅིའི་ཕྱིར་ངའི་རྒྱལ་པོའི་ཁྱིམ་དུ་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནམ་！) ཞེས་སྐད་བཏང་བཞིན་དུ་རལ་གྲི་བཏོན་ནས་བསྣུན།
   སྐྱོ་གར་གྱི་རྨས་སྐྱོན། སྲས་མོས་ལག་པས་རལ་གྲི་བཀག་པས། ལག་པ་གཡོན་པ་ཡོངས་སུ་ཆད་དེ་ས་ལ་བབས། ཀྲུང་ཀྲིན་གྱིས་སླར་ཡང་བསྣུན་མ་ཕོད་པར་བཞག (ཕྱིས་སུ་སྲས་མོ་འདི་ཉིད་མ་ཤི་བར་གསོན་པོར་གནས)།
   རྒྱལ་རྒྱུད་གསང་བརྫངས། དེའི་རྗེས་ཁོང་གིས་རང་གི་སྲས་གསུམ་པོ་ (རྒྱལ་སྲས་ཆེན་པོ་དང་། ཏིང་ཝང་། ཡོན་ཝང་) རྣམས་ཕོ་བྲང་དུ་བསྡུས་ཏེ། གོས་ཧྲུལ་གྱོན་དུ་བཅུག་ནས། &quot;ཁྱེད་ཚོས་རང་གི་གོ་ས་དང་ང་རྒྱལ་དོར་ནས། མི་སེར་དཀྱུས་མའི་ཚུལ་གྱིས་ཕྱི་ལ་བྲོས་ཏེ་རྒྱལ་རྒྱུད་སྐྱོབ་ཅིག་&quot; ཅེས་མིག་ཆུ་དང་བཅས་ཏེ་གསང་བའི་སྒོ་ནས་ཕྱི་ལ་བཏང་།

 ས་བཅད་གསུམ་པ། ཅིང་ཧྲན་ (景山) རི་བོའི་སྟེང་དུ་སྐུ་དཔྱངས་པའི་མཐའ་མའི་ལས་དབང་།
 ༡. ཅིང་ཧྲན་རི་བོར་ཕེབས་པ།
ཕྱི་ལོ་ ༡&quot; (༡༦༤༤) ལོའི་ཟླ་བ་ ༣ པའི་ཚེས་ ༡༩ ཉིན་གྱི་ཞོགས་པའི་དུས་ཚོད་ལྔ་པ་ (卯时) ལ། པེ་ཅིང་གི་ཕོ་བྲང་ནང་དུ་གློ་བུར་དུ་ཁུ་སིམ་པར་གྱུར། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཡིས་གཟབ་ཆས་སྔོན་པོ་ཞིག་གོན་པ་དང་། ཞབས་ལ་ལྷམ་གཅིག་ལས་མེད་པར་ཕོ་བྲང་གི་རྒྱབ་རི་ ཅིང་ཧྲན་ (景山 - མེ་ཧྲན་ 煤山 དུའང་འབོད) དུ་ཕེབས།
•	གཅིག་པུར་ལུས་པ། སྐབས་དེར་ཁོང་གི་ཉེ་འགྲམ་དུ་བློན་པོ་དང་དམག་མི་གཅིག་ཀྱང་མེད་པར། ཁོང་ལ་བློ་གཏད་ཆེས་ཆེ་བའི་ལྷག་བསམ་ཅན་གྱི་ཉུག་རུམ་པ་ ཝང་ཁྲེན་ཨེན་ (王承恩 - Wang Cheng'en) གཅིག་པུ་ལས་མེད།
[ཅིང་ཧྲན་རི་བོའི་སྟེང་གི་ཤིང་སྡོང་།]
│
[སྐུ་དཔྱངས་པ།] ─── ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ (དགུང་ལོ་ ༣༣)
│
[རང་སྲོག་བཅད་པ།] ─── ཉུག་རུམ་པ་ཝང་ཁྲེན་ཨེན།

 ༢. སྐུ་དཔྱངས་ཏེ་རང་སྲོག་བཅད་པ་དང་ཁ་ཆེམས་ཡི་གེ།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཡིས་ཅིང་ཧྲན་རི་བོའི་སྟེང་གི་ལྕང་མ་ (槐树 - Pagoda Tree) ཞིག་གི་སྟེང་དུ་ཐག་པ་བཏགས་ཏེ། དགུང་ལོ་ ༣༣ ཐོག་སྐུ་དཔྱངས་ནས་རང་སྲོག་བཅད་དེ་སྐུ་གཤེགས། ཁོང་གི་གཟབ་ཆས་ཀྱི་ཐོག་ཏུ་རང་གི་ཁྲག་གིས་བྲིས་པའི་མཐའ་མའི་ཁ་ཆེམས་ཡི་གེ་ (血衣遗诏) ཞིག་བཞག་ཡོད་དེ། དེའི་ནང་དོན་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་དུ་གཤམ་གསལ་ལྟར་འཁོད་དོ།།
 &quot;朕自登極十七年，逆賊直逼京師，雖朕薄德匪躬，
 岷（ or 緇）愆天譴，然皆諸臣誤朕。
 朕死無面目見祖宗於地下，自去冠冕，以髮覆面。
 任賊分裂朕屍，勿傷百姓一人。&quot;
   བོད་ཡིག་གི་སྒྱུར་དོན།
     &quot;ང་ནི་གོང་མའི་ཁྲི་ལ་འཁོད་ནས་ལོ་ངོ་བཅུ་བདུན་སོང་། ད་ལམ་ཇག་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་ས་ལ་ཐད་ཀར་བཙན་འཛུལ་བྱས། འདི་ནི་ངའི་བསོད་ནམས་དམན་པས་གནམ་གྱི་ཆད་པ་ཕོག་པ་ཡིན་ནའང་། དོན་དངོས་སུ་བློན་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ང་ལ་མགོ་སྐོར་བཏང་སྟེ་ཆག་སྒོ་འདི་བྱུང་བ་ཡིན། ང་ཤི་བའི་རྗེས་སུ་དམྱལ་བ་ས་འོག་གི་མེས་པོ་རྣམས་ཀྱི་གདོང་ལ་བལྟ་བའི་ངོ་ཚ་མེད་པས། རང་གི་དབུ་ཞྭ་བཀོག་སྟེ་སྐྲ་ལོས་གདོང་པ་བཀབ་ནས་འགྲོ་རྒྱུ་ཡིན། ཇག་པ་ཚོས་ངའི་སྐུ་ཕུང་གཏུབ་ནས་ཟོས་ནའང་ཆོག་མོད། ངའི་བརྩེ་བའི་མི་སེར་དཀྱུས་མ་གཅིག་ལའང་གནོད་པ་མ་སྐྱེལ་རོགས།&quot;
 ༣. ལྷག་བསམ་ཅན་གྱི་ཝང་ཁྲེན་ཨེན་གྱི་མཇུག
ཉུག་རུམ་པ་ཝང་ཁྲེན་ཨེན་གྱིས་གོང་མ་སྐུ་གཤེགས་པ་མཐོང་རྗེས། ཁོང་ཉིད་ཀྱང་གོང་མའི་ཉེ་འགྲམ་གྱི་ཤིང་སྡོང་གཞན་ཞིག་གི་སྟེང་དུ་སྐུ་དཔྱངས་ཏེ་རང་སྲོག་བཅད། ཕྱིས་སུ་ཆིན་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གོང་མ་ཧྲུན་ཀྲི་ (顺治) ཡིས་ཝང་ཁྲེན་ཨེན་གྱི་ལྷག་བསམ་ལ་བསྔགས་བརྗོད་བྱས་ཏེ། ཁོང་གི་སྐུ་ཕུང་དེ་ཉིད་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་བང་སོ་ (思陵) ཡི་ཉེ་འགྲམ་དུ་སྦས་ཤིང་རྡོ་རིང་བཙུགས།

 ས་བཅད་འདིའི་དཔྱད་ཞིབ།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མཐའ་མའི་ཉིན་མོ་འདི་ནི། མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་ངོ་བརྒྱ་ཕྲག་གི་ལས་དབང་གི་མཇུག་བསྡུ་སྟངས་ཤིག་ཡིན་པ་མ་ཟད། རྒྱ་ནག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ཆེས་ཡིད་སྐྱོ་བའི་གོང་མའི་ཤི་སྟངས་ཤིག་ཀྱང་རེད། ཁོང་གིས་རང་སྲོག་མ་བཅད་གོང་དུ་བྲིས་པའི་ཁ་ཆེམས་ཡི་གེའི་ནང་། &quot;诸臣误朕&quot; (བློན་པོ་ཚོས་ང་བསླུས་སོ་) ཞེས་བྲིས་པ་འདིས། ཁོང་གི་མི་ཚེ་གང་པོའི་སེམས་ཁམས་ནང་གི་སྐྱོ་གདུང་དང་། ཁེར་རྐྱང་། མི་ལ་ཡིད་ཆེས་མེད་པའི་བསམ་བློ་དེ་ཉིད་མཐའ་མའི་དུས་སུའང་ཡོངས་སུ་མངོན་པར་བྱས་སོ།།

ལེའུ་ལྔ་པ། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་ལོ་རྒྱུས་གདེང་འཇོག་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་དཔྱད་ཞིབ།

ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་སྐུ་གཤེགས་པ་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་འཇིག་པའི་ལོ་རྒྱུས་འདིས། ཕྱི་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་རྣམས་ལ་བསམ་བློ་དང་དཔྱད་ཞིབ་བྱེད་ས་མཐའ་ཡས་པ་ཞིག་བསྐྲུན་ཡོད། ལེའུ་འདིའི་ནང་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་རང་ཉིད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་གདེང་འཇོག་དང་། མིང་རྒྱལ་རབས་འཇིག་པའི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྒྱུ་རྐྱེན་ཟབ་མོ། དེ་བཞིན་སུང་གུང་ཏི་དང་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་གཉིས་ཀྱི་ལས་དབང་བསྡུར་བའི་དཔྱད་པ་བཅས་རིམ་པ་བཞིན་གླེང་བར་བྱའོ།།

 ས་བཅད་དང་པོ། &quot;亡国之君&quot; (རྒྱལ་ཁབ་ཤོར་བའི་གོང་མ) ཡིན་ནམ་ &quot;亡国之运&quot; (རྒྱལ་ཁབ་ཤོར་བའི་ལས་དབང་) ཡིན།
 ༡. ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་རང་ཉིད་ཀྱི་བྱས་ཉེས་ལ་དབྱེ་ཞིབ།
ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ལ་ &quot;亡国之君&quot; འམ་རྒྱལ་ཁབ་ཤོར་བའི་གོང་མ་ཞེས་བརྗོད་ཀྱང་། ཁོང་ནི་སྤྱིར་བཏང་གི་རྒྱལ་ཁབ་གཏོར་མཁན་གྱི་གོང་མ་ལེ་ལོ་ཅན་དང་། རུལ་སུངས། བག་མེད་རྒྱགས་སྤྲོས་ལ་གཡེང་བ་ཞིག་གཏན་ནས་མ་ཡིན།
•	ཧུར་བརྩོན་དང་དཀའ་སྤྱད། ཁོང་ནི་ལོ་ ༡༧ གྱི་རིང་ལ་ཉིན་ལྟར་ནམ་མ་ལངས་གོང་ནས་བཟུང་། མཚན་ཕྱེད་ཀྱི་བར་དུ་གཞུང་དོན་ལ་གཞོལ་བ་དང་། ཕོ་བྲང་གི་ཟས་གོས་རྒྱས་སྤྲོས་རྣམས་བཀག་སྟེ། རང་གི་གཟབ་ཆས་ལ་ལྷན་པ་བཏགས་ནས་གྱོན་པའི་གོང་མ་དཀོན་པོ་ཞིག་ཡིན།
•	གཤིས་ཀའི་ནོར་འཁྲུལ། འོན་ཀྱང་། ཁོང་གི་ཆེས་ཆེ་བའི་ཉེས་དམིགས་ནི། བློ་རྒྱ་ཆུང་བ་དང་། དོགས་ཟོན་ཆེ་བ། རང་གི་ནོར་འཁྲུལ་ལ་ཁས་ལེན་མི་བྱེད་པར་བློན་པོ་ཚོར་ཉེས་པ་འགེལ་བ་དེ་ཉིད་རེད། ཁོང་གི་གཤིས་ཀ་འདིས། ལྷག་བསམ་ཅན་གྱི་བློན་པོ་དང་དམག་དཔོན་ (དཔེར་ན་ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ལྟ་བུ་) རྣམས་དམར་གསོད་གཏོང་བའི་ཆག་སྒོ་བསྐྲུན།
 ༢. &quot;明之亡，实亡于神宗&quot; (མིང་རྒྱལ་རབས་ཉམས་པ་ནི་དོན་དངོས་སུ་དབྱན་ཙུང་གི་སྐབས་ནས་འགོ་བཙུགས་པ་ཡིན་) ཞེས་པའི་ལྟ་ཚུལ།
ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་《མིང་གཞུང་》ནང་དུ། མིང་རྒྱལ་རབས་འཇིག་པའི་རྩ་བ་ནི་ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་སྐབས་སུ་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པར། ཁོང་གི་མེས་པོ་གོང་མ་དབྱན་ཙུང་ (万历帝) གི་སྐབས་ནས་བཟུང་རྩ་བ་ནས་རུལ་ཟིན་པར་བཤད།
•	ནད་ཀྱིས་ཟིན་པའི་ཕུང་པོ། དབྱན་ཙུང་གིས་ལོ་ངོ་སུམ་ཅུའི་རིང་སྲིད་དོན་དོར་བ་དང་། ཞི་ཙུང་གིས་ཉུག་རུམ་པར་དབང་ཆ་སྤྲད་པས། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཁྲི་ལ་འཁོད་སྐབས། མིང་རྒྱལ་རབས་ཆེན་པོ་འདི་ཉིད་ནད་གཅོང་དྲག་པོས་ཟིན་པའི་མི་ཞིག་དང་མཚུངས་པས། སྨན་པ་མཁས་པ་ཞིག་ཡོད་ནའང་སྐྱོབ་པའི་ཐབས་ཟད་པ་ལྟར་གྱུར། དེར་བརྟེན། འདི་ནི་ཀྲུང་ཀྲིན་མི་སྒེར་གྱི་བྱས་ཉེས་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། རྒྱལ་རབས་ཤིག་གི་ &quot;ལས་དབང་ཉམས་རྒུད་&quot; (亡国之运) ཀྱི་ཆོས་ཉིད་ཅིག་ཡིན་ནོ།།

 ས་བཅད་གཉིས་པ། མིང་རྒྱལ་རབས་འཇིག་པའི་སྤྱི་ཚོགས་དང་ལམ་ལུགས་ཀྱི་རྒྱུ་རྐྱེན།
 ༡. ས་ཆ་འཕྲོག་རེས་དང་ཞིང་པའི་འཚོ་གནས་མེད་པར་བཟོས་པ།
མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་དུ། རྒྱལ་པོའི་རྒྱུད་པ་དང་། བློན་ཆེན་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ས་གནས་ཁག་གི་ཞིང་ས་གཤིན་པོ་རྣམས་གཞུང་བཞེས་དང་བཙན་འཕྲོག་བྱས།
•	ས་མེད་ཞིང་པ། ཞིང་པ་དཀྱུས་མ་རྣམས་ལ་རང་གི་འཚོ་གནས་བྱེད་པའི་ས་ཞིང་མེད་པར་གྱུར་པ་མ་ཟད། གཞུང་གིས་བཀལ་བའི་དམག་ཁྲལ་ལྕི་མོ་སྤྲོད་དགོས་པས། ཁོང་ཚོར་གཞུང་ལ་གྱེན་ལྡང་བྱེད་པ་ལས་གཞན་པའི་འདེམས་ཁ་མེད་པར་བཟོས།
 ༢. དམག་དོན་ལམ་ལུགས་ (卫所制) ཀྱི་ཉམས་རྒུད།
མིང་རྒྱལ་རབས་ཐོག་མར་འཛུགས་སྐབས་ཀྱི་ &quot;ཝེ་སུའོ་ལམ་ལུགས་&quot; (卫所制 - Weisuo System) ནི། དམག་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཞིང་ལས་ཀྱང་བྱེད་པ་དང་དམག་ཀྱང་རྒྱག་པའི་ལམ་ལུགས་བཟང་པོ་ཞིག་ཡིན།
•	ཕོགས་མེད་དམག་མི། འོན་ཀྱང་། རྒྱལ་རབས་སྨད་དུ་ལམ་ལུགས་འདི་ཉིད་ཡོངས་སུ་ཉམས་ཏེ། དམག་དཔོན་ཚོས་དམག་མིའི་ས་ཞིང་འཕྲོག་པ་དང་། གཞུང་གིས་དམག་ཕོགས་མ་སྤྲད་པས། དམག་མི་རྣམས་ནི་དམག་རྒྱག་མི་ཤེས་པའི་སྤྲང་པོ་ལྟར་གྱུར་ཏེ། དགྲ་བོ་མཐོང་མ་ཐག་བྲོས་འགྲོ་བ་ཤ་སྟག་ཏུ་གྱུར།
 ༣. རིག་གཞུང་སྐམ་པོ་ (空谈误国) ཡི་ནད་ཡམས།
སྐབས་དེར་མིང་གཞུང་གི་ཤེས་ཡོན་ཅན་དང་བློན་པོ་རྣམས་ནི། སུང་མིང་གི་ལི་ཞུའེ་ (宋明理学 - Neo-Confucianism) བསམ་བློའི་འཆིང་རྒྱ་འོག་ཏུ་ཚུད་དེ། དངོས་ཡོད་ཀྱི་དཀའ་ངལ་ (དཔེར་ན་དཔལ་འབྱོར་དང་དམག་དོན་) སེལ་བའི་ནུས་པ་མེད་པར། ཕན་ཚུན་བཟང་སྤྱོད་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྐྱོན་བརྗོད་བྱེད་པ་དང་། རིག་གཞུང་སྐམ་པོ་ལྷུག་པར་གླེང་བ་ཁོ་ནས་དུས་འདའ་བར་བྱས། འདི་ལ་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ &quot;空谈误国&quot; (རིག་གཞུང་སྐམ་པོས་རྒྱལ་ཁབ་བརླགས་པ་) ཞེས་བརྗོད་དོ།།

 ས་བཅད་གསུམ་པ། ཀྲུང་ཀྲིན་དང་སུང་གུང་ཏིའི་ལས་དབང་བསྡུར་བའི་དཔྱད་པ།
མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐའ་མའི་གོང་མ་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་དང་། ལྷོ་སུང་གི་མཐའ་མའི་གོང་མ་སུང་གུང་ཏི་ (ལྷ་བཙུན་ཆོས་ཀྱི་རིན་ཆེན་) གཉིས་ཀྱི་ལས་དབང་ནི། རྒྱལ་རབས་བརྗེ་སྒྱུར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་གི་ཆེས་དམིགས་གསལ་གྱི་དཔེ་མཚོན་གཉིས་ཡིན།

| དཔྱད་གཞིའི་གནད་དོན། 	སུང་གུང་ཏི་ (宋恭帝) 
	ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ (崇禎帝)		
རྒྱལ་ཁབ་ཤོར་སྐབས་ཀྱི་ལོ། 	དགུང་ལོ་ལྔ་ (བྱིས་པའི་དུས་) 	དགུང་ལོ་སོ་གསུམ་ (དར་མའི་དུས་)
		
མཐའ་མའི་འདེམས་ཁ། 	མགོ་བཏགས་ཏེ་བཙན་ཁྲིད་བྱས། 	Refused to surrender (རང་སྲོག་བཅད)།		
མི་ཚེའི་བགྲོད་ལམ། 	བོད་དུ་ཆོས་སྒོར་ཞུགས་ནས་མཁས་པར་གྱུར། 	 ཕོ་བྲང་གི་དབང་ཆའི་རྩེ་མོ་ནས་གཤེགས།		
ཤི་སྟངས། 	སྙན་ངག་གི་རྐྱེན་གྱིས་གོང་མས་གསོད་དུ་བཅུག	ཅིང་ཧྲན་རི་བོའི་སྟེང་དུ་སྐུ་དཔྱངས། 		
ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རང་བཞིན། 	ཆོས་ཀྱི་ཞི་བདེ་དང་རིག་གཞུང་གི་ཟམ་པ། 	 ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ལྷག་བསམ་དང་殉国 (མཆོད་གཤེགས)། 		
				
