Wikipedia brwiki https://br.wikipedia.org/wiki/Degemer MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Media Dibar Kaozeal Implijer Kaozeadenn Implijer Wikipedia Kaozeadenn Wikipedia Restr Kaozeadenn Restr MediaWiki Kaozeadenn MediaWiki Patrom Kaozeadenn Patrom Skoazell Kaozeadenn Skoazell Rummad Kaozeadenn Rummad TimedText TimedText talk Modulenn Kaozeadenn modulenn Event Event talk 0 755 2192309 2152661 2026-06-02T22:21:47Z Ch. Rogel 46 Un tamm kampenn 2192309 wikitext text/x-wiki Unan deus an doareoù skrivañ brezhoneg eo an '''etrerannyezhel'''. == Istor == Savet e oa bet an etrerannyezhel etre 1971 ha 1974 diwar labour ur bodad-labour, tud o implij ar skritur skolveuriek ha tud o implij ar skritur [[peurunvan]] ennañ. Implijet e voe meur a wezh gant an ti-embann [[Skol Vreizh]], ur skourr eus [[Ar Falz]] e lodenn diwezhañ ar c'hantved, hag e-barzh al levr-deskiñ ''Le breton sans peine'' skrivet gant [[Fañch Morvannou]] hag embannet e 1979 gant an [[Assimil]]. Gant ar skritur-se oa bet klasket ma ya an holl vrezhonegerien gant ar memes skritur : sistem an etrerannyezhel zo etre ar [[skolveurieg]] hag ar [[peurunvan]]. Ganti e oa klasket dilemel ar savboentoù politikel, ha bezañ tostoc’h eus an doareoù-distagañ stankañ hag eus an etimologiezh war-un-dro. Pa voe savet gant ur bochad kelennerien, aesat an deskadurezh a voe e bal pennañ. == Gounidoù gortozet eus implij an etrerannyezhel == * Tost eo deus skritur ar [[kembraeg|c'hembraeg]] (ha deus re ar [[kerneveureg|c'herneveureg]]) evid ar gerioù a etimoloji keltieg (ha kar-tost dre-se eus an doare skrivañ ijinet gant [[Olier Mordrel]] (an "doare-skriva keltieg"): ''newez'' vs. ''newydd'', ''neizh'' vs. ''nyth'', ''gwis'' vs. ''gwys'', ''nos'' vs. ''nos''... * Tost eo deus skritur ar galleg evid ar gerioù à etimoloji latin: ''poeson'' vs. ''poison'', ''friset'' vs. ''frisé'', ''adress'' vs. ''adresse''... * Tostoc'h eo deus distagadur ar brezhoneg [[Kerne]]/[[Treger]] eget skritur all en e raok. == Rebechoù graet == * An "ss" e-barzh gerioù e-gis "assossiassion"... * Pell eo diouzh skrivadurioù boas gerioù kevatal e galleg : "gas" (evit "gaz"), "ris" (evit "riz"). * Skrivadurioù souezhus evel ar "zz" : "krizzoc'h". * Terriñ reolenn an distagadur en ur lakaat troc'hoù e-barzh gerioù evel "tri-zeg" (evit "trizek"), "di-zesk" (evit "dizesk"). * Plantañ reuz e-lec'h ne oa ket ezhomm (piv ac'h aio da skrivañ "fest-nos" ?) * E-barzh ar fin ne chañch ket kemend-all deus ar ''peurunvan'' (dalc'hen a ra ar "zh" simbolek)... mes notomp ur sort, e vez implijet iwe ar "zh" e treuskrivadur ar chineg. == Adaozoù kinniget == Meur a zen en doa kavet dezhañ a c'helje bet chañchet tra pe dra : * Gober gant "th" e-lech "zh" (evit bout tostoc'h deus ar c'hembraeg, ha deus ar saozneg); *Albert Deshayes en e geriadur a ginnig ober gant "rz" hepken pa vez "rh" e gwenedeg: ''kerzed'', evit KLT ''kerzet'' ha gwenedeg ''kerhet''. * Gober gant "w" e-lech "ù": ''pilhow'' e-lec'h ''pilhoù'', ha skriviñ ''pilhower'' e-lec'h ''pilhaouer'', pezh zo lojikoc'h; == Implij er XXI{{vet}} kantved == Pa zo aet da vestr war an dachenn foran ar reizhskrivadur peurunvan, ne weler ket mui pennadoù pe levrioù embannet e etrerannyezhel. Pa ne voe ket degemeret gant tiez-embann all, nemet Skol Vreizh, n'eo ket bet implijet gant muioc'h un daouzennad skrivagnerien. Kinniget eo bet gant [[Jean-Claude Le Ruyet]] silañ un nebeud eus e bennaennoù er reizhskrivadur stankañ, ar peurunvan evit abegoù pedagogel displeget en e dezenn. Taolenn sintetek an diforc'hoù a zo etre ar skriturioù brezhoneg: {| border=0 ! [[Skritur KLT "Feiz ha Breiz"]] ! [[Skritur brehoneg Guéned mod Dihunamb]] ! [[Peurunvan]] ! [[Skolveurieg]] ! [[Etrerannyezhel]] |----- | evit | aveit, eit | evit | evid | ewid |----- | skouer | skuér, skuir | skouer | skwer | skwer |----- | emzao | emsaù | emsav | emzao | emsav |----- | biz | biz | biz | biz | bis |----- | mat | mat | mat | mad | mad ''ha'' mat ''(met bez' zo un diforc'h etre an daou. Gw. '''Geriadur ar brezhoneg a-vremañ''')'' |----- | guelout, gwelet | guélet | gwelout/et | gweloud/ed | gweloud/gweled |----- | kas | kas | kas | kas | kass |----- | mont | monet, mont | mont | mond | moned/mont |----- | pasaat | pasat | pasaat | pasaad/pasâd | passaad |----- | c’hoaz | hoah | c’hoazh | c’hoaz | c’hoazh |----- | c’houec’h | hueh | c’hwec’h | c’hweh | c’hwec’h |----- | noz | noz | noz | noz | nos |----- | brezoneg/k | brehoneg/k | brezhoneg/k | brezoneg | brezhoneg |----- | diou | diù | div | diou | diw |----- | uhela(n) | ihuéllan | uhelañ | uhella | uhellañ |----- | senti | sentein | sentiñ | senti | sentiñ |} ==Peder reolenn distagadur== Ouzphenn reolennoù skritur an etrerannyezhel, da skouer an '''ss''', '''s''', '''z''', '''zh''', e kaver ivez un toullad reolennoù fonetikel arall liammet douzh prosodïezh ar yezh, da lâred eo plass ar poues-mouezh, hirderioù ar vogalennoù er gerioù taol-mouezhiet, distagadur an dibennoù absolut ha distagadur ar liammadurioù dirag ur vogalenn. Da gentañ e vez implijet pennreolenn an diveradur a-benn merkiñ dibennoù absolut ar gerioù. Kensavet eo sistem reizhskrivadurel an etrerannyezhel diwar diveradur ar gerioù, da lâred eo perag e vez skrivet '''BAG''' ged ur '''G''' ha '''TOK''' ged ur '''K''' tra ma vez klewet '''/bak/''' ha '''/tok/'''? Klewet e vez ar memes fonem '''/k/''' tra ma vez skrivet '''G''' diouzh un tu ha '''K''' diouzh an tu arall. N'eus namaed da glask diveradur ar ger '''BAG''' > '''BAGoù''' / '''BAGig''' ha '''TOK''' > '''TOKoù''' / '''TOKig'''. Ged an diveradur, e vez klewet '''G''' er ger '''baGoù''' ha '''K''' er ger '''toKoù'''. Ged an etrerannyezhel e vez arveret ar bennreolenn-mañ d'an holl c'herioù : d'an anvioù-kadarn, d'an anvioù-gwan, d'an adverboù, d'an araogennoù, d'an anvioù-lec'h ... Da lâret eo e vez kensavet sistem reizhskrivadurel an etrerannyezhel diwar brederioù fonetikel hepken. Setu roll ar reolennoù : * Reolenn 1 : ar poues-mouezh. * Reolenn 2 : hirded ar vogalennoù er silabennoù taol-mouezhiet. * Reolenn 3 : an dibennoù absolut. * Reolenn 4 : ar liammadurioù dirag ur vogalenn. == Notennoù ha daveennoù == {{daveoù}} [[Rummad:Doareoù-skrivañ ar brezhoneg]] fxfjrcbro72hvcy7mydbfarz0vrt092 0 5230 2192324 2190166 2026-06-03T09:20:44Z Flo Goni 91190 /* Ya d'ar brezhoneg */ 2192324 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Pleskob | skeudenn = Plescop_-_mairie_01.jpg | anvOfisiel = Plescop | Yezh = | anvYezh = | bro = {{Bro-Gwened}} | departamant = {{Mor-Bihan}} | arondisamant = [[Arondisamant Gwened|Gwened]] | kanton = [[Kanton Gwened-2|Gwened-2]] | maer = Loïc Le Trionnaire | amzer-gefridi = 2014-2026 | cp = 56890 | etrekumuniezh = [[Mor Bihan - Gwened Tolpad-kêrioù]] | bro velestradurel = [[Bro Gwened]] | lec'hienn web = {{fr}}[http://www.plescop.fr/ www.plescop.fr] | gorread = 23.35 | ledred = 47.6997222222 | hedred = -2.80472222222 | uk = 50 | ubi = 17 | ubr = 67 | alc'hwez = Ar maerdi. | ardamezioù = Blason ville fr Plescop (Morbihan).svg }} Er [[Mor-Bihan]] e [[Breizh]] emañ [[kumun c'hall|kumun]] '''Pleskob'''. 6 200 annezad a oa enni hervez an [[EBSSA]] e [[2022]]. == Douaroniezh == === Kumunioù amezek === {{Lec'hiadur kêr|kêr=''Pleskob''|gwalarn=[[Pluvergad]], [[Gregam]]|norzh=[[Gregam]]|biz=[[Meukon]]|kornôg=[[Pluvergad]] (''[[Meriadeg (kêr)|Meriadeg]]'')|reter=[[Sant-Teve]]|gevred=[[Gwened]]|su=[[Ploveren]]|mervent=[[Plougonvelen]]|enklozadur=}} == Anv == * Erwan Vallerie (1995) ː '''Ploescob''', 1365; 1387; '''Ploeescob''', 1427; '''Ploescob''', 1453; '''Ploesgob''', 1516; '''Ploascal''', 1630; '''Ploesko''', 1636 == Ardamezioù == ''"En argant e dreustell en gul karget gant teir bezanten en aour, hag heuliet gant c'hwec'h brizhenn erminig en sabel, 3, 3"'' Ardamezioù Aotrou Pontsal, eskop Gwened ha bezkañseller Breizh e-kerzh ar XVt kantvad; aotrou Kerdrean. == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Melestradurezh: krouet e voe ar gumun e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet e [[Kanton Gregam (1790)|kanton Gregam]]; e [[Bann Gwened]] edo. Gant lezenn an ''8 pluviôse an IX'' ([[28 Genver|28 a viz Genver]] [[1801]]), dezhi an titl ''loi portant réduction du nombre de justices de paix'', e voe miret ha brasaet ar c'hanton dindan anv [[Kanton Gregam|kanton Gregam]] ivez ha chom ha reas Pleskob ennañ. Lakaet e oa bet Pleskob en [[arondisamant Gwened]] bet krouet e 1800<ref>{{fr}}Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, Ar Faoued, 2006, pajenn 237 </ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=27067 Cassini - EHESS - Pleskob - Fichenn ar gumun] </ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== Brezelioù ==== ===== [[Brezel-bed kentañ]] ===== * Mervel a reas 59 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 5,36 % eus he foblañs e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56158&dpt=56&idsource=69915&table=bp09 Memorialgenweb]</ref>. ===== [[Eil Brezel-bed]] ===== * Fuzuilhet e voe ur gwaz ag ar gumun e Landordu e [[Berne]], d'ar [[6 Gouhere|6 a viz Gouhere]] [[1944]] abalamour d'e berzh er [[Rezistañs]]; barnet e oa bet d'ar marv gant lez-varn al Lu [[Alamagn|alaman]] [[Ar Faoued (Mor-Bihan)|Ar Faoued]]<ref>{{fr}}René Le Guénic, ''Morbihan - Mémorial de la Résistance'', 1998, pajennoù 21 ha 22 </ref>. * Mervel a reas nav den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56158&dpt=56&idsource=69915&table=bp09 Memorialgenweb]</ref>. ===== Brezelioù didrevadenniñ ===== * Mervel a reas ur gwaz e [[Brezel Indez-Sina]] ha daou waz e [[Brezel Aljeria]]<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56158&dpt=56&idsource=69915&table=bp09 Memorialgenweb]</ref>. == Monumantoù ha traou heverk == <gallery> Notre-Dame de Lézurgan Façade sud.jpg Notre-Dame de Lézurgan Façades ouest et nord.jpg Notre-Dame de Lézurgan Façades porte ouest.jpg </gallery> * Chapel ''Intron-Varia'' Lezurgan, 1455<ref>{{fr}}Diellaoueg Mérimée, PA00091475 </ref>. * Ur peulvan dirak ar chapel<ref>{{fr}}[http://www.megalithes-du-morbihan.com/display.php?shortname=MEPSPLUZ56&to=1 Mégalithes du Morbihan]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://clochers.org/Fichiers_HTML/Accueil/Accueil_clochers/56/accueil_56158c.htm Ar chapel hag ar peulvan, Clochers de France]</ref>. * Chapel ''Sant Amon''<ref>{{fr}}[http://clochers.org/Fichiers_HTML/Accueil/Accueil_clochers/56/accueil_56158a.htm Clochers de France]</ref>. * Chapel ''Sant Bartelame''<ref>{{fr}}[http://clochers.org/Fichiers_HTML/Accueil/Accueil_clochers/56/accueil_56158b.htm Clochers de France]</ref>. * Iliz katolik ''Sant Pêr''<ref>{{fr}}[http://clochers.org/Fichiers_HTML/Accueil/Accueil_clochers/56/accueil_56158_1.htm Clochers de France]</ref>. * Monumant ar re varv dirak ar maerdi, luc’hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=69915 Memorial Genweb]</ref>. * Monumant ar re varv er vered, luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=44443 Memorial Genweb]</ref>. Dioueliet e voe d’ar [[6 a viz Gouhere]] [[1924]]<ref>{{fr}}[https://monumentsmorts.univ-lille.fr/monument/31495/plescop-cimetierecommunal/ Université de Lille]</ref>. * Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=86962 Memorial Genweb]</ref>. == Sevenadur == * Festival an [[Trofe Warok]] a vez bep bloaz abaoe 1999, e miz C'hwevrer. Ur 6 000 den bennak a vez bewezh. == Brezhoneg == === Ya d'ar brezhoneg === * D’an 28 a viz Genver [[2005]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'an 18 a viz Mae [[2006]] e oa bet roet da gumun Pleskob al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 1. * D'ar 25 a viz Genver [[2013]] e oa bet roet