উইকিপিডিয়া
bpywiki
https://bpy.wikipedia.org/wiki/%E0%A6%AA%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%B2%E0%A6%BE_%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%BE
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
মিডিয়া
বিশেষ
য়্যারী
আতাকুরা
আতাকুরার য়্যারী
উইকিপিডিয়া
উইকিপিডিয়া য়্যারী
ছবি
ছবি য়্যারী
মিডিয়াউইকি
মিডিয়াউইকির য়্যারী
মডেল
মডেলর য়্যারী
পাংলাক
পাংলাকর য়্যারী
থাক
থাকর য়্যারী
হমিলদুৱার
হমিলদুৱার য়্যারী
TimedText
TimedText talk
মডিউল
মডিউল আলাপ
ইভেন্ট
ইভেন্ট আলোচনা
সাপুকাইয়া ডো সুল
0
26523
897300
877173
2026-09-28T15:54:11Z
Kuruminha
28549
897300
wikitext
text/x-wiki
<!-- See [[উইকিপিডিয়া:ব্রাজিলর শহর]] for details -->
{{ব্রাজিলর পৌরসভার পৌর-ঝাপি
|নাঙ = সাপুকাইয়া ডো সুল
|চিনৎ =
|মানচিত্রগ = RioGrandedoSul_Municip_SapucaiadoSul.svg
|ফিরাল =
|প্রতিষ্ঠাকাল =
|link_চিনৎ =
|link_ফিরাল =
|মেয়রগ =
|দলহান =
|state = Rio Grande do Sul
|latd = | longd =
|রাজ্য = রিও গ্রান্ডে ডো সুল
|লয়াগ = [[খা, ব্রাজিল|খা]]
|সময়রলয়াগ =
|উচহান =
|মানু লেহা মারি = ২০০০
|পুল্লাপ = ১২২,৬৭৭
|জিলা = ৬২,৩৪৫
|মুনি = ৬০,৩৩২
|ঘনহান = ২,০৯১,.৮৯
|লয়াহান = ৫৮,.৬৪
|area_telephone =
|postal_code =
|ওয়েব =
|footnotes =
}}
'''সাপুকাইয়া ডো সুল''' ([[পর্তুগীজ ঠার|পর্তুগীজ]]:Sapucaia do Sul), এহান ব্রাজিলর [[খা, ব্রাজিল|খা]] [[ব্রাজিলর লয়াগি|লয়া]]র [[রিও গ্রান্ডে ডো সুল]] [[ব্রাজিলর রাজ্যহানি|রাজ্য]]র [[ব্রাজিলর পৌরসভাহানি|পৌরসভা]] আহান।
==ভৌগলিক উপাত্ত==
পৌরসভা এহার আয়তন (লয়াহান) ৫৮,.৬৪ [[বর্গ কিলোমিটার]]।
==জনসংখ্যার উপাত্ত==
ব্রাজিলর ২০০০ মারির মানুলেহা (লোক গননা) অনুসারে সাপুকাইয়া ডো সুল পৌরসভাহানর জনসংখ্যা ইলাতাই ১২২,৬৭৭ গ।<ref name="census">{{cite web | accessdate = জুন ১৯ | accessyear = মারি ২০০৭ | url = http://www.ibge.gov.br/cidadesat/default.php | title = ব্রাজিলর ২০০০ মারির মানুলেহা (লোক গননা) (IBGE)}}</ref> অতার মা মুনি ৪৯% (৬০,৩৩২গ) বারো জিলা/বেয়াপা ৫১%(৬২,৩৪৫গ)। এরে পৌরসভার মানু ১২১,৭৩৯গ শহরেদে বারো ৯৩৮গ গাঙেদে থাইতারা। হারি বর্গ কিলোমিটারে ২,০৯১,.৮৯গ মানু পরিসি।
==Notable people==
* Alan Augusto Da Silva - Youtuber, moved to Sapucaia Do Sul from [[Novo Hamburgo]], known online as "N. Brio Da Zuera"
==পাসিতা==
{{পাসিতা তালিকা}}
{{ব্রাজিলর নাপুরাসে পৌরসভাহান}}
{{রিও গ্রান্ডে ডো সুলর পৌরসভাহানি}}
{{ব্রাজিলর লয়া}}
[[থাক: রিও গ্রান্ডে ডো সুলর পৌরসভাহানি]]