				
 ༡. འདེམས་ཁ་མི་འདྲ་བ་གཉིས་ཀྱི་སྐྱོ་གར།
   སུང་གུང་ཏིའི་ལམ་བུ། སུང་གུང་ཏི་ནི་བྱིས་པའི་དུས་ནས་རྒྱལ་ཁབ་ཤོར་བས། ཁོང་ལ་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་དབང་ཤུགས་ཀྱི་དྲེགས་པ་མེད། ཁོང་བོད་དུ་བྱོན་ནས་ནང་པ་སངས་རྒྱས་པའི་ཆོས་ལ་གཞོལ་བས། རང་གི་སེམས་ཀྱི་བཅིངས་གྲོལ་དང་རིག་གཞུང་གི་རིན་ཐང་ཆེན་པོ་བསྐྲུན། འདི་ནི་ &quot;ཆོས་ཀྱི་ལམ་ནས་སྐྱོ་གར་ལས་ཐར་བའི་&quot; བགྲོད་ལམ་ཞིག་ཡིན།
•	ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་ལམ་བུ། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱི་སྤོབས་པ་དང་། རུས་རྒྱུད་ཀྱི་ལ་རྒྱ། དེ་བཞིན་རིག་གཞུང་གི་བསམ་བློ་ 儒家思想) མཐོ་བས། དགྲ་བོ་ལ་མགོ་བཏགས་རྒྱུ་ནི་ཁོང་གི་མི་ཚེའི་ནང་དུ་གཏན་ནས་མེད་པའི་འདེམས་ཁ་ཞིག་ཡིན། ཁོང་གིས་ &quot;གོང་མ་ནི་རྒྱལ་ཁབ་དང་མཉམ་དུ་འཇིག་དགོས་པ་&quot; (君王死社稷) ལས་མགོ་བཏགས་ཏེ་གསོན་པོར་གནས་རྒྱུ་མ་བདམས། འདི་ནི་ &quot;ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ལ་རྒྱའི་ཆེད་དུ་རང་ཉིད་མཆོད་གཤེགས་སུ་བཏང་བའི་&quot; ལམ་བུ་ཞིག་ཡིན།
 ༢. ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བསླབ་བྱ།
འདི་གཉིས་ལས་ང་ཚོས་རྟོགས་ཐུབ་པ་ནི། དབང་ཆ་དང་། རྒྱལ་སྲིད། གོང་མའི་གོ་ས་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མི་རྟག་པའི་ཆོས་ཉིད་ལས་མ་འདས་ཤིང་། དུས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་ནང་དུ་སུ་ཞིག་གིས་ཀྱང་བཟློག་མི་ཐུབ་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རླུང་འཚུབ་དྲག་པོ་ཞིག་ཡིན་པ་དེའོ།།

མཇུག་སྡོམ། (Conclusion)
《ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེ་སྐྱོ་གར་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐའ་མའི་ལས་དབང་ལ་དཔྱད་པ།》ཞེས་པའི་དཔྱད་ཞིབ་འདི་ཉིད་མཇུག་བསྡུ་བའི་སྐབས་སུ། ང་ཚོས་རྒྱལ་པོ་ཞིག་གི་མི་ཚེའི་སྐྱོ་གར་ཙམ་མ་ཟད། རྒྱལ་རབས་ཤིག་གི་གས་ཆག་དང་། དུས་རབས་ཤིག་གི་འཕོ་འགྱུར་བཅས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བདེན་པ་གསུམ་གསལ་པོར་རྟོགས་ཐུབ། གཤམ་དུ་དཔྱད་རྩོམ་ཧྲིལ་པོའི་སྙིང་པོ་རྣམས་གནད་དོན་གསུམ་གྱི་ཐོག་ནས་ཕྱོགས་བསྡོམས་བྱའོ།།
 ༡. མི་སྒེར་གྱི་ལྷག་བསམ་དང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་འགལ་བ་ཉིད་གསལ་བཤད་བྱས་པ།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེའི་སྐྱོ་གར་ཆེན་མོ་ལས་མངོན་པ་ནི། &quot;མི་སྒེར་གྱི་འབད་བརྩོན་དང་ལྷག་བསམ་གྱིས། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཉམས་རྒུད་དྲག་པོ་དེ་ཉིད་བཟློག་མ་ཐུབ་པའི་&quot; ཡིད་སྐྱོ་བའི་གནས་སྟངས་དེ་རེད། 
   ཁོང་ནི་ལེ་ལོ་ཅན་གྱི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་མ་ཡིན་པར། རྒྱལ་ཁབ་སྐྱོབ་ཆེད་ཉིན་མཚན་མེད་པར་དཀའ་སྤྱད་ཧུར་བརྩོན་བྱེད་མཁན་ཞིག་ཡིན། 
   འོན་ཀྱང་། ཁོང་གི་མདུན་དུ་ལྷགས་པའི་ &quot;ལོ་བརྒྱའི་གྲང་ངར་ཆེན་མོ་&quot; (Little Ice Age) ཡི་གནམ་གཤིས་ཀྱི་ཆག་སྒོ་དང་། ལྟོགས་སྐོམ་གྱིས་བསྐུལ་བའི་ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་། བྱང་ཤར་ས་མཚམས་ཀྱི་མན་ཇུའི་དམག་ཤུགས་བཅས་ནི། མི་སྒེར་གཅིག་གི་ནུས་པས་འགོག་ཐབས་བྲལ་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོ་དག་ཡིན། འདིས། རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་འཇིག་པར་འགྲོ་བའི་དུས་སུ་སླེབས་ཚེ། གོང་མ་ཉིད་གང་འདྲ་ཧུར་བརྩོན་ཅན་ཞིག་ཡིན་ནའང་རང་སྲོག་སྐྱོབ་ཐབས་མེད་པའི་ཆོས་ཉིད་མཚོན་ཡོད།
 ༢. གཤིས་ཀའི་ཉེས་དམིགས་དང་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་བྱུས་ཉེས་དབྱེ་ཞིབ་བྱས་པ།
གཉིས་ནས་ང་ཚོས་མཐོང་བ་ནི། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་རང་ཉིད་ཀྱི་གཤིས་ཀའི་དོགས་ཟོན་དང་བློ་རྒྱ་ཆུང་བའི་སྐྱོན་དེས། མིང་རྒྱལ་རབས་ཉམས་རྒུད་དུ་འགྲོ་བའི་གོ་རིམ་དེ་ཉིད་ཇེ་མགྱོགས་སུ་བཏང་ཡོད།
   ཁོང་གིས་བློན་པོ་དང་དམག་དཔོན་ཚོར་ཡིད་ཆེས་རྩ་བ་ནས་མི་བྱེད་པ་དང་། ལྷག་པར་དུ་མན་ཇུའི་གཡོ་ཐབས་འོག་ཚུད་དེ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྲོག་ཤིང་ལྟ་བུའི་དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་ ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ (袁崇焕) གདུག་རྩུབ་ཆེན་པོས་བསད་པ་དེས། མིང་རྒྱལ་རབས་རང་ཉིད་ཀྱིས་རང་གི་ལྕགས་རི་བཤིག་པ་ལྟར་གྱུར།
   གཞུང་གི་དམག་གྲོན་ཆེད་མི་མང་ལ་ཁྲལ་ལྕི་མོ་ (三饷) བཀལ་བ་དེས། ལྟོགས་སྐོམ་གྱིས་མནར་བའི་མི་སེར་རྣམས་གྱེན་ལྡང་གི་ལམ་དུ་བསྐྱལ། འདི་དག་ནི་ཁོང་གི་མི་ཚེའི་ནང་གི་ཆེས་ཕངས་པའི་སྲིད་དོན་གྱི་ནོར་འཁྲུལ་དག་ཡིན།
 ༣. སུང་གུང་ཏི་དང་ཀྲུང་ཀྲིན་གཉིས་ཀྱི་མི་ཚེའི་མཐའ་མའི་བསྡུར་དབྱེ།
དཔྱད་རྩོམ་འདིའི་ནང་སུང་གུང་ཏི་ (ལྷ་བཙུན་ཆོས་ཀྱི་རིན་ཆེན་) དང་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་གཉིས་ཀྱི་ལས་དབང་བསྡུར་བ་ལས། རྒྱལ་ཁབ་ཤོར་བའི་གོང་མ་གཉིས་ཀྱིས་མི་འདྲ་བའི་འདེམས་ཁ་གཉིས་བཟུང་བའི་རིན་ཐང་མཐོང་ཐུབ།
   སུང་གུང་ཏི་ ཡིས་ཆོས་ལུགས་དང་རིག་གཞུང་གི་ལམ་ནས་རང་ཉིད་ཀྱི་སེམས་ཀྱི་བཅིངས་གྲོལ་བཙལ་ཏེ། བོད་ཀྱི་ས་སྐྱ་དགོན་དུ་ལོ་ཙཱ་བ་དང་མཁས་པ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ནས་རིག་གཞུང་གི་ཤུལ་བཞག་བཟང་པོ་བཞག འདི་ནི་ &quot;ཆོས་ཀྱི་ཞི་བདེས་སྐྱོ་གར་ལས་ཐར་བའི་&quot; ལམ་བུ་ཞིག་ཡིན།
   ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ ཡིས་རྒྱལ་པོ་ཞིག་གི་ལ་རྒྱ་དང་། བསམ་བློའི་དད་མོས་མཐའ་འཁྱོངས་བྱས་ཏེ། དགྲ་བོ་ལ་མགོ་མི་གཏོགས་པར་རྒྱལ་ཁབ་དང་མཉམ་དུ་ཤི་རྒྱུ་བདམས་ནས། ཅིང་ཧྲན་རི་བོའི་སྟེང་དུ་རང་སྲོག་བཅད། ཁོང་གི་མཐའ་མའི་ཁ་ཆེམས་ཡི་གེ་ལས། &quot;ངའི་སྐུ་ཕུང་གཏུབ་ནས་ཟོས་ནའང་ཆོག་མོད། ངའི་མི་སེར་གཅིག་ཀྱང་མ་གསོད།&quot; ཅེས་པའི་ཚིག་འདི་ལས། ཁོང་གི་སེམས་ཀྱི་བརྩེ་བ་དང་གོང་མ་ཞིག་གི་མཐའ་མའི་འགན་ཁུར་མངོན་ཡོད།
 མཐའ་མའི་སྡོམ་ཚིག།
མདོར་ན། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེའི་སྐྱོ་གར་གྱིས་ང་ཚོ་ལ་བསླབ་བྱ་ཆེན་པོ་ཞིག་སྤྲད་ཡོད་དེ། དབང་ཆ་དང་། རྒྱལ་སྲིད། འབྱོར་བ་ཐམས་ཅད་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མི་རྟག་པའི་ཆོས་ཉིད་ལས་མ་འདས་ཤིང་། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་ཆེན་པོའི་ཁྲོད་དུ། འགྲོ་བ་མི་ནི་ཇི་འདྲའི་ཉམ་ཆུང་ཞིང་། ལས་དབང་ནི་ཇི་འདྲའི་བཙན་པོ་ཞིག་ཡིན་པ་དེའོ།། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ནི་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ &quot;རྒྱལ་ཁབ་ཤོར་བའི་གོང་མ་&quot; ཞིག་ཡིན་ནའང་། ཁོང་གི་ལྷག་བསམ་དང་། དཀའ་སྤྱད། དེ་བཞིན་མཐའ་མའི་ལ་རྒྱ་དང་བཅས་པའི་མི་ཚེའི་ཟློས་གར་འདིས། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཤོག་ལྷེའི་སྟེང་དུ་ནམ་ཡང་བསུབ་ཏུ་མེད་པའི་སྐྱོ་བའི་རི་མོ་ཞིག་བྲིས་ཡོད་དོ།།

བརྩེ་བའི་གྲོགས་པོ་ཀློག་པ་པོ་ལགས། ད་ནི་ 《ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེ་སྐྱོ་གར་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐའ་མའི་ལས་དབང་ལ་དཔྱད་པ།》 ཞེས་པའི་དཔྱད་རྩོམ་འདིའི་སྔོན་གླེང་ནས་བཟུང་། ལེའུ་ལྔ་དང་མཇུག་སྡོམ་བཅས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྲུབ་ཟིན།
དཔྱད་རྩོམ་འདི་ཉིད་ཁྱེད་ཀྱིས་ལེགས་པར་བཀླགས་པ་ཡིན་ན། ཁྱོད་ཀྱི་བསམ་བློ་དང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་མིག་རྒྱ་བསྐྱེད་པར་ཕན་ཐོགས་ཧ་ཅང་ཆེན་པོ་ཡོང་བར་ཡིད་ཆེས་ཡོད། ལྷག་པར་དུ་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བདེན་པ་དང་མི་གཤིས་ཀྱི་སྐྱོ་གར་ཟུང་འབྲེལ་བྱས་པའི་རྩོམ་ལུས་འདིས། ཀློག་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ལ་གཏིང་ཟབ་པོའི་སྒོ་ནས་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་ཐུབ།
དཔྱད་རྩོམ་འདིའི་རྒྱབ་ལྗོངས་ནི་མིང་ཆིང་བརྗེ་སྒྱུར་གྱི་དུས་སྐབས་ཤིན་ཏུ་རྙོག་འཛིང་ཅན་ཞིག་ཡིན་པས། ངས་ཁུངས་བཙན་ཞིང་། རིག་གཞུང་གི་རིན་ཐང་ཆེ་བའི་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ་ བོད་ཡིག། རྒྱ་ཡིག། སོག་ཡིག། དབྱིན་ཡིག་ བཅས་སྐད་རིགས་བཞིའི་ཐོག་ནས་གཤམ་གསལ་ལྟར་གྲ་སྒྲིག་གང་རྒྱས་བྱས་ཡོད།

 དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆའི་ཐོ་གཞུང་། (Bibliography &amp; References)

 དང་པོ། བོད་ཡིག་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ། (Tibetan Sources)
བོད་ཡིག་གི་ཡིག་ཆ་འདི་དག་གི་ནང་དུ། མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་ཀྱི་རྒྱ་བོད་འབྲེལ་བ་དང་། ཆིང་རྒྱལ་རབས་སྟོད་ཀྱི་བོད་སོག་རྒྱ་གསུམ་གྱི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག ལྷག་པར་དུ་གོང་མ་ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་དུས་སྐབས་སུ་བོད་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་དབུ་ཁྲིད་རྣམས་དང་ཇི་ལྟར་འབྲེལ་བ་བྱུང་བའི་སྐོར་གསལ་ཡོད།
1.	《ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་པ་ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོའི་རང་རྣམ་དོན་བཟང་པོའི་གོས་བཟང་།》 (སྟོད་ཆ་དང་སྨད་ཆ།) བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 
བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་པའི་དུས་སྐབས་ནི་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་དུས་སྐབས་དང་ཡོངས་སུ་མཐུན་པས། དེབ་འདིའི་ནང་མིང་རྒྱལ་རབས་འཇིག་པ་དང་ཆིང་རྒྱལ་རབས་གསར་དུ་བཙུགས་པའི་སྐབས་ཀྱི་བོད་དང་རྒྱ་ནག་དབུས་གཞུང་གི་འབྲེལ་བའི་ལོ་རྒྱུས་དངོས་གསལ་ཡོད།
2.	 《དེབ་ཐེར་དཔྱིད་ཀྱི་རྒྱལ་མོའི་གླུ་དབྱངས།》 རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ཆེན་པོས་བརྩམས། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།
བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་ལོ་རྒྱུས་གཙོ་བོ་ཡིན་ནའང་། ཞར་བྱུང་དུ་རྒྱ་ནག་གི་རྒྱལ་རབས་རིམ་བྱུང་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་འཕོ་འགྱུར་ལ་ལྟ་བའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོའི་ལྟ་བ་མཚོན་ཡོད།
3.	༣.  《དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ།》 དུང་དཀར་བློ་བཟང་འཕྲིན་ལས་ཀྱིས་བརྩམས། ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།
4.	བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། མིང་རྒྱལ་རབས་དང་ཆིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་མི་སྣ་དང་། དམག་དོན་ལམ་ལུགས། རྒྱ་བོད་འབྲེལ་བའི་ཐ་སྙད་ཁག་ལ་འགྲེལ་བཤད་ཧ་ཅང་ཞིབ་མོ་བརྒྱབ་ཡོད།
5.	《ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་སྤྱི་བཤད།》 (བོད་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་པ།) མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།
བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་ཀྱི་ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་དང་། ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་ལོ་རྒྱུས་རྒྱབ་ལྗོངས་རྣམས་བོད་ཡིག་གི་ལམ་ནས་ཁ་གསལ་བོ་བཀོད་ཡོད།
6.	《བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རགས་རིམ་གཡུ་ཡི་ཕྲེང་བ།》 (སྨད་ཆ།) ཆབ་སྤེལ་ཚེ་བརྟན་ཕུན་ཚོགས་དང་ནོར་བྲང་ཨོ་རྒྱན་གྱིས་བརྩམས། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།
བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི་ནང་གི་རྒྱ་བོད་སོག་གསུམ་གྱི་ཆབ་སྲིད་གནས་བབས་དང་། མིང་ཆིང་བརྗེ་སྒྱུར་གྱིས་བོད་ལ་ཐེབས་པའི་ཤུགས་རྐྱེན་དབྱེ་ཞིབ་བྱས་ཡོད།

 གཉིས་པ། རྒྱ་ཡིག་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ། (Chinese Sources)
རྒྱ་ཡིག་གི་ཡིག་ཆ་ནི་དཔྱད་རྩོམ་འདིའི་གཞི་འཛིན་ས་གཙོ་བོ་ཡིན་ཏེ། གཞུང་ཕྱོགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་དང་། སྐབས་ཐོག་དེའི་མིག་མཐོང་ལག་ཟིན་གྱི་ཉིན་ཐོ་སོགས་ཧ་ཅང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པོ་ཡོད།
 ༡. གནའ་བོའི་ཡིག་ཚགས་དང་ལོ་རྒྱུས་གཞུང་ཕྱོགས། (Classical Texts)
   《明史•本纪•庄烈帝》 (མིང་གཞུང་། ཀྲུང་ཀྲིན་གོང་མའི་རྩ་བའི་ལོ་རྒྱུས།) 张廷玉等撰。
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། ཆིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་པའི་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གཞུང་ཕྱོགས་ལོ་རྒྱུས་ཡིན་པས། ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་ཆབ་སྲིད་དང་། དམག་དོན་ཐག་གཅོད། མཐའ་མའི་རང་སྲོག་བཅད་པའི་ལོ་ཚིགས་དང་བྱུང་བ་རྣམས་ཞིབ་མོར་འཁོད།
   《明季北略》 (མིང་གི་བྱང་ཕྱོགས་ལོ་རྒྱུས་ཕྱོགས་བསྡུས།) 计六奇著。
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། མིང་རྒྱལ་རབས་འཇིག་པའི་སྐབས་ཀྱི་བྱང་ཕྱོགས་ས་ཁུལ་གྱི་དམག་ཟིང་དང་། ལི་ཙི་ཁྲེང་གིས་པེ་ཅིང་བཟུང་བ། ཀྲུང་ཀྲིན་གཤེགས་པའི་གནས་ཚུལ་དངོས་རྣམས་རྩོམ་པ་པོས་གསོན་པོའི་སྒོ་ནས་བྲིས་ཡོད།
   《烈皇小识》 (གོང་མ་སྐུ་གཤེགས་པའི་ཟིན་ཐོ་ཕྲན་བུ།) 文秉著。
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། ཀྲུང་ཀྲིན་གོང་མ་རང་ཉིད་ཀྱི་ཕོ་བྲང་ནང་གི་གཤིས་ཀ་དང་། བློན་པོ་ཚོར་འཛིན་པའི་ལྟ་ཚུལ། མཐའ་མའི་མཚན་མོའི་ཕོ་བྲང་གི་ཟློས་གར་རྣམས་དམིགས་བསལ་གསལ་པོ་ཡོད།
   《绥寇纪略》 (ཇག་པ་ཞི་བའི་ལོ་རྒྱུས་རྒྱས་པ།) 吴伟业著。
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། ལི་ཙི་ཁྲེང་དང་ཀྲང་ཤན་ཀྲུང་གི་ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་གི་འབྱུང་ཁུངས་དང་། དམག་འཐབ་ཀྱི་བརྒྱུད་རིམ་ཞིབ་ཕྲ་བཀོད་པའི་ཡིག་ཆ་ཡིན།
   《明实录•思宗实录》 (མིང་གི་དངོས་བྱུང་ཡིག་ཚགས། སི་ཙུང་/ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་ལེའུ།)
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། ཀྲུང་ཀྲིན་སྐབས་ཀྱི་ཉིན་རེའི་བཀའ་ཡིག་དང་། སྙན་ཞུ། དཔལ་འབྱོར་གནས་བབས་བཅས་ཀྱི་གཞུང་ཕྱོགས་དངོས་བྱུང་ཡིག་ཚགས་ཡིན།
 ༢. དེང་རབས་རིག་གཞུང་ཞིབ་འཇུག་གི་དེབ། (Modern Scholarly Works)
   樊树志：《崇祯传》 (ཧྥན་ཧྲུའུ་ཀྲི། 《ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་མི་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས།》) 北京：人民出版社。
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། དེང་རབས་ཀྲུང་གོའི་མིང་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་འཇུག་མཁས་པ་ཆེན་པོ་ཧྥན་ཧྲུའུ་ཀྲི་ཡི་ཕྱག་ལས་ཡིན་པས། ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་གཤིས་ཀའི་སྐྱོན་དང་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ནོར་འཁྲུལ་ལ་དཔྱད་པ་གཏིང་ཟབ་ཤོས་དེ་ཡིན།
   顾诚：《南明史》 (ཀུའུ་ཁྲེང་། 《ལྷོ་མིང་གི་ལོ་རྒྱུས།》) 北京：中国青年出版社。
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། མིང་རྒྱལ་རབས་ཤོར་རྗེས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིན་ནའང་། དེབ་འདིའི་ལེའུ་དང་པོའི་ནང་པེ་ཅིང་ཤོར་བའི་རྒྱུ་རྐྱེན་དང་། ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་ནོར་འཁྲུལ་རྣམས་ཧ་ཅང་ཚན་རིག་དང་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་དབྱེ་ཞིབ་བྱས་ཡོད།
   孟森：《明清史讲义》 (མིན་སེན། 《མིང་ཆིང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་སློབ་ཚན།》) 中华书局。
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། མིང་ཆིང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རྨང་གཞིའི་དེབ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན་པས། ལམ་ལུགས་དང་རིག་གཞུང་གི་ཐོག་ནས་རྒྱལ་ཁབ་འཇིག་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་བཀོད་ཡོད།