da gumun Pleskob al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 2. * E [[2013]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] da dizhout live 3. === Prizioù dazont ar brezhoneg === * Eil priz dazont ar brezhoneg 2010, rummad "Strollegezhioù" (rampo gant ti-kêr Plouha)<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20211017164920/http://www.ofis-bzh.org/upload/actualite/fichier/bzh/325fichier.pdf Ofis Publik ar Brezhoneg]</ref>. === Deskadurezh === * Klasoù divyezhek a zo abaoe [[2005]] (skol prevez, rouedad [[Dihun]]). * E distro-skol 2025 e oa 58 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (17,5 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>{{fr}}[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Distro-skol ar c’helenn divyezhek]</ref>. * Al Liesdegemer-kêr en deus sinet live 1 karta Divskouarn. === Kelenn d'an oadourien === * Kentelioù evit an dud deuet a zo eno gant ar [[kevredigezh|gevredigezh]] [[Petra Neue]]. == Poblañs == ===Emdroadur ar boblañs abaoe 1962=== {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=6500 |passo1=1000 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2013 |bl9=2022 |p1=1089 |p2=1209 |p3=1857 |p4=2678 |p5=2966 |p6=3671 |p7=4631 |p8=5373 |p9=6200 |mammenn=EBSSA }} == Melestradurezh == == Tud == ===Tud ganet eno=== * [[Charles Le Quintrec]] (1926-2008), skrivagner ha kazetenner gallek. ===Tud marvet eno=== === Ardamezeg ar familhoù === {| class="wikitable" |??? |'''de Beaumont''' Aotrounez Kerdu |Ardamezioù disanvet |- |[[Restr:Gibon.gif|80px]] |'''de Gibon''' Aotrounez Kerizouët |''En gul e deir manal ed en aour'' |- | | | |} == Gevelliñ == {| class="wikitable" |- ! Bro ! Kêr ! Abaoe |- | [[Restr:Flag of Romania.svg|border|25px]] [[Roumania]] | [[Castelu]] | 1998 |} == Levrlennadur == == Liammoù diavaez == {{Commons|Category:Plescop}} *{{fr}} {{br}} [https://web.archive.org/web/20160305001117/http://www.plescop.fr/scripts/site/01_accueil.php?cont_id=1&lg=2 Lec'hienn ofisiel] *{{br}} [http://www.geobreizh.com/breizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=56158 Pleskob war lec'hienn Geobreizh] == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Pleskob]] [[Rummad:Kumunioù ar Mor-Bihan]] [[Rummad:Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e 1790]] [[Rummad:Kumunioù Bro Wened]] [[Rummad:Tud lakaet d'ar marv gant al lu alaman e Berne e 1944]] 5x5b3drhj2jnzgwenjm901rvoxb8zxb 2192351 2192324 2026-06-03T11:36:28Z Kestenn 14086 /* Ya d'ar brezhoneg */ 2192351 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Pleskob | skeudenn = Plescop_-_mairie_01.jpg | anvOfisiel = Plescop | Yezh = | anvYezh = | bro = {{Bro-Gwened}} | departamant = {{Mor-Bihan}} | arondisamant = [[Arondisamant Gwened|Gwened]] | kanton = [[Kanton Gwened-2|Gwened-2]] | maer = Loïc Le Trionnaire | amzer-gefridi = 2014-2026 | cp = 56890 | etrekumuniezh = [[Mor Bihan - Gwened Tolpad-kêrioù]] | bro velestradurel = [[Bro Gwened]] | lec'hienn web = {{fr}}[http://www.plescop.fr/ www.plescop.fr] | gorread = 23.35 | ledred = 47.6997222222 | hedred = -2.80472222222 | uk = 50 | ubi = 17 | ubr = 67 | alc'hwez = Ar maerdi. | ardamezioù = Blason ville fr Plescop (Morbihan).svg }} Er [[Mor-Bihan]] e [[Breizh]] emañ [[kumun c'hall|kumun]] '''Pleskob'''. 6 200 annezad a oa enni hervez an [[EBSSA]] e [[2022]]. == Douaroniezh == === Kumunioù amezek === {{Lec'hiadur kêr|kêr=''Pleskob''|gwalarn=[[Pluvergad]], [[Gregam]]|norzh=[[Gregam]]|biz=[[Meukon]]|kornôg=[[Pluvergad]] (''[[Meriadeg (kêr)|Meriadeg]]'')|reter=[[Sant-Teve]]|gevred=[[Gwened]]|su=[[Ploveren]]|mervent=[[Plougonvelen]]|enklozadur=}} == Anv == * Erwan Vallerie (1995) ː '''Ploescob''', 1365; 1387; '''Ploeescob''', 1427; '''Ploescob''', 1453; '''Ploesgob''', 1516; '''Ploascal''', 1630; '''Ploesko''', 1636 == Ardamezioù == ''"En argant e dreustell en gul karget gant teir bezanten en aour, hag heuliet gant c'hwec'h brizhenn erminig en sabel, 3, 3"'' Ardamezioù Aotrou Pontsal, eskop Gwened ha bezkañseller Breizh e-kerzh ar XVt kantvad; aotrou Kerdrean. == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Melestradurezh: krouet e voe ar gumun e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet e [[Kanton Gregam (1790)|kanton Gregam]]; e [[Bann Gwened]] edo. Gant lezenn an ''8 pluviôse an IX'' ([[28 Genver|28 a viz Genver]] [[1801]]), dezhi an titl ''loi portant réduction du nombre de justices de paix'', e voe miret ha brasaet ar c'hanton dindan anv [[Kanton Gregam|kanton Gregam]] ivez ha chom ha reas Pleskob ennañ. Lakaet e oa bet Pleskob en [[arondisamant Gwened]] bet krouet e 1800<ref>{{fr}}Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, Ar Faoued, 2006, pajenn 237 </ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=27067 Cassini - EHESS - Pleskob - Fichenn ar gumun] </ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== Brezelioù ==== ===== [[Brezel-bed kentañ]] ===== * Mervel a reas 59 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 5,36 % eus he foblañs e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56158&dpt=56&idsource=69915&table=bp09 Memorialgenweb]</ref>. ===== [[Eil Brezel-bed]] ===== * Fuzuilhet e voe ur gwaz ag ar gumun e Landordu e [[Berne]], d'ar [[6 Gouhere|6 a viz Gouhere]] [[1944]] abalamour d'e berzh er [[Rezistañs]]; barnet e oa bet d'ar marv gant lez-varn al Lu [[Alamagn|alaman]] [[Ar Faoued (Mor-Bihan)|Ar Faoued]]<ref>{{fr}}René Le Guénic, ''Morbihan - Mémorial de la Résistance'', 1998, pajennoù 21 ha 22 </ref>. * Mervel a reas nav den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56158&dpt=56&idsource=69915&table=bp09 Memorialgenweb]</ref>. ===== Brezelioù didrevadenniñ ===== * Mervel a reas ur gwaz e [[Brezel Indez-Sina]] ha daou waz e [[Brezel Aljeria]]<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56158&dpt=56&idsource=69915&table=bp09 Memorialgenweb]</ref>. == Monumantoù ha traou heverk == <gallery> Notre-Dame de Lézurgan Façade sud.jpg Notre-Dame de Lézurgan Façades ouest et nord.jpg Notre-Dame de Lézurgan Façades porte ouest.jpg </gallery> * Chapel ''Intron-Varia'' Lezurgan, 1455<ref>{{fr}}Diellaoueg Mérimée, PA00091475 </ref>. * Ur peulvan dirak ar chapel<ref>{{fr}}[http://www.megalithes-du-morbihan.com/display.php?shortname=MEPSPLUZ56&to=1 Mégalithes du Morbihan]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://clochers.org/Fichiers_HTML/Accueil/Accueil_clochers/56/accueil_56158c.htm Ar chapel hag ar peulvan, Clochers de France]</ref>. * Chapel ''Sant Amon''<ref>{{fr}}[http://clochers.org/Fichiers_HTML/Accueil/Accueil_clochers/56/accueil_56158a.htm Clochers de France]</ref>. * Chapel ''Sant Bartelame''<ref>{{fr}}[http://clochers.org/Fichiers_HTML/Accueil/Accueil_clochers/56/accueil_56158b.htm Clochers de France]</ref>. * Iliz katolik ''Sant Pêr''<ref>{{fr}}[http://clochers.org/Fichiers_HTML/Accueil/Accueil_clochers/56/accueil_56158_1.htm Clochers de France]</ref>. * Monumant ar re varv dirak ar maerdi, luc’hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=69915 Memorial Genweb]</ref>. * Monumant ar re varv er vered, luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=44443 Memorial Genweb]</ref>. Dioueliet e voe d’ar [[6 a viz Gouhere]] [[1924]]<ref>{{fr}}[https://monumentsmorts.univ-lille.fr/monument/31495/plescop-cimetierecommunal/ Université de Lille]</ref>. * Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=86962 Memorial Genweb]</ref>. == Sevenadur == * Festival an [[Trofe Warok]] a vez bep bloaz abaoe 1999, e miz C'hwevrer. Ur 6 000 den bennak a vez bewezh. == Brezhoneg == === Ya d'ar brezhoneg === * D’an 28 a viz Genver [[2005]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'an 18 a viz Mae [[2006]] e oa bet roet da gumun Pleskob al label live 1. * D'ar 25 a viz Genver [[2013]] e oa bet roet d'ar gumun al live 2. * E [[2013]] e oa bet sinet evit tizhout al live 3<!-- Er memes bloaz hag al live 2 ? -->. === Prizioù dazont ar brezhoneg === * Eil priz dazont ar brezhoneg 2010, rummad "Strollegezhioù" (rampo gant ti-kêr Plouha)<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20211017164920/http://www.ofis-bzh.org/upload/actualite/fichier/bzh/325fichier.pdf Ofis Publik ar Brezhoneg]</ref>. === Deskadurezh === * Klasoù divyezhek a zo abaoe [[2005]] (skol prevez, rouedad [[Dihun]]). * E distro-skol 2025 e oa 58 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (17,5 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>{{fr}}[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Distro-skol ar c’helenn divyezhek]</ref>. * Al Liesdegemer-kêr en deus sinet live 1 karta Divskouarn. === Kelenn d'an oadourien === * Kentelioù evit an dud deuet a zo eno gant ar [[kevredigezh|gevredigezh]] [[Petra Neue]]. == Poblañs == ===Emdroadur ar boblañs abaoe 1962=== {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=6500 |passo1=1000 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2013 |bl9=2022 |p1=1089 |p2=1209 |p3=1857 |p4=2678 |p5=2966 |p6=3671 |p7=4631 |p8=5373 |p9=6200 |mammenn=EBSSA }} == Melestradurezh == == Tud == ===Tud ganet eno=== * [[Charles Le Quintrec]] (1926-2008), skrivagner ha kazetenner gallek. ===Tud marvet eno=== === Ardamezeg ar familhoù === {| class="wikitable" |??? |'''de Beaumont''' Aotrounez Kerdu |Ardamezioù disanvet |- |[[Restr:Gibon.gif|80px]] |'''de Gibon''' Aotrounez Kerizouët |''En gul e deir manal ed en aour'' |- | | | |} == Gevelliñ == {| class="wikitable" |- ! Bro ! Kêr ! Abaoe |- | [[Restr:Flag of Romania.svg|border|25px]] [[Roumania]] | [[Castelu]] | 1998 |} == Levrlennadur == == Liammoù diavaez == {{Commons|Category:Plescop}} *{{fr}} {{br}} [https://web.archive.org/web/20160305001117/http://www.plescop.fr/scripts/site/01_accueil.php?cont_id=1&lg=2 Lec'hienn ofisiel] *{{br}} [http://www.geobreizh.com/breizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=56158 Pleskob war lec'hienn Geobreizh] == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Pleskob]] [[Rummad:Kumunioù ar Mor-Bihan]] [[Rummad:Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e 1790]] [[Rummad:Kumunioù Bro Wened]] [[Rummad:Tud lakaet d'ar marv gant al lu alaman e Berne e 1944]] 16jw375skwo9gqlc3yer9iy98pejk7u 0 9525 2192325 2190007 2026-06-03T09:24:36Z Flo Goni 91190 /* Brezhoneg */ 2192325 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Kastell-Nevez-ar-Faou | anvOfisiel = ''Châteauneuf-du-Faou'' | skeudenn = Chateauneuf du Faou 1.jpg | alc'hwez = Ar [[Kanol Naoned-Brest|ganol]], Pont ar Roue ha Chapel ''Intron-Varia ar Porzhoù''. | ardamezioù = Blason ville fr Châteauneuf-du-Faou (Finistère).svg | bro = {{Kernev}} | departamant = [[Penn-ar-Bed]] | arondisamant = [[Arondisamant Kastellin|Kastellin]] | etrekumuniezh = [[Kumuniezh kumunioù Kerne-Uhel|KK Kerne-Uhel]] | bro velestradurel = [[Bro Kornôg Kreiz-Breizh|Kornôg Kreiz-Breizh]] | kanton = [[Kanton Kastell-Nevez-ar-Faou|ar C'hastell-Nevez]] <small>(betek 2015)</small> <br> [[Kanton Brieg|Brieg]] <small>(abaoe 2015)</small> | insee = 29027 | cp = 29520 | maer = Tugdual Braban | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 42.58 | hedred = -3.813056 | ledred = 48.1875 | uk = | ubi = | ubr = | lec'hienn web = [http://www.chateauneuf-du-faou.com Ti-kêr] }} '''Kastell-Nevez-ar-Faou''', anvet '''ar C'hastell-Nevez''' hepken dre gomz peurvuiañ, zo ur [[kumun c'hall|gumun]] e departamant [[Penn-ar-Bed]]e [[Breizh]]. == Douaroniezh == Lec'hiet eo Kastell-Nevez-ar-Faou war ribl [[kanol Naoned-Brest]], ar [[Stêr Aon]], etre [[Menez Are]] en norzh hag ar [[Menez Du]] er su. Emañ er vroig [[Dardoup]]. == Anv == * Erwan Vallerie ː ''Castronovo'', 1217; ''Chateunove'', 1262; ''Chatiauneuf'', 1279; ''Chateuneuf'', 1284; ''Chastiaunuef'', 1298; ''Castrum Novum in Fago'', 1368; ''Chasteauneuf du Fou'', ''Chastelnouff du Fou'', 1381; ''Chastel Nouff du Fou'', 1392; ''Castrum Novum in Fago'', 1516; ''Chateauneuf du Fou'', 1533; ''Chasteau Neuff du Fou'', ''Chateauneuf du Fou'', 1543 ''Chateauneuf du Fou'', 1564 == [[Ardamezouriezh|Ardamezioù]]== ''En glazur e gastell digor en argant, didoullet ha mogeriet en sabel, heuliet ouzh beg gant un dreustell gommek en argant.''