elrihi0gjmhmdxcer90zqh37t2wzjbz
897301
897300
2026-09-28T16:08:53Z
NDG
27345
[[Special:Contributions/Kuruminha|Kuruminha]] ([[User talk:Kuruminha|আলাপ]])-এর সম্পাদিত সংস্করণ হতে [[User:Aishik Rehman|Aishik Rehman]]-এর সম্পাদিত সর্বশেষ সংস্করণে ফেরত যাওয়া হয়েছে
877173
wikitext
text/x-wiki
<!-- See [[উইকিপিডিয়া:ব্রাজিলর শহর]] for details -->
{{ব্রাজিলর পৌরসভার পৌর-ঝাপি
|নাঙ = সাপুকাইয়া ডো সুল
|চিনৎ =
|মানচিত্রগ = RioGrandedoSul_Municip_SapucaiadoSul.svg
|ফিরাল =
|প্রতিষ্ঠাকাল =
|link_চিনৎ =
|link_ফিরাল =
|মেয়রগ =
|দলহান =
|state = Rio Grande do Sul
|latd = | longd =
|রাজ্য = রিও গ্রান্ডে ডো সুল
|লয়াগ = [[খা, ব্রাজিল|খা]]
|সময়রলয়াগ =
|উচহান =
|মানু লেহা মারি = ২০০০
|পুল্লাপ = ১২২,৬৭৭
|জিলা = ৬২,৩৪৫
|মুনি = ৬০,৩৩২
|ঘনহান = ২,০৯১,.৮৯
|লয়াহান = ৫৮,.৬৪
|area_telephone =
|postal_code =
|ওয়েব =
|footnotes =
}}
'''সাপুকাইয়া ডো সুল''' ([[পর্তুগীজ ঠার|পর্তুগীজ]]:Sapucaia do Sul), এহান ব্রাজিলর [[খা, ব্রাজিল|খা]] [[ব্রাজিলর লয়াগি|লয়া]]র [[রিও গ্রান্ডে ডো সুল]] [[ব্রাজিলর রাজ্যহানি|রাজ্য]]র [[ব্রাজিলর পৌরসভাহানি|পৌরসভা]] আহান।
==ভৌগলিক উপাত্ত==
পৌরসভা এহার আয়তন (লয়াহান) ৫৮,.৬৪ [[বর্গ কিলোমিটার]]।
==জনসংখ্যার উপাত্ত==
ব্রাজিলর ২০০০ মারির মানুলেহা (লোক গননা) অনুসারে সাপুকাইয়া ডো সুল পৌরসভাহানর জনসংখ্যা ইলাতাই ১২২,৬৭৭ গ।<ref name="census">{{cite web | accessdate = জুন ১৯ | accessyear = মারি ২০০৭ | url = http://www.ibge.gov.br/cidadesat/default.php | title = ব্রাজিলর ২০০০ মারির মানুলেহা (লোক গননা) (IBGE)}}</ref> অতার মা মুনি ৪৯% (৬০,৩৩২গ) বারো জিলা/বেয়াপা ৫১%(৬২,৩৪৫গ)। এরে পৌরসভার মানু ১২১,৭৩৯গ শহরেদে বারো ৯৩৮গ গাঙেদে থাইতারা। হারি বর্গ কিলোমিটারে ২,০৯১,.৮৯গ মানু পরিসি।
==পাসিতা==
{{পাসিতা তালিকা}}
{{ব্রাজিলর নাপুরাসে পৌরসভাহান}}
{{রিও গ্রান্ডে ডো সুলর পৌরসভাহানি}}
{{ব্রাজিলর লয়া}}
[[থাক: রিও গ্রান্ডে ডো সুলর পৌরসভাহানি]]
2r398410ch713r288kzbp31t2j74sxj
বাংলাদেশর ৱাইসাঙনির লালফাম
0
57084
897302
895946
2026-09-29T00:32:13Z
InternetArchiveBot
21793
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
897302
wikitext
text/x-wiki
{{পৌঝাপি লালফাম
|conflict=বাংলাদেশে মুক্তি যুদ্ধ
|partof=[[ভারত-পাকিস্তান যুদ্ধ ১৯৭১]]
|image=[[ছবি:1971 surrender.jpg|300px]]
|caption= [[ডিসেম্বর ১৫]],[[১৯৭১]] তারিখে জেনারেল [[আমির আবদুল্লাহ খান নিয়াজী]], [[আত্মসমর্পনর দলিল(১৯৭১)|আত্মসমর্পনর দলিল]]হানাত জেনারেল [[জগজিত সিং অরোরা]] গিরকর মুঙে সই করের।