 གསུམ་པ། སོག་ཡིག་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ། (Mongolian Sources)
Late Ming གི་སྐབས་སུ། སོག་པོ་ནི་མིང་རྒྱལ་རབས་དང་མན་ཇུ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་ཡོད་པའི་སྟོབས་ཤུགས་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན་པས། སོག་པོའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་ལས་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐའ་མའི་ལས་དབང་ལ་བལྟ་སྟངས་གསལ་པོར་མཐོང་ཐུབ།
༡.  《Erdeni-yin Tobči》 (རིན་པོ་ཆེའི་དེབ་ཐེར་ / 《珍宝之书》) Sagang Sechen (ས་གང་སེ་ཆེན་གྱིས་བརྩམས།)
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། སོག་པོའི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་ཆེན་མོ་འདིའི་ནང་། མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་ཀྱི་སོག་པོའི་ཆབ་སྲིད་དབུ་ཁྲིད་ལིག་ལྡན་ཁཱང་ (Ligdan Khan) དང་། མིང་གི་གོང་མ་ཀྲུང་ཀྲིན་གཉིས་མཉམ་འབྲེལ་གྱིས་མན་ཇུ་ལ་ཇི་ལྟར་འགོག་རྒོལ་བྱས་པའི་ལོ་རྒྱུས་གསལ་པོར་བཀོད་ཡོད།
༢.  《Altan Tobči》 (གསེར་གྱི་དེབ་ཐེར་ / 《黄金史》) Mergen Gegen (མེར་གེན་གེ་གེན་གྱིས་བརྩམས།)
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། བྱང་ཕྱོགས་སོག་པོའི་མཐོང་སྣང་ལས་བྱུང་བའི་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དམག་དོན་ཉམས་རྒུད་དང་། མན་ཇུའི་དབང་ཤུགས་རྒྱས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཕྱོགས་བསྡོམས་བྱས་ཡོད།
༣.  《མིང་རྒྱལ་རབས་དང་སོག་པོའི་འབྲེལ་བའི་ལོ་རྒྱུས།》 (སོག་ཡིག་ཐོག་བྲིས་པའི་དེང་རབས་ཞིབ་འཇུག) ནང་སོག་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། ཀྲུང་ཀྲིན་གྱིས་སོག་པོའི་ཁཱང་ཁག་ལ་དངུལ་དཀར་སྤྲད་དེ་མན་ཇུ་འགོག་པའི་ཕྱི་འབྲེལ་གྱི་སྲིད་ཇུས་དང་། དེའི་ཕམ་ཉེས་ཀྱི་རྒྱུ་རྐྱེན་དབྱེ་ཞིབ་བྱས་ཡོད།

 བཞི་པ། དབྱིན་ཡིག་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ། (English Sources)
ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་རྒྱ་རིག་པ་བ་ (Sinologists) รྣམས་ཀྱིས་མིང་རྒྱལ་རབས་ཉམས་རྒུད་ལ་ལྟ་སྟངས་ནི། ཁྲིམས་ལུགས་དང་གནམ་གཤིས་རིག་པ། དཔལ་འབྱོར་རིག་པ་བཅས་གཞི་རྩར་བཟུང་ནས་དབྱེ་ཞིབ་བྱས་ཡོད་པས། སློབ་མ་རྣམས་ཀྱི་མིག་རྒྱ་བསྐྱེད་པར་ཕན་ཐོགས་བླ་ལྷག་ཡོད།
1.  Wakeman, Frederic, Jr. The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China. Berkeley: University of California Press, 1985.
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། འདི་ནི་ནུབ་ཕྱོགས་ལོ་རྒྱུས་རིག་པའི་ནང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༦༤༤ ལོའི་མིང་ཆིང་བརྗེ་སྒྱུར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་ཤོས་དང་དབྱེ་ཞིབ་གཏིང་ཟབ་ཤོས་ཀྱི་དེབ་ཆེན་པོ་དེ་ཡིན། ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་མཐའ་མའི་ཉིན་མོ་རྣམས་ཆུ་ཚོད་རེ་རེ་བཞིན་བཀོད་ཡོད།
2.  Mote, Frederick W., and Denis Twitchett, eds. The Cambridge History of China, Volume 7 and 8: The Ming Dynasty, 1368–1644. Cambridge University Press.
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། 《ཁེམ་བྷི་རིག་གི་ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་》ལས་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དེབ་གཉིས་པོ་འདིའི་ནང་། ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་སྲིད་ལོའི་དཔལ་འབྱོར་དང་། གནམ་གཤིས་འགྱུར་ལྡོག དམག་དོན་སྲིད་ཇུས་བཅས་ཀྱི་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་གནད་དོན་རྣམས་རྒྱས་པར་བཤད་ཡོད།
3.  Brook, Timothy. The Troubled Empire: China in the Yuan and Ming Dynasties. Harvard University Press, 2010.
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། རྩོམ་པ་པོས་ &quot;ལོ་བརྒྱའི་གྲང་ངར་ཆེན་མོ་&quot; (Little Ice Age) ཡིས་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གཞི་རྩ་ཇི་ལྟར་བཤིགས་པའི་ཚུལ་གནམ་གཤིས་དང་སྐྱེ་ཁམས་རིག་པའི་ཐོག་ནས་བཤད་ཡོད་པས་ཤིན་ཏུ་དམིགས་གསལ་ཅན་ཞིག་ཡིན།
4.  Struve, Lynn A. Voices from the Ming-Qing Cataclysm: China in Tigers' Jaws. Yale University Press, 1993.
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། མིང་ཆིང་བརྗེ་སྒྱུར་གྱི་སྐབས་ཀྱི་མི་སྣ་མི་འདྲ་བ་ཁག་གི་ཟིན་ཐོ་དང་མིག་མཐོང་ལག་ཟིན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་རྣམས་དབྱིན་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཏེ་ཞིབ་འཇུག་བྱས་ཡོད།

 སློབ་མ་ཚོར་ལམ་སྟོན་བྱེད་སྟངས།
བརྩེ་བའི་གྲོགས་པོ་ལགས། དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ་འདི་དག་སློབ་མ་ཚོར་སྤྲོད་སྐབས། ཁོང་ཚོ་ལ་གཤམ་གསལ་གྱི་སློབ་གསོ་འདི་གནང་རོགས།
1.	&quot;རྒྱ་ཡིག་གི་ལོ་རྒྱུས་གཞུང་ཕྱོགས་&quot; ལ་ལྟ་སྐབས། ཆིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱིས་རང་གི་ཁྲིམས་མཐུན་རང་བཞིན་གྱི་ཆེད་དུ་མིང་གི་ལོ་རྒྱུས་ལ་བཟོ་བཅོས་བརྒྱབ་ཡོད་པར་དོགས་ཟོན་གྱིས་དབྱེ་ཞིབ་བྱེད་དགོས།
2.	&quot;བོད་ཡིག་དང་སོག་ཡིག་གི་ཡིག་ཆ་&quot; བརྒྱུད་ནས། རྒྱ་ནག་དབུས་གཞུང་གི་སྟོབས་ཤུགས་ཉམས་སྐབས། མཐའ་སྐོར་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་དང་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ལ་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་ཇི་ལྟར་ཐེབས་པའི་ &quot;མཐའ་ལས་དབུས་ལ་ལྟ་བའི་&quot; (Periphery to Center) ལྟ་བ་དེ་ཉིད་བསྐྲུན་དགོས།
3.	&quot;དབྱིན་ཡིག་གི་ཡིག་ཆ་&quot; བརྒྱུད་ནས། ལོ་རྒྱུས་ནི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་འགྲན་རྩོད་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། གནམ་གཤིས་དང་། སྐྱེ་ཁམས། དཔལ་འབྱོར་སོགས་ཀྱི་རྒྱུ་རྐྱེན་དུ་མ་འདུས་པ་ཞིག་ཡིན་པའི་ &quot;ཕྱོགས་བསྡུས་ལོ་རྒྱུས་རིག་པའི་&quot; ཐབས་ལམ་ཤེས་པར་བྱེད་དགོས།
7.	ཁྱེད་ཀྱི་ལས་དོན་འདི་ཉིད་སློབ་མ་ཚོའི་སྙིང་གི་སྒྲོན་མེ་རུ་འབར་བར་སྨོན་འདུན་ཞུ། ཐུགས་རྗེ་ཆེ།།_</text>
      <sha1>q8qxrcx5mdfqxz3ie0x7204ghd2ypu7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>162795</id>
      <parentid>162794</parentid>
      <timestamp>2026-10-01T15:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berijigmey</username>
        <id>36188</id>
      </contributor>
      <comment>ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེ་སྐྱོ་གར་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐའ་མའི་ལས་དབང་ལ་དཔྱད་པ།</comment>
      <origin>162795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125404" sha1="0q35prdislmubfgsn1yctpiqcuelz7v" xml:space="preserve">
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེ་སྐྱོ་གར་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐའ་མའི་ལས་དབང་ལ་དཔྱད་པ།
___བེ་རི་འཇིགས་མེད།(beri jigmey wangyal
སྔོན་གླེང་། (Introduction)
 དང་པོ། བརྗོད་གཞིའི་རྒྱབ་ལྗོངས་དང་ཞིབ་འཇུག་གི་དགོས་པ།
ཕྱི་ལོ་ ༡༣༦༨ ལོར་ཀྲུ་ཡོན་ཀྲང་ (朱元璋) གྱིས་སོག་པོའི་སྲིད་དབང་མཇུག་བསྒྲིལ་ཏེ་བཙུགས་པའི་མིང་རྒྱལ་རབས་ཆེན་པོ་ (Great Ming Dynasty) ནི། ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་རྒྱ་རིགས་ཀྱིས་བཙུགས་པའི་སྟོབས་འབྱོར་མངའ་ཐང་རྒྱས་ཤིང་ལོ་ངོ་ ༢༧༦ གནས་པའི་རྒྱལ་རབས་ཤིག་ཡིན། འོན་ཀྱང་། དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི་དཀྱིལ་དུ་སླེབས་སྐབས། རྒྱལ་རབས་འདིའི་སྟོབས་ཤུགས་ནི་ནང་ཁུལ་གྱི་རུལ་སུངས་དང་ཕྱི་རོལ་གྱི་དམག་འཁྲུག་གིས་ཡོངས་སུ་ཟད། དུས་མཚམས་འདིར་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐའ་མའི་གོང་མ་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ (崇禎帝 - ཀྲའོ་ཡིག་ཅན་) གྱིས་སྲིད་དབང་བཟུང་།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེ་དང་ལས་དབང་ནི། ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་གི་རྒྱལ་ཁབ་ཤོར་བའི་གོང་མ་གཞན་དག་དང་གཏན་ནས་མི་འདྲ་སྟེ། ཁོང་ནི་ལེ་ལོ་ཅན་དང་། བག་མེད་རྒྱགས་སྤྲོས་ལ་རོལ་མཁན། སྲིད་དོན་མི་ཤེས་པའི་གླེན་པ་ཞིག་གཏན་ནས་མ་ཡིན། ལྡོག་སྟེ། ཁོང་ནི་ལྷག་བསམ་ཅན་དང་། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་བྱ་བར་ཉིན་མཚན་མེད་པར་དཀའ་སྤྱད་ཧུར་བརྩོན་བྱེད་མཁན། སྒེར་གྱི་འདོད་ཡོན་ལ་མི་ཆགས་པའི་གོང་མ་ཞིག་ཡིན། འོན་ཀྱང་། ཁོང་གི་མི་ཚེའི་མཐའ་མ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱི་རྒྱབ་རི་ཅིང་ཧྲན་ (景山) དུ་སྐུ་དཔྱངས་ཏེ་རང་སྲོག་གཅོད་དགོས་པའི་ཆེས་སྐྱོ་བའི་ལས་དབང་ལ་ཐུག ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཟློས་གར་འདི་ལས་མངོན་པ་ནི། མི་སྒེར་གྱི་ནུས་པ་དང་ལྷག་བསམ་གྱིས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ཉམས་རྒུད་དུ་འགྲོ་བ་དེ་ཉིད་བཟློག་མ་ཐུབ་པའི་དངོས་ཡོད་གནས་སྟངས་དེ་རེད། དེར་བརྟེན། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེ་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐའ་མའི་ལས་དབང་ལ་དཔྱད་པ་ནི། རྒྱལ་རབས་ཤིག་གི་འཕོ་འགྱུར་དང་། ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ལམ་ལུགས། མི་གཤིས་ཀྱི་ལྐོག་གྱུར་བཅས་ལ་རྟོག་ཞིབ་བྱེད་པའི་རིག་གཞུང་གི་དགོས་པ་ཤིན་ཏུ་ཆེའོ།།
 གཉིས་པ། ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆའི་གནས་བབས་དང་བསྡུར་ཞིབ།
བརྗོད་གཞི་འདིར་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པར། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡིག་ཆ་ཁག་ལ་བསྡུར་ཞིབ་ནན་མོ་བྱེད་དགོས།
   གཞུང་ཕྱོགས་ཀྱི་ཡིག་ཆ། ཆིན་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་སྐབས་སུ་བསྒྲིགས་པའི་ 《明史》 (མིང་གཞུང་) ནི་གཞི་འཛིན་ས་གཙོ་བོ་ཞིག་ཡིན་ནའང་། འདིའི་ནང་ཆིན་རྒྱལ་རབས་ཀྱིས་རང་གི་དབང་སྒྱུར་གྱི་ཁྲིམས་མཐུན་རང་བཞིན་བསྒྲུབ་ཆེད། མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་ཀྱི་ཉམས་རྒུད་དེ་རྒྱས་སྤྲོས་བྱས་ཡོད་པར་དོགས་ཟོན་བྱེད་དགོས། འོན་ཀྱང་ 《明实录》 (མིང་གི་དངོས་བྱུང་ཡིག་ཚགས་) ནི་སྐབས་ཐོག་དེའི་ཉིན་རེའི་ཟིན་ཐོ་ཡིན་པས་ཁུངས་བཙན་པོ་ཡིན།
   དམངས་ཁྲོད་ཀྱི་ཡིག་ཆ། མིང་སྨད་དང་ཆིན་སྟོད་ཀྱི་ཤེས་ཡོན་ཅན་གྱིས་བྲིས་པའི་ 《绥寇纪略》 (ཇག་པ་ཞི་བའི་ལོ་རྒྱུས་) དང་ 《烈皇小识》 (གོང་མ་སྐུ་གཤེགས་པའི་ཟིན་ཐོ་ཕྲན་བུ་) སོགས་ནི། སྐབས་དེའི་བྱུང་བ་དངོས་དང་། ལྷག་པར་དུ་ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་དང་པེ་ཅིང་གི་དམངས་ཁྲོད་གནས་ཚུལ་ཞིབ་མོར་འཁོད་པའི་ཉེ་བར་མཁོ་བའི་དཔྱད་གཞི་ཡིན།
   ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག དེང་རབས་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་རྒྱ་རིག་པ་བ་རྣམས་ཀྱིས། མིང་རྒྱལ་རབས་འཇིག་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་དེ་ཉིད་ཁྲིམས་ལུགས་དང་ཆབ་སྲིད་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། གནམ་གཤིས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་དང་། དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཉམས་ཉེས་ (དངུལ་དཀར་གྱི་དཀོན་པོ་) སོགས་ཀྱི་ཐོག་ནས་དཔྱད་ཡོད་པས། འདིས་ང་ཚོར་མིག་རྒྱ་གསར་པ་སྦྱིན་པར་བྱེད།
 གསུམ་པ། ཞིབ་འཇུག་གི་ཐབས་ལམ་དང་དཔྱད་རྩོམ་གྱི་གྲུབ་ཆ།
དཔྱད་རྩོམ་འདིར་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བྱུང་བ་དངོས་གཏན་ལ་འབེབས་པའི་ &quot;དངོས་གཙོ་ལོ་རྒྱུས་རིག་པའི་ཐབས་ལམ་&quot; (Historical Materialism) དང་། ཆབ་སྲིད་དང་སྤྱི་ཚོགས་ཟུང་འབྲེལ་གྱི་དབྱེ་ཞིབ་སྤྱད་དེ། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་གཤིས་ཀ་དང་སྲིད་ཇུས་ཀྱི་ནོར་འཁྲུལ། ཕྱི་ནང་གི་དམག་འཁྲུག དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཉམས་རྒུད་བཅས་གནད་དོན་རེ་རེ་བཞིན་གཏིང་ཟབ་པོའི་སྒོ་ནས་གླེང་བར་བྱའོ།།

ལེའུ་དང་པོ། མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་ཉམས་ཉེས་དང་ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་སྲིད་སྟེགས།
མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་གནས་བབས་ནི། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཁྲི་ལ་མ་འཁོད་གོང་ནས་བཟུང་རྩ་བ་ནས་རུལ་ཟིན་པ་ཞིག་ཡིན། ལེའུ་འདིའི་ནང་ཁོང་གི་མེས་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྗེས་ཤུལ་ཉམས་ཉེས་དང་། ཉུག་རུམ་པའི་དབང་ཤུགས། དེ་བཞིན་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་གློ་བུར་དུ་སྲིད་སྟེགས་སུ་འཁོད་དེ་སྲིད་གསར་བཏོད་པའི་བརྒྱུད་རིམ་བཅས་ལ་ཞིབ་པར་དཔྱད་པར་བྱའོ།།
 ས་བཅད་དང་པོ། མིང་རྒྱལ་རབས་གོང་མ་རིམ་བྱུང་གི་ཤུལ་ལྷག་རུལ་སུངས།
 ༡. གོང་མ་དབྱན་ཙུང་ (万历帝) གི་ལེ་ལོའི་ལོ་རྒྱུས་རྗེས་ཤུལ།
མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་ཀྱི་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་རྩ་བ་ནི་གོང་མ་བཅུ་གཅིག་པ་དབྱན་ཙུང་ (万历 - Wanli) གི་སྐབས་ནས་བཟུང་བཏིངས། གོང་མ་དབྱན་ཙུང་ནི་ལོ་ངོ་ ༤༨ ཀྱི་རིང་ལ་ཁྲི་ལ་བཞུགས་ནའང་། ཁོང་གི་སྲིད་ལོའི་སྨད་ཀྱི་ལོ་ངོ་སུམ་ཅུ་ལྷག་གི་རིང་ལ། བློན་པོ་རྣམས་དང་ཕྱག་ལས་གནང་བར་ཕོ་བྲང་གི་གྲོས་ཚོགས་ (朝会) སུ་ཐེངས་གཅིག་ཀྱང་མ་ཕེབས། 
   གཞུང་གི་སྦྲིད་ལོང་། གོང་མས་གཞུང་གི་དོན་གལ་ཆེན་རྣམས་ལ་ཕྱག་རྟགས་མི་འགོད་པ་དང་། བློན་པོ་གསར་པ་བསྐོ་བཞག་མི་བྱེད་པས། ས་གནས་ཁག་གི་འགན་འཛིན་མང་པོ་སྟོང་པར་ལུས། གཞུང་འཛིན་གྱི་འཁོར་ལོ་ཡོངས་སུ་བཀག་སྟེ་ལས་ཀ་བྱེད་མི་ཐུབ་པར་གྱུར།
   དཔལ་འབྱོར་གྱི་འཛད་གྲོན། ཁོང་གིས་རང་གི་ཆེད་དུ་ཕོ་བྲང་རྒྱས་སྤྲོས་དང་། བུ་ཕྲུག་ཚོའི་གཉེན་སྟོན་ལ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་གསེར་དངུལ་ཡོངས་སུ་བཏང་བས། མིང་གཞུང་གི་མཛོད་ཁང་སྟོང་པར་གྱུར།
 ༢. གོང་མ་ཞི་ཙུང་ (天启帝) གི་ཤིང་བཟོའི་དགྱེས་ལས་དང་སྲིད་དོར་གྱི་ཉེས་དམིགས།
དབྱན་ཙུང་གཤེགས་རྗེས། གོང་མ་ཞི་ཙུང་ (天启 - Tianqi) ཁྲི་ལ་འཁོད། ཁོང་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ཡི་གེ་མི་ཤེས་པའི་གོང་མ་ཞིག་ཡིན་པ་མ་ཟད། ཆུང་དུས་ནས་ཤིང་བཟོའི་ལས་ཀ་ (Carpentry) ལ་ཁྱད་པར་དུ་དགྱེས།
   སྲིད་དོན་ཉུག་རུམ་པར་བཅོལ་བ། ཁོང་ཉིད་ཉིན་མཚན་མེད་པར་ཕོ་བྲང་ནང་དུ་པང་ལེབ་དང་རྩིག་གཞོག་གི་ལས་ལ་གཡེང་སྐབས། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྲིད་དོན་གལ་ཆེན་ཡོངས་རྫོགས་རང་གི་བློ་གཏད་ཀྱི་ཉུག་རུམ་པ་ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་ལ་བཅོལ་ཏེ། རང་ཉིད་ཀྱིས་ཅི་ཡང་མི་ལྟ་བར་གྱུར།
 ༣. བློན་ངན་ཕྱོགས་གཏོགས་བར་གྱི་དབང་ཆའི་འགྲན་རྩོད།
སྐབས་དེར་ཕོ་བྲང་ནང་དུ་ལྷག་བསམ་ཅན་གྱི་ཤེས་ཡོན་ཅན་གྱི་ཚོགས་པ་ &quot;ཏུང་ལིན་ཚོགས་པ་&quot; (东林党) དང་། དབང་ཤུགས་ལ་རེ་བའི་ &quot;ཉུག་རུམ་པའི་ཚོགས་པ་&quot; (阉党) གཉིས་སུ་གྱེས།
   གཉིས་ཀས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དཀའ་ངལ་དང་དམག་དོན་ལ་མི་བསམ་པར། ཕན་ཚུན་གཅིག་གིས་གཅིག་མེད་པར་བཟོ་བའི་གཡོ་ཐབས་དང་ཕྲ་མ་ཁོ་ནར་གཞོལ། འདིས་གཞུང་གི་བློ་གྲོས་དང་མཐུན་ལམ་ཡོངས་སུ་གཏོར།