<ref>[[17 a viz Gouere]] [[1978]].</ref> *Aozer ː Kuzul an Departamant war Ardamezioù Penn ar Bed ; degemeret gant ar prefeti d'an 17 Gouere 1978. == Savadurioù ha lec'hioù istorel== * '''Ar c'hastell''': eus ar c'hastell ma teu e anv d'al lec'h-mañ ne chom netra koulz lâret, war-bouez dismantroù ur voger bennak hag un tourig. An anv a gaver testeniekaet evit ar wech kentañ en ur skrid latin eus [[1217]]: ''Castrum Novum''. A-hervez e vije bet lakaet sevel ar savadur-kreñv-mañ etre [[1162]] ha [[1184]], gant beskonted ar [[Faou]]. * '''Chapel ar Vouster''' : en {{XIIIvet kantved}} e oa un oratouer eus ar savadur, ha tra ken. Testeniekaet eo ar chapel e [[1575]], evel kreizenn-lid trev ar Vouster. Peursavet eo e [[1628]]. Kouezhet en he foull e deroù an {{XXvet kantved}} eo renevezet gant izili a youl vat ar gevredigezh "[[Mibien ar Mein Kozh]]" azalek [[1982]]. Dibar eo ar chapel-se evit he maen-badez, he delwennoù liesliv hag he c'halvar eus kreiz ar {{XVvet kantved}}. * '''Chapel Itron-Varia ar Porzhoù''' : gant e dour moan ha sonn e ren ar savadur-mañ war draoñienn don, kildro ha glas ar [[stêr Aon]], abaoe ur c'hant vloaz bennak 'zo. Adsavet eo bet er bloavezhioù [[1892]]-[[1893]] ha dek vloaz diwezhatoc'h eo bet lakaet an tour en e blas. Eus ar chapel kent, he deus graet brud al lec'h-se, e chom c'hoazh ar porched, eus ar {{XVvet kantved}}, doare gotek anezhañ. Savet e oa bet ar chapel gozh-se e [[1438]], war intrudu ar beleg [[Yann ar Prad]], gant sikour an Dug [[Yann V (dug Breizh)|Yann V]]. Gouestlet eo d'an Itron Varia, dre ma oa bet kavet eno, e foñs kef un dervenn, un delwenn a zeuas da vezañ burzhudus. War honnezh e oa skeudennet poltred ar [[Gwerc'hez Vari|Werc'hez]] ha war he c'hont e veze lakaet burzhudoù. Azalek ar mare-se eo bet dalc'het - hag e vez bepred - unan eus brasañ [[pardon]]ioù [[Breizh]], eil sulvezh diwezhañ miz Eost. <gallery> Châteauneuf-du-Faou 5 Chapelle Notre-Dame-des Portes Façade.jpg|Chapel Itron-Varia ar Porzhoù Châteauneuf-du-Faou 3 Chapelle de Notre-Dame-des-Portes 1.jpg|Chapel Itron-Varia ar Porzhoù hag an aoter doet, implijet evit ar pardon Châteauneuf-du-Faou 4 Ancienne chapelle Notre-Dame-des-Portes.jpg|Ar garnel e-kichen Chapel IV ar Porzhoù Châteauneuf-du-Faou 33 La chapelle Notre-Dame-des-Portes vu du Pont du Roy.jpg|Chapel IV ar Porzhoù gwelet eus Pont ar Roue Châteauneuf-du-Faou 32 Le Pont du Roy (réaménagé pour le canal de Nantes à Brest).jpg|Pont ar Roue </gallery> * '''Pont ar Roue''' ha '''[[kanol Naoned-Brest]]''' : ar pont-se a zo bet lakaet en e sav e-kerzh hanterenn gentañ ar {{XVIIvet kantved}}. E c'hwec'h gwareg, pe bolzenn, a ya dreist d'ar [[stêr Aon]], bet kaniet diwezhatoc'h en {{XIXvet kantved}} evit kas ha degas marc'hadourezh etre [[Naoned]] ha [[Brest]]. * '''Pont Pol''' : savadur dreist d'ar stêr-Aon a ro an tu da vont eus ar C'hastell-Nevez da Laz ha da Santoz. Ur pont koshoc'h a zo anv anezhañ eno en ur skrid eus an {{XIvet kantved}}. * '''Iliz-parrez Sant Juluan''' : ar savadur a c'haller gwelet hiriv an deiz a zo bet savet e [[1878]]. Eus an iliz a oa el lec'h-se a-raok e chom an tour bet savet e [[1737]], war intrudu [[Nouel Furig]], person ar C'hastell-Nevez etre [[1717]] ha [[1774]]. En {{XVIIIvet kantved}} e voe dibabet ivez gouestlañ an iliz da [[Sant Juluan]], pa oa betek-henn, dindan maeroniezh un Itron-Varia Tresmaven dianav hag amsklaer he orin. E-touez an elfennoù a ya da ober pinvidigezh ar monumant-se emañ murlivadurioù [[Paul Sérusier]]. <gallery> Châteauneuf-du-Faou 10 Eglise paroissiale.jpg|Iliz Sant Juluan Châteauneuf-du-Faou (29) Église 17.jpg|Delwenn Sant Juluan gwisket e-giz un eskob Châteauneuf-du-Faou 16 Eglise paroissiale Statue de sainte Barbe.jpg|Delwenn Santez Barba Châteauneuf-du-Faou 13 Eglise paroissiale Statue.jpg|Delwenn en iliz-parrez :<br>An Dreinded sakr Châteauneuf-du-Faou 12 Eglise paroissiale Groupe statuaire.jpg|Delwennoù en iliz-parrez : <br>Karitez sant Marzhin Châteauneuf-du-Faou 15 Eglise paroissiale Groupe statuaire 2.jpg|Delwenn en iliz-parrez :<br>Merzherenti santez Apollina Châteauneuf-du-Faou 19 Eglise paroissiale Fresque de Sérusier 1.jpg|''An Degemenn'' Murlivadur gant [[Paul Sérusier|Serusier]] en iliz-parrez Châteauneuf-du-Faou 20 Eglise paroissiale Fresque de Sérusier 2.jpg|''Azeuladenn ar vesaerien hag ar Rouaned'' Murlivadur gant [[Paul Sérusier|Serusier]] en iliz-parrez Châteauneuf-du-Faou 21 Eglise paroissiale Fresque de Sérusier 3.jpg|''Moizez hag ar bod gwrezus''<br> Murlivadur gant [[Paul Sérusier|Serusier]] en iliz-parrez Châteauneuf-du-Faou 22 Eglise paroissiale Fresque de Sérusier 4.jpg|''Krist war ar groaz, Gorroidigezh ar Werc'hez, Degemenn'' Murlivadur gant [[Paul Sérusier|Serusier]] en iliz-parrez Châteauneuf-du-Faou 23 Eglise paroissiale Fresque de Sérusier.jpg|''Treuzneuziadur, Badeziant, Dasorc'hidigezh ar C'hrist''<br> Murlivadur gant [[Paul Sérusier|Serusier]] en iliz-parrez </gallery> * Maner Kermoal : meneget er {{XVvet kantved}}, bepred en e sav. An tour a c'hallfe bezañ bet savet er {{XIVvet kantved}}. * Ar C'hoc'hui : bet diskaret e [[1921]]. * Doursan Pontadig : savet er {{XVIvet kantved}} pe er {{XVIIvet kantved}}. * Feunteun dindan douar Sant Yann-Vadezour : savet er [[XVvet kantved|XV<small>^vet</small> kantved]] moarvat. * Feunteun Santig Gouenoù. * Feunteun plasenn ar Blomenn : [[1831]]. Diblaset eo bet e [[1936]] evit reiñ muioc'h a blas d'an otoioù. * Feunteun Itron-Varia ar Porzhoù : savet e [[1721]]. Renevezet eo bet e 2016 gant Mickaël Gweganoù, gant skoazell Jean-Luc Batot. Benniget eo bet gant eskob Kemper ha Leon d'an 10 a viz Ebrel [[2016]]. * Ti [[Paul Sérusier]] : lakaet eo bet sevel gant an arzour e [[1906]]. Murlivadurioù graet gant hemañ a zo ennañ. Rummet eo bet e [[1995]] e-touesk ar « [[Monumantoù istorel]] ». Un droiad anvet « War roudoù Paul Sérusier » a gas ar weladennerien di, straed [[Paul Sérusier]]. * Ar garioù : div zo e penn nec'h kêr, kichen-ha-kichen : hini linenn-houarn ar [[rouedad breton]] etre [[Karaez]] ha [[Kastellin]], a zo bet en implij etre [[1904]] ha [[1967]] hag hini al linenn-houarn etre [[Rosporden]] ha [[Ploueskad]], a zo bet en implij etre [[1912]] ha [[1932]]. == Istor == === {{XVvet kantved}} === * [[1490]] : emsavadeg kouerien e Kastell-Nevez-ar-Faou. === {{XVIvet kantved}} === * ~[[1592]] : krogad etre ar [[Kevreerien|Gevreerien]] ha dalc’hidi ar Roue e Poulodron, kêriadenn lec’hiet war bord an hent a gas da [[Karaez|Garaez]]. * [[23 a viz Meurzh]] [[1593]]: ar c’habiten roueler [[Liskoed]] zo er C'hastell-Nevez gant e soudarded. Spontañ a ra ar boblañs. Evel-se eo lazhet ur beleg - Tepod Derrien e anv war a seblant - gant unan eus e soudarded war-bouez un taol kleze. === {{XVIIvet kantved}} === * Gouere [[1675]] : [[Emsavadeg ar Bonedoù ruz|emsavadeg ar Bonedoù Ruz]]; tud ar C’hastell-Nevez a zo en o zouesk. Ganto eo pulluc’het maner Kermoal o lakaat tan ennañ, hini ar Werje a zo preizhet ivez. Nac'het e voe an distaoliadeg roueel eus miz C'hwevrer 1676 ouzh un den eus Kastell-Nevez-ar-Faou, Cornéli e anv, goude an emsavadeg<ref>[[Arthur Le Moyne de La Borderie]], ''La Révolte du Papier Timbré advenue en Bretagne en 1675'', adembannet e ''Les Bonnets Rouges'', Union Générale d'Éditions (dastumadeg 10/18), Pariz, 1975 (e [[galleg]])</ref>. === [[Dispac'h Gall]] === * [[8 Mezheven|8 a viz Even]] [[1791]]: manifestadeg zo e kêr a-enep d’ar veleien o deus graet le ouzh [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien|ar Roue, ar vro hag al lezennoù]]. * Genver [[1792]] : trubuilh zo war ar maez e [[Laz]] hag e [[Sant-Wazeg]], an eil hag eben parrez stok ouzh ar C'hastell-Nevez. Peizanted ar parrezioù-se a embann bezañ e soñj tagañ tud ar C'hastell-Nevez gant o fuzuilhoù, ferc’hier hag o zrañchoù. === {{XIXvet kantved}} === * [[1añ Gouere|1añ a viz Gouere]] [[1815]]: chouanted a zeu da Gastell-Nevez da lakaat reuz. Tec’hout a reont kuit o klevet ez eus ur gompagnunezh martoloded dre ar vro. * [[1845]] : prenet eo domani [[Kastell Trevare|Trevare]] ([[Sant-Wazeg]]) gant ar vreudeur [[Kerjegu]] (ouzhpenn 4 000 devezh-arat) a laka ekonomiezh an trowardroioù da ziorren : en-dro da skluz Kastell-Nevez-ar-Faou e kresk an oberiantiz, traezh ha merl a vez degaset d’al labourerien-douar gant ar bigi a samm ganto patatez, koad ha mein-to meinglazegi ar Rick (S. Wazeg) ha Kerliou (ar C'hastell-Nevez). * [[1865]] : krouet eo Strollad ar saperien-pomperien. * [[8 a viz Eost]] [[1896]]: ar Prezidant [[Félix Faure]] a zo e kêr. === {{XXvet kantved}} === * [[1906]] : dont a ra [[Paul Sérusier]] da chom da Gastell-Nevez-ar-Faou. * [[26 Eost|26]]-[[31 a viz Eost]] [[1910]]: kendalc'h an URB ([[Kevredigezh Broadel Breizh]]). * [[1915]] : fuzuilhet e voe ur soudard bet ganet er gumun (pe e [[Pleiben]]) gant al lu [[gall]] d'ar [[15 a viz C'hwevrer]] 1915 e [[Proven]] ([[Flandrez]] [[Belgia]]). * [[1960]] : divizet e vez gant ar C’huzul-kêr, a-unvouezh, lakaat panelloù heñchañ nevez, reizhskrivet anvioù ar c'hêriadennoù warno, hervez reolennoù ar brezhoneg, daoust da urzh kontrol isprefed [[Kastellin]], war zigarez e teufe an “tech“-se eus ar c’hiz. * [[1976]] : kentañ gwech ma'z eus eus [[Nevezamzer ar C’hastell-Nevez]], festival sonerezh hengounel Breizh a ro tro, bep bloaz da Sul Fask, da wellañ sonerien ha kanerien ar vro da vont war al leurenn. ==== Brezelioù ==== ;[[Brezel-bed kentañ]] * Mervel a reas 176 gwaz eus ar gumun, eleze 4,11% eus ar boblañs e 1911,abalamour d'ar brezel<ref>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=34454&dpt=29 Memorial Genweb] </ref>. ;[[Eil brezel-bed]] * Mervel a reas 36 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=34454&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. ;Brezelioù didrevadennañ *[[Brezel Indez-Sina]] : lazhet e voe ur soudard eus ar gumun en d’an [[11 a viz Ebrel]] [[1954]]e [[Diên Biên Phù]] en [[Tonkin]] er [[Viêtnam]]<ref>[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=1692664 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. *[[Brezel Aljeria]]: mervel a reas pevar milour eus ar gumun<ref>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=34454&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. ==Emdroadur ar boblañs abaoe 1962== {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=5000 |passo1=500 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2013 |bl10=2021 |p1=3436 |p2=3723 |p3=3754 |p4=3972 |p5=3777 |p6=3595 |p7=3595 |p8=3692 |p9=3717 |p10=3648 |mammenn=EBSSA }} == Skeudennoù == <gallery> Kastell-Nevez-ar-Faou.jpg|Panell On canal at Chateauneuf du Faou8.jpg|[[Kanol Naoned-Brest]], kostez ar C'hastell-Nevez Châteauneuf-du-Faou 36 Le port Anciennes maisons de mariniers.jpg|Tier kozh eus marevezh aour ar c'has-digas marc'hadourezh dre ar ganol Chateauneuf.jpg|Ar gar gozh Gavotte.jpg|Dañserien er C'hastell-Nevez, treset gant ar Saoz [[Randolph Caldecott]] e-tro [[1874]]-[[1878]] Châteauneuf-du-Faou 8 L'Aulne vu du point de vue.jpg|Ar [[Kanol Naoned-Brest|ganol]], pe ar [[stêr Aon]] dindan Rozaon Châteauneuf-du-Faou 30 Le quartier du point de vue et la chapelle Notre-Dame-des-Portes.jpg|Rozaon ha Chapel IV ar