|date=[[২৬ মার্চ]], [[১৯৭১]]-[[ডিসেম্বর ১৬|১৬ ডিসেম্বর]],[[১৯৭১]]
|place=[[বাংলাদেশ]]
|casus=
|territory=[[পূর্ব পাকিস্তান]]-এত্ত [[বাংলাদেশ]]
|result=• বাংলাদেশ ও ভারতে জিঙলা<br />
• বাংলাদেশর স্বাধীনতা
|combatant1= [[মুক্তিবাহিনী]]<br /> [[ভারত]]
|combatant2=[[পাকিস্তান]] <br />
|commander1=জেনারেল [[মহম্মদ আতাউল গণি ওসমানী]]<br /> জেনারেল [[জগজিত সিং অরোরা]]<br />ফিল্ড মার্শাল [[শ্যাম মানেকশ']]
|commander2= জেনারেল [[আমির আবদুল্লাহ খান নিয়াজী]]<br />জেনারেল [[টিক্কা খান]]
|strength1='''[[ভারত]]''': ২,৫০,০০০ <ref name=ACIG>''[http://www.acig.org/artman/publish/article_326.shtml India - Pakistan War, 1971; Introduction]'' - Tom Cooper, Khan Syed Shaiz Ali</ref> <br /> '''[[মুক্তিবাহিনী]]''': ১,০০,০০০<ref name=ACIG> ''[http://www.acig.org/artman/publish/article_326.shtml India - Pakistan War, 1971; Introduction]'' - Tom Cooper, Khan Syed Shaiz Ali</ref><ref>Pakistan & the Karakoram Highway By Owen Bennett-Jones, Lindsay Brown, John Mock, Sarina Singh, Pg 30</ref>
|strength2='''[[পাকিস্তান|পাক বাহিনী]]''': ~ ১,০০,০০০<br />
'''Para Military''': ~২৫,০০০<ref>p442 Indian Army after Independence'' by KC Pravel: Lancer 1987 [ISBN 81-7062-014-7]</ref>
|casualties1='''[[ভারত]]:''' ১,৪২৬ [[Killed in action|KIA]]<br /> ৩,৬১১ Wounded (Official)<br />১,৫২৫ [[Killed in action|KIA]]<br /> ৪,০৬১ Wounded <ref name=FallOfDacca> Figures from ''The Fall of Dacca'' by [[জগজিত সিং অরোরা]] in ''The Illustrated Weekly of India'' dated [[23 December]] [[1973]] quoted in ''Indian Army after Independence'' by KC Pravel: Lancer 1987 [ISBN 81-7062-014-7]</ref>
<br />'''[[মুক্তিবাহিনী]]:''' ??? মৰেগৈ
|casualties2='''[[পাকিস্তান]]''' ~৮,০০০ [[Killed in action|KIA]] <br /> ~১০,০০০ Wounded <br /> ৯১,০০০ [[যুদ্ধ বন্দী]]<br /> (৫৬,৬৯৪ Armed Forces <br /> ১২,১৯২ Paramilitary <br /> rest civilians)<ref name=FallOfDacca/>
<ref> Figure from ''Pakistani Prisioners of War in India'' by Col S.P. Salunke p.10 quoted in ''Indian Army after Independence'' by KC Pravel: Lancer 1987 [ISBN 81-7062-014-7]</ref> <br />