 ས་བཅད་གཉིས་པ། ཉུག་རུམ་པ་ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་ (魏忠贤) གྱི་དབང་ཤུགས་སྒེར་འཛིན།
 ༡. &quot;དགུ་ཁྲི་ལོ་པོ་&quot; (九千岁) ཡི་མཚན་གནས།
ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་ནི་ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་དབང་ཤུགས་ཆེ་ཤོས་ཀྱི་ཉུག་རུམ་པ་ (Eunuch) ཞིག་ཏུ་གྱུར། གོང་མའི་མཚན་ལ་ཁྲི་ལོ་བརྟན་པར་ &quot;ཁྲི་ལོ་པོ་&quot; (万岁) ཞེས་འབོད་པ་ལྟར། ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་ལ་ &quot;དགུ་ཁྲི་ལོ་པོ་&quot; (九千岁) ཞེས་འབོད་དགོས་པ་དང་། གོང་མའི་བཀའ་ཡིག་མང་པོ་ཁོང་གིས་བཟོ་བཅོས་དང་ཁྲིམས་གཅོད་བྱས།
 ༢. ལྷག་བསམ་ཅན་གྱི་བློན་པོ་རྣམས་ལ་དྲག་གནོན་བྱས་པ།
ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་གྱིས་རང་གི་གསང་བའི་ལས་ཁུངས་ &quot;ཤར་སྒོ་&quot; (东厂 - Dong Chang) སྤྱད་དེ། རང་ཉིད་ལ་མི་གུས་པ་དང་། ཏུང་ལིན་ཚོགས་པའི་བློན་པོ་གཙང་མ་རྣམས་བཙོན་དུ་བཅུག་སྟེ་གདུག་རྩུབ་ཆེན་པོས་བསད།
   བསམ་བློའི་བཙན་དབང་། རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་ས་གནས་ཁག་ཏུ་ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་གྱི་གསོན་པོའི་སྐུ་བརྙན་གྱི་ལྷ་ཁང་ (生祠) བཞེངས་དགོས་པ་དང་། གོང་མ་ལས་ལྷག་པའི་གུས་ཕྱག་འཚལ་དུ་བཅུག འདིས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་བཟང་སྤྱོད་དང་གཞུང་དྲང་གི་བསམ་བློ་ཡོངས་སུ་གཏོར།
 ༣. དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཉམས་རྒུད་དང་ས་གནས་ཀྱི་གྱེན་ལྡང་།
ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་དང་ཁོང་གི་ཕྱོགས་གཏོགས་ཚོས་ས་གནས་ཀྱི་ཚོང་ཁྲལ་དང་གཏེར་ཁྲལ་རྣམས་རང་གི་སྒེར་ཁུག་ཏུ་བཅུག་པ་ལས། བྱང་ཤར་གྱི་མན་ཇུ་འགོག་པའི་དམག་གྲོན་དུ་མ་བཏང་བས། དམག་མི་རྣམས་ལ་ཕོགས་ཐོབ་མེད་པར་སྤྲང་པོ་ལྟར་གྱུར། འདིས་ས་གནས་མང་པོར་མི་མང་གི་གྱེན་ལྡང་བསྐུལ།

 ས་བཅད་གསུམ་པ། ཀྲའོ་ཡིག་ཅན་ (ཀྲུང་ཀྲིན་) གློ་བུར་དུ་ཁྲི་ལ་འཁོད་པ་དང་ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་རྩ་མེད་བཟོས་པ།
 ༡. ཞིན་ཝང་ (信王) གི་ཉེན་ཁའི་དཀྱུས་ལས་ཁྲི་ལ་འཁོད་པ།
ཕྱི་ལོ་ ༡༦༢༧ ལོའི་ཟླ་བ་ ༨ པར། གོང་མ་ཞི་ཙུང་ནད་ཀྱིས་གཤེགས། ཁོང་ལ་བུ་རྒྱུད་མེད་པས། ཁོང་གི་སྤུན་ཆུང་ལོ་ ༡༧ ལས་མ་ལོན་པའི་ཞིན་ཝང་ (信王 - ཀྲའོ་ཡིག་ཅན་) གློ་བུར་དུ་གོང་མའི་ཁྲི་ལ་འཁོད་དགོས་བྱུང་། འདི་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་གི་ ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ དེ་ཉིད་ཡིན།
   དོགས་ཟོན་གྱི་དབུ་འཛུགས། ཁྲི་ལ་མ་འཁོད་པའི་མཚན་མོ་དེར། ཀྲའོ་ཡིག་ཅན་གྱིས་ཕོ་བྲང་ནང་གི་ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་གྱིས་དུག་གཏོང་བར་དོགས་ཏེ། རང་གི་ཕ་ཡུལ་ནས་ཁྱེར་བའི་སྐམ་ཟས་ལས་ཕོ་བྲང་གི་ཟས་གཏན་ནས་མ་ཟོས། ཁོང་གིས་མཚན་གང་པོར་སྒྲོན་མེ་བཏེགས་ཏེ་རལ་གྲི་ལག་ཏུ་བཟུང་ནས་བསྡད། འདིས་ཁོང་གི་མི་ཚེ་གང་པོའི་ &quot;མི་ལ་ཡིད་ཆེས་མི་བྱེད་པའི་&quot; དོགས་ཟོན་གྱི་ས་བོན་བསྐྲུན།
 ༢. ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་རྩ་མེད་བཟོས་པའི་བློ་གྲོས།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ནི་ན་གཞོན་ཡིན་ནའང་བློ་རིག་ཤིན་ཏུ་བཀྲ་བ་ཞིག་ཡིན། ཁོང་གིས་ཁྲི་ལ་འཁོད་མ་ཐག་ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་ལ་གདོང་གཏུག་མ་བྱས་པར། ཐོག་མར་ཁོང་ལ་གུས་ཞུམ་གྱི་རྣམ་པ་བསྟན།
   གོ་རིམ་ལྟར་དབང་ཆ་འཕྲོག་པ། ཟླ་བ་ཁ་ཤས་ཀྱི་རྗེས་སུ། ཀྲུང་ཀྲིན་གྱིས་གོ་སྐབས་བཟུང་སྟེ་ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་གྱི་ཕྱོགས་གཏོགས་རྣམས་རེ་རེ་བཞིན་ས་གནས་གཞན་དུ་བརྗེ་སྒྱུར་བྱས། མཐར་ཕྱི་ལོ་ ༡༦༢༧ ལོའི་ཟླ་ ༡༡ པའི་ནང་། ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་གྱི་ཉེས་པ་བརྒྱ་ཕྲག་བསྒྲགས་ཏེ། ཁོང་ཉིད་ཧྥིན་དབྱང་ (凤阳) དུ་སྤྱུགས། ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་ལམ་བར་དུ་རང་སྲོག་གཅོད་དགོས་བྱུང་བ་དང་། ཁོང་གི་ཕྱོགས་གཏོགས་ཡོངས་རྫོགས་རྩ་མེད་བཟོས།
 ༣. སྲིད་གསར་ལེགས་བཅོས་ཀྱི་རེ་བ་ཆེན་པོ།
ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་རྩ་མེད་བཟོས་པའི་རྗེས་སུ། རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་ཤེས་ཡོན་ཅན་དང་མི་མང་རྣམས་ཀྱིས་ན་གཞོན་གོང་མ་འདི་ལ་རེ་བ་ཆེན་པོ་བཅངས། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་ཉིན་ལྟར་ཕྱག་ལས་གནང་བ་དང་། བཟའ་བཏུང་གི་འཛད་གྲོན་ཆུང་དུ་བཏང་སྟེ། མིང་རྒྱལ་རབས་སླར་གསོ་བྱེད་པའི་སེམས་ཐག་བཅད། འོན་ཀྱང་། ཁོང་གི་མདུན་དུ་ལྷག་ཡོད་པ་ནི། ལོ་ངོ་བརྒྱ་ཕྲག་ལ་བསགས་པའི་རུལ་སུངས་ཀྱི་གད་སྙིགས་དང་། མི་རྟག་པའི་གནམ་གཤིས་ཀྱི་ཆག་སྒོ་ཁོ་ན་ཉིད་དོ།།

ལེའུ་གཉིས་པ། ཕྱི་ནང་གཉིས་ཀྱི་གཉན་འཕྲང་། ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་དང་མན་ཇུའི་དམག་ཤུགས།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོས་སྲིད་དབང་བཟུང་བའི་ལོ་ངོ་བཅུ་བདུན་གྱི་རིང་ནི། མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ཕྱི་ནང་གཉིས་ཀྱི་གཉན་འཕྲང་དང་ཆག་སྒོ་ཆེས་ཆེ་བའི་དུས་སྐབས་ཤིག་ཡིན། ཕྱོགས་གཅིག་ནས་གནམ་གཤིས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་གིས་བསྐུལ་བའི་ས་གནས་ཀྱི་མུ་གེ་དང་ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་གིས་ནང་ཁུལ་ཡོངས་སུ་བཅོམ། ཕྱོགས་གཞན་ནས་བྱང་ཤར་ས་མཚམས་སུ་སྟོབས་ཤུགས་རྒྱས་བཞིན་པའི་མན་ཇུའི་དམག་དཔུང་གིས་ཕྱི་ནས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་རྨང་གཞི་བཤིག ལེའུ་འདིའི་ནང་ཆག་སྒོ་ཆེན་པོ་འདི་དག་གི་བྱུང་རིམ་དང་རྒྱུ་རྐྱེན་རྣམས་ལ་ཞིབ་མོར་དཔྱད་པར་བྱའོ།།

 ས་བཅད་དང་པོ། &quot;ལོ་བརྒྱའི་གྲང་ངར་ཆེན་མོ་&quot; (Little Ice Age) དང་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཉམས་ཉེས།
 ༡. གནམ་གཤིས་གྲང་ངར་དང་ཐན་པ་ལོ་མང་བྱུང་བ།
དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི་ནང་། འཛམ་གླིང་སྤྱི་ལ་གནམ་གཤིས་གྲང་ངར་དུ་འགྲོ་བའི་ &quot;ལོ་བརྒྱའི་གྲང་ངར་ཆེན་མོ་&quot; (Little Ice Age) ཞེས་པའི་དུས་སྐབས་ཤིག་ཤར། དེའི་ཤུགས་རྐྱེན་གྱིས་རྒྱ་ནག་གི་བྱང་ཕྱོགས་དང་དབུས་ཕྱོགས་ས་ཁུལ་ཁག་ཏུ་གནམ་གཤིས་ཧ་ཅང་གྲང་བར་གྱུར་པ་མ་ཟད། ལོ་མང་པོའི་རིང་ལ་ཆར་པ་མི་འབབ་པའི་ཐན་པ་ཆེན་པོ་ (Severe Droughts) བྱུང་།
   ལོ་ཏོག་རྩ་མེད་དུ་སོང་བ། ལོ་མང་རིང་ཆར་ཆུ་དཀོན་པ་དང་། ས་གཞི་གས་ཤིང་གཙང་པོ་སྐམ་པས། ས་གནས་ཁག་གི་ལོ་ཏོག་དང་ཟས་རིགས་རྣམས་སྐྱེ་མ་ཐུབ། དེའི་སྟེང་དུ་ཚ་མིང་ (Locust Plagues - བྱེ་མའི་ཨོ་གདོང་) གི་ཆག་སྒོ་ཆེན་པོ་ལོ་མང་རིམ་པར་བྱུང་བས། ཞིང་ས་ཁྲི་ཕྲག་མང་པོའི་ལོ་ཏོག་ཉིན་གཅིག་ལ་ཡོངས་སུ་ཟོས་ཏེ་སྟོང་པར་བཟོས།
 ༢. ཧྲའན་ཞི་ (Shaanxi) ས་ཁུལ་གྱི་མུ་གེ་ཆེན་པོ་དང་མི་ཟོས་པའི་སྐྱོ་གར།
ཐན་པ་དང་ཆག་སྒོ་འདི་དག་གི་རྡུང་རྡེག་ཆེ་ཤོས་ཕོག་ས་ནི་བྱང་ནུབ་ཀྱི་ཧྲའན་ཞི་ (陝西 - Shaanxi) ས་ཁུལ་དེ་ཡིན། ཕྱི་ལོ་ ༡༦༢༨ ལོ་ནས་བཟུང་། ཧྲའན་ཞི་རུ་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་བྱུང་མ་མྱོང་བའི་མུ་གེ་ཆེན་པོ་ཤར།
   འཚོ་ཐབས་ཟད་པ། མི་མང་རྣམས་ལ་ཟ་རྒྱུའི་རྩྭ་དང་ཤིང་གི་པགས་པའང་མེད་པར་གྱུར་པས། ཐོག་མར་རི་ཁའི་རྡོ་དཀར་པོའི་ཕྱེ་མ་ (观音土) ཟོས་ཏེ་གཅིན་པ་གཏོང་མ་ཐུབ་པར་ཤི། མཐར་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་དུ་འཁོད་པ་ལྟར། &quot;མི་རྣམས་ཕན་ཚུན་ཟ་རེས་བྱེད་པ་&quot; (人相食) དང་། ལམ་ཁར་ཤི་བའི་རོ་རྣམས་ལྷུ་ལག་བཀོག་སྟེ་ཟ་བའི་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་འགྲོ་བ་མིའི་སྐྱོ་གར་ཆེན་པོ་བྱུང་། འོན་ཀྱང་། ས་གནས་ཀྱི་དཔོན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གནས་ཚུལ་འདི་དག་གོང་མ་ལ་གསང་རྒྱ་བྱས་པ་མ་ཟད། མུ་མཐུད་དུ་ཞིང་པ་ཚོར་བཙན་གྱིས་ཁྲལ་བསྡུས།
 ༣. གཞུང་གི་སྒྲིག་གཞི་བཅོས་སྒྲིག་གི་ཆག་སྒོ་དང་ཁྲལ་ལྕི་མོ།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཁྲི་ལ་འཁོད་རྗེས། གཞུང་གི་འགྲོ་སོང་ཆུང་དུ་གཏོང་ཆེད། རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་གསང་འཕྲིན་ཟམ་ཁང་ (驿站 - Postal Stations) མང་པོ་སྒོ་བརྒྱབ་སྟེ་ལས་མི་རྣམས་ཕྱིར་ཕུད།
   ལས་ཤོར་གྱེན་ལྡང་། ཐག་གཅོད་འདིས་རྒྱལ་ཁབ་ཡོངས་སུ་གློ་བུར་དུ་དམག་དོན་དང་དོན་གལ་ཆེན་གྱི་གསང་འཕྲིན་གཏོང་བའི་ལམ་བཀག་པ་མ་ཟད། ལོ་ན་གཞོན་ཞིང་དྲག་རྩལ་ཡོད་པའི་ཟམ་ཁང་གི་ལས་མི་ཁྲི་ཕྲག་མང་པོ་ལས་ཤོར་དུ་བཏང་། ལས་ཤོར་བ་འདི་དག་གི་ནང་དུ་ཕྱིས་སུ་མིང་རྒྱལ་རབས་གཏོར་མཁན་གྱི་ལི་ཙི་ཁྲེང་ (李自成) ཡང་ཡོད། ཁོང་ཚོར་འཚོ་ཐབས་བྲལ་བས་མཐར་ཇག་པ་དང་གྱེན་ལྡང་དམག་གི་ནང་དུ་ཞུགས་ཏེ་གཞུང་ལ་རྒོལ་འཛིང་བྱས།

 ས་བཅད་གཉིས་པ། ལི་ཙི་ཁྲེང་ (李自成) དང་ཀྲང་ཤན་ཀྲུང་ (张献忠) གཉིས་ཀྱི་ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་།
 ༡. ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་ལྷགས་པ་དང་ &quot;闖王&quot; (ཁྲོང་ཝང་) ཡི་འབོད་ཚིག
གནམ་གཤིས་ཀྱི་ཆག་སྒོ་དང་གཞུང་གི་ཁྲལ་ལྕི་མོའི་འོག ཧྲའན་ཞི་དང་ཧོ་ནན་ (Henan) ས་ཁུལ་དུ་ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་གི་མེ་ལྕེ་ཆེན་པོ་འབར། དེའི་ནང་ནས་ཆེས་སྟོབས་ཤུགས་ཆེ་བའི་འགོ་ཁྲིད་ནི་ལི་ཙི་ཁྲེང་ཡིན།
   ཁྲོང་ཝང་གི་མཚན། ལི་ཙི་ཁྲེང་གིས་སྔོན་གྱི་གྱེན་ལྡང་འགོ་པ་ཀའོ་དབྱིན་ཞི་ (高迎祥) ཡི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ། ཕྱིས་སུ་རང་ཉིད་ &quot;闖王&quot; (Chuang Wang - བགྲོད་པའི་རྒྱལ་པོ་) རུ་བསྐོས།
   མི་སེར་གྱི་སེམས་འགུག ཁོང་གིས་ཤེས་ཡོན་ཅན་ལི་ཡན་ (李岩) སོགས་ཀྱི་བསམ་འཆར་ལྟར། &quot;迎闯王，不纳粮&quot; (ཁྲོང་ཝང་ཕེབས་ན་འབྲུ་ཁྲལ་སྤྲོད་མི་དགོས་) ཞེས་པའི་འབོད་ཚིག་བཏོན། འདིས་ལྟོགས་སྐོམ་གྱིས་མནར་བའི་ཞིང་པ་ས་ཡ་མང་པོའི་སེམས་འགུགས་ཐུབ་པ་བྱུང་བས། ཁོང་གི་དམག་དཔུང་ནི་ཉིན་རེ་བཞིན་ཁྲི་ཕྲག་ནས་ས་ཡ་ལྷག་ལ་འཕེལ།
 ༢. ཀྲང་ཤན་ཀྲུང་གི་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་གྱེན་ལྡང་དང་དམར་གསོད།
ལི་ཙི་ཁྲེང་གིས་བྱང་ཕྱོགས་སུ་དམག་དཔུང་འདྲེན་སྐབས། གྱེན་ལྡང་འགོ་ཁྲིད་གཞན་ཞིག་སྟེ་ཀྲང་ཤན་ཀྲུང་ (张献忠) གྱིས་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཧུའུ་པེ་ (Hubei) དང་སི་ཁྲོན་ (Sichuan) ས་ཁུལ་དུ་དམག་དཔུང་བཏང་།
   སི་ཁྲོན་གྱི་སྐྱོ་གར། ཀྲང་ཤན་ཀྲུང་གི་གཤིས་ཀ་ནི་ཧ་ཅང་གཏུམ་པོ་ཡོད་པས། ཁོང་གིས་སི་ཁྲོན་ས་ཁུལ་བཟུང་བའི་རྗེས་སུ། ས་གནས་ཀྱི་མི་མང་ས་ཡ་མང་པོ་དམར་གསོད་བཏང་སྟེ། སི་ཁྲོན་གྱི་ས་ཆ་ཡོངས་སུ་མི་མེད་ལུང་སྟོང་དུ་བཟོས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ནག་ཉེས་ཆེན་པོ་བསགས།
 ༣. མིང་གཞུང་གི་དམག་དཔུང་ཕམ་པའི་རྒྱུ་མཚན།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཡིས་ལི་ཙི་ཁྲེང་དང་ཀྲང་ཤན་ཀྲུང་གི་གྱེན་ལྡང་འགོག་ཆེད། ཧུང་ཁྲེང་ཁྲིག་ (洪承畴) དང་སུན་ཁྲོན་ཐིང་ (孙传庭) སོགས་དམག་དཔོན་མཁས་པ་མང་པོ་བཏང་སྟེ་ཐེངས་མང་པོར་གྱེན་ལྡང་དམག་ཕམ་པར་བྱས། འོན་ཀྱང་། མཐའ་མར་ཕམ་པའི་རྒྱུ་མཚན་གཙོ་བོ་གསུམ་ཡོད་དེ།
   གཅིག དམག་གཉིས་དུས་གཅིག་ཏུ་འཐབ་པ། མིང་གཞུང་གིས་ནང་གི་གྱེན་ལྡང་འོངས་སུ་ཞི་བར་བྱེད་པའི་སྐབས་སུ། ཕྱི་ལོགས་ནས་མན་ཇུའི་དམག་གིས་ས་མཚམས་བརྟོལ་ཏེ་ཡོང་བས། གཞུང་གིས་དམག་གི་སྟོབས་ཤུགས་ཡོངས་རྫོགས་བྱང་ཤར་དུ་འཐེན་དགོས་བྱུང་བས། གྱེན་ལྡང་དམག་ལ་སླར་གསོའི་གོ་སྐབས་སྤྲད།
   གཉིས། དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཉམས་ཉེས། གཞུང་ལ་དམག་ཕོགས་སྤྲོད་རྒྱུ་མེད་པས། མིང་གཞུང་གི་དམག་མི་མང་པོ་དམག་ས་ནས་བྲོས་པ་དང་། ཡང་ན་ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་ཕྱོགས་སུ་མགོ་བཏགས།
   གསུམ། ཏཱ་ཧྲུན་ (大顺) སྲིད་གཞུང་བཙུགས་པ། ཕྱི་ལོ་ ༡༦༤༤ ལོའི་ལོ་མགོར། ལི་ཙི་ཁྲེང་གིས་ཞི་ཨན་ (Xi'an) དུ་ &quot;ཏཱ་ཧྲུན་&quot; (大顺) ཞེས་པའི་སྲིད་གཞུང་གསར་པ་བཙུགས་ཏེ། གོང་མའི་རྒྱལ་ས་པེ་ཅིང་ལ་དམག་དཔུང་ཆེན་པོ་དྲངས་ནས་མིང་རྒྱལ་རབས་རྩ་མེད་བཟོ་བའི་གྲ་སྒྲིག་བྱས།