Porzhoù Châteauneuf-du-Faou 31 Le VVF (en Gouezec en fait).jpg|Kêr VVF war vord ar ganol e Penn ar Pont (tu [[Sant-Wazeg]]) Châteauneuf-du-faou 2 Stèle commémorant les soldats amééricains décédés lors de la libération de la ville..jpg|Maen-sonn en enor d'ar soudarded amerikan marvet evit dieubiñ ar C'hastell-Nevez </gallery> * Monumant ar re varv, luc'hskeudenn<ref>[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=34454 Memorial Genweb] </ref>. == Tud== ===Tud bet ganet eno=== * [[1726]] : [[Visant-Jozeb Rousseau Rozenkoad]], beleg. * [[1825]] : [[Félix Rolland]], embreger ha politikour republikan. * [[1888]]: Yves Gaonac'h, d'ar 17 a viz Meurzh er er C'hastell-Nevez pe e [[Pleiben]], soudard en 3e Batailhon Kerzhet Troadegiezh skañv Afrika, fuzuilhet gant al lu [[gall]] d'ar [[15 a viz C'hwevrer]] 1915 e [[Proven]] ([[Flandrez]] [[Belgia]])evit ''«dilez post dre emvuturgn''» ha ''«dizerterezh en estrenvro»''<ref>[http://www.memoiredeshommes.sga.defense.gouv.fr] </ref>; douaret eo e bered-veur al lu gall en [[Ablain-Saint-Nazaire‎]] (departamant [[Pas-de-Calais]] ,[[Bro-C'hall]])<ref>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=5052095 Mémorial GenWeb] </ref>. * [[1907]] : [[Raymond Delaporte|Remont ar Porzh]] mab, broadelour katolik, geriadurour. * [[1923]] : [[Reun ar C'halan]], rezistant, skrivagner brezhonek ha saoznek. * [[1949]] : [[Remont Keruzore]], melldroader. ===Tud marvet eno=== * [[1990]] : [[Raymond Delaporte|Remont ar Porzh]] mab, broadelour breizhat, katolik, geriadurour. ===Tud liammet ouzh ar gumun=== * [[Paul Sérusier]] (1864-1927), livour. * [[Jozef Kadiou]] (†1944), person. * [[Raymond Delaporte (1878-1945)|Remont ar Porzh]], tad (1878-1945), doktor war ar gwir, istorour, lec'hanvadurour. * [[Yann ar Meur]] (1956-), talabarder, armerzhour, skrivagner gallek. == Brezhoneg == ;Ar Brezoneg er Skol * 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad [[Ar Brezoneg er Skol|Ar Brezoneg er Skol (ABES)]] evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol<ref>[[Marsel Guieysse]], ''La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle'', pajenn 264, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936 </ref>. ;Ya d'ar brezhoneg * D’ar 6 a viz Du [[2006]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'ar 15 a viz Genver [[2025]] e oa roet live 1 hag e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] da dizhout live 2. ;Deskadurezh * Ur c'hlas divyezhek publik kentañ derez zo bet digoret er gumun e [[2003]]. * E distro-skol 2025 e oa 54 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (21,1 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Distro-skol ar c’helenn divyezhek] </ref>. ;Buhez foran * Digoret ez eus bet un diellaoueg a vod skridoù, paperioù ha levrioù [[Raymond Delaporte|Remont ar Porzh]] e-barzh Kreizenn sevenadurel [[Jef ar Penven]] e [[2005]]. ;Lec'hanvadurezh * Reizhskrivet eo bet an anvioù-lec'h forzhik war ar panelloù war ar maez ha panelloù divyezhek zo un tammig e kêr ivez. * Stank eo ar ger brezhoneg "Roz" e-barzh anvioù-lec'h trowardroioù ar C'hastell-Nevez hag a bep tu da draonienn ar [[Stêr Aon]]. Implijet e vez kentoc'h evit eñvel ur grec'henn pe un dinaou serzh a-us d'ur gilblegenn pe d'ur stumm. Ar ger-se a zo bet amprestet gant brizhgalleg ar C'hastellneveziz pa vez anv eus "la rosière de Notre-Dame des Portes" ganto, evit kozeal eus ar roz ma kaver war e lein chapel I.-V. ar Porzhoù hag a zo a-us d'ur stumm eus [[Kanol Naoned-Brest]]. N'eus mann ebet da welet gant ar ger gallek evit Korzeg<ref>[[Frañsez Kervella]], "Anvioù-lec'h Breizh e-keñver an douaroniezh", e-barzh ''Hor Yezh'', niv. 253, Meurzh 2008, p. 11</ref>. == [[Livouriezh]]== Al livour [[Paul Sérusier]] (1863-1927) a deue ingal da Gastell-Nevez-ar-Faou azalek [[1893]]. Ken bamet e oa deuet da vezañ gant maezioù kaer an trowardroioù ma tivizas prenañ un ti eno e [[1906]], daoust ma ne oa ket gwall binvidik (Kustumet e veze da livañ taolennoù evit ostizien ostalirioù Kastell-Nevez evit kaout un dra bennak da zebriñ pe gounit un tamm gwenneg bennak). <gallery> Paul Sérusier La foire à Châteauneuf-du-Faou (1903).jpg|Paul Sérusier: Foar ar C'hastell-Nevez Paul Sérusier La vallée de Tuchen-Glaz (Finistère).jpg|Paul Sérusier: Gwantenn an Duchenn C'hlas Paul Sérusier La maison blanche (Bretagne).jpg|Paul Sérusier: An ti gwenn (Breizh) Paul Sérusier Jeunes bretonnes.jpg|[[Paul Sérusier]]: Breizhadezed yaouank La Fête-Dieu à Châteauneuf-du-Faou.jpg|[[Paul Sérusier]]: Gouel ar sakramant er C'hastell-Nevez </gallery> Dre se ha dre an darempredoù mat en devoa gant Kastellneveziz eo bev-kenañ e levezon er gêr-se bepred. Un toullad eus e oberennoù a c'haller sellet outo c'hoazh, evel e vurlivadurioù e [[iliz-parrez sant Juluan]] pe e vurlivadur brudet ouzh moger diabarzh an ti-kêr. Al levezon-se a zispleg ivez e kaver, hiriv an deiz, forzhig tud o livañ evit o flijadur menezioù, traoñiennoù pe koadoù ar vro o klask kenderc'hel an erv bet boulc'het gant Sérusier. == Gevelliñ == *[[South Brent]], {{Devon}}, {{Bro-Saoz}} (1976) *[[Chinchón]], {{Kumuniezh Madrid}}, {{Spagn}} == Levrlennadur == * [[Raymond Delaporte (1878-1945)|Raymond Delaporte]], ''La Sénéchaussée de Châteauneuf-du-Faou, [[An Uhelgoad|Huelgoat]] et [[Landelo|Landeleau]], et les juridictions seigneuriales du ressort'', emb. A. Pedone, [[Pariz]], 1905, 240 p. * Michel Froger & Michel Pressensé : ''Armorial des communes du Finistère''. 2001 * [[Christian Menard|Christian MENARD]], ''Châteauneuf-du-Faou, son histoire, sites, monuments et notes sur la région'', [[1991]]. * Georges ar Meur ha Henry Masson, ''Châteauneuf-du-Faou et ses alentours'', Kistinid, emb. L'aventure carto, 1996, 192 p. * [[Yann Moulin|Yann MOULIN]], ''Kastell Nevez : les tribulations d'un [[Bidar]]d en pays [[Dardoup]]'', emb. Coop Breizh, [[Speied]], 1997, 208 p. * Jean-François BOEDEC, ''Histoire secrète des Montagnes Noires'', kenemb. Coop Breizh-Keltia Graphic, [[Speied]]-[[Gourin]], [[2000]], 224 p. * Henry MASSON, ''Châteauneuf-du-Faou : images, Histoire et histoires'', emb. CA [[Laz]], [[2004]], 76 p. * [[Christian Menard|Christian MENARD]], ''Châteauneuf-du-Faou, des origines à [[1900]]'', emb. ATR L’Edition Originale, [[Kemper]], 1983; ademb. kresket C.A. de Laz, Laz, 2008, 104 p. * Erwan Vallerie : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995 == Liammoù diavaez == *[http://maps.google.com/maps?ll=48.1833,-3.8167&spn=0.1,0.1&t=k Skeudenn dre loarell] *[http://www.chateauneuf-du-faou.com Ti-kêr] *[http://www.pays-de-chateauneuf.com/index.php?op=index.php Kumuniezh-kumunioù Kerne-Uhel] *[https://web.archive.org/web/20100328225437/http://www.printemps-de-chateauneuf.org/2010/titourou-pleustrek/ Nevezamzer ar C'hastell-Nevez] ==Notennoù ha daveoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Kerne]] [[Rummad:Kastell-Nevez-ar-Faou]] [[Rummad:Emsavadeg ar Bonedoù ruz]] [[Rummad:Soudarded vreizhat bet fuzuilhet gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] h1iogoimmwm3609ibse71q0vowx9ltg 2192352 2192325 2026-06-03T11:37:14Z Kestenn 14086 /* Brezhoneg */ 2192352 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Kastell-Nevez-ar-Faou | anvOfisiel = ''Châteauneuf-du-Faou'' | skeudenn = Chateauneuf du Faou 1.jpg | alc'hwez = Ar [[Kanol Naoned-Brest|ganol]], Pont ar Roue ha Chapel ''Intron-Varia ar Porzhoù''. | ardamezioù = Blason ville fr Châteauneuf-du-Faou (Finistère).svg | bro = {{Kernev}} | departamant = [[Penn-ar-Bed]] | arondisamant = [[Arondisamant Kastellin|Kastellin]] | etrekumuniezh = [[Kumuniezh kumunioù Kerne-Uhel|KK Kerne-Uhel]] | bro velestradurel = [[Bro Kornôg Kreiz-Breizh|Kornôg Kreiz-Breizh]] | kanton = [[Kanton Kastell-Nevez-ar-Faou|ar C'hastell-Nevez]] <small>(betek 2015)</small> <br> [[Kanton Brieg|Brieg]] <small>(abaoe 2015)</small> | insee = 29027 | cp = 29520 | maer = Tugdual Braban | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 42.58 | hedred = -3.813056 | ledred = 48.1875 | uk = | ubi = | ubr = | lec'hienn web = [http://www.chateauneuf-du-faou.com Ti-kêr] }} '''Kastell-Nevez-ar-Faou''', anvet '''ar C'hastell-Nevez''' hepken dre gomz peurvuiañ, zo ur [[kumun c'hall|gumun]] e departamant [[Penn-ar-Bed]]e [[Breizh]]. == Douaroniezh == Lec'hiet eo Kastell-Nevez-ar-Faou war ribl [[kanol Naoned-Brest]], ar [[Stêr Aon]], etre [[Menez Are]] en norzh hag ar [[Menez Du]] er su. Emañ er vroig [[Dardoup]]. == Anv == * Erwan Vallerie ː ''Castronovo'', 1217; ''Chateunove'', 1262; ''Chatiauneuf'', 1279; ''Chateuneuf'', 1284; ''Chastiaunuef'', 1298; ''Castrum Novum in Fago'', 1368; ''Chasteauneuf du Fou'', ''Chastelnouff du Fou'', 1381; ''Chastel Nouff du Fou'', 1392; ''Castrum Novum in Fago'', 1516; ''Chateauneuf du Fou'', 1533; ''Chasteau Neuff du Fou'', ''Chateauneuf du Fou'', 1543 ''Chateauneuf du Fou'', 1564 == [[Ardamezouriezh|Ardamezioù]]== ''En glazur e gastell digor en argant, didoullet ha mogeriet en sabel, heuliet ouzh beg gant un dreustell gommek en argant.''<ref>[[17 a viz Gouere]] [[1978]].</ref> *Aozer ː Kuzul an Departamant war Ardamezioù Penn ar Bed ; degemeret gant ar prefeti d'an 17 Gouere 1978. == Savadurioù ha lec'hioù istorel== * '''Ar c'hastell''': eus ar c'hastell ma teu e anv d'al lec'h-mañ ne chom netra koulz lâret, war-bouez dismantroù ur voger bennak hag un tourig. An anv a gaver testeniekaet evit ar wech kentañ en ur skrid latin eus [[1217]]: ''Castrum Novum''. A-hervez e vije bet lakaet sevel ar savadur-kreñv-mañ etre [[1162]] ha [[1184]], gant beskonted ar [[Faou]]. * '''Chapel ar Vouster''' : en {{XIIIvet kantved}} e oa un oratouer eus ar savadur, ha tra ken. Testeniekaet eo ar chapel e [[1575]], evel kreizenn-lid trev ar Vouster. Peursavet eo e [[1628]]. Kouezhet en he foull e deroù an {{XXvet kantved}} eo renevezet gant izili a youl vat ar gevredigezh "[[Mibien ar Mein Kozh]]" azalek [[1982]]. Dibar eo ar chapel-se evit he maen-badez, he delwennoù liesliv hag he c'halvar eus kreiz ar {{XVvet kantved}}. * '''Chapel Itron-Varia ar Porzhoù''' : gant e dour moan ha sonn e ren ar savadur-mañ war draoñienn don, kildro ha glas ar [[stêr Aon]], abaoe ur c'hant vloaz bennak 'zo. Adsavet eo bet er bloavezhioù [[1892]]-[[1893]] ha dek vloaz diwezhatoc'h eo bet lakaet an tour en e blas. Eus ar chapel kent, he deus graet brud al lec'h-se, e chom c'hoazh ar porched, eus ar {{XVvet kantved}}, doare gotek anezhañ. Savet e oa bet ar chapel gozh-se e [[1438]], war intrudu ar beleg [[Yann ar Prad]], gant sikour an Dug [[Yann V (dug Breizh)|Yann V]]. Gouestlet eo d'an Itron Varia, dre ma oa bet kavet eno, e foñs kef un dervenn, un delwenn a zeuas da vezañ burzhudus. War honnezh e oa skeudennet poltred ar [[Gwerc'hez Vari|Werc'hez]] ha war he c'hont e veze lakaet burzhudoù. Azalek ar mare-se eo bet dalc'het - hag e vez bepred - unan eus brasañ [[pardon]]ioù [[Breizh]], eil sulvezh diwezhañ miz Eost. <gallery> Châteauneuf-du-Faou 5 Chapelle Notre-Dame-des Portes Façade.jpg|Chapel Itron-Varia ar Porzhoù Châteauneuf-du-Faou 3 Chapelle de Notre-Dame-des-Portes 1.jpg|Chapel Itron-Varia ar Porzhoù hag an aoter doet, implijet evit ar pardon Châteauneuf-du-Faou 4 Ancienne chapelle Notre-Dame-des-Portes.jpg|Ar garnel e-kichen Chapel IV ar Porzhoù Châteauneuf-du-Faou 33 La chapelle Notre-Dame-des-Portes vu du Pont du Roy.jpg|Chapel IV ar Porzhoù gwelet eus Pont ar Roue Châteauneuf-du-Faou 32 Le Pont du Roy (réaménagé pour le canal de Nantes à Brest).jpg|Pont ar Roue </gallery> * '''Pont ar Roue''' ha '''[[kanol Naoned-Brest]]''' : ar pont-se a zo bet lakaet en e sav e-kerzh hanterenn gentañ ar {{XVIIvet kantved}}. E c'hwec'h gwareg, pe bolzenn, a ya dreist