|notes=[[বাংলাদেশর ৱাইসাঙনির লালফাম#Atrocities|নাগরিক মৃত্যুর সংখ্যা]]: প্ৰৱন্ধত ২৬,০০০ ৰ পৰা ৩০,০০০,০০০ পৰ্যন্ত অনুমান আছে।<ref name=MathewWhite>Matthew White's ''[http://users.erols.com/mwhite28/warstat2.htm#Bangladesh Death Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century]''</ref><ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/asia/2010/03/2010325151839747356.html |title=Bangladesh sets up war crimes court – Central & South Asia |publisher=Al Jazeera English |date=25 March 2010 |accessdate=23 June 2011}}</ref>
}}
'''বাংলাদেশর ৱাইসাঙনির লালফাম''' ([[বাংলা ঠার|বাংলা ঠারে]]: মুক্তিযুদ্ধ ''Muktijuddho'')) অসিলতা [[মারি ১৯৭১|১৯৭১]] মারিত। ১৯৭১ মারির মার্চ মাহার ২৫ তারিকেত্ত ডিসেম্বর মাহার ১৬ তারিক পেয়া চলেসিল যুদ্ধ এহার মাধ্যমে [[বাংলাদেশ]] [[পাকিস্তান]]রাঙতো স্বাধীনতা পাসিলা। বাংলাদেশর ৱাইসাঙনির লালফামলো মাততে গেলেগে নিয়াম য়ারিগর মাহি মাতানি লাগের। লালফাম এহানরে বলিপাতার বিরুদ্ধে সলপাতার লালফামহান মাতানি য়াকরের। ১৯৭১সালর আগে বাংলাদেশ বুলিয়া দেশ আহানর অস্তিত্ব নেয়সিল। উবাকা বাংলাদেশ আসিলতা ইমে [[পাকিস্তান]]র প্রদেশ আহান। নাঙহান আসিলতা [[পূর্ব পাকিস্তান]], বারো এবাকার পাকিস্তান এহার নাঙহান আসিলতা [[পশ্চিম পাকিস্তান]]। [[মারি ১৯৪৭]] এ দেশভাগ অলির সমেয়ত শিচ্চিল ধর্মহার মাতুং ইলয়া লিশিং মাইল দুরেইর দেশ দুহানরে আকহান দেশ বুলিয়া খেইকরানি অসিল। পুর্ব পাকিস্তানর হাবি শাসন বারো মাককগি আসিলাতা পশ্চিম পাকিস্তানেত্ত। পয়লাকাতই পাকিস্তানর শাসকগোষ্ঠী এতাই তানুর একদারিয়া নীতি দেহুয়ানি অকরলা।তানুর অত্যাচার নির্যাতন খাংকরে নারিয়া পুর্ব পাকিস্তানর হাবি মানু বারো সামরিক বাহিনী আকপেই অইলা বার [[ভারত]]র পাংলাকলো [[মুক্তিবাহিনী]] বুলিয়া যোদ্ধা দল আহান হংকরলা। মুক্তিবাহিনীয়ে [[ইস্ট বেঙ্গল রেজিমেন্ট]], [[ইস্ট পাকিস্তান পুলিশ]], ইস্ট পাকিস্তান রাইফেলস বারো আর আর সামরিক বেসামরিক গ্রুপর লগে তিলয়া পশ্চিম পাকিস্তানর লগে যুদ্ধ করলা। যুদ্ধত নিয়াম প্রাণহানি বারো ক্ষযক্ষতি অইল। নয় মাহা যুদ্ধর পিসেদে ১৯৭১ সালর ১৬ ডিসেম্বর তারিকে পশ্চিম পাকিস্তানর সেনাবাহিনীয়ে পরাজয় বরন বারো আত্মসমর্পন করলা। এসাদে বিশ্বর মিমাঙে [[বাংলাদেশ]] বুলিয়া দেশ আহানর জরম অইল।
== লালফামর রাগাগো ==
=== ১৯৫২ মারির ঠারর লালফাম ===
[[মারি ১৯৪৭]]- এ পাকিস্তান হঙনির পিসে পশ্চিম পাকিস্তানর রাজনীতিবিদ হাবি পাকিস্তানর সরকারর ডাঙর পদফাম উতা কালকরিয়া থয়লা। [[মারি ১৯৪৮]]-এ পাকিস্তানর গভর্ণর জেনারেল [[মুহম্মদ আলী জিন্না]] গিরকে ভাষন আহারমা মাতেসিল [[উর্দু ঠার]] এহানরে আস্তা পাকিস্তানর জাতীয় ঠারহান বুলিয়া ঘোষনা করানি অইতয়, যদিচ পূর্ব পাকিস্তানে উর্দু ঠারর চল নেয়সিল বুল্লেউ য়াকরের। পূর্ব পাকিস্তানর বাংলা টটরেকুরা মানুয়ে ঘোষনা এহানরে চুম নাপেয়া প্রতিবাদ জানুয়েইলা। পূর্ব পাকিস্তানে বাংলাঠারর সম-মর্যাদার দাবীলো লালফামর অকরাগো এসাদে অইল।