 ས་བཅད་གསུམ་པ། བྱང་ཤར་ས་མཚམས་ཀྱི་མན་ཇུའི་ (Later Jin / Qing) དམག་གི་འཇིགས་པ།
 ༡. ནུར་ཧ་ཆི་དང་ཧོང་ཐའེ་ཅི་ཡིས་མན་ཇུ་གཅིག་གྱུར་བྱས་པ།
མིང་རྒྱལ་རབས་ནང་ཁུལ་དུ་ཟིང་ཆ་ཆེ་བའི་སྐབས་སུ། བྱང་ཤར་གྱི་ལའོ་ཏུང་ (Liaodong) ས་ཁུལ་དུ་ཉུས་ཀྲེན་ (Jurchen) མི་རིགས་ཀྱི་འགོ་ཁྲིད་ཆེན་པོ་ ནུར་ཧ་ཆི་ (Nurhaci) ཡིས་ཚོ་པ་ཁག་གཅིག་གྱུར་བྱས།
•	རྒྱལ་ཁབ་གསར་པ་བཙུགས་པ། ཕྱི་ལོ་ ༡༦༡༦ ལོར། ནུར་ཧ་ཆི་ཡིས་ &quot;ཕྱི་མའི་ཅིན་&quot; (Later Jin) རྒྱལ་ཁབ་བཙུགས། ཁོང་གིས་ &quot;སྡང་ཟུག་བདུན་&quot; (Seven Grievances - 七大恨) གྱིས་མིང་རྒྱལ་རབས་ལ་དམག་བཤམས།
•	ཧོང་ཐའེ་ཅི་ཡི་སྒྱུར་བཅོས། ནུར་ཧ་ཆི་གཤེགས་རྗེས། ཁོང་གི་སྲས་ ཧོང་ཐའེ་ཅི་ (Hong Taiji) ཡིས་རྒྱལ་མིང་ &quot;ཆིན་&quot; (Qing) དང་། མི་རིགས་ཀྱི་མིང་ &quot;མན་ཇུ་&quot; (Manchu) ཞེས་བསྒྱུར། ཁོང་གིས་སོག་པོ་དང་རྒྱ་རིགས་ཀྱི་ཤེས་ཡོན་ཅན་རྣམས་བསྡུས་ཏེ། མན་ཇུའི་དམག་ཤུགས་དེ་ཉིད་ཆབ་སྲིད་དང་དམག་དོན་གཉིས་ཀའི་ཐོག་ནས་སྟོབས་ཆེན་ཞིག་ཏུ་བསྐྲུན།
 ༢. ཧྲན་ཧའེ་ཀོན་ (山海关) ལྕགས་རིའི་ཕྱི་རོལ་གྱི་དམག་འཐབ་ཛ་དྲག་ཅན།
མིང་གཞུང་གིས་མན་ཇུའི་དམག་འགོག་ཆེད། ལྕགས་རི་རིང་པོའི་འགག་སྒོ་གཙོ་བོ་ ཧྲན་ཧའེ་ཀོན་ (山海关 - Shanhaiguan) ལ་དམག་དཔུང་བཏང་།
   ས་མཚམས་ཀྱི་ལྕགས་རི། མིང་གཞུང་གི་དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་སུན་ཁྲོན་ཡཱ་ (孙承宗) དང་ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ (袁崇焕) སོགས་ཀྱིས་ &quot;ཉིང་ཡོན་&quot; (Ningyuan) དང་གསང་བའི་ལྕགས་རིའི་སྲུང་སྐྱོབ་ས་ཚིགས་ཁག་བཟོས་ཏེ། མན་ཇུའི་རྟ་དམག་གི་མདུན་བཀག ཧོང་ཐའེ་ཅི་ཡིས་ཐེངས་མང་པོར་དམག་དྲངས་ནའང་། ཧྲན་ཧའེ་ཀོན་གྱི་འགག་སྒོ་གཏོར་མ་ཐུབ།
 ༣. &quot;ཕྱི་ནང་གཉིས་འཐབ་&quot; ཀྱི་ལྕི་བའི་འགན་ཁུར།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་ཆེས་ཆེ་བའི་དཀའ་ངལ་ནི། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དམག་ཤུགས་དང་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ནུས་པ་གཉིས་སུ་བགོ་དགོས་བྱུང་བ་དེ་ཉིད་ཡིན།
   ལུས་ཤུགས་ཟད་པ། གལ་ཏེ་དམག་དཔུང་ཡོངས་རྫོགས་བྱང་ཤར་དུ་མན་ཇུ་འགོག་པར་བཏང་ན། ནང་ཁུལ་གྱི་ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་གྱེན་ལྡང་དམག་གིས་རྒྱལ་ས་པེ་ཅིང་ལ་འཇིགས་པ་སྐུལ། གལ་ཏེ་དམག་དཔུང་ནང་གི་གྱེན་ལྡང་འགོག་པར་བཏང་ན། མན་ཇུའི་དམག་གིས་ས་མཚམས་བརྟོལ་ཏེ་པེ་ཅིང་གི་ཉེ་འགྲམ་དུ་སླེབས།
   མཐའ་མའི་ཉམས་རྒུད། ཕྱི་ནང་གི་དམག་འཁྲུག་འདི་གཉིས་ཀྱིས་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ཁྲག་དང་། གསེར་དངུལ། དམག་མིའི་སྲོག་བཅས་ཡོངས་སུ་བཟོས་ཏེ། མཐའ་མར་རྒྱལ་ཁབ་འཇིག་པའི་གནས་སུ་བསྐྱལ།

 ས་བཅད་འདིའི་དཔྱད་ཞིབ།
མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་ཀྱི་ཕྱི་ནང་གི་གཉན་འཕྲང་འདི་ནི། མི་སྒེར་གྱིས་བཟོས་པའི་ནོར་འཁྲུལ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། &quot;གནམ་གཤིས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་&quot; གི་ཆག་སྒོ་ཆེན་པོ་དང་། &quot;ལམ་ལུགས་རུལ་སུངས་&quot; ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རྒྱུ་རྐྱེན་གཉིས་ཟུང་འབྲེལ་གྱིས་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ནི་ལྷག་བསམ་ཅན་ཞིག་ཡིན་ནའང་། ཁོང་གི་མདུན་དུ་ལྷགས་པའི་ཕྱི་ནང་གི་འཇིགས་པ་འདི་གཉིས་ནི། སྐབས་དེའི་རྒྱལ་ཁབ་གང་ཞིག་གིས་ཀྱང་འགོག་དཀའ་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རླུང་ནག་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན་ནོ།།

ལེའུ་གསུམ་པ། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་གཤིས་ཀ་དང་སྲིད་དོན་གྱི་ནོར་འཁྲུལ།
མིང་རྒྱལ་རབས་ཉམས་རྒུད་དུ་སོང་བར་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཆག་སྒོ་དང་དམག་འཁྲུག་གི་རྒྱུ་རྐྱེན་ཡོད་པ་མ་ཟད། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་རང་ཉིད་ཀྱི་གཤིས་ཀའི་ཉེས་དམིགས་དང་། དེས་བསྐུལ་བའི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ཐག་གཅོད་ནོར་འཁྲུལ་ཅན་རྣམས་ཀྱང་རྒྱལ་ཁབ་འཇིག་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་གཙོ་བོ་ཞིག་ཡིན། ལེའུ་འདིའི་ནང་ཁོང་གི་གཤིས་ཀའི་ཁྱད་ཆོས་དང་། དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་བསད་པའི་གནད་དོན། དེ་བཞིན་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཉམས་ཉེས་བཅས་ལ་དཔྱད་ཞིབ་ནན་མོ་བྱའོ།།

 ས་བཅད་དང་པོ། དོགས་ཟོན་ཆེ་བ་དང་གཤིས་ཀའི་ཆག་སྒོ།
 ༡. དོགས་ཟོན་གཏིང་ཟབ་པའི་སེམས་ཁམས།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ནི་ཆུང་དུས་ནས་ཕོ་བྲང་གི་དབང་ཆའི་འགྲན་རྩོད་དང་། ལྷག་པར་དུ་ཉུག་རུམ་པ་ཝེ་ཀྲུང་ཤེན་གྱིས་བློན་པོ་ལྷག་བསམ་ཅན་རྣམས་དམར་གསོད་གཏོང་བའི་ཆེས་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་ཁོར་ཡུག་ནང་དུ་སྐུ་སྐྱེས་པ་ཞིག་ཡིན།
   མི་ལ་ཡིད་ཆེས་མེད་པ། ཁོར་ཡུག་འདིས་ཁོང་གི་སེམས་ཁམས་ནང་དུ་ &quot;བློན་པོ་ཐམས་ཅད་ནི་རང་དོན་གཉེར་མཁན་དང་མགོ་སྐོར་གཏོང་མཁན་ཤ་སྟག་ཡིན་པ་&quot; ལྟ་བུའི་དོགས་ཟོན་གཏིང་ཟབ་པོ་ཞིག་ཆགས་སུ་བཅུག ཁོང་གིས་བློན་པོ་སུ་ལའང་ཡིད་ཆེས་རྩ་བ་ནས་མི་བྱེད།
   གཤིས་ཀ་མཁྲེགས་པོ། ཁོང་ནི་རང་གི་ནོར་འཁྲུལ་ལ་ཁས་ལེན་གཏན་ནས་མི་བྱེད་པར། ལས་དོན་གང་ཞིག་ལམ་ལྷོངས་མ་བྱུང་ཚེ། དེའི་ཉེས་པ་ཡོངས་རྫོགས་བློན་པོ་ཚོའི་སྟེང་དུ་འགེལ་བར་བྱེད།
 ༢. བློན་ཆེན་རིམ་བྱུང་བརྗེ་སྒྱུར་དང་སྲིད་དོན་ཟིང་ཆ།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོས་སྲིད་དབང་བཟུང་བའི་ལོ་ངོ་ ༡༧ གྱི་རིང་ལ། གཞུང་གི་བློན་ཆེན་ཆེན་མོ་ (首辅 - Grand Secretary / Prime Minister) ལྔ་བཅུ་ལྷག་བརྗེ་སྒྱུར་བྱས། འདི་ནི་ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་རྒྱལ་རབས་གང་ལའང་བྱུང་མ་མྱོང་བའི་གནས་ཚུལ་ཞིག་རེད།
   ཆབ་སྲིད་ཀྱི་འགན་ཁུར་མེད་པ། བློན་ཆེན་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་གོ་ས་བརྟན་པོ་མེད་པ་དང་། གལ་ཏེ་ནོར་འཁྲུལ་ཕྲན་བུ་ཤོར་ཚེ་གོང་མས་གོ་གནས་འཕྲོག་པའམ། ཡང་ན་སྲོག་ཆད་གཅོད་པར་དོགས་ཏེ། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དོན་གལ་ཆེན་རྣམས་ལ་འགན་ཁུར་གཏན་ནས་མ་ཕོད་པར་གུ་ཡངས་དང་། ཕྱི་བཤོལ། མགོ་སྐོར་ཁོ་ནས་དུས་འདའ་བར་བྱས།
 ༣. དམག་དཔོན་མཁས་པ་རྣམས་ལ་ཆད་པ་བཙན་པོ་བཅད་པ།
ཁོང་གིས་དམག་ས་ནས་ཕམ་ཉེས་བྱུང་བའི་དམག་དཔོན་རྣམས་ལ་གུ་ཡངས་མི་གཏོང་བར། བཙོན་དུ་འཇུག་པ་དང་སྲོག་ཆད་གཅོད་པ་སོགས་བཙན་པོའི་སྲིད་ཇུས་ཁོ་ན་སྤྱད།
•	སེམས་ཤུགས་ཉམས་པ། འདིས་དམག་དཔོན་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཤུགས་ཡོངས་སུ་བཅོམ་སྟེ། གལ་ཏེ་མན་ཇུ་དང་གྱེན་ལྡང་དམག་ལ་གདོང་གཏུག་བྱས་ཏེ་ཕམ་ནའང་ཤི་རྒྱུ་དང་། ཕྱིར་ལོག་ནའང་གོང་མས་གསོད་རྒྱུ་ཡིན་པས། མཐར་དམག་དཔོན་མང་པོ་དམག་ས་ནས་མན་ཇུ་དང་ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་ཕྱོགས་སུ་མགོ་བཏགས་པ་རེད།

 ས་བཅད་གཉིས་པ། དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ (袁崇焕) བསད་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ནོར་འཁྲུལ།
 ༡. ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་གྱི་ལས་འགན་དང་བྱས་རྗེས།
དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་ ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ (袁崇焕 - Yuan Chonghuan) ནི་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་བྱང་ཤར་ས་མཚམས་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པའི་ལྕགས་རི་ལྟ་བུ་ཡིན། ཁོང་གིས་སྔོན་གྱི་གོང་མ་ཞི་ཙུང་གི་སྐབས་སུ། མན་ཇུའི་གོང་མ་ནུར་ཧ་ཆི་ཡི་དམག་དཔུང་ཉིང་ཡོན་ (Ningyuan) ས་ཁུལ་ནས་ཕམ་པར་བྱས་ཏེ། ནུར་ཧ་ཆི་རང་ཉིད་ཀྱང་རྨས་སྐྱོན་གྱིས་ཤི་བར་བྱས།
•	ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་རེ་བ། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཁྲི་ལ་འཁོད་རྗེས། ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ལ་སླར་ཡང་ལའོ་ཏུང་དམག་དཔོན་ཆེན་པོའི་གོ་ས་སྤྲད། ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་གྱིས་གོང་མ་ལ། &quot;ལོ་ལྔའི་ནང་བྱང་ཤར་ས་ཁུལ་ཡོངས་སུ་བདེ་ལ་འགོད་རྒྱུ་&quot; ཡིན་པའི་དམ་བཅའ་ཕུལ།
 ༢. མན་ཇུའི་ &quot;གཡོ་ཐབས་&quot; (反间计) དང་ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་དོགས་ཟོན།
ཕྱི་ལོ་ ༡༦༢༩ ལོའི་ཟླ་བ་ ༡༠ པར། མན་ཇུའི་གོང་མ་གསར་པ་ཧོང་ཐའེ་ཅི་ཡིས་ཧྲན་ཧའེ་ཀོན་གྱི་འགག་སྒོ་གཏོར་མ་ཐུབ་པས། དམག་དཔུང་ཁྲིད་དེ་ལྕགས་རིའི་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་ས་ཁུལ་གཞན་ནས་བསྐོར་ཏེ། གློ་བུར་དུ་རྒྱལ་ས་པེ་ཅིང་གི་ལྕགས་རིའི་འགྲམ་དུ་སླེབས།
   ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་གྱི་སྐྱོབ་དམག ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་གྱིས་གནས་ཚུལ་དེ་ཐོས་རྗེས། ཉིན་མཚན་མེད་པར་དམག་དཔུང་ཁྲིད་དེ་པེ་ཅིང་དུ་སླེབས་ནས་མན་ཇུའི་དམག་དཔུང་ཕྱིར་ཕུད། འོན་ཀྱང་། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་སེམས་སུ། &quot;མན་ཇུའི་དམག་ཇི་ལྟར་ལྕགས་རི་བརྟོལ་ཏེ་ཡོང་ཐུབ་པ་དང་། ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ཡང་དུས་གཅིག་ཏུ་པེ་ཅིང་དུ་སླེབས་པ་འདི་ནི། ཁོང་གཉིས་གསང་འབྲེལ་བྱས་པ་མ་ཡིན་ནམ་&quot; ཞེས་པའི་དོགས་པ་ཆེན་པོ་སྐྱེས།
   反间计 (ཕན་ཅན་ཅི - གཡོ་ཐབས)། ཧོང་ཐའེ་ཅི་ཡིས་ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་དོགས་ཟོན་ཆེ་བའི་གཤིས་ཀ་དེ་ཤེས་ནས། གསང་བའི་གཡོ་ཐབས་ཤིག་སྤྱད། ཁོང་གིས་མིང་གཞུང་གི་བཟུང་བའི་ཉུག་རུམ་པ་གཉིས་ཀྱི་ཉེ་འགྲམ་དུ། མན་ཇུའི་དམག་དཔོན་གཉིས་ལ་ &quot;ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་གྱིས་གསང་བའི་སྒོ་ནས་ང་ཚོ་ལ་མགོ་བཏགས་ཟིན་པ་ཡིན་&quot; ཞེས་པའི་གཏམ་འཆལ་བཤད་དུ་བཅུག དེའི་རྗེས་ཉུག་རུམ་པ་གཉིས་གསང་བའི་སྒོ་ནས་བྲོས་སུ་བཅུག་སྟེ། གནས་ཚུལ་དེ་གོང་མ་ལ་ཞུ་བར་བྱས།
 ༣. ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་དམར་གསོད་བཏང་བའི་ཆག་སྒོ།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཡིས་གསང་བའི་གནས་ཚུལ་དེ་ཐོས་རྗེས། དངོས་ཡོད་ཡིན་མིན་ལ་ཞིབ་དཔྱད་རྩ་བ་ནས་མ་བྱས་པར། ལམ་སང་ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་བཙོན་དུ་བཅུག་སྟེ། ཕྱི་ལོ་ ༡༦༣༠ ལོའི་ཟླ་བ་ ༨ པར། པེ་ཅིང་གི་ཁྲོམ་གཞུང་དུ་ལུས་གཏུབ་ཀྱི་ཉེས་ཆད་ (凌迟 - Lingchi) དྲག་པོ་བཅད་དེ་བསད།
•	མི་མང་གི་བློ་འཁྲུལ། སྐབས་དེར་པེ་ཅིང་གི་མི་མང་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ནི་རྒྱལ་ཚོང་པ་ཡིན་པར་བསམས་ཏེ། ཁོང་གི་ཤ་རྣམས་བཤལ་ནས་ཟོས། འདི་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་གི་ཆེས་ཡིད་སྐྱོ་བའི་སྐྱོ་གར་ཞིག་རེད།
•	ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རྗེས་འབྲས། ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་བསད་པའི་རྗེས་སུ། མིང་རྒྱལ་རབས་ལ་མན་ཇུ་འགོག་པའི་དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་མེད་པར་གྱུར་པ་མ་ཟད། ས་མཚམས་ཀྱི་དམག་མི་རྣམས་ཀྱིས་ &quot;ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ལྟ་བུའི་ལྷག་བསམ་ཅན་ལའང་འདི་འདྲའི་ལས་དབང་ཐོབ་ན། ང་ཚོས་གཞུང་ལ་ཤི་འཐབ་བྱེད་དགོས་དོན་མི་འདུག་&quot; ཅེས་བསམས་ཏེ། མིང་གཞུང་ལ་ཡིད་ཆེས་ཡོངས་སུ་བྲལ།

 ས་བཅད་གསུམ་པ། དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཉམས་རྒུད་དང་ཁྲལ་རིགས་ཀྱི་གཉའ་གནོན།
 ༡. &quot;三饷&quot; (སན་ཤིའང་ - ཁྲལ་རིགས་གསུམ་) གི་གཉའ་གནོན།
ཕྱི་ནང་གི་དམག་འཁྲུག་གི་དམག་གྲོན་ཆེན་པོ་སྤྲོད་ཆེད། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཡིས་རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་མི་མང་ལ་དམིགས་བསལ་གྱི་ཁྲལ་ཆེན་པོ་གསུམ་བཀལ།
   ཁྲལ་རིགས་གསུམ་ནི།
    1.  ལེའུ་ཁྲལ་ (辽饷 - Liaoxiang): བྱང་ཤར་ལའོ་ཏུང་གི་མན་ཇུའི་དམག་འགོག་པའི་ཆེད།
    2.  ཇག་ཁྲལ་ (剿饷 - Jiaoxiang): ནང་ཁུལ་གྱི་ལི་ཙི་ཁྲེང་སོགས་ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་འགོག་པའི་ཆེད།
    3.  སྦྱོང་ཁྲལ་ (练饷 - Lianxiang): རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དམག་མི་གསར་པ་སྦྱོང་བརྡར་བྱེད་པའི་ཆེད།
   གནོད་ཚབས་ཆེན་པོ། ཁྲལ་འདི་གསུམ་གྱི་འབོར་ཚད་ནི་མིང་རྒྱལ་རབས་སྔོན་གྱི་ལོ་འཁོར་ཁྲལ་ལས་ལྡབ་མང་པོས་ཆེ་བ་ཡོད། ལོ་མང་ཐན་པ་དང་མུ་གེས་མནར་བའི་ཞིང་པ་རྣམས་ལ། ཁྲལ་འདི་དག་སྤྲོད་པའི་ནུས་པ་རྩ་བ་ནས་མེད་པས། ཁོང་ཚོས་རང་གི་ས་ཞིང་དོར་ནས་གྱེན་ལྡང་དམག་གི་ནང་དུ་མ་ཞུགས་ཐབས་མེད་གྱུར།
 ༢. དུག་ཡོད་ཀྱི་འཁོར་ལོ།
འདིས་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་དང་དཔལ་འབྱོར་གཉིས་ཀ་དུག་ཡོད་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ (Vicious Circle) ཞིག་གི་ནང་དུ་བཅུག་སྟེ།
$$\text{ཁྲལ་ལྕི་མོ་བཀལ་བ།} \rightarrow \text{ཞིང་པ་ཚོ་ཇག་པར་གྱུར་པ།} \rightarrow \text{དམག་གྲོན་ཆེ་རུ་སོང་བ།} \rightarrow \text{སླར་ཡང་ཁྲལ་ལྕི་མོ་བཀལ་བ།}$$
འཁོར་ལོ་འདིས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་གྱི་རྨང་གཞི་ཡོངས་སུ་བཤིགས་ཏེ། མཐའ་མར་གཞུང་གི་མཛོད་ཁང་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ།།