d'ar [[stêr Aon]], bet kaniet diwezhatoc'h en {{XIXvet kantved}} evit kas ha degas marc'hadourezh etre [[Naoned]] ha [[Brest]]. * '''Pont Pol''' : savadur dreist d'ar stêr-Aon a ro an tu da vont eus ar C'hastell-Nevez da Laz ha da Santoz. Ur pont koshoc'h a zo anv anezhañ eno en ur skrid eus an {{XIvet kantved}}. * '''Iliz-parrez Sant Juluan''' : ar savadur a c'haller gwelet hiriv an deiz a zo bet savet e [[1878]]. Eus an iliz a oa el lec'h-se a-raok e chom an tour bet savet e [[1737]], war intrudu [[Nouel Furig]], person ar C'hastell-Nevez etre [[1717]] ha [[1774]]. En {{XVIIIvet kantved}} e voe dibabet ivez gouestlañ an iliz da [[Sant Juluan]], pa oa betek-henn, dindan maeroniezh un Itron-Varia Tresmaven dianav hag amsklaer he orin. E-touez an elfennoù a ya da ober pinvidigezh ar monumant-se emañ murlivadurioù [[Paul Sérusier]]. <gallery> Châteauneuf-du-Faou 10 Eglise paroissiale.jpg|Iliz Sant Juluan Châteauneuf-du-Faou (29) Église 17.jpg|Delwenn Sant Juluan gwisket e-giz un eskob Châteauneuf-du-Faou 16 Eglise paroissiale Statue de sainte Barbe.jpg|Delwenn Santez Barba Châteauneuf-du-Faou 13 Eglise paroissiale Statue.jpg|Delwenn en iliz-parrez :<br>An Dreinded sakr Châteauneuf-du-Faou 12 Eglise paroissiale Groupe statuaire.jpg|Delwennoù en iliz-parrez : <br>Karitez sant Marzhin Châteauneuf-du-Faou 15 Eglise paroissiale Groupe statuaire 2.jpg|Delwenn en iliz-parrez :<br>Merzherenti santez Apollina Châteauneuf-du-Faou 19 Eglise paroissiale Fresque de Sérusier 1.jpg|''An Degemenn'' Murlivadur gant [[Paul Sérusier|Serusier]] en iliz-parrez Châteauneuf-du-Faou 20 Eglise paroissiale Fresque de Sérusier 2.jpg|''Azeuladenn ar vesaerien hag ar Rouaned'' Murlivadur gant [[Paul Sérusier|Serusier]] en iliz-parrez Châteauneuf-du-Faou 21 Eglise paroissiale Fresque de Sérusier 3.jpg|''Moizez hag ar bod gwrezus''<br> Murlivadur gant [[Paul Sérusier|Serusier]] en iliz-parrez Châteauneuf-du-Faou 22 Eglise paroissiale Fresque de Sérusier 4.jpg|''Krist war ar groaz, Gorroidigezh ar Werc'hez, Degemenn'' Murlivadur gant [[Paul Sérusier|Serusier]] en iliz-parrez Châteauneuf-du-Faou 23 Eglise paroissiale Fresque de Sérusier.jpg|''Treuzneuziadur, Badeziant, Dasorc'hidigezh ar C'hrist''<br> Murlivadur gant [[Paul Sérusier|Serusier]] en iliz-parrez </gallery> * Maner Kermoal : meneget er {{XVvet kantved}}, bepred en e sav. An tour a c'hallfe bezañ bet savet er {{XIVvet kantved}}. * Ar C'hoc'hui : bet diskaret e [[1921]]. * Doursan Pontadig : savet er {{XVIvet kantved}} pe er {{XVIIvet kantved}}. * Feunteun dindan douar Sant Yann-Vadezour : savet er [[XVvet kantved|XV<small>^vet</small> kantved]] moarvat. * Feunteun Santig Gouenoù. * Feunteun plasenn ar Blomenn : [[1831]]. Diblaset eo bet e [[1936]] evit reiñ muioc'h a blas d'an otoioù. * Feunteun Itron-Varia ar Porzhoù : savet e [[1721]]. Renevezet eo bet e 2016 gant Mickaël Gweganoù, gant skoazell Jean-Luc Batot. Benniget eo bet gant eskob Kemper ha Leon d'an 10 a viz Ebrel [[2016]]. * Ti [[Paul Sérusier]] : lakaet eo bet sevel gant an arzour e [[1906]]. Murlivadurioù graet gant hemañ a zo ennañ. Rummet eo bet e [[1995]] e-touesk ar « [[Monumantoù istorel]] ». Un droiad anvet « War roudoù Paul Sérusier » a gas ar weladennerien di, straed [[Paul Sérusier]]. * Ar garioù : div zo e penn nec'h kêr, kichen-ha-kichen : hini linenn-houarn ar [[rouedad breton]] etre [[Karaez]] ha [[Kastellin]], a zo bet en implij etre [[1904]] ha [[1967]] hag hini al linenn-houarn etre [[Rosporden]] ha [[Ploueskad]], a zo bet en implij etre [[1912]] ha [[1932]]. == Istor == === {{XVvet kantved}} === * [[1490]] : emsavadeg kouerien e Kastell-Nevez-ar-Faou. === {{XVIvet kantved}} === * ~[[1592]] : krogad etre ar [[Kevreerien|Gevreerien]] ha dalc’hidi ar Roue e Poulodron, kêriadenn lec’hiet war bord an hent a gas da [[Karaez|Garaez]]. * [[23 a viz Meurzh]] [[1593]]: ar c’habiten roueler [[Liskoed]] zo er C'hastell-Nevez gant e soudarded. Spontañ a ra ar boblañs. Evel-se eo lazhet ur beleg - Tepod Derrien e anv war a seblant - gant unan eus e soudarded war-bouez un taol kleze. === {{XVIIvet kantved}} === * Gouere [[1675]] : [[Emsavadeg ar Bonedoù ruz|emsavadeg ar Bonedoù Ruz]]; tud ar C’hastell-Nevez a zo en o zouesk. Ganto eo pulluc’het maner Kermoal o lakaat tan ennañ, hini ar Werje a zo preizhet ivez. Nac'het e voe an distaoliadeg roueel eus miz C'hwevrer 1676 ouzh un den eus Kastell-Nevez-ar-Faou, Cornéli e anv, goude an emsavadeg<ref>[[Arthur Le Moyne de La Borderie]], ''La Révolte du Papier Timbré advenue en Bretagne en 1675'', adembannet e ''Les Bonnets Rouges'', Union Générale d'Éditions (dastumadeg 10/18), Pariz, 1975 (e [[galleg]])</ref>. === [[Dispac'h Gall]] === * [[8 Mezheven|8 a viz Even]] [[1791]]: manifestadeg zo e kêr a-enep d’ar veleien o deus graet le ouzh [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien|ar Roue, ar vro hag al lezennoù]]. * Genver [[1792]] : trubuilh zo war ar maez e [[Laz]] hag e [[Sant-Wazeg]], an eil hag eben parrez stok ouzh ar C'hastell-Nevez. Peizanted ar parrezioù-se a embann bezañ e soñj tagañ tud ar C'hastell-Nevez gant o fuzuilhoù, ferc’hier hag o zrañchoù. === {{XIXvet kantved}} === * [[1añ Gouere|1añ a viz Gouere]] [[1815]]: chouanted a zeu da Gastell-Nevez da lakaat reuz. Tec’hout a reont kuit o klevet ez eus ur gompagnunezh martoloded dre ar vro. * [[1845]] : prenet eo domani [[Kastell Trevare|Trevare]] ([[Sant-Wazeg]]) gant ar vreudeur [[Kerjegu]] (ouzhpenn 4 000 devezh-arat) a laka ekonomiezh an trowardroioù da ziorren : en-dro da skluz Kastell-Nevez-ar-Faou e kresk an oberiantiz, traezh ha merl a vez degaset d’al labourerien-douar gant ar bigi a samm ganto patatez, koad ha mein-to meinglazegi ar Rick (S. Wazeg) ha Kerliou (ar C'hastell-Nevez). * [[1865]] : krouet eo Strollad ar saperien-pomperien. * [[8 a viz Eost]] [[1896]]: ar Prezidant [[Félix Faure]] a zo e kêr. === {{XXvet kantved}} === * [[1906]] : dont a ra [[Paul Sérusier]] da chom da Gastell-Nevez-ar-Faou. * [[26 Eost|26]]-[[31 a viz Eost]] [[1910]]: kendalc'h an URB ([[Kevredigezh Broadel Breizh]]). * [[1915]] : fuzuilhet e voe ur soudard bet ganet er gumun (pe e [[Pleiben]]) gant al lu [[gall]] d'ar [[15 a viz C'hwevrer]] 1915 e [[Proven]] ([[Flandrez]] [[Belgia]]). * [[1960]] : divizet e vez gant ar C’huzul-kêr, a-unvouezh, lakaat panelloù heñchañ nevez, reizhskrivet anvioù ar c'hêriadennoù warno, hervez reolennoù ar brezhoneg, daoust da urzh kontrol isprefed [[Kastellin]], war zigarez e teufe an “tech“-se eus ar c’hiz. * [[1976]] : kentañ gwech ma'z eus eus [[Nevezamzer ar C’hastell-Nevez]], festival sonerezh hengounel Breizh a ro tro, bep bloaz da Sul Fask, da wellañ sonerien ha kanerien ar vro da vont war al leurenn. ==== Brezelioù ==== ;[[Brezel-bed kentañ]] * Mervel a reas 176 gwaz eus ar gumun, eleze 4,11% eus ar boblañs e 1911,abalamour d'ar brezel<ref>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=34454&dpt=29 Memorial Genweb] </ref>. ;[[Eil brezel-bed]] * Mervel a reas 36 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=34454&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. ;Brezelioù didrevadennañ *[[Brezel Indez-Sina]] : lazhet e voe ur soudard eus ar gumun en d’an [[11 a viz Ebrel]] [[1954]]e [[Diên Biên Phù]] en [[Tonkin]] er [[Viêtnam]]<ref>[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=1692664 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. *[[Brezel Aljeria]]: mervel a reas pevar milour eus ar gumun<ref>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=34454&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. ==Emdroadur ar boblañs abaoe 1962== {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=5000 |passo1=500 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2013 |bl10=2021 |p1=3436 |p2=3723 |p3=3754 |p4=3972 |p5=3777 |p6=3595 |p7=3595 |p8=3692 |p9=3717 |p10=3648 |mammenn=EBSSA }} == Skeudennoù == <gallery> Kastell-Nevez-ar-Faou.jpg|Panell On canal at Chateauneuf du Faou8.jpg|[[Kanol Naoned-Brest]], kostez ar C'hastell-Nevez Châteauneuf-du-Faou 36 Le port Anciennes maisons de mariniers.jpg|Tier kozh eus marevezh aour ar c'has-digas marc'hadourezh dre ar ganol Chateauneuf.jpg|Ar gar gozh Gavotte.jpg|Dañserien er C'hastell-Nevez, treset gant ar Saoz [[Randolph Caldecott]] e-tro [[1874]]-[[1878]] Châteauneuf-du-Faou 8 L'Aulne vu du point de vue.jpg|Ar [[Kanol Naoned-Brest|ganol]], pe ar [[stêr Aon]] dindan Rozaon Châteauneuf-du-Faou 30 Le quartier du point de vue et la chapelle Notre-Dame-des-Portes.jpg|Rozaon ha Chapel IV ar Porzhoù Châteauneuf-du-Faou 31 Le VVF (en Gouezec en fait).jpg|Kêr VVF war vord ar ganol e Penn ar Pont (tu [[Sant-Wazeg]]) Châteauneuf-du-faou 2 Stèle commémorant les soldats amééricains décédés lors de la libération de la ville..jpg|Maen-sonn en enor d'ar soudarded amerikan marvet evit dieubiñ ar C'hastell-Nevez </gallery> * Monumant ar re varv, luc'hskeudenn<ref>[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=34454 Memorial Genweb] </ref>. == Tud== ===Tud bet ganet eno=== * [[1726]] : [[Visant-Jozeb Rousseau Rozenkoad]], beleg. * [[1825]] : [[Félix Rolland]], embreger ha politikour republikan. * [[1888]]: Yves Gaonac'h, d'ar 17 a viz Meurzh er er C'hastell-Nevez pe e [[Pleiben]], soudard en 3e Batailhon Kerzhet Troadegiezh skañv Afrika, fuzuilhet gant al lu [[gall]] d'ar [[15 a viz C'hwevrer]] 1915 e [[Proven]] ([[Flandrez]] [[Belgia]])evit ''«dilez post dre emvuturgn''» ha ''«dizerterezh en estrenvro»''<ref>[http://www.memoiredeshommes.sga.defense.gouv.fr] </ref>; douaret eo e bered-veur al lu gall en [[Ablain-Saint-Nazaire‎]] (departamant [[Pas-de-Calais]] ,[[Bro-C'hall]])<ref>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=5052095 Mémorial GenWeb] </ref>. * [[1907]] : [[Raymond Delaporte|Remont ar Porzh]] mab, broadelour katolik, geriadurour. * [[1923]] : [[Reun ar C'halan]], rezistant, skrivagner brezhonek ha saoznek. * [[1949]] : [[Remont Keruzore]], melldroader. ===Tud marvet eno=== * [[1990]] : [[Raymond Delaporte|Remont ar Porzh]] mab, broadelour breizhat, katolik, geriadurour. ===Tud liammet ouzh ar gumun=== * [[Paul Sérusier]] (1864-1927), livour. * [[Jozef Kadiou]] (†1944), person. * [[Raymond Delaporte (1878-1945)|Remont ar Porzh]], tad (1878-1945), doktor war ar gwir, istorour, lec'hanvadurour. * [[Yann ar Meur]] (1956-), talabarder, armerzhour, skrivagner gallek. == Brezhoneg == ;Ar Brezoneg er Skol * 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad [[Ar Brezoneg er Skol|Ar Brezoneg er Skol (ABES)]] evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol<ref>[[Marsel Guieysse]], ''La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle'', pajenn 264, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936 </ref>. ;Ya d'ar brezhoneg * D’ar 6 a viz Du [[2006]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'ar 15 a viz Genver [[2025]] e voe roet al live 1 hag e voe sinet evit tizhout al live 2. ;Deskadurezh * Ur c'hlas divyezhek publik kentañ derez zo bet digoret er gumun e [[2003]]. * E distro-skol 2025 e oa 54 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (21,1 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Distro-skol ar c’helenn divyezhek] </ref>. ;Buhez foran * Digoret ez eus bet un diellaoueg a vod skridoù, paperioù ha levrioù [[Raymond Delaporte|Remont ar Porzh]] e-barzh Kreizenn sevenadurel [[Jef ar Penven]] e [[2005]]. ;Lec'hanvadurezh * Reizhskrivet eo bet an anvioù-lec'h forzhik war ar panelloù war ar maez ha panelloù divyezhek zo un tammig e kêr ivez. * Stank eo ar ger brezhoneg "Roz" e-barzh anvioù-lec'h trowardroioù ar C'hastell-Nevez hag a bep tu da draonienn ar [[Stêr Aon]]. Implijet e vez kentoc'h evit eñvel ur grec'henn pe un dinaou serzh a-us d'ur gilblegenn pe d'ur stumm. Ar ger-se a zo bet amprestet gant brizhgalleg ar C'hastellneveziz pa vez anv eus "la rosière de Notre-Dame des Portes" ganto, evit kozeal eus ar roz ma kaver war e lein chapel I.