[[ছবি:1952 Bengali Language movement.jpg|থাম্ব|250px|২১ ফেব্রুয়ারি,১৯৫২'ত ঠারর দাবীলো মিছিল]]
[[মারি ১৯৫২]]র ফেব্রুয়ারী মাহাত পূর্ব পাকিস্তানর গভর্নর খাজা নাজিমুদ্দিন গিরকে যেবাকা হারপুয়াদিল যে পাকিস্তান সরকারর সিদ্ধান্ত উহানই মানানি অইতয, উবাকা লালফামর জ্বিগো গরংকো ডাঙর অইল পারা। পুলিশে ১৪৪ ধারা জারি করিয়া মিটিং-মিছিল বন্ধ করলা। ২১ ফেব্রুয়ারি, [[মারি ১৯৫২]]ত সরকারর আদেশ নাকরিয়া [[ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়]]-র নিয়ামপারা ছাত্র, অজালকেই বারো আরতাউ সাধারন মানু তিলয়া মিছিল করলাগা। মিছিলহান ঢাকা মেডিক্যাল কলেজর কাদাহাত আহানি লগে লগে পুলিশে গুলি গাদ্দিলা। পুলিশর গুল্লিক শহিদ অইলা আব্দুস সালাম, রফিক, বরকত, জব্বার বারো আরতাউ নাঙ ইআরনাপাসি শাদিদ কতগো। পিসে পিসেদে ঘটনা এহানর জেরলো পুরা পূর্ব পাকিস্তানে প্রতিবাদর জ্বিগো ছিতারল। এসাদে প্রতিবাদ বিক্ষোভর মুঙে পাকিস্তান সরকারে বাংলা ঠাররে স্বীকতি নাদিয়া নারলো। ফেব্রুয়ারি মাহার ২১ তারিক এবাকা বিশ্বরমা [[ইমার ঠারর আন্তর্জাতিক দিবস]] বুলিয়া পালিত অর।
=== ১৯৫৪ মারির নির্বাচন বারো পিসেকার সামরিক শাসন===
১৯৫৪ মারির ১০ই মার্চ পাকিস্তানর সাধারণ নির্বাচন উহানাত পূর্ববঙ্গত যুক্তফ্রন্ট হাবিত্ত বপিয়া আসন পেয়া সরকার হঙকরেসিলা। কিন্তু পাকিস্তানি শাষকগোষ্ঠীয়ে বাঙরার মানুর এরে বিজয় এহানরে এমানিয়া নেনা নারলা। মাত্র আড়াই মাহার বিতরে ৩০শে মে কেন্দ্রীয় সরকারর য়াথাঙ পেয়া মন্ত্রিসভা বাগেদিলা বারো বাঙলাতা রাষ্ট্রপতি শাসন জারি করলা। ১৯৫৯ সালে পুরা পাকিস্তানে সাধারণ নির্বাচনর সমেয়হান আহিলে বাঙালিরমা নিয়াম হারৌপার ঢউ আগো আহিল। জনসংখ্যার ৫৬ ভাগ বাংগালি, অহানে নির্বাচন এহানর ফলাফল খালকরিয়া কেন্দ্রীয় সরকারে নির্বাচন বানচাল করানির ষড়যন্ত্রত লিপ্ত অইল। এরে ধারাবাহিকতাত ১৯৫৮ মারির ৭ই অক্টোবর পাকিস্তানে সামরিক শাসন জারি অইল। ১৯৬২ মারিত সামরিক শাসন তুলিয়া নিলাগা আরো বাঙলার ছাত্রসমাজ বারো অধিকারের দাবিলো বারো লালফামে লামলা।
== লালফাম ==
=== ২৫ মার্চর হত্যাযজ্ঞ ===
===স্বাধীনতার ঘোষণা===
=== অস্থায়ী সরকার হঙকরানি ===