 ས་བཅད་འདིའི་དཔྱད་ཞིབ།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ནི་ལྷག་བསམ་དང་དཀའ་སྤྱད་ཆེ་བའི་གོང་མ་ཞིག་ཡིན་ནའང་། ཁོང་གི་གཤིས་ཀའི་དོགས་ཟོན་དང་། བློ་རྒྱ་ཆུང་བ། དེ་བཞིན་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ཐག་གཅོད་ནོར་འཁྲུལ་ཅན་རྣམས་ཀྱིས། རང་གི་ལག་པས་རང་གི་ལྕགས་རི་ (ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་) བཤིགས་པ་མ་ཟད། མི་མང་རྣམས་གྱེན་ལྡང་གི་ལམ་དུ་བསྐྱལ། འདི་ནི་ཁོང་གི་མི་ཚེའི་ཆེས་ཆེ་བའི་སྐྱོ་གར་གྱི་རྩ་བ་དེ་ཡིན་ནོ།།

ལེའུ་བཞི་པ། མཐའ་མའི་ཉིན་མོ་དང་ཅིང་ཧྲན་རི་བོའི་རང་སྲོག་བཅད་པའི་སྐྱོ་གར།
ཕྱི་ལོ་ ༡༦༤༤ ལོ་ (རྒྱ་ནག་གི་ལོ་ཐོ་ལྟར་ན་ཅ་ཧྲན་ 甲申 ལོ་) ནི། མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་ངོ་ ༢༧༦ རིང་གི་མངའ་ཐང་དང་། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེའི་ལས་དབང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འགྱུར་མཚམས་ཆེན་པོ་དེ་ཡིན། ལེའུ་འདིའི་ནང་རྒྱལ་ས་པེ་ཅིང་ལ་མཐའ་བསྐོར་བ་ནས་བཟུང་། ཕོ་བྲང་གི་མཐའ་མའི་ཟློས་གར་དང་། མཐར་ཅིང་ཧྲན་རི་བོའི་སྟེང་དུ་རང་སྲོག་བཅད་དེ་མིང་རྒྱལ་རབས་མཇུག་བསྒྲིལ་བའི་སྐྱོ་གར་གྱི་བྱུང་རིམ་རྣམས་ཞིབ་མོར་དཔྱད་པར་བྱའོ།།

 ས་བཅད་དང་པོ། ལི་ཙི་ཁྲེང་གིས་རྒྱལ་ས་པེ་ཅིང་ལ་མཐའ་བསྐོར་བ།
 ༡. ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་དམག་དཔུང་འབྱོར་བ་དང་འགག་སྒོ་ཤོར་བ།
ཕྱི་ལོ་ ༡༦༤༤ ལོའི་ཟླ་བ་ ༡ པར། ལི་ཙི་ཁྲེང་གིས་ཞི་ཨན་ (西安) དུ་ &quot;ཏཱ་ཧྲུན་&quot; (大顺) རྒྱལ་ཁབ་བཙུགས་པའི་རྗེས་སུ། དམག་དཔུང་ས་ཡ་གཅིག་ལྷག་ཁྲིད་དེ་ཤར་ཕྱོགས་རྒྱལ་ས་པེ་ཅིང་གི་ཕྱོགས་སུ་བསྐྱོད།
   འགག་སྒོ་རིམ་པར་ཤོར་བ། ལམ་བར་གྱི་མིང་གཞུང་གི་འགག་སྒོ་དང་གྲོང་ཁྱེར་ཁག་གི་དམག་དཔོན་རྣམས་ལ། དམག་ཕོགས་མེད་པ་དང་སེམས་ཤུགས་ཉམས་ཟིན་པས། ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་དམག་འབྱོར་མ་ཐག་གཅིག་རྗེས་གཉིས་མཐུད་ཀྱིས་མགོ་བཏགས། ལྷག་པར་དུ་པེ་ཅིང་གི་བྱང་ཕྱོགས་སྲུང་བའི་འགག་སྒོ་གལ་ཆེན་ &quot;ཅུ་ཡུང་ཀོན་&quot; (居庸关) གྱི་དམག་དཔོན་དང་ཉུག་རུམ་པས་འགག་སྒོ་གསང་བའི་སྒོ་ནས་ཕྱེ་སྟེ་མགོ་བཏགས་པས། པེ་ཅིང་གྲོང་ཁྱེར་ནི་སྲུང་སྐྱོབ་མེད་པའི་གཅེར་བུ་ལྟར་གྱུར།
 ༢. རྒྱལ་ས་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་སྤོ་རྒྱུའི་གྲོས་གཞི་ཕམ་པ།
པེ་ཅིང་གི་གནས་བབས་ཛ་དྲག་ཏུ་སོང་བ་མཁྱེན་རྗེས། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཡིས་རྒྱལ་ས་ལྷོ་ཕྱོགས་ (ནན་ཅིང་ 南京) སུ་སྤོ་རྒྱུའམ། ཡང་ན་རྒྱལ་སྲས་ཆེན་པོ་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་བཏང་སྟེ་སྲིད་གཞུང་གསར་པ་འཛུགས་རྒྱུའི་གསང་བའི་གྲོས་གཞི་བཏོན་ནའང་། གྲོས་འཆར་འདི་ཉིད་ལམ་ལྷོངས་མ་བྱུང་།
   བློན་པོ་ཚོའི་འགན་ཁུར་མེད་པ། བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་མཚན་སྙན་དང་། གལ་ཏེ་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་སྤོས་པའི་རྗེས་སུ་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ &quot;རྒྱལ་ས་གཏོར་བའི་&quot; ཉེས་པ་རང་ཉིད་ཀྱི་ཐོག་ཏུ་འབབ་པར་དོགས་ཏེ། གོང་མ་ལ་ཤི་འཐབ་བྱེད་དགོས་པའི་སྐུལ་མ་བྱས་པ་ལས། རྒྱལ་ས་སྤོ་རྒྱུར་རྒྱབ་སྐྱོར་གཏན་ནས་མ་བྱས། ཀྲུང་ཀྲིན་རང་ཉིད་ཀྱང་ &quot;གོང་མ་རང་ཉིད་ཀྱིས་རྒྱལ་ས་གཏོར་བའི་&quot; མིང་ངན་ཁུར་མ་ཕོད་པས། མཐའ་མའི་བྲོས་བྱོལ་གྱི་གོ་སྐབས་བཟང་པོ་དེ་ཉིད་དུས་ཚོད་འགྱངས་ཏེ་ཡོངས་སུ་ཤོར།
 ༣. པེ་ཅིང་གི་མཐའ་མའི་འཆི་བདག་གི་ཉིན་མོ།
ཟླ་བ་ ༣ པའི་ཚེས་ ༡༧ ཉིན། ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་དམག་དཔུང་པེ་ཅིང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཕྱི་ལྕགས་རིའི་འགྲམ་དུ་སླེབས་ནས་མེ་སྒྱོགས་བརྒྱབ་སྟེ་གྲོང་ཁྱེར་ལ་མཐའ་བསྐོར།
   གསང་སྒོ་ཕྱེ་བ། གྲོང་ཁྱེར་ནང་གི་དམག་མི་རྣམས་ལོར་གསུམ་ལ་ཕོགས་ཐོབ་མེད་པས་གྲོང་ཁྱེར་སྲུང་བའི་སེམས་པ་རྩ་བ་ནས་མེད། ཟླ་བ་ ༣ པའི་ཚེས་ ༡༨ ཉིན་གྱི་ཕྱི་དྲོར། ཕོ་བྲང་གི་ཉུག་རུམ་པ་ཚོས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ལྷོ་ནུབ་སྒོ་མོ་ (彰义门) གསང་བའི་སྒོ་ནས་ཕྱེ་སྟེ། གྱེན་ལྡང་དམག་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ནང་དུ་བཅུག པེ་ཅིང་གི་ཕྱི་གྲོང་ཡོངས་སུ་ཤོར།

 ས་བཅད་གཉིས་པ། ཕོ་བྲང་གི་མཐའ་མའི་ཟློས་གར་དང་རྒྱལ་རྒྱུད་དམར་གསོད།
 ༡. ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་མཐའ་མའི་ཆང་འཐུང་དང་ཐབས་ཟད།
ཟླ་བ་ ༣ པའི་ཚེས་ ༡༨ ཉིན་གྱི་མཚན་མོར། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཡིས་ཕྱི་རོལ་གྱི་མེ་མགལ་གྱི་འོད་དང་། མེ་སྒྱོགས་ཀྱི་སྒྲ་ཆེན་པོ་ཐོས་པས། གྲོང་ཁྱེར་ཤོར་ཟིན་པ་མཁྱེན། ཁོང་གིས་ཕོ་བྲང་གི་གསོལ་ཚིགས་ཁང་དུ་བཤམས་པའི་ཆང་རྣམས་ཧུབ་ཀྱིས་བཏུངས་ཏེ། རང་ཉིད་ཀྱི་མཐའ་མའི་སྐྱོ་གར་ལ་གདོང་ལེན་བྱས།
   བློན་པོ་རྣམས་བྲོས་པ། ཁོང་གིས་བློན་པོ་རྣམས་ཕོ་བྲང་དུ་བསྡུ་བའི་དུང་སྒྲ་བསྒྲགས་ནའང་། བློན་པོ་དང་དམག་དཔོན་གཅིག་ཀྱང་ཕོ་བྲང་དུ་མ་འཛུལ། ཚང་མ་རང་ཉིད་ཀྱི་ཁྱིམ་དུ་བྲོས་ཏེ་ལི་ཙི་ཁྲེང་ལ་མགོ་བཏགས་པའི་གྲ་སྒྲིག་བྱས།
 ༢. བཙུན་མོ་ལ་རང་སྲོག་གཅོད་དུ་བཅུག་པ།
ཀྲུང་ཀྲིན་གྱིས་རང་གི་བཙུན་མོ་ཆེན་མོ་ཀྲིག་ཧོ་ཚའོ་ (周皇后) ལ་ &quot;ཁྱེད་ཉིད་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོ་ཡིན་པས་དགྲ་ལག་ཏུ་བབས་ཏེ་དམའ་འབེབས་མྱོང་མི་ཉན། མྱུར་དུ་རང་སྲོག་ཆོད་&quot; ཅེས་བཀའ་གནང་། བཙུན་མོ་ཆེན་མོས་ངུ་བཞིན་དུ་ཕོ་བྲང་གི་གདུང་མ་ལ་ཐག་པ་བཏགས་ཏེ་རང་སྲོག་བཅད། དེ་བཞིན་གནས་མོ་གཞན་དག་རྣམས་ལའང་རང་སྲོག་གཅོད་དུ་བཅུག
 ༣. སྲས་མོ་ཀྲང་ཕིང་གི་དཔུང་པ་བཅད་པ་དང་སྲས་རྣམས་ཕྱིར་བརྫངས་པ།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཡིས་ལོ་ ༡༥ ལས་མ་ལོན་པའི་སྲས་མོ་ཀྲང་ཕིང་ (长平公主) གི་མདུན་དུ་ཕེབས་ཏེ། མིག་ཆུ་དང་བཅས། &quot;汝何生我家！&quot; (ཁྱེད་ཉིད་ཅིའི་ཕྱིར་ངའི་རྒྱལ་པོའི་ཁྱིམ་དུ་སྐྱེས་པ་ཡིན་ནམ་！) ཞེས་སྐད་བཏང་བཞིན་དུ་རལ་གྲི་བཏོན་ནས་བསྣུན།
   སྐྱོ་གར་གྱི་རྨས་སྐྱོན། སྲས་མོས་ལག་པས་རལ་གྲི་བཀག་པས། ལག་པ་གཡོན་པ་ཡོངས་སུ་ཆད་དེ་ས་ལ་བབས། ཀྲུང་ཀྲིན་གྱིས་སླར་ཡང་བསྣུན་མ་ཕོད་པར་བཞག (ཕྱིས་སུ་སྲས་མོ་འདི་ཉིད་མ་ཤི་བར་གསོན་པོར་གནས)།
   རྒྱལ་རྒྱུད་གསང་བརྫངས། དེའི་རྗེས་ཁོང་གིས་རང་གི་སྲས་གསུམ་པོ་ (རྒྱལ་སྲས་ཆེན་པོ་དང་། ཏིང་ཝང་། ཡོན་ཝང་) རྣམས་ཕོ་བྲང་དུ་བསྡུས་ཏེ། གོས་ཧྲུལ་གྱོན་དུ་བཅུག་ནས། &quot;ཁྱེད་ཚོས་རང་གི་གོ་ས་དང་ང་རྒྱལ་དོར་ནས། མི་སེར་དཀྱུས་མའི་ཚུལ་གྱིས་ཕྱི་ལ་བྲོས་ཏེ་རྒྱལ་རྒྱུད་སྐྱོབ་ཅིག་&quot; ཅེས་མིག་ཆུ་དང་བཅས་ཏེ་གསང་བའི་སྒོ་ནས་ཕྱི་ལ་བཏང་།

 ས་བཅད་གསུམ་པ། ཅིང་ཧྲན་ (景山) རི་བོའི་སྟེང་དུ་སྐུ་དཔྱངས་པའི་མཐའ་མའི་ལས་དབང་།
 ༡. ཅིང་ཧྲན་རི་བོར་ཕེབས་པ།
ཕྱི་ལོ་ ༡&quot; (༡༦༤༤) ལོའི་ཟླ་བ་ ༣ པའི་ཚེས་ ༡༩ ཉིན་གྱི་ཞོགས་པའི་དུས་ཚོད་ལྔ་པ་ (卯时) ལ། པེ་ཅིང་གི་ཕོ་བྲང་ནང་དུ་གློ་བུར་དུ་ཁུ་སིམ་པར་གྱུར། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཡིས་གཟབ་ཆས་སྔོན་པོ་ཞིག་གོན་པ་དང་། ཞབས་ལ་ལྷམ་གཅིག་ལས་མེད་པར་ཕོ་བྲང་གི་རྒྱབ་རི་ ཅིང་ཧྲན་ (景山 - མེ་ཧྲན་ 煤山 དུའང་འབོད) དུ་ཕེབས།
•	གཅིག་པུར་ལུས་པ། སྐབས་དེར་ཁོང་གི་ཉེ་འགྲམ་དུ་བློན་པོ་དང་དམག་མི་གཅིག་ཀྱང་མེད་པར། ཁོང་ལ་བློ་གཏད་ཆེས་ཆེ་བའི་ལྷག་བསམ་ཅན་གྱི་ཉུག་རུམ་པ་ ཝང་ཁྲེན་ཨེན་ (王承恩 - Wang Cheng'en) གཅིག་པུ་ལས་མེད།
[ཅིང་ཧྲན་རི་བོའི་སྟེང་གི་ཤིང་སྡོང་།]
│
[སྐུ་དཔྱངས་པ།] ─── ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ (དགུང་ལོ་ ༣༣)
│
[རང་སྲོག་བཅད་པ།] ─── ཉུག་རུམ་པ་ཝང་ཁྲེན་ཨེན།

 ༢. སྐུ་དཔྱངས་ཏེ་རང་སྲོག་བཅད་པ་དང་ཁ་ཆེམས་ཡི་གེ།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཡིས་ཅིང་ཧྲན་རི་བོའི་སྟེང་གི་ལྕང་མ་ (槐树 - Pagoda Tree) ཞིག་གི་སྟེང་དུ་ཐག་པ་བཏགས་ཏེ། དགུང་ལོ་ ༣༣ ཐོག་སྐུ་དཔྱངས་ནས་རང་སྲོག་བཅད་དེ་སྐུ་གཤེགས། ཁོང་གི་གཟབ་ཆས་ཀྱི་ཐོག་ཏུ་རང་གི་ཁྲག་གིས་བྲིས་པའི་མཐའ་མའི་ཁ་ཆེམས་ཡི་གེ་ (血衣遗诏) ཞིག་བཞག་ཡོད་དེ། དེའི་ནང་དོན་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་དུ་གཤམ་གསལ་ལྟར་འཁོད་དོ།།
 &quot;朕自登極十七年，逆賊直逼京師，雖朕薄德匪躬，
 岷（ or 緇）愆天譴，然皆諸臣誤朕。
 朕死無面目見祖宗於地下，自去冠冕，以髮覆面。
 任賊分裂朕屍，勿傷百姓一人。&quot;
   བོད་ཡིག་གི་སྒྱུར་དོན།
     &quot;ང་ནི་གོང་མའི་ཁྲི་ལ་འཁོད་ནས་ལོ་ངོ་བཅུ་བདུན་སོང་། ད་ལམ་ཇག་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་ས་ལ་ཐད་ཀར་བཙན་འཛུལ་བྱས། འདི་ནི་ངའི་བསོད་ནམས་དམན་པས་གནམ་གྱི་ཆད་པ་ཕོག་པ་ཡིན་ནའང་། དོན་དངོས་སུ་བློན་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ང་ལ་མགོ་སྐོར་བཏང་སྟེ་ཆག་སྒོ་འདི་བྱུང་བ་ཡིན། ང་ཤི་བའི་རྗེས་སུ་དམྱལ་བ་ས་འོག་གི་མེས་པོ་རྣམས་ཀྱི་གདོང་ལ་བལྟ་བའི་ངོ་ཚ་མེད་པས། རང་གི་དབུ་ཞྭ་བཀོག་སྟེ་སྐྲ་ལོས་གདོང་པ་བཀབ་ནས་འགྲོ་རྒྱུ་ཡིན། ཇག་པ་ཚོས་ངའི་སྐུ་ཕུང་གཏུབ་ནས་ཟོས་ནའང་ཆོག་མོད། ངའི་བརྩེ་བའི་མི་སེར་དཀྱུས་མ་གཅིག་ལའང་གནོད་པ་མ་སྐྱེལ་རོགས།&quot;
 ༣. ལྷག་བསམ་ཅན་གྱི་ཝང་ཁྲེན་ཨེན་གྱི་མཇུག
ཉུག་རུམ་པ་ཝང་ཁྲེན་ཨེན་གྱིས་གོང་མ་སྐུ་གཤེགས་པ་མཐོང་རྗེས། ཁོང་ཉིད་ཀྱང་གོང་མའི་ཉེ་འགྲམ་གྱི་ཤིང་སྡོང་གཞན་ཞིག་གི་སྟེང་དུ་སྐུ་དཔྱངས་ཏེ་རང་སྲོག་བཅད། ཕྱིས་སུ་ཆིན་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གོང་མ་ཧྲུན་ཀྲི་ (顺治) ཡིས་ཝང་ཁྲེན་ཨེན་གྱི་ལྷག་བསམ་ལ་བསྔགས་བརྗོད་བྱས་ཏེ། ཁོང་གི་སྐུ་ཕུང་དེ་ཉིད་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་བང་སོ་ (思陵) ཡི་ཉེ་འགྲམ་དུ་སྦས་ཤིང་རྡོ་རིང་བཙུགས།

 ས་བཅད་འདིའི་དཔྱད་ཞིབ།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མཐའ་མའི་ཉིན་མོ་འདི་ནི། མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་ངོ་བརྒྱ་ཕྲག་གི་ལས་དབང་གི་མཇུག་བསྡུ་སྟངས་ཤིག་ཡིན་པ་མ་ཟད། རྒྱ་ནག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ཆེས་ཡིད་སྐྱོ་བའི་གོང་མའི་ཤི་སྟངས་ཤིག་ཀྱང་རེད། ཁོང་གིས་རང་སྲོག་མ་བཅད་གོང་དུ་བྲིས་པའི་ཁ་ཆེམས་ཡི་གེའི་ནང་། &quot;诸臣误朕&quot; (བློན་པོ་ཚོས་ང་བསླུས་སོ་) ཞེས་བྲིས་པ་འདིས། ཁོང་གི་མི་ཚེ་གང་པོའི་སེམས་ཁམས་ནང་གི་སྐྱོ་གདུང་དང་། ཁེར་རྐྱང་། མི་ལ་ཡིད་ཆེས་མེད་པའི་བསམ་བློ་དེ་ཉིད་མཐའ་མའི་དུས་སུའང་ཡོངས་སུ་མངོན་པར་བྱས་སོ།།