-V. ar Porzhoù hag a zo a-us d'ur stumm eus [[Kanol Naoned-Brest]]. N'eus mann ebet da welet gant ar ger gallek evit Korzeg<ref>[[Frañsez Kervella]], "Anvioù-lec'h Breizh e-keñver an douaroniezh", e-barzh ''Hor Yezh'', niv. 253, Meurzh 2008, p. 11</ref>. == [[Livouriezh]]== Al livour [[Paul Sérusier]] (1863-1927) a deue ingal da Gastell-Nevez-ar-Faou azalek [[1893]]. Ken bamet e oa deuet da vezañ gant maezioù kaer an trowardroioù ma tivizas prenañ un ti eno e [[1906]], daoust ma ne oa ket gwall binvidik (Kustumet e veze da livañ taolennoù evit ostizien ostalirioù Kastell-Nevez evit kaout un dra bennak da zebriñ pe gounit un tamm gwenneg bennak). <gallery> Paul Sérusier La foire à Châteauneuf-du-Faou (1903).jpg|Paul Sérusier: Foar ar C'hastell-Nevez Paul Sérusier La vallée de Tuchen-Glaz (Finistère).jpg|Paul Sérusier: Gwantenn an Duchenn C'hlas Paul Sérusier La maison blanche (Bretagne).jpg|Paul Sérusier: An ti gwenn (Breizh) Paul Sérusier Jeunes bretonnes.jpg|[[Paul Sérusier]]: Breizhadezed yaouank La Fête-Dieu à Châteauneuf-du-Faou.jpg|[[Paul Sérusier]]: Gouel ar sakramant er C'hastell-Nevez </gallery> Dre se ha dre an darempredoù mat en devoa gant Kastellneveziz eo bev-kenañ e levezon er gêr-se bepred. Un toullad eus e oberennoù a c'haller sellet outo c'hoazh, evel e vurlivadurioù e [[iliz-parrez sant Juluan]] pe e vurlivadur brudet ouzh moger diabarzh an ti-kêr. Al levezon-se a zispleg ivez e kaver, hiriv an deiz, forzhig tud o livañ evit o flijadur menezioù, traoñiennoù pe koadoù ar vro o klask kenderc'hel an erv bet boulc'het gant Sérusier. == Gevelliñ == *[[South Brent]], {{Devon}}, {{Bro-Saoz}} (1976) *[[Chinchón]], {{Kumuniezh Madrid}}, {{Spagn}} == Levrlennadur == * [[Raymond Delaporte (1878-1945)|Raymond Delaporte]], ''La Sénéchaussée de Châteauneuf-du-Faou, [[An Uhelgoad|Huelgoat]] et [[Landelo|Landeleau]], et les juridictions seigneuriales du ressort'', emb. A. Pedone, [[Pariz]], 1905, 240 p. * Michel Froger & Michel Pressensé : ''Armorial des communes du Finistère''. 2001 * [[Christian Menard|Christian MENARD]], ''Châteauneuf-du-Faou, son histoire, sites, monuments et notes sur la région'', [[1991]]. * Georges ar Meur ha Henry Masson, ''Châteauneuf-du-Faou et ses alentours'', Kistinid, emb. L'aventure carto, 1996, 192 p. * [[Yann Moulin|Yann MOULIN]], ''Kastell Nevez : les tribulations d'un [[Bidar]]d en pays [[Dardoup]]'', emb. Coop Breizh, [[Speied]], 1997, 208 p. * Jean-François BOEDEC, ''Histoire secrète des Montagnes Noires'', kenemb. Coop Breizh-Keltia Graphic, [[Speied]]-[[Gourin]], [[2000]], 224 p. * Henry MASSON, ''Châteauneuf-du-Faou : images, Histoire et histoires'', emb. CA [[Laz]], [[2004]], 76 p. * [[Christian Menard|Christian MENARD]], ''Châteauneuf-du-Faou, des origines à [[1900]]'', emb. ATR L’Edition Originale, [[Kemper]], 1983; ademb. kresket C.A. de Laz, Laz, 2008, 104 p. * Erwan Vallerie : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995 == Liammoù diavaez == *[http://maps.google.com/maps?ll=48.1833,-3.8167&spn=0.1,0.1&t=k Skeudenn dre loarell] *[http://www.chateauneuf-du-faou.com Ti-kêr] *[http://www.pays-de-chateauneuf.com/index.php?op=index.php Kumuniezh-kumunioù Kerne-Uhel] *[https://web.archive.org/web/20100328225437/http://www.printemps-de-chateauneuf.org/2010/titourou-pleustrek/ Nevezamzer ar C'hastell-Nevez] ==Notennoù ha daveoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Kerne]] [[Rummad:Kastell-Nevez-ar-Faou]] [[Rummad:Emsavadeg ar Bonedoù ruz]] [[Rummad:Soudarded vreizhat bet fuzuilhet gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] 2yui6y7hzl3eca0qb0yikx2aa8nr9q6 0 11584 2192316 2190005 2026-06-03T08:40:39Z Flo Goni 91190 2192316 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Karaez-Plougêr | anvOfisiel = ''Carhaix-Plouguer'' | skeudenn = Carhaix-Plouguer_-_Château_de_Kerampuil_02.JPG | alc'hwez = [[Maner Kerampuilh]] | ardamezioù = Blason_ville_fr_Carhaix-Plouguer_(Finistère).svg | bro = {{Kernev}} | departamant = {{Penn-ar-Bed}} | arondisamant = [[Arondisamant Kastellin|Kastellin]] | etrekumuniezh = [[Kumuniezh kumunioù ar Poc'hêr|KK ar Poc'hêr]] | bro velestradurel = [[Bro Kornôg Kreiz-Breizh]] | kanton = [[Kanton Karaez-Plougêr|Karaez]] (pennlec'h) | insee = 29024 | cp = 29270 | maer = [[Kristian Troadeg]] ([[Breizh War Raok|BWR]]) | amzer-gefridi = [[2026]]-[[2032]] | hedred = -3.5672 | ledred = 48.2783 | uk = 104 | ubi = 69 | ubr = 169 | gorread = 25.81 | lec'hienn web = [http://www.ville-carhaix.com/degemer_karaez Ti-kêr] }} '''Karaez-Plougêr''' zo ur gumun e [[Breizh]], pennlec'h [[kanton Karaez]], ha [[kêr-benn]] [[Poc'hêr]] e [[Kerne]]. Er bloaz 1956 e voe kendeuzet Karaez gant [[Plougêr]]. Un [[enklozadur]] e oa Kêr-Garaez en homañ. E [[Penn-ar-Bed]] emañ, gennet etre tri departamant abaoe an [[dispac'h gall]]: Penn-ar-Bed, [[Mor-Bihan]] hag [[Aodoù-an-Arvor]], ar pezh zo bet drastus evit hec'h [[armerzh]]. == Douaroniezh == === Kumunioù amezek === {{Lec'hiadur kêr|kêr=''Karaez-Plougêr''|gwalarn=[[Poullaouen]]|norzh=[[Poullaouen]]|biz=[[Karnoed]]<br><small>([[Aodoù-an-Arvor]])</small>|kornôg=[[Kerglof]]|reter=[[Trefrin]], [[Ar Vouster]]<br><small>([[Aodoù-an-Arvor]])</small>|gevred=[[Plevin]]<br><small>([[Aodoù-an-Arvor]])</small>|su=[[Motrev]]|mervent=[[Kledenn-Poc'hêr]], [[Sant-Hern]]|enklozadur=}} == Anv == === Stummoù skrivet === * Erwan Vallerie : "''Caer Ahes'', 1081 ; ''Carahes'', 1146 ; ''Carhahes, Caraes'', XIIè ; ''Carahes'', 1214 ; ''Carahais'', 1278 ; ''Kerahes'', 1290 ; ''Quarhez'', 1305 ; ''Kerahes'', 1306 ; ''Kerahes, Carahez'', 1315 ; ''Karahes'', 1320 ; ''Carahes'', 1327 ; ''Kar heys'', 1362 ; ''Carhaiz'', 1363 ; ''Karahais'', 1367 ; ''Kerhaes'', 1368 ; ''Kerahaiz'', 1370 ; ''Carahes'', 1371 ; ''Carahes, Sancti Tremori de Karahes'', 1371 ; ''Kerahes'', 1378 ; ''Karahes'', 1381 ; ''Carhaix'', 1381 ; ''Kerahez'', 1394 ; ''Kaerahees'', 1405 ; ''Kaerahes, Kaerahez'', 1415 ; ''Kerahes'', 1420 ; ''Kerahez, Kerahes'', 1422 ; ''Karhez'', 1457 ; ''Guicaraix'' (anv-tiegezh*), 1457 ; ''Karheix'', 1460 ; ''Keraheix'', 1462 ; ''Kerahaix'', 1466 ; ''Kerahez'', 1467 ; ''Kerahes'', 1469 ; ''Kerahes'', 1488 ; ''Carhaix'', 1489 ; ''Kerahes'', 1513 ; ''Kerahes'', 1516 ; ''Carhaix'', 1519 ; ''Karhez'', 1523 ; ''Kerahez'', 1524 ; ''Kerahes'', 1536 ; ''Carhaix'', 1565 ; ''Kerahes'', 1574 ; ''Kerahez'', 1591 ; ''Quarahez'', 1593 ; ''Karaes, Keraes, Carès, Kaerais, Kerhahez, Karhez'', 1636 ; ''Ker-Aes'', 1779"<ref>Erwan Vallerie : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995</ref>. === Gerdarzh === Kalz a draoù zo bet kinniget evit an anv se, darn iskis ha fentus<ref>Bet embannet dre ar munud en niverenn 69 / Mezheven 2020, e-barzh ''Kaier ar Poher'', p. 64 da 69</ref>. * Gregor Rostren : ''Urbs AEsia''. * Dom Lobineau : diwar ''Ker-Is''. * Corret de la Tour d'Auvergne : diwar ''Aetius'' (gouarnour roman Galia). * Ogée : Carhaix pe Ker-aes : diwar ''Aetius'' (gouarnour roman Galia). * Jacques Cambry : priñsez ''Ahès'', merc'h [[Konan Meriadeg|Conan Meriadec]], pe hini ar roue [[Gradlon]]. * Chevalier de Fréminville : diwar ''Ahès'' (priñsez). * Deric : diwar ar ger brezhonek ''Ker-Heic'' hag a dalv kement ha "klujar", abalamour ma vefe kalz anezho er vro. * Moët de la Forte-Mason, meneget gant Marteville & Varin = ''omne metallum'' "kêr ar [[metal]]où" abalamour da vengleuzioù Poullaouen. * Marteville & Varin : ''Urbs AEsia''. Tostaet o deus ivez Keraes ouzh ''Mons Aerus'' > ''Mené-Arès'' = Menez Arre. * René Jouan : diwar anv ''Cherem'' pe ''Keren'', kêr eus Tyr ([[Liban]]). * Anatole Le Braz : ''Kêr-Is'' =  Carhaix, kêr-benn an [[Osismied]]. * François Taldir-Jaffrennou : mann da welout gant ''Caer Aétius'' na ''Caer Ahès.'' Gwelloc'h eo tostaat ouzh ur gêr [[kerneveurek]] ''Carhays'', 14&nbsp;km eus [[Truru]],  5&nbsp;km eus Tregony. * O.-L. Aubert : Caer-Arhès. * Francis Gourvil : ''Car-'' n'eus mann da welout gant Kêr. * Léon Fleuriot : ''Corophes > Carofes > Carifes > Carahaes''. * François Moal : eus ''Caer Isc'' = Exeter, pe Caerhayes e [[Kernev-Veur]], pe Caerleon-Upon-Usk e [[Kembre]]. * Patrick Galliou ha Bernard Tanguy : ''Corophesium'' < ''Carrofens(em) <'' ''carruvium < quadruvium'' = kroashent. * Bernard Tanguy : ''carruvium'' < ''quadruvium'' ' = kroashent. * Gwenc'hlan Le Scouezec  : ''Kera(h)es'' = Kêr (prinsez) Ahès. * Éditions Flohic : ''carofes'', kroashent. * Guide Michelin : ''"Kaer" signifie "ville" ; ''Ahès'' désignerait les Osismes, une tribu celte''. * Christian Y.-M. Kerboul : ''Carophesium'' > Carofès : kêr ar c'hroashent. * Daniel Delattre : ''Corophesium'', {{IXvet kentved}} ; ''Kerahes'', eus''Ker-Ahès'', eil merc'h Gradlon. * Christiane Kerboul-Vilhon : diwar Carhays eus Kernev-Veur. == [[Ardamezouriezh|Ardamezioù]] == {| |- |[[Restr:Blason ville fr Carhaix-Plouguer (Finistère).svg|60px]] | :''En aour e ejon tremenant en argant.''<ref>Fazius eo un tamm an dresadenn amañ (n'eo ket gwenn ar c'herniel nag an ouroul.</ref> :*d'Hozier, 1696 |} == Istor == === [[Henamzer]] === * [[Vorgium]] eo anv latin ar geoded c'halian, kêr-benn an [[Osismied]], a zo deut da vout Karaez. * Kentañ roudoù tud eno a zo eus ar {{IVe kantved kt JK}}. Meneget eo e [[Taolenn Peutinger]]. Edo e-kreiz ur rouedad hentoù, galian da gentañ, roman goude, e stumm ur steredenn. Da skouer e kase an hentoù-se d'[[ar Pouldu]] dre [[Lannejenn]] ha [[Kemperle]], da v-Blabia ([[Porzh-Loeiz]] bremañ) dre [[Henbont]] ha da [[Rieg]] dre [[Skaer]] ha [[Banaleg]]<ref>{{fr}}[[Henri Guiriec]], ''La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé'', e ti an aozer, hep deiziad, (e [[galleg]]), pajennoù 16 ha 17</ref>. === {{XVIIvet}} kantved === * [[Emsavadeg ar Bonedoù ruz]]: trubuilhoù a voe e kêr d'ar [[6 Gouere|6]] ha d'ar [[7 a viz Gouere]] [[1675]]<ref>{{fr}}[[Yvon Garlan]] ha [[Claude Nières]], ''Les Révoltes bretonnes de 1675 - papier timbré et bonnets rouges'', Éditions Sociales, Pariz, 1975 (e [[galleg]]), pajennoù 113, 119 ha 120</ref>; d'ar 6 e vo preizhet ha lakaet en arigrap ti Claude Sauvan, fermour an dleoù, an aotrou Châteaufort gant ur yoc'h a dud: 150 gwaz ha 42 vaouez a voe tamallet oute bet kemeret perzh en trubuilhoù, lazhet ur mevel, laeret gwin-ardant, argant, pezhioù-arrebeuri, paperioù, ha kendalc'het e voe d'ar 7 daoust d'ar gouarnour, an aotrou Kerloued, bout deut war al lec'h<ref>{{fr}}[[Jean Lemoine]], ''Documents inédits relatifs à la Révolte du Papier timbré en Basse Bretagne en 1675'', Bulletin de la Société archéologique du Finistère, 1896, pajennoù 126 ha 127</ref>. === [[Dispac'h Gall]] === * Gant al lezenn eus an 26 a viz C'hwevrer 1790 e voe lakaet Karaez da benn un distrig{{fr}}<ref>{{fr}}J. B. Duverger, ''Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat'', Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.105</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== Brezelioù<ref>Monumant ar re varv</ref> ==== * Monumant ar re varv e Karaez. * Monumant ar re varv e Plougêr, luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=29636 Memorial Genweb]</ref>. ====== [[Brezel-bed kentañ]] ====== * Mervel a reas 145 gwaz eus Karaez, da lâret eo 4,15% eus ar boblañs e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=20655&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>, ha 62 eus [[Plougêr]], eleze 5% eus ar boblañs e 