১৯৭১ সালর ১৭ এপ্রিল মুক্তিযুদ্ধ সিজিল করানির কা অস্থায়ী বাংলাদেশ সরকারর লিংখাত অইল কুষ্টিয়া জেলার মেহেরপুর মহকুমা (এবাকা জেলা) বৈদ্যনাথ তলার ভবেরপাড়া নাঙর গাঙে। [[শেখ মুজিবুর রহমান]] উহাত অনুপস্থিত আসিল বারো তারে রাষ্ট্রপতি পদফাম দিয়া সরকার হংকরানি অইলগ। অস্থায়ী রাষ্ট্রপতির দ্বায়িত্ব নেসিলগা [[সৈয়দ নজরুল ইসলাম]] এবং প্রধানমন্ত্রীগোর পদফামহান [[তাজউদ্দীন আহমদ]] গিরকরাং দেসিলা <ref> মুক্তিযুদ্ধের ইতিহাস (পৃষ্ঠা ১০-১১) - মুহম্মদ জাফর ইকবাল</ref>। বাংলাদেশর পয়লা সরকার দেশী-বিদেশী সাংবাদিকর মুঙে সাংগাল করিয়া আনুষ্ঠানিকভাবে দায়িত্ব নিলাগা। ঔরে সাংগাল করানির অনুষ্ঠান উহানাত বাংলাদেশর ৱাইসাঙনির ঘোষণাপত্র পাঠ করলা, বারো ২৬ মার্চেত্ত বাংলাদেশরে আনুষ্ঠানিকভাবে স্বাধীন সার্বভৌম রাষ্ট্র আহান বুলিয়া পরিচয় দেনা অকরলা।
=== যুদ্ধক্ষেত্র ===
=== বাংলাদেশরে ভারতে স্বীকৃতি দিলা ===
===বুদ্ধিজীবী হত্যা===
=== ১৬ ডিসেম্বর ===
== পাসিতা ==
{{পাসিতা তালিকা}}
== মিলাপ অসে পাতাহানি ==
* [[বাংলাদেশ]]
* [[১৯৭১]]
== ওয়েব মিলাপ ==
* [https://web.archive.org/web/20120316152630/http://banglapedia.search.com.bd/HT/W_0020.htm Banglapedia article on the Liberation war of Bangladesh]
* [https://web.archive.org/web/20081011225115/http://www.banglagallery.net/vdo/index.php Video Streaming of 5 Liberation war documentaries]
* [https://web.archive.org/web/20161228155156/https://mukto-mona.com/1971/English/archive.htm Video, audio footage, news reports, pictures and resources from Mukto-mona]
* [https://web.archive.org/web/20100823212038/http://www.ethikana.com/gallery/war.htm Picture Gallery of the Language Movement 1952 & the Independence War 1971 of Bangladesh]
* [https://web.archive.org/web/20050310184045/http://www.newagebd.com/2005/feb/18/feb18/xtra_also3.html Bangladesh Liberation War. Mujibnagar. Government Documents 1971]
* [https://web.archive.org/web/20080411121823/http://meltingpot.fortunecity.com/hastings/430/index.html Images of genocide committed by Pakistan Army in Bangladesh] <sub>Graphic images, viewer discretion advised</sub>
* [https://web.archive.org/web/20161228155156/https://mukto-mona.com/1971/English/archive.htm Video, audio footage, news reports, pictures and resources from Muktomona]
* [https://web.archive.org/web/20110723203401/http://www.virtualbangladesh.com/history/holocaust.html Virtual Bangladesh: History: Holocaust 1971]
* [http://www.gendercide.org/case_bangladesh.html Case Study: Genocide in Bangladesh, 1971 from Gendercide.org]
* [https://web.archive.org/web/20090920000129/http://www.redress.org/publications/Bangladesh.pdf Torture in Bangladesh 1971–2004 (PDF)]