ལེའུ་ལྔ་པ། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་ལོ་རྒྱུས་གདེང་འཇོག་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་དཔྱད་ཞིབ།

ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་སྐུ་གཤེགས་པ་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་འཇིག་པའི་ལོ་རྒྱུས་འདིས། ཕྱི་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་རྣམས་ལ་བསམ་བློ་དང་དཔྱད་ཞིབ་བྱེད་ས་མཐའ་ཡས་པ་ཞིག་བསྐྲུན་ཡོད། ལེའུ་འདིའི་ནང་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་རང་ཉིད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་གདེང་འཇོག་དང་། མིང་རྒྱལ་རབས་འཇིག་པའི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྒྱུ་རྐྱེན་ཟབ་མོ། དེ་བཞིན་སུང་གུང་ཏི་དང་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་གཉིས་ཀྱི་ལས་དབང་བསྡུར་བའི་དཔྱད་པ་བཅས་རིམ་པ་བཞིན་གླེང་བར་བྱའོ།།

 ས་བཅད་དང་པོ། &quot;亡国之君&quot; (རྒྱལ་ཁབ་ཤོར་བའི་གོང་མ) ཡིན་ནམ་ &quot;亡国之运&quot; (རྒྱལ་ཁབ་ཤོར་བའི་ལས་དབང་) ཡིན།
 ༡. ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་རང་ཉིད་ཀྱི་བྱས་ཉེས་ལ་དབྱེ་ཞིབ།
ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ལ་ &quot;亡国之君&quot; འམ་རྒྱལ་ཁབ་ཤོར་བའི་གོང་མ་ཞེས་བརྗོད་ཀྱང་། ཁོང་ནི་སྤྱིར་བཏང་གི་རྒྱལ་ཁབ་གཏོར་མཁན་གྱི་གོང་མ་ལེ་ལོ་ཅན་དང་། རུལ་སུངས། བག་མེད་རྒྱགས་སྤྲོས་ལ་གཡེང་བ་ཞིག་གཏན་ནས་མ་ཡིན།
•	ཧུར་བརྩོན་དང་དཀའ་སྤྱད། ཁོང་ནི་ལོ་ ༡༧ གྱི་རིང་ལ་ཉིན་ལྟར་ནམ་མ་ལངས་གོང་ནས་བཟུང་། མཚན་ཕྱེད་ཀྱི་བར་དུ་གཞུང་དོན་ལ་གཞོལ་བ་དང་། ཕོ་བྲང་གི་ཟས་གོས་རྒྱས་སྤྲོས་རྣམས་བཀག་སྟེ། རང་གི་གཟབ་ཆས་ལ་ལྷན་པ་བཏགས་ནས་གྱོན་པའི་གོང་མ་དཀོན་པོ་ཞིག་ཡིན།
•	གཤིས་ཀའི་ནོར་འཁྲུལ། འོན་ཀྱང་། ཁོང་གི་ཆེས་ཆེ་བའི་ཉེས་དམིགས་ནི། བློ་རྒྱ་ཆུང་བ་དང་། དོགས་ཟོན་ཆེ་བ། རང་གི་ནོར་འཁྲུལ་ལ་ཁས་ལེན་མི་བྱེད་པར་བློན་པོ་ཚོར་ཉེས་པ་འགེལ་བ་དེ་ཉིད་རེད། ཁོང་གི་གཤིས་ཀ་འདིས། ལྷག་བསམ་ཅན་གྱི་བློན་པོ་དང་དམག་དཔོན་ (དཔེར་ན་ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ལྟ་བུ་) རྣམས་དམར་གསོད་གཏོང་བའི་ཆག་སྒོ་བསྐྲུན།
 ༢. &quot;明之亡，实亡于神宗&quot; (མིང་རྒྱལ་རབས་ཉམས་པ་ནི་དོན་དངོས་སུ་དབྱན་ཙུང་གི་སྐབས་ནས་འགོ་བཙུགས་པ་ཡིན་) ཞེས་པའི་ལྟ་ཚུལ།
ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་《མིང་གཞུང་》ནང་དུ། མིང་རྒྱལ་རབས་འཇིག་པའི་རྩ་བ་ནི་ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་སྐབས་སུ་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པར། ཁོང་གི་མེས་པོ་གོང་མ་དབྱན་ཙུང་ (万历帝) གི་སྐབས་ནས་བཟུང་རྩ་བ་ནས་རུལ་ཟིན་པར་བཤད།
•	ནད་ཀྱིས་ཟིན་པའི་ཕུང་པོ། དབྱན་ཙུང་གིས་ལོ་ངོ་སུམ་ཅུའི་རིང་སྲིད་དོན་དོར་བ་དང་། ཞི་ཙུང་གིས་ཉུག་རུམ་པར་དབང་ཆ་སྤྲད་པས། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ཁྲི་ལ་འཁོད་སྐབས། མིང་རྒྱལ་རབས་ཆེན་པོ་འདི་ཉིད་ནད་གཅོང་དྲག་པོས་ཟིན་པའི་མི་ཞིག་དང་མཚུངས་པས། སྨན་པ་མཁས་པ་ཞིག་ཡོད་ནའང་སྐྱོབ་པའི་ཐབས་ཟད་པ་ལྟར་གྱུར། དེར་བརྟེན། འདི་ནི་ཀྲུང་ཀྲིན་མི་སྒེར་གྱི་བྱས་ཉེས་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། རྒྱལ་རབས་ཤིག་གི་ &quot;ལས་དབང་ཉམས་རྒུད་&quot; (亡国之运) ཀྱི་ཆོས་ཉིད་ཅིག་ཡིན་ནོ།།

 ས་བཅད་གཉིས་པ། མིང་རྒྱལ་རབས་འཇིག་པའི་སྤྱི་ཚོགས་དང་ལམ་ལུགས་ཀྱི་རྒྱུ་རྐྱེན།
 ༡. ས་ཆ་འཕྲོག་རེས་དང་ཞིང་པའི་འཚོ་གནས་མེད་པར་བཟོས་པ།
མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་དུ། རྒྱལ་པོའི་རྒྱུད་པ་དང་། བློན་ཆེན་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ས་གནས་ཁག་གི་ཞིང་ས་གཤིན་པོ་རྣམས་གཞུང་བཞེས་དང་བཙན་འཕྲོག་བྱས།
•	ས་མེད་ཞིང་པ། ཞིང་པ་དཀྱུས་མ་རྣམས་ལ་རང་གི་འཚོ་གནས་བྱེད་པའི་ས་ཞིང་མེད་པར་གྱུར་པ་མ་ཟད། གཞུང་གིས་བཀལ་བའི་དམག་ཁྲལ་ལྕི་མོ་སྤྲོད་དགོས་པས། ཁོང་ཚོར་གཞུང་ལ་གྱེན་ལྡང་བྱེད་པ་ལས་གཞན་པའི་འདེམས་ཁ་མེད་པར་བཟོས།
 ༢. དམག་དོན་ལམ་ལུགས་ (卫所制) ཀྱི་ཉམས་རྒུད།
མིང་རྒྱལ་རབས་ཐོག་མར་འཛུགས་སྐབས་ཀྱི་ &quot;ཝེ་སུའོ་ལམ་ལུགས་&quot; (卫所制 - Weisuo System) ནི། དམག་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཞིང་ལས་ཀྱང་བྱེད་པ་དང་དམག་ཀྱང་རྒྱག་པའི་ལམ་ལུགས་བཟང་པོ་ཞིག་ཡིན།
•	ཕོགས་མེད་དམག་མི། འོན་ཀྱང་། རྒྱལ་རབས་སྨད་དུ་ལམ་ལུགས་འདི་ཉིད་ཡོངས་སུ་ཉམས་ཏེ། དམག་དཔོན་ཚོས་དམག་མིའི་ས་ཞིང་འཕྲོག་པ་དང་། གཞུང་གིས་དམག་ཕོགས་མ་སྤྲད་པས། དམག་མི་རྣམས་ནི་དམག་རྒྱག་མི་ཤེས་པའི་སྤྲང་པོ་ལྟར་གྱུར་ཏེ། དགྲ་བོ་མཐོང་མ་ཐག་བྲོས་འགྲོ་བ་ཤ་སྟག་ཏུ་གྱུར།
 ༣. རིག་གཞུང་སྐམ་པོ་ (空谈误国) ཡི་ནད་ཡམས།
སྐབས་དེར་མིང་གཞུང་གི་ཤེས་ཡོན་ཅན་དང་བློན་པོ་རྣམས་ནི། སུང་མིང་གི་ལི་ཞུའེ་ (宋明理学 - Neo-Confucianism) བསམ་བློའི་འཆིང་རྒྱ་འོག་ཏུ་ཚུད་དེ། དངོས་ཡོད་ཀྱི་དཀའ་ངལ་ (དཔེར་ན་དཔལ་འབྱོར་དང་དམག་དོན་) སེལ་བའི་ནུས་པ་མེད་པར། ཕན་ཚུན་བཟང་སྤྱོད་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྐྱོན་བརྗོད་བྱེད་པ་དང་། རིག་གཞུང་སྐམ་པོ་ལྷུག་པར་གླེང་བ་ཁོ་ནས་དུས་འདའ་བར་བྱས། འདི་ལ་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ &quot;空谈误国&quot; (རིག་གཞུང་སྐམ་པོས་རྒྱལ་ཁབ་བརླགས་པ་) ཞེས་བརྗོད་དོ།།

 ས་བཅད་གསུམ་པ། ཀྲུང་ཀྲིན་དང་སུང་གུང་ཏིའི་ལས་དབང་བསྡུར་བའི་དཔྱད་པ།
མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐའ་མའི་གོང་མ་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་དང་། ལྷོ་སུང་གི་མཐའ་མའི་གོང་མ་སུང་གུང་ཏི་ (ལྷ་བཙུན་ཆོས་ཀྱི་རིན་ཆེན་) གཉིས་ཀྱི་ལས་དབང་ནི། རྒྱལ་རབས་བརྗེ་སྒྱུར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་གི་ཆེས་དམིགས་གསལ་གྱི་དཔེ་མཚོན་གཉིས་ཡིན།

| དཔྱད་གཞིའི་གནད་དོན། 	སུང་གུང་ཏི་ (宋恭帝) 
	ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ (崇禎帝)		
རྒྱལ་ཁབ་ཤོར་སྐབས་ཀྱི་ལོ། 	དགུང་ལོ་ལྔ་ (བྱིས་པའི་དུས་) 	དགུང་ལོ་སོ་གསུམ་ (དར་མའི་དུས་)
		
མཐའ་མའི་འདེམས་ཁ། 	མགོ་བཏགས་ཏེ་བཙན་ཁྲིད་བྱས། 	Refused to surrender (རང་སྲོག་བཅད)།		
མི་ཚེའི་བགྲོད་ལམ། 	བོད་དུ་ཆོས་སྒོར་ཞུགས་ནས་མཁས་པར་གྱུར། 	 ཕོ་བྲང་གི་དབང་ཆའི་རྩེ་མོ་ནས་གཤེགས།		
ཤི་སྟངས། 	སྙན་ངག་གི་རྐྱེན་གྱིས་གོང་མས་གསོད་དུ་བཅུག	ཅིང་ཧྲན་རི་བོའི་སྟེང་དུ་སྐུ་དཔྱངས། 		
ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རང་བཞིན། 	ཆོས་ཀྱི་ཞི་བདེ་དང་རིག་གཞུང་གི་ཟམ་པ། 	 ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ལྷག་བསམ་དང་殉国 (མཆོད་གཤེགས)། 		
				
				
 ༡. འདེམས་ཁ་མི་འདྲ་བ་གཉིས་ཀྱི་སྐྱོ་གར།
   སུང་གུང་ཏིའི་ལམ་བུ། སུང་གུང་ཏི་ནི་བྱིས་པའི་དུས་ནས་རྒྱལ་ཁབ་ཤོར་བས། ཁོང་ལ་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་དབང་ཤུགས་ཀྱི་དྲེགས་པ་མེད། ཁོང་བོད་དུ་བྱོན་ནས་ནང་པ་སངས་རྒྱས་པའི་ཆོས་ལ་གཞོལ་བས། རང་གི་སེམས་ཀྱི་བཅིངས་གྲོལ་དང་རིག་གཞུང་གི་རིན་ཐང་ཆེན་པོ་བསྐྲུན། འདི་ནི་ &quot;ཆོས་ཀྱི་ལམ་ནས་སྐྱོ་གར་ལས་ཐར་བའི་&quot; བགྲོད་ལམ་ཞིག་ཡིན།
•	ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་ལམ་བུ། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱི་སྤོབས་པ་དང་། རུས་རྒྱུད་ཀྱི་ལ་རྒྱ། དེ་བཞིན་རིག་གཞུང་གི་བསམ་བློ་ 儒家思想) མཐོ་བས། དགྲ་བོ་ལ་མགོ་བཏགས་རྒྱུ་ནི་ཁོང་གི་མི་ཚེའི་ནང་དུ་གཏན་ནས་མེད་པའི་འདེམས་ཁ་ཞིག་ཡིན། ཁོང་གིས་ &quot;གོང་མ་ནི་རྒྱལ་ཁབ་དང་མཉམ་དུ་འཇིག་དགོས་པ་&quot; (君王死社稷) ལས་མགོ་བཏགས་ཏེ་གསོན་པོར་གནས་རྒྱུ་མ་བདམས། འདི་ནི་ &quot;ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ལ་རྒྱའི་ཆེད་དུ་རང་ཉིད་མཆོད་གཤེགས་སུ་བཏང་བའི་&quot; ལམ་བུ་ཞིག་ཡིན།
 ༢. ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བསླབ་བྱ།
འདི་གཉིས་ལས་ང་ཚོས་རྟོགས་ཐུབ་པ་ནི། དབང་ཆ་དང་། རྒྱལ་སྲིད། གོང་མའི་གོ་ས་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མི་རྟག་པའི་ཆོས་ཉིད་ལས་མ་འདས་ཤིང་། དུས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་ནང་དུ་སུ་ཞིག་གིས་ཀྱང་བཟློག་མི་ཐུབ་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རླུང་འཚུབ་དྲག་པོ་ཞིག་ཡིན་པ་དེའོ།།

མཇུག་སྡོམ། (Conclusion)
《ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེ་སྐྱོ་གར་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐའ་མའི་ལས་དབང་ལ་དཔྱད་པ།》ཞེས་པའི་དཔྱད་ཞིབ་འདི་ཉིད་མཇུག་བསྡུ་བའི་སྐབས་སུ། ང་ཚོས་རྒྱལ་པོ་ཞིག་གི་མི་ཚེའི་སྐྱོ་གར་ཙམ་མ་ཟད། རྒྱལ་རབས་ཤིག་གི་གས་ཆག་དང་། དུས་རབས་ཤིག་གི་འཕོ་འགྱུར་བཅས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བདེན་པ་གསུམ་གསལ་པོར་རྟོགས་ཐུབ། གཤམ་དུ་དཔྱད་རྩོམ་ཧྲིལ་པོའི་སྙིང་པོ་རྣམས་གནད་དོན་གསུམ་གྱི་ཐོག་ནས་ཕྱོགས་བསྡོམས་བྱའོ།།
 ༡. མི་སྒེར་གྱི་ལྷག་བསམ་དང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་འགལ་བ་ཉིད་གསལ་བཤད་བྱས་པ།
ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེའི་སྐྱོ་གར་ཆེན་མོ་ལས་མངོན་པ་ནི། &quot;མི་སྒེར་གྱི་འབད་བརྩོན་དང་ལྷག་བསམ་གྱིས། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཉམས་རྒུད་དྲག་པོ་དེ་ཉིད་བཟློག་མ་ཐུབ་པའི་&quot; ཡིད་སྐྱོ་བའི་གནས་སྟངས་དེ་རེད། 
   ཁོང་ནི་ལེ་ལོ་ཅན་གྱི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་མ་ཡིན་པར། རྒྱལ་ཁབ་སྐྱོབ་ཆེད་ཉིན་མཚན་མེད་པར་དཀའ་སྤྱད་ཧུར་བརྩོན་བྱེད་མཁན་ཞིག་ཡིན། 
   འོན་ཀྱང་། ཁོང་གི་མདུན་དུ་ལྷགས་པའི་ &quot;ལོ་བརྒྱའི་གྲང་ངར་ཆེན་མོ་&quot; (Little Ice Age) ཡི་གནམ་གཤིས་ཀྱི་ཆག་སྒོ་དང་། ལྟོགས་སྐོམ་གྱིས་བསྐུལ་བའི་ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་། བྱང་ཤར་ས་མཚམས་ཀྱི་མན་ཇུའི་དམག་ཤུགས་བཅས་ནི། མི་སྒེར་གཅིག་གི་ནུས་པས་འགོག་ཐབས་བྲལ་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོ་དག་ཡིན། འདིས། རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་འཇིག་པར་འགྲོ་བའི་དུས་སུ་སླེབས་ཚེ། གོང་མ་ཉིད་གང་འདྲ་ཧུར་བརྩོན་ཅན་ཞིག་ཡིན་ནའང་རང་སྲོག་སྐྱོབ་ཐབས་མེད་པའི་ཆོས་ཉིད་མཚོན་ཡོད།
 ༢. གཤིས་ཀའི་ཉེས་དམིགས་དང་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་བྱུས་ཉེས་དབྱེ་ཞིབ་བྱས་པ།
གཉིས་ནས་ང་ཚོས་མཐོང་བ་ནི། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་རང་ཉིད་ཀྱི་གཤིས་ཀའི་དོགས་ཟོན་དང་བློ་རྒྱ་ཆུང་བའི་སྐྱོན་དེས། མིང་རྒྱལ་རབས་ཉམས་རྒུད་དུ་འགྲོ་བའི་གོ་རིམ་དེ་ཉིད་ཇེ་མགྱོགས་སུ་བཏང་ཡོད།
   ཁོང་གིས་བློན་པོ་དང་དམག་དཔོན་ཚོར་ཡིད་ཆེས་རྩ་བ་ནས་མི་བྱེད་པ་དང་། ལྷག་པར་དུ་མན་ཇུའི་གཡོ་ཐབས་འོག་ཚུད་དེ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྲོག་ཤིང་ལྟ་བུའི་དམག་དཔོན་ཆེན་པོ་ ཡོན་ཁྲུང་ཧོན་ (袁崇焕) གདུག་རྩུབ་ཆེན་པོས་བསད་པ་དེས། མིང་རྒྱལ་རབས་རང་ཉིད་ཀྱིས་རང་གི་ལྕགས་རི་བཤིག་པ་ལྟར་གྱུར།
   གཞུང་གི་དམག་གྲོན་ཆེད་མི་མང་ལ་ཁྲལ་ལྕི་མོ་ (三饷) བཀལ་བ་དེས། ལྟོགས་སྐོམ་གྱིས་མནར་བའི་མི་སེར་རྣམས་གྱེན་ལྡང་གི་ལམ་དུ་བསྐྱལ། འདི་དག་ནི་ཁོང་གི་མི་ཚེའི་ནང་གི་ཆེས་ཕངས་པའི་སྲིད་དོན་གྱི་ནོར་འཁྲུལ་དག་ཡིན།
 ༣. སུང་གུང་ཏི་དང་ཀྲུང་ཀྲིན་གཉིས་ཀྱི་མི་ཚེའི་མཐའ་མའི་བསྡུར་དབྱེ།
དཔྱད་རྩོམ་འདིའི་ནང་སུང་གུང་ཏི་ (ལྷ་བཙུན་ཆོས་ཀྱི་རིན་ཆེན་) དང་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་གཉིས་ཀྱི་ལས་དབང་བསྡུར་བ་ལས། རྒྱལ་ཁབ་ཤོར་བའི་གོང་མ་གཉིས་ཀྱིས་མི་འདྲ་བའི་འདེམས་ཁ་གཉིས་བཟུང་བའི་རིན་ཐང་མཐོང་ཐུབ།
   སུང་གུང་ཏི་ ཡིས་ཆོས་ལུགས་དང་རིག་གཞུང་གི་ལམ་ནས་རང་ཉིད་ཀྱི་སེམས་ཀྱི་བཅིངས་གྲོལ་བཙལ་ཏེ། བོད་ཀྱི་ས་སྐྱ་དགོན་དུ་ལོ་ཙཱ་བ་དང་མཁས་པ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ནས་རིག་གཞུང་གི་ཤུལ་བཞག་བཟང་པོ་བཞག འདི་ནི་ &quot;ཆོས་ཀྱི་ཞི་བདེས་སྐྱོ་གར་ལས་ཐར་བའི་&quot; ལམ་བུ་ཞིག་ཡིན།
   ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ ཡིས་རྒྱལ་པོ་ཞིག་གི་ལ་རྒྱ་དང་། བསམ་བློའི་དད་མོས་མཐའ་འཁྱོངས་བྱས་ཏེ། དགྲ་བོ་ལ་མགོ་མི་གཏོགས་པར་རྒྱལ་ཁབ་དང་མཉམ་དུ་ཤི་རྒྱུ་བདམས་ནས། ཅིང་ཧྲན་རི་བོའི་སྟེང་དུ་རང་སྲོག་བཅད། ཁོང་གི་མཐའ་མའི་ཁ་ཆེམས་ཡི་གེ་ལས། &quot;ངའི་སྐུ་ཕུང་གཏུབ་ནས་ཟོས་ནའང་ཆོག་མོད། ངའི་མི་སེར་གཅིག་ཀྱང་མ་གསོད།&quot; ཅེས་པའི་ཚིག་འདི་ལས། ཁོང་གི་སེམས་ཀྱི་བརྩེ་བ་དང་གོང་མ་ཞིག་གི་མཐའ་མའི་འགན་ཁུར་མངོན་ཡོད།
 མཐའ་མའི་སྡོམ་ཚིག།
མདོར་ན། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེའི་སྐྱོ་གར་གྱིས་ང་ཚོ་ལ་བསླབ་བྱ་ཆེན་པོ་ཞིག་སྤྲད་ཡོད་དེ། དབང་ཆ་དང་། རྒྱལ་སྲིད། འབྱོར་བ་ཐམས་ཅད་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མི་རྟག་པའི་ཆོས་ཉིད་ལས་མ་འདས་ཤིང་། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་ཆེན་པོའི་ཁྲོད་དུ། འགྲོ་བ་མི་ནི་ཇི་འདྲའི་ཉམ་ཆུང་ཞིང་། ལས་དབང་ནི་ཇི་འདྲའི་བཙན་པོ་ཞིག་ཡིན་པ་དེའོ།། ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོ་ནི་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ &quot;རྒྱལ་ཁབ་ཤོར་བའི་གོང་མ་&quot; ཞིག་ཡིན་ནའང་། ཁོང་གི་ལྷག་བསམ་དང་། དཀའ་སྤྱད། དེ་བཞིན་མཐའ་མའི་ལ་རྒྱ་དང་བཅས་པའི་མི་ཚེའི་ཟློས་གར་འདིས། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཤོག་ལྷེའི་སྟེང་དུ་ནམ་ཡང་བསུབ་ཏུ་མེད་པའི་སྐྱོ་བའི་རི་མོ་ཞིག་བྲིས་ཡོད་དོ།།