1911<ref{{fr}}>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=29636&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>, abalamour d'ar brezel. ===== [[Eil brezel-bed]] ===== * Mervel a reas 27 milour, 24 den all a va varvas, lazhet d'an Alamaned pe er c'hampoù-bac'h. ===== Trevadennoù ===== * [[Brezel Indez-Sina]]: seizh gwaz a varvas. * [[Brezel Aljeria]]: pevar gwaz a varvas. ===== Tachennoù all ===== * [[Liban]] : mervel a reas ur milour e 1983; * [[Bosnia]] : ur milour a varvas e 1997. ==== Kendeuziñ ==== * [[1956]] : bodet e voe Karaez ha [[Plougêr]] en ur gumun hepken, anvet "Karaez-Plougêr". == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> KaraezIlizkatolikPlougêr.jpg|Iliz katolik ''Sant Treveur'', parrez Karaez FR-29024 stpierreplouguer01.jpg|Iliz katolik ''Sant Pêr'', parrez Plougêr KaraezTiezkozh.jpg|Tiez kozh KaraezTiarSenechal.jpg|Ti ar Senechal FR-29024_locomotive01.jpg|Marc'h-du kozh, plasenn an Ti-gar </gallery> {| |- valign="top" | * Dourbont roman * Pont Toull Vihan * Iliz-parrez ''Sant Treveur'', Karaez * Iliz ''Sant Pêr'', Plougêr | * Maner Kernigez * Ti ar Senechal * Pont ar Veilh Veur * Kouent an Aogustined | * Kouent Karmez * Kouent an Ospitalierezed * Ar mirva henoniezh * Plasenn an Tour d’Auvergne | * Chapel Santez Anna * Kastell Kerampuilh * Ar C’hastell Ruz * Marc'h-tan kozh |} * '''Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun''' <gallery> KaraezBezarmilourkanadianRCAF.jpg ‎ </gallery> {| class = "wikitable" style="text-align:center" |+ ! Bro ! Niver a soudarded |- |[[Skeudenn:Canadian Red Ensign (1921-1957).svg|24px]] [[Kanada]] |1 ([[Royal Canadian Air Force|aerlu]]) |- | '''Hollad''' | '''1''' |} Mervel a reas d'an [[13 a viz C'hwevrer]] [[1943]] e-pad an [[Eil Brezel Bed]]<ref>{{en}}[http://www.cwgc.org/search/cemetery_details.aspx?cemetery=2086405&mode=1 Commonwealth War Graves Commission]</ref>. == Dezougen == <gallery> KaraezTi-gar.jpg ‎ </gallery> * An ti-gar. == Poblañs == === Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 === {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=8600 |passo1=1000 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2007 |bl8=2012 |bl9=2013 |bl10=2020 |bl11=2021 |p1=6065 |p2=7049 |p3=8210 |p4=8591 |p5=8198 |p6=7648 |p7=7667 |p8=7423 |p9=7397 |p10=7165 |p11=7240 |mammenn=EBSSA }} == Brezhoneg == * E [[1921]], d'an 2 a viz Gwengolo, e voe votet un het gant kuzul-kêr Karaez evit goulenn ma vije kelennet ar brezhoneg er skolajoù hag el liseoù hag e vije posupl tremen un arnodenn brezhoneg er vachelouriezh. * Ar Brezoneg er Skol, 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad [[Ar Brezoneg er Skol|Ar Brezoneg er Skol (ABES)]] evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol<ref>{{fr}}[[Marsel Guieysse]], ''La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle'', pajenn 264, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936</ref>. ;Ya d'ar brezhoneg * D'ar 27 a viz Gwengolo [[2004]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'ar 14 a viz Meurzh [[2005]] e oa bet roet da gumun Karaez al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 2. * E [[2008]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg|Ya d'Ar Brezhoneg]] da dizhout live 4. * D'an 31 a viz Genver [[2009]] e oa bet roet da gumun Karaez al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 3. [[Restr:KaraezTi-Kêr.jpg|thumb|Bannieloù Breizh, Frañs hag Europa ouzh talbenn an ti-kêr.]] ;Buhez foran * Unan eus ar c'humunioù e-penn a-raok evit lakaat ar brezhoneg war wel er vuhez foran eo Karaez abaoe ar [[bloavezhioù 1980]] da nebeutañ. Bet eo ar gumun gentañ o staliañ panelloù heñchañ divyezhek, pa oa maer [[Jean-Pierre Jeudy]]. Gant [[Kristian Troadeg]], maer abaoe [[2001]] ez eus bet graet ur c'hammed all war-raok ha votet ez eus bet un destenn politikerezh yezh a-unvouezh. Ur bodad trakêr a vod dileuridi eus [[Ofis Publik ar Brezhoneg]], kevredigezhioù brezhonek ar gumun hag hiniennoù kar-o-yezh zo bet savet dindan renerezh [[Visant Abaziou]] eilmaer brezhoneger e-karg eus ar sevenadur. * E [[1999]] eo bet staliet sez [[Ofis ar Brezhoneg]], benveg [[politikerezh yezh]] [[Rannvro Breizh]] e Karaez, gant ar Rannvro. ;Deskadurezh * Skolioù divyezhek a zo eno abaoe [[1985]]. * E Karaez eo bet staliet al [[lise Diwan Karaez|lise Diwan]] kentañ e [[Breizh]]. * E [[2011]] ez eus kaoz da serriñ an hentad vrezhonek en eil derez er skolioù Stad. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet er skol [[Diwan]] hag er c'hlasoù divyezhek 161 skoliad (30,6 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref{{br}}>[https://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Kelenn]</ref>. ;Bugaligoù * Al liezdegemer "Galipette/Toutig penn" en deus sinet Live 1 karta Divskouarn. * Al liezdegemer "La main dans la main" en deus sinet ul live tost da live 1 karta Divskouarn. == Kelaouiñ == <gallery> KaraezPoherHebdo.jpg ‎ </gallery> * E Karaez emañ sez ar gazetenn c'hallek sizhuniek ''[[Poher-Hebdo]]''. == Post == <gallery> KaraezTi-post.jpg </gallery> * An ti-post. == Gouelioù dibar == * [[Gouel an Erer Kozh]], e miz Gouere * [[Bagadañs]], e miz Gouere * Saloñs al Levrioù ha Romantourien Breizh, en diskaramzer == Melestradurezh == <gallery> Carhaix 20 Mairie.jpg|An ti-kêr ha skritell divyezhek da-geñver un tennad eus an Dro-C'hall war varc'h-houarn (2011). </gallery> {{DilennadDeroù |Titl= Listenn maered Karaez}} {{Dilennad |Deroù =1792 |Penn = |Anv =Théodore Le Gogal|Strollad = |Karg = }} {{Dilennad |Deroù =a-raok 1845 |Penn =goude 1845 |Anv =Bernard |Strollad = |Karg = Kuzulier-meur}} {{Dilennad |Deroù =a-raok 1853 |Penn =goude 1867 |Anv =Révault |Strollad = |Karg =Kuzuliad-kêr e 1866}} {{Dilennad |Deroù =a-raok 1877 |Penn =goude 1880 |Anv =Joseph Nédellec |Strollad = |Karg = noter. Kuzulier-meur hag kannad }} {{Dilennad |Deroù =a-raok 1900 |Penn = goude 1900 |Anv =Anthoine |Strollad = |Karg = }} {{Dilennad |Deroù = 1906 |Penn = mae 1945 |Anv =Ferdinand Lancien |Strollad =[[Strollad radikal-sokialour]]|Karg =Senedour }} {{Dilennad |Deroù = c'hwevrer 1957|Penn = meurzh 1977 |Anv = Jean Rohou |Strollad = [[dehou diseurt]]|Karg = tisaver labourioù foran}} {{Dilennad |Deroù = meurzh 1977|Penn = mezheven 1995 |Anv = Jean-Pierre Jeudy |Strollad = [[Strollad Komunour Gall]] |Karg = Kuzulier-meur kanton Karaez-Plouger.(1973-1979)}} {{Dilennad |Deroù = mezheven 1995 |Penn = meurzh 2001|Anv = André Le Roux |Strollad = [[Unvaniezh evit an demokratelezh Gall]] |Karg = [[apotiker]]}} {{Dilennad |Deroù = meurzh 2001 |Penn = bremañ |Anv = [[Christian Troadec]] |Strollad =[[kleiz diseurt]] |Karg = [[kazetenner]]}} {{DilennadFedoù}} {{DilennadPenn}} == Tud == ===Tud bet ganet eno=== <gallery> BreizhKaraezLaTourd'Auvergne01.jpg|Delwenn Théophile-Malo Corret e Karaez. </gallery> * [[1743]] : [[Théophile-Malo Corret de La Tour d'Auvergne]] * [[1909]] : [[Vefa de Bellaing]], songarourez, emsaverez yezh ha sevenadur Breizh ha barzhez === Tud douaret eno === <gallery> KaraezBeredBezFrañsezJaffrennou-Taldir.JPG|Bez Taldir e bered ar gumun. </gallery> * [[Frañsez Jaffrennou]]-Taldir. === Ardamezeg ar familhoù === {| |- |[[Restr:Andre de Durville.jpg|60px]] | :;André :Aotrounez Durville, eskopti Roazhon, ha Prat-Meur, eskopti Kernev ; ur serjant-jeneral Karaez e 1656. :''En gul, e lammell en aour''. |- |[[Restr:Raguideau du Rocher.gif|60px]] | :;Jean Raguineau :Senesal Karaez e 1713 :''En argant e zelfin ouzh kleiz, troc'het etre gul ha glazur'' |} <ref>{{fr}}Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014</ref> == Gevellerezh == Gevellet eo kêr gant: *{{Gevelliñ|Oiartzun|Euskal Herria|Basque Country|bloavezh=1994}} *{{Gevelliñ|Waldkappel|Alamagn|Germany|bloavezh=1970}} *{{Gevelliñ|Carraig Mhacaire Rois|Iwerzhon|Ireland|bloavezh=1996}} *{{Gevelliñ|Dawlish|Bro-Saoz|England|bloavezh=1977}} *{{Gevelliñ|Rijnwoude|Izelvroioù|Netherlands|bloavezh=1996}} *{{Gevelliñ|El Arroub|Palestina|Palestine|bloavezh=2003}} ==Darvoudoù-sport a bep seurt== * [[6 a viz Gouere]] [[2011]] : 5{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2011|Tro Bro-C'hall]] etre Karaez hag ar [[Kab Frehel|C'hab Frehel]]; trec'h eo [[Mark Cavendish]] ([[Enez-Vanav]]). ==Levrlennadur== *{{fr}} Quentel, P. : '' Un nom des anciennes routes : Carhaix ''. In : ''Revue internationale d'onomastique'' niv. 18-4, 1966 [https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1966_num_18_4_1928 pp. 255-270]. == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Carhaix-Plouguer}} * {{br}} [http://www.ville-carhaix.com/degemer_karaez Lec'hienn an ti-kêr] * {{br}} [https://web.archive.org/web/20160307075630/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=29024 Karaez-Plougêr war lec'hienn Geobreizh] * [http://www.ina.fr/fresques/ouest-en-memoire/video/Region00333/jeux-traditionnels-celtes L'Ouest en mémoire (Ina) - Daspun etrebroadel ar c'hoarioù Kelted e Karaez-Plougêr 1990] * [http://www.ina.fr/fresques/ouest-en-memoire/video/Region00363/le-festival-des-vieilles-charrues-a-carhaix L'Ouest en mémoire (Ina) - Gouel an Erer Kozh 1995] * [http://www.ina.fr/fresques/ouest-en-memoire/video/Region00279/l-esprit-centre-bretagne L'Ouest en mémoire (Ina) - Spered Kreiz Breizh 1998] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110930135247/http://vorgium.pagesperso-orange.fr/accueil.htm Istor Vorgium] == Daveoù ha notennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Karaez-Plougêr]] [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Kerne]] [[Rummad:Emsavadeg ar Bonedoù ruz]] [[Rummad:Pennlec'hioù distrigoù Breizh]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] [[Rummad:Bezioù-brezel ar C'hommonwealth e Penn-ar-Bed]] tpli3yflj92uyd2ifosoi6scbstru3b 2192317 2192316 2026-06-03T08:45:42Z Dakbzh 58931 /* Brezel-bed kentañ */ 2192317 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Karaez-Plougêr | anvOfisiel = ''Carhaix-Plouguer'' | skeudenn = Carhaix-Plouguer_-_Château_de_Kerampuil_02.JPG | alc'hwez = [[Maner Kerampuilh]] | ardamezioù = Blason_ville_fr_Carhaix-Plouguer_(Finistère).svg | bro = {{Kernev}} | departamant = {{Penn-ar-Bed}} | arondisamant = [[Arondisamant Kastellin|Kastellin]] | etrekumuniezh = [[Kumuniezh kumunioù ar Poc'hêr|KK ar Poc'hêr]] | bro velestradurel = [[Bro Kornôg Kreiz-Breizh]] | kanton = [[Kanton Karaez-Plougêr|Karaez]] (pennlec'h) | insee = 29024 | cp = 29270 | maer = [[Kristian Troadeg]] ([[Breizh War Raok|BWR]]) | amzer-gefridi = [[2026]]-[[2032]] | hedred = -3.5672 | ledred = 48.2783 | uk = 104 | ubi = 69 | ubr = 169 | gorread = 25.81 | lec'hienn web = [http://www.ville-carhaix.com/degemer_karaez Ti-kêr] }} '''Karaez-Plougêr''' zo ur gumun e [[Breizh]], pennlec'h [[kanton Karaez]], ha [[kêr-benn]] [[Poc'hêr]] e [[Kerne]]. Er bloaz 1956 e voe kendeuzet Karaez gant [[Plougêr]]. Un [[enklozadur]] e oa Kêr-Garaez en homañ. E [[Penn-ar-Bed]] emañ, gennet etre tri departamant abaoe an [[dispac'h gall]]: Penn-ar-Bed, [[Mor-Bihan]] hag [[Aodoù-an-Arvor]], ar pezh zo bet drastus evit hec'h [[armerzh]]. == Douaroniezh == === Kumunioù amezek === {{Lec'hiadur kêr|kêr=''Karaez-Plougêr''|gwalarn=[[Poullaouen]]|norzh=[[Poullaouen]]|biz=[[Karnoed]]<br><small>([[Aodoù-an-Arvor]])</small>|kornôg=[[Kerglof]]|reter=[[Trefrin]], [[Ar Vouster]]<br><small>([[Aodoù-an-Arvor]])</small>|gevred=[[Plevin]]<br><small>([[Aodoù-an-Arvor]])</small>|su=[[Motrev]]|mervent=[[Kledenn-Poc'hêr]], [[Sant-Hern]]|enklozadur=}} == Anv == === Stummoù skrivet === * Erwan Vallerie : "''Caer Ahes'', 1081 ; ''Carahes'', 1146 ; ''Carhahes, Caraes'', XIIè ; ''Carahes'', 1214 ; ''Carahais'', 1278 ; ''Kerahes'', 1290 ; ''Quarhez'', 1305 ; ''Kerahes'', 1306 ; ''Kerahes, Carahez'', 