* [https://web.archive.org/web/20100725125041/http://www.globalwebpost.com/genocide1971/witness/rounaq.htm Eyewitness Accounts: Genocide in Bangladesh]
* [https://web.archive.org/web/20060416081635/http://www.engr.uconn.edu/~faisal/Genocide.html Genocide 1971]
* [https://web.archive.org/web/20100420024148/http://drishtipat.org/1971/war.htm The women of 1971. Tales of abuse and rape by the Pakistan Army.]
* [https://web.archive.org/web/20080430164302/http://humanists.net/avijit/26th_march/nights_and_days.htm Eyewitness account of the massacre at Dhaka University]
* [https://web.archive.org/web/20090215204310/http://mukto-mona.com/new_site/mukto-mona/Articles/kasem/mathematics_genocide.htm Mathematics of a Massacre, Abul Kashem]
* [http://www.bangla2000.com/Bangladesh/Independence-War/Report-Hamoodur-Rahman/default.shtm The complete Hamoodur Rahman Commission Report]
* [https://web.archive.org/web/20030501230820/http://www.bangladeshmariners.com/HmdrRprt/71mass.html 1971 Massacre in Bangladesh and the Fallacy in the Hamoodur Rahman Commission Report, Dr. M.A. Hasan]
* [https://web.archive.org/web/20080223123938/http://www.adhunika.com/issues/wpawc71.html Women of Pakistan Apologize for War Crimes, 1996]
* [https://web.archive.org/web/20060225192305/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_30-6-2005_pg1_2 Pakistan Army not involved in 1971 Rapes, by Khalid Hasan, Daily Times, [[30 June]] [[2005]].]
* [https://web.archive.org/web/20080820023659/http://www.drishtipat.org/1971/war-susan.html Against Our Will: Men, Women and Rape by Susan Brownmiller, 1975]
* [http://www.dawn.com/2005/07/07/nat3.htm Sheikh Mujib wanted a confederation: US papers, by Anwar Iqbal, Dawn, [[7 July]] [[2005]]]
* [http://www.muktadhara.net/page11.html Page containing copies of the surrender documents]
* [https://web.archive.org/web/20100715183019/http://jonmojuddho.org/ A website dedicated to Liberation war of Bangladesh]
* [http://indianarmy.nic.in/arimage/Pak_surrender.WMV Video clip of the surrender by Pakistan]
* [https://web.archive.org/web/20210926052212/http://www.banglagallery.com/gallery/categories.php?cat_id=5 Bangladesh Liberation War Picture Gallery] <sub>Graphic images, viewer discretion advised</sub>
0mk45tzlhshb8mxdj97ji8l67jy30e1