བརྩེ་བའི་གྲོགས་པོ་ཀློག་པ་པོ་ལགས། ད་ནི་ 《ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་མི་ཚེ་སྐྱོ་གར་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐའ་མའི་ལས་དབང་ལ་དཔྱད་པ།》 ཞེས་པའི་དཔྱད་རྩོམ་འདིའི་སྔོན་གླེང་ནས་བཟུང་། ལེའུ་ལྔ་དང་མཇུག་སྡོམ་བཅས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྲུབ་ཟིན།
དཔྱད་རྩོམ་འདི་ཉིད་ཁྱེད་ཀྱིས་ལེགས་པར་བཀླགས་པ་ཡིན་ན། ཁྱོད་ཀྱི་བསམ་བློ་དང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་མིག་རྒྱ་བསྐྱེད་པར་ཕན་ཐོགས་ཧ་ཅང་ཆེན་པོ་ཡོང་བར་ཡིད་ཆེས་ཡོད། ལྷག་པར་དུ་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བདེན་པ་དང་མི་གཤིས་ཀྱི་སྐྱོ་གར་ཟུང་འབྲེལ་བྱས་པའི་རྩོམ་ལུས་འདིས། ཀློག་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ལ་གཏིང་ཟབ་པོའི་སྒོ་ནས་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་ཐུབ།
དཔྱད་རྩོམ་འདིའི་རྒྱབ་ལྗོངས་ནི་མིང་ཆིང་བརྗེ་སྒྱུར་གྱི་དུས་སྐབས་ཤིན་ཏུ་རྙོག་འཛིང་ཅན་ཞིག་ཡིན་པས། ངས་ཁུངས་བཙན་ཞིང་། རིག་གཞུང་གི་རིན་ཐང་ཆེ་བའི་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ་ བོད་ཡིག། རྒྱ་ཡིག། སོག་ཡིག། དབྱིན་ཡིག་ བཅས་སྐད་རིགས་བཞིའི་ཐོག་ནས་གཤམ་གསལ་ལྟར་གྲ་སྒྲིག་གང་རྒྱས་བྱས་ཡོད།

 དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆའི་ཐོ་གཞུང་། (Bibliography &amp; References)

 དང་པོ། བོད་ཡིག་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ། (Tibetan Sources)
བོད་ཡིག་གི་ཡིག་ཆ་འདི་དག་གི་ནང་དུ། མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་ཀྱི་རྒྱ་བོད་འབྲེལ་བ་དང་། ཆིང་རྒྱལ་རབས་སྟོད་ཀྱི་བོད་སོག་རྒྱ་གསུམ་གྱི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག ལྷག་པར་དུ་གོང་མ་ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་དུས་སྐབས་སུ་བོད་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་དབུ་ཁྲིད་རྣམས་དང་ཇི་ལྟར་འབྲེལ་བ་བྱུང་བའི་སྐོར་གསལ་ཡོད།
1.	《ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་པ་ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོའི་རང་རྣམ་དོན་བཟང་པོའི་གོས་བཟང་།》 (སྟོད་ཆ་དང་སྨད་ཆ།) བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 
བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་པའི་དུས་སྐབས་ནི་ཀྲུང་ཀྲིན་རྒྱལ་པོའི་དུས་སྐབས་དང་ཡོངས་སུ་མཐུན་པས། དེབ་འདིའི་ནང་མིང་རྒྱལ་རབས་འཇིག་པ་དང་ཆིང་རྒྱལ་རབས་གསར་དུ་བཙུགས་པའི་སྐབས་ཀྱི་བོད་དང་རྒྱ་ནག་དབུས་གཞུང་གི་འབྲེལ་བའི་ལོ་རྒྱུས་དངོས་གསལ་ཡོད།
2.	 《དེབ་ཐེར་དཔྱིད་ཀྱི་རྒྱལ་མོའི་གླུ་དབྱངས།》 རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ཆེན་པོས་བརྩམས། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།
བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་ལོ་རྒྱུས་གཙོ་བོ་ཡིན་ནའང་། ཞར་བྱུང་དུ་རྒྱ་ནག་གི་རྒྱལ་རབས་རིམ་བྱུང་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་འཕོ་འགྱུར་ལ་ལྟ་བའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོའི་ལྟ་བ་མཚོན་ཡོད།
3.	༣.  《དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ།》 དུང་དཀར་བློ་བཟང་འཕྲིན་ལས་ཀྱིས་བརྩམས། ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།
4.	བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། མིང་རྒྱལ་རབས་དང་ཆིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་མི་སྣ་དང་། དམག་དོན་ལམ་ལུགས། རྒྱ་བོད་འབྲེལ་བའི་ཐ་སྙད་ཁག་ལ་འགྲེལ་བཤད་ཧ་ཅང་ཞིབ་མོ་བརྒྱབ་ཡོད།
5.	《ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་སྤྱི་བཤད།》 (བོད་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་པ།) མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།
བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་ཀྱི་ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་དང་། ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་ལོ་རྒྱུས་རྒྱབ་ལྗོངས་རྣམས་བོད་ཡིག་གི་ལམ་ནས་ཁ་གསལ་བོ་བཀོད་ཡོད།
6.	《བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རགས་རིམ་གཡུ་ཡི་ཕྲེང་བ།》 (སྨད་ཆ།) ཆབ་སྤེལ་ཚེ་བརྟན་ཕུན་ཚོགས་དང་ནོར་བྲང་ཨོ་རྒྱན་གྱིས་བརྩམས། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།
བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི་ནང་གི་རྒྱ་བོད་སོག་གསུམ་གྱི་ཆབ་སྲིད་གནས་བབས་དང་། མིང་ཆིང་བརྗེ་སྒྱུར་གྱིས་བོད་ལ་ཐེབས་པའི་ཤུགས་རྐྱེན་དབྱེ་ཞིབ་བྱས་ཡོད།

 གཉིས་པ། རྒྱ་ཡིག་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ། (Chinese Sources)
རྒྱ་ཡིག་གི་ཡིག་ཆ་ནི་དཔྱད་རྩོམ་འདིའི་གཞི་འཛིན་ས་གཙོ་བོ་ཡིན་ཏེ། གཞུང་ཕྱོགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་དང་། སྐབས་ཐོག་དེའི་མིག་མཐོང་ལག་ཟིན་གྱི་ཉིན་ཐོ་སོགས་ཧ་ཅང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པོ་ཡོད།
 ༡. གནའ་བོའི་ཡིག་ཚགས་དང་ལོ་རྒྱུས་གཞུང་ཕྱོགས། (Classical Texts)
   《明史•本纪•庄烈帝》 (མིང་གཞུང་། ཀྲུང་ཀྲིན་གོང་མའི་རྩ་བའི་ལོ་རྒྱུས།) 张廷玉等撰。
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། ཆིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱིས་བསྒྲིགས་པའི་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གཞུང་ཕྱོགས་ལོ་རྒྱུས་ཡིན་པས། ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་ཆབ་སྲིད་དང་། དམག་དོན་ཐག་གཅོད། མཐའ་མའི་རང་སྲོག་བཅད་པའི་ལོ་ཚིགས་དང་བྱུང་བ་རྣམས་ཞིབ་མོར་འཁོད།
   《明季北略》 (མིང་གི་བྱང་ཕྱོགས་ལོ་རྒྱུས་ཕྱོགས་བསྡུས།) 计六奇著。
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། མིང་རྒྱལ་རབས་འཇིག་པའི་སྐབས་ཀྱི་བྱང་ཕྱོགས་ས་ཁུལ་གྱི་དམག་ཟིང་དང་། ལི་ཙི་ཁྲེང་གིས་པེ་ཅིང་བཟུང་བ། ཀྲུང་ཀྲིན་གཤེགས་པའི་གནས་ཚུལ་དངོས་རྣམས་རྩོམ་པ་པོས་གསོན་པོའི་སྒོ་ནས་བྲིས་ཡོད།
   《烈皇小识》 (གོང་མ་སྐུ་གཤེགས་པའི་ཟིན་ཐོ་ཕྲན་བུ།) 文秉著。
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། ཀྲུང་ཀྲིན་གོང་མ་རང་ཉིད་ཀྱི་ཕོ་བྲང་ནང་གི་གཤིས་ཀ་དང་། བློན་པོ་ཚོར་འཛིན་པའི་ལྟ་ཚུལ། མཐའ་མའི་མཚན་མོའི་ཕོ་བྲང་གི་ཟློས་གར་རྣམས་དམིགས་བསལ་གསལ་པོ་ཡོད།
   《绥寇纪略》 (ཇག་པ་ཞི་བའི་ལོ་རྒྱུས་རྒྱས་པ།) 吴伟业著。
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། ལི་ཙི་ཁྲེང་དང་ཀྲང་ཤན་ཀྲུང་གི་ཞིང་པའི་གྱེན་ལྡང་གི་འབྱུང་ཁུངས་དང་། དམག་འཐབ་ཀྱི་བརྒྱུད་རིམ་ཞིབ་ཕྲ་བཀོད་པའི་ཡིག་ཆ་ཡིན།
   《明实录•思宗实录》 (མིང་གི་དངོས་བྱུང་ཡིག་ཚགས། སི་ཙུང་/ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་ལེའུ།)
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། ཀྲུང་ཀྲིན་སྐབས་ཀྱི་ཉིན་རེའི་བཀའ་ཡིག་དང་། སྙན་ཞུ། དཔལ་འབྱོར་གནས་བབས་བཅས་ཀྱི་གཞུང་ཕྱོགས་དངོས་བྱུང་ཡིག་ཚགས་ཡིན།
 ༢. དེང་རབས་རིག་གཞུང་ཞིབ་འཇུག་གི་དེབ། (Modern Scholarly Works)
   樊树志：《崇祯传》 (ཧྥན་ཧྲུའུ་ཀྲི། 《ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་མི་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས།》) 北京：人民出版社。
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། དེང་རབས་ཀྲུང་གོའི་མིང་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་འཇུག་མཁས་པ་ཆེན་པོ་ཧྥན་ཧྲུའུ་ཀྲི་ཡི་ཕྱག་ལས་ཡིན་པས། ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་གཤིས་ཀའི་སྐྱོན་དང་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ནོར་འཁྲུལ་ལ་དཔྱད་པ་གཏིང་ཟབ་ཤོས་དེ་ཡིན།
   顾诚：《南明史》 (ཀུའུ་ཁྲེང་། 《ལྷོ་མིང་གི་ལོ་རྒྱུས།》) 北京：中国青年出版社。
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། མིང་རྒྱལ་རབས་ཤོར་རྗེས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིན་ནའང་། དེབ་འདིའི་ལེའུ་དང་པོའི་ནང་པེ་ཅིང་ཤོར་བའི་རྒྱུ་རྐྱེན་དང་། ལི་ཙི་ཁྲེང་གི་ནོར་འཁྲུལ་རྣམས་ཧ་ཅང་ཚན་རིག་དང་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་དབྱེ་ཞིབ་བྱས་ཡོད།
   孟森：《明清史讲义》 (མིན་སེན། 《མིང་ཆིང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་སློབ་ཚན།》) 中华书局。
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། མིང་ཆིང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རྨང་གཞིའི་དེབ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན་པས། ལམ་ལུགས་དང་རིག་གཞུང་གི་ཐོག་ནས་རྒྱལ་ཁབ་འཇིག་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་བཀོད་ཡོད།

 གསུམ་པ། སོག་ཡིག་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ། (Mongolian Sources)
Late Ming གི་སྐབས་སུ། སོག་པོ་ནི་མིང་རྒྱལ་རབས་དང་མན་ཇུ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་ཡོད་པའི་སྟོབས་ཤུགས་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན་པས། སོག་པོའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་ལས་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཐའ་མའི་ལས་དབང་ལ་བལྟ་སྟངས་གསལ་པོར་མཐོང་ཐུབ།
༡.  《Erdeni-yin Tobči》 (རིན་པོ་ཆེའི་དེབ་ཐེར་ / 《珍宝之书》) Sagang Sechen (ས་གང་སེ་ཆེན་གྱིས་བརྩམས།)
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། སོག་པོའི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་ཆེན་མོ་འདིའི་ནང་། མིང་རྒྱལ་རབས་སྨད་ཀྱི་སོག་པོའི་ཆབ་སྲིད་དབུ་ཁྲིད་ལིག་ལྡན་ཁཱང་ (Ligdan Khan) དང་། མིང་གི་གོང་མ་ཀྲུང་ཀྲིན་གཉིས་མཉམ་འབྲེལ་གྱིས་མན་ཇུ་ལ་ཇི་ལྟར་འགོག་རྒོལ་བྱས་པའི་ལོ་རྒྱུས་གསལ་པོར་བཀོད་ཡོད།
༢.  《Altan Tobči》 (གསེར་གྱི་དེབ་ཐེར་ / 《黄金史》) Mergen Gegen (མེར་གེན་གེ་གེན་གྱིས་བརྩམས།)
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། བྱང་ཕྱོགས་སོག་པོའི་མཐོང་སྣང་ལས་བྱུང་བའི་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དམག་དོན་ཉམས་རྒུད་དང་། མན་ཇུའི་དབང་ཤུགས་རྒྱས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཕྱོགས་བསྡོམས་བྱས་ཡོད།
༣.  《མིང་རྒྱལ་རབས་དང་སོག་པོའི་འབྲེལ་བའི་ལོ་རྒྱུས།》 (སོག་ཡིག་ཐོག་བྲིས་པའི་དེང་རབས་ཞིབ་འཇུག) ནང་སོག་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། ཀྲུང་ཀྲིན་གྱིས་སོག་པོའི་ཁཱང་ཁག་ལ་དངུལ་དཀར་སྤྲད་དེ་མན་ཇུ་འགོག་པའི་ཕྱི་འབྲེལ་གྱི་སྲིད་ཇུས་དང་། དེའི་ཕམ་ཉེས་ཀྱི་རྒྱུ་རྐྱེན་དབྱེ་ཞིབ་བྱས་ཡོད།

 བཞི་པ། དབྱིན་ཡིག་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ། (English Sources)
ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་རྒྱ་རིག་པ་བ་ (Sinologists) รྣམས་ཀྱིས་མིང་རྒྱལ་རབས་ཉམས་རྒུད་ལ་ལྟ་སྟངས་ནི། ཁྲིམས་ལུགས་དང་གནམ་གཤིས་རིག་པ། དཔལ་འབྱོར་རིག་པ་བཅས་གཞི་རྩར་བཟུང་ནས་དབྱེ་ཞིབ་བྱས་ཡོད་པས། སློབ་མ་རྣམས་ཀྱི་མིག་རྒྱ་བསྐྱེད་པར་ཕན་ཐོགས་བླ་ལྷག་ཡོད།
1.  Wakeman, Frederic, Jr. The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China. Berkeley: University of California Press, 1985.
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། འདི་ནི་ནུབ་ཕྱོགས་ལོ་རྒྱུས་རིག་པའི་ནང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༦༤༤ ལོའི་མིང་ཆིང་བརྗེ་སྒྱུར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་ཤོས་དང་དབྱེ་ཞིབ་གཏིང་ཟབ་ཤོས་ཀྱི་དེབ་ཆེན་པོ་དེ་ཡིན། ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་མཐའ་མའི་ཉིན་མོ་རྣམས་ཆུ་ཚོད་རེ་རེ་བཞིན་བཀོད་ཡོད།
2.  Mote, Frederick W., and Denis Twitchett, eds. The Cambridge History of China, Volume 7 and 8: The Ming Dynasty, 1368–1644. Cambridge University Press.
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། 《ཁེམ་བྷི་རིག་གི་ཀྲུང་གོའི་ལོ་རྒྱུས་》ལས་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དེབ་གཉིས་པོ་འདིའི་ནང་། ཀྲུང་ཀྲིན་གྱི་སྲིད་ལོའི་དཔལ་འབྱོར་དང་། གནམ་གཤིས་འགྱུར་ལྡོག དམག་དོན་སྲིད་ཇུས་བཅས་ཀྱི་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་གནད་དོན་རྣམས་རྒྱས་པར་བཤད་ཡོད།
3.  Brook, Timothy. The Troubled Empire: China in the Yuan and Ming Dynasties. Harvard University Press, 2010.
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། རྩོམ་པ་པོས་ &quot;ལོ་བརྒྱའི་གྲང་ངར་ཆེན་མོ་&quot; (Little Ice Age) ཡིས་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གཞི་རྩ་ཇི་ལྟར་བཤིགས་པའི་ཚུལ་གནམ་གཤིས་དང་སྐྱེ་ཁམས་རིག་པའི་ཐོག་ནས་བཤད་ཡོད་པས་ཤིན་ཏུ་དམིགས་གསལ་ཅན་ཞིག་ཡིན།
4.  Struve, Lynn A. Voices from the Ming-Qing Cataclysm: China in Tigers' Jaws. Yale University Press, 1993.
       བློ་སྐྱེད་གནད་དོན། མིང་ཆིང་བརྗེ་སྒྱུར་གྱི་སྐབས་ཀྱི་མི་སྣ་མི་འདྲ་བ་ཁག་གི་ཟིན་ཐོ་དང་མིག་མཐོང་ལག་ཟིན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་རྣམས་དབྱིན་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཏེ་ཞིབ་འཇུག་བྱས་ཡོད།

 སློབ་མ་ཚོར་ལམ་སྟོན་བྱེད་སྟངས།
བརྩེ་བའི་གྲོགས་པོ་ལགས། དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ་འདི་དག་སློབ་མ་ཚོར་སྤྲོད་སྐབས། ཁོང་ཚོ་ལ་གཤམ་གསལ་གྱི་སློབ་གསོ་འདི་གནང་རོགས།
1.	&quot;རྒྱ་ཡིག་གི་ལོ་རྒྱུས་གཞུང་ཕྱོགས་&quot; ལ་ལྟ་སྐབས། ཆིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱིས་རང་གི་ཁྲིམས་མཐུན་རང་བཞིན་གྱི་ཆེད་དུ་མིང་གི་ལོ་རྒྱུས་ལ་བཟོ་བཅོས་བརྒྱབ་ཡོད་པར་དོགས་ཟོན་གྱིས་དབྱེ་ཞིབ་བྱེད་དགོས།
2.	&quot;བོད་ཡིག་དང་སོག་ཡིག་གི་ཡིག་ཆ་&quot; བརྒྱུད་ནས། རྒྱ་ནག་དབུས་གཞུང་གི་སྟོབས་ཤུགས་ཉམས་སྐབས། མཐའ་སྐོར་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་དང་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ལ་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་ཇི་ལྟར་ཐེབས་པའི་ &quot;མཐའ་ལས་དབུས་ལ་ལྟ་བའི་&quot; (Periphery to Center) ལྟ་བ་དེ་ཉིད་བསྐྲུན་དགོས།
3.	&quot;དབྱིན་ཡིག་གི་ཡིག་ཆ་&quot; བརྒྱུད་ནས། ལོ་རྒྱུས་ནི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་འགྲན་རྩོད་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པར། གནམ་གཤིས་དང་། སྐྱེ་ཁམས། དཔལ་འབྱོར་སོགས་ཀྱི་རྒྱུ་རྐྱེན་དུ་མ་འདུས་པ་ཞིག་ཡིན་པའི་ &quot;ཕྱོགས་བསྡུས་ལོ་རྒྱུས་རིག་པའི་&quot; ཐབས་ལམ་ཤེས་པར་བྱེད་དགོས།</text>
      <sha1>0q35prdislmubfgsn1yctpiqcuelz7v</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>