1315 ; ''Karahes'', 1320 ; ''Carahes'', 1327 ; ''Kar heys'', 1362 ; ''Carhaiz'', 1363 ; ''Karahais'', 1367 ; ''Kerhaes'', 1368 ; ''Kerahaiz'', 1370 ; ''Carahes'', 1371 ; ''Carahes, Sancti Tremori de Karahes'', 1371 ; ''Kerahes'', 1378 ; ''Karahes'', 1381 ; ''Carhaix'', 1381 ; ''Kerahez'', 1394 ; ''Kaerahees'', 1405 ; ''Kaerahes, Kaerahez'', 1415 ; ''Kerahes'', 1420 ; ''Kerahez, Kerahes'', 1422 ; ''Karhez'', 1457 ; ''Guicaraix'' (anv-tiegezh*), 1457 ; ''Karheix'', 1460 ; ''Keraheix'', 1462 ; ''Kerahaix'', 1466 ; ''Kerahez'', 1467 ; ''Kerahes'', 1469 ; ''Kerahes'', 1488 ; ''Carhaix'', 1489 ; ''Kerahes'', 1513 ; ''Kerahes'', 1516 ; ''Carhaix'', 1519 ; ''Karhez'', 1523 ; ''Kerahez'', 1524 ; ''Kerahes'', 1536 ; ''Carhaix'', 1565 ; ''Kerahes'', 1574 ; ''Kerahez'', 1591 ; ''Quarahez'', 1593 ; ''Karaes, Keraes, Carès, Kaerais, Kerhahez, Karhez'', 1636 ; ''Ker-Aes'', 1779"<ref>Erwan Vallerie : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995</ref>. === Gerdarzh === Kalz a draoù zo bet kinniget evit an anv se, darn iskis ha fentus<ref>Bet embannet dre ar munud en niverenn 69 / Mezheven 2020, e-barzh ''Kaier ar Poher'', p. 64 da 69</ref>. * Gregor Rostren : ''Urbs AEsia''. * Dom Lobineau : diwar ''Ker-Is''. * Corret de la Tour d'Auvergne : diwar ''Aetius'' (gouarnour roman Galia). * Ogée : Carhaix pe Ker-aes : diwar ''Aetius'' (gouarnour roman Galia). * Jacques Cambry : priñsez ''Ahès'', merc'h [[Konan Meriadeg|Conan Meriadec]], pe hini ar roue [[Gradlon]]. * Chevalier de Fréminville : diwar ''Ahès'' (priñsez). * Deric : diwar ar ger brezhonek ''Ker-Heic'' hag a dalv kement ha "klujar", abalamour ma vefe kalz anezho er vro. * Moët de la Forte-Mason, meneget gant Marteville & Varin = ''omne metallum'' "kêr ar [[metal]]où" abalamour da vengleuzioù Poullaouen. * Marteville & Varin : ''Urbs AEsia''. Tostaet o deus ivez Keraes ouzh ''Mons Aerus'' > ''Mené-Arès'' = Menez Arre. * René Jouan : diwar anv ''Cherem'' pe ''Keren'', kêr eus Tyr ([[Liban]]). * Anatole Le Braz : ''Kêr-Is'' =  Carhaix, kêr-benn an [[Osismied]]. * François Taldir-Jaffrennou : mann da welout gant ''Caer Aétius'' na ''Caer Ahès.'' Gwelloc'h eo tostaat ouzh ur gêr [[kerneveurek]] ''Carhays'', 14&nbsp;km eus [[Truru]],  5&nbsp;km eus Tregony. * O.-L. Aubert : Caer-Arhès. * Francis Gourvil : ''Car-'' n'eus mann da welout gant Kêr. * Léon Fleuriot : ''Corophes > Carofes > Carifes > Carahaes''. * François Moal : eus ''Caer Isc'' = Exeter, pe Caerhayes e [[Kernev-Veur]], pe Caerleon-Upon-Usk e [[Kembre]]. * Patrick Galliou ha Bernard Tanguy : ''Corophesium'' < ''Carrofens(em) <'' ''carruvium < quadruvium'' = kroashent. * Bernard Tanguy : ''carruvium'' < ''quadruvium'' ' = kroashent. * Gwenc'hlan Le Scouezec  : ''Kera(h)es'' = Kêr (prinsez) Ahès. * Éditions Flohic : ''carofes'', kroashent. * Guide Michelin : ''"Kaer" signifie "ville" ; ''Ahès'' désignerait les Osismes, une tribu celte''. * Christian Y.-M. Kerboul : ''Carophesium'' > Carofès : kêr ar c'hroashent. * Daniel Delattre : ''Corophesium'', {{IXvet kentved}} ; ''Kerahes'', eus''Ker-Ahès'', eil merc'h Gradlon. * Christiane Kerboul-Vilhon : diwar Carhays eus Kernev-Veur. == [[Ardamezouriezh|Ardamezioù]] == {| |- |[[Restr:Blason ville fr Carhaix-Plouguer (Finistère).svg|60px]] | :''En aour e ejon tremenant en argant.''<ref>Fazius eo un tamm an dresadenn amañ (n'eo ket gwenn ar c'herniel nag an ouroul.</ref> :*d'Hozier, 1696 |} == Istor == === [[Henamzer]] === * [[Vorgium]] eo anv latin ar geoded c'halian, kêr-benn an [[Osismied]], a zo deut da vout Karaez. * Kentañ roudoù tud eno a zo eus ar {{IVe kantved kt JK}}. Meneget eo e [[Taolenn Peutinger]]. Edo e-kreiz ur rouedad hentoù, galian da gentañ, roman goude, e stumm ur steredenn. Da skouer e kase an hentoù-se d'[[ar Pouldu]] dre [[Lannejenn]] ha [[Kemperle]], da v-Blabia ([[Porzh-Loeiz]] bremañ) dre [[Henbont]] ha da [[Rieg]] dre [[Skaer]] ha [[Banaleg]]<ref>{{fr}}[[Henri Guiriec]], ''La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé'', e ti an aozer, hep deiziad, (e [[galleg]]), pajennoù 16 ha 17</ref>. === {{XVIIvet}} kantved === * [[Emsavadeg ar Bonedoù ruz]]: trubuilhoù a voe e kêr d'ar [[6 Gouere|6]] ha d'ar [[7 a viz Gouere]] [[1675]]<ref>{{fr}}[[Yvon Garlan]] ha [[Claude Nières]], ''Les Révoltes bretonnes de 1675 - papier timbré et bonnets rouges'', Éditions Sociales, Pariz, 1975 (e [[galleg]]), pajennoù 113, 119 ha 120</ref>; d'ar 6 e vo preizhet ha lakaet en arigrap ti Claude Sauvan, fermour an dleoù, an aotrou Châteaufort gant ur yoc'h a dud: 150 gwaz ha 42 vaouez a voe tamallet oute bet kemeret perzh en trubuilhoù, lazhet ur mevel, laeret gwin-ardant, argant, pezhioù-arrebeuri, paperioù, ha kendalc'het e voe d'ar 7 daoust d'ar gouarnour, an aotrou Kerloued, bout deut war al lec'h<ref>{{fr}}[[Jean Lemoine]], ''Documents inédits relatifs à la Révolte du Papier timbré en Basse Bretagne en 1675'', Bulletin de la Société archéologique du Finistère, 1896, pajennoù 126 ha 127</ref>. === [[Dispac'h Gall]] === * Gant al lezenn eus an 26 a viz C'hwevrer 1790 e voe lakaet Karaez da benn un distrig{{fr}}<ref>{{fr}}J. B. Duverger, ''Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat'', Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.105</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== Brezelioù<ref>Monumant ar re varv</ref> ==== * Monumant ar re varv e Karaez. * Monumant ar re varv e Plougêr, luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=29636 Memorial Genweb]</ref>. ====== [[Brezel-bed kentañ]] ====== * Mervel a reas 145 gwaz eus Karaez, da lâret eo 4,15% eus ar boblañs e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=20655&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>, ha 62 eus [[Plougêr]], eleze 5% eus ar boblañs e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=29636&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>, abalamour d'ar brezel. ===== [[Eil brezel-bed]] ===== * Mervel a reas 27 milour, 24 den all a va varvas, lazhet d'an Alamaned pe er c'hampoù-bac'h. ===== Trevadennoù ===== * [[Brezel Indez-Sina]]: seizh gwaz a varvas. * [[Brezel Aljeria]]: pevar gwaz a varvas. ===== Tachennoù all ===== * [[Liban]] : mervel a reas ur milour e 1983; * [[Bosnia]] : ur milour a varvas e 1997. ==== Kendeuziñ ==== * [[1956]] : bodet e voe Karaez ha [[Plougêr]] en ur gumun hepken, anvet "Karaez-Plougêr". == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> KaraezIlizkatolikPlougêr.jpg|Iliz katolik ''Sant Treveur'', parrez Karaez FR-29024 stpierreplouguer01.jpg|Iliz katolik ''Sant Pêr'', parrez Plougêr KaraezTiezkozh.jpg|Tiez kozh KaraezTiarSenechal.jpg|Ti ar Senechal FR-29024_locomotive01.jpg|Marc'h-du kozh, plasenn an Ti-gar </gallery> {| |- valign="top" | * Dourbont roman * Pont Toull Vihan * Iliz-parrez ''Sant Treveur'', Karaez * Iliz ''Sant Pêr'', Plougêr | * Maner Kernigez * Ti ar Senechal * Pont ar Veilh Veur * Kouent an Aogustined | * Kouent Karmez * Kouent an Ospitalierezed * Ar mirva henoniezh * Plasenn an Tour d’Auvergne | * Chapel Santez Anna * Kastell Kerampuilh * Ar C’hastell Ruz * Marc'h-tan kozh |} * '''Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun''' <gallery> KaraezBezarmilourkanadianRCAF.jpg ‎ </gallery> {| class = "wikitable" style="text-align:center" |+ ! Bro ! Niver a soudarded |- |[[Skeudenn:Canadian Red Ensign (1921-1957).svg|24px]] [[Kanada]] |1 ([[Royal Canadian Air Force|aerlu]]) |- | '''Hollad''' | '''1''' |} Mervel a reas d'an [[13 a viz C'hwevrer]] [[1943]] e-pad an [[Eil Brezel Bed]]<ref>{{en}}[http://www.cwgc.org/search/cemetery_details.aspx?cemetery=2086405&mode=1 Commonwealth War Graves Commission]</ref>. == Dezougen == <gallery> KaraezTi-gar.jpg ‎ </gallery> * An ti-gar. == Poblañs == === Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 === {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=8600 |passo1=1000 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2007 |bl8=2012 |bl9=2013 |bl10=2020 |bl11=2021 |p1=6065 |p2=7049 |p3=8210 |p4=8591 |p5=8198 |p6=7648 |p7=7667 |p8=7423 |p9=7397 |p10=7165 |p11=7240 |mammenn=EBSSA }} == Brezhoneg == * E [[1921]], d'an 2 a viz Gwengolo, e voe votet un het gant kuzul-kêr Karaez evit goulenn ma vije kelennet ar brezhoneg er skolajoù hag el liseoù hag e vije posupl tremen un arnodenn brezhoneg er vachelouriezh. * Ar Brezoneg er Skol, 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad [[Ar Brezoneg er Skol|Ar Brezoneg er Skol (ABES)]] evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol<ref>{{fr}}[[Marsel Guieysse]], ''La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle'', pajenn 264, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936</ref>. ;Ya d'ar brezhoneg * D'ar 27 a viz Gwengolo [[2004]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'ar 14 a viz Meurzh [[2005]] e oa bet roet da gumun Karaez al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 2. * E [[2008]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg|Ya d'Ar Brezhoneg]] da dizhout live 4. * D'an 31 a viz Genver [[2009]] e oa bet roet da gumun Karaez al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 3. [[Restr:KaraezTi-Kêr.jpg|thumb|Bannieloù Breizh, Frañs hag Europa ouzh talbenn an ti-kêr.]] ;Buhez foran * Unan eus ar c'humunioù e-penn a-raok evit lakaat ar brezhoneg war wel er vuhez foran eo Karaez abaoe ar [[bloavezhioù 1980]] da nebeutañ. Bet eo ar gumun gentañ o staliañ panelloù heñchañ divyezhek, pa oa maer [[Jean-Pierre Jeudy]]. Gant [[Kristian Troadeg]], maer abaoe [[2001]] ez eus bet graet ur c'hammed all war-raok ha votet ez eus bet un destenn politikerezh yezh a-unvouezh. Ur bodad trakêr a vod dileuridi eus [[Ofis Publik ar Brezhoneg]], kevredigezhioù brezhonek ar gumun hag hiniennoù kar-o-yezh zo bet savet dindan renerezh [[Visant Abaziou]] eilmaer brezhoneger e-karg eus ar sevenadur. * E [[1999]] eo bet staliet sez [[Ofis ar Brezhoneg]], benveg [[politikerezh yezh]] [[Rannvro Breizh]] e Karaez, gant ar Rannvro. ;Deskadurezh * Skolioù divyezhek a zo eno abaoe [[1985]]. * E Karaez eo bet staliet al [[lise Diwan Karaez|lise Diwan]] kentañ e [[Breizh]]. * E [[2011]] ez eus kaoz da serriñ an hentad vrezhonek en eil derez er skolioù Stad. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet er skol [[Diwan]] hag er c'hlasoù divyezhek 161 skoliad (30,6 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref{{br}}>[https://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Kelenn]</ref>. ;Bugaligoù * Al liezdegemer "Galipette/Toutig penn" en deus sinet Live 1 karta Divskouarn. * Al liezdegemer "La main dans la main" en deus sinet ul live tost da live 1 karta Divskouarn. == Kelaouiñ == <gallery> KaraezPoherHebdo.jpg ‎ </gallery> * E Karaez emañ sez ar gazetenn c'hallek sizhuniek ''[[Poher-Hebdo]]''. == Post == <gallery> KaraezTi-post.jpg </gallery> * An ti-post. == Gouelioù dibar == * [[Gouel an Erer Kozh]], e miz Gouere * [[Bagadañs]], e miz Gouere * Saloñs al Levrioù ha Romantourien Breizh, en diskaramzer == Melestradurezh == <gallery> Carhaix 20 Mairie.jpg|An ti-kêr ha skritell divyezhek da-geñver un tennad eus an Dro-C'hall war varc'h-houarn (2011). </gallery> {{DilennadDeroù |Titl= Listenn maered Karaez}} {{Dilennad |Deroù =1792 |Penn = |Anv =Théodore Le Gogal|Strollad = |Karg = }} {{Dilennad |Deroù =a-raok 1845 |Penn =goude 1845 |Anv =Bernard |Strollad = |Karg = Kuzulier-meur}} {{Dilennad |Deroù =a-raok 1853 |Penn =goude 1867 |Anv =Révault |Strollad = |Karg =Kuzuliad-kêr e 1866}} {{Dilennad |Deroù =a-raok 1877 |Penn =goude 1880 |Anv =Joseph Nédellec |Strollad = |Karg = noter. Kuzulier-meur hag kannad }} {{Dilennad |Deroù =a-raok 1900 |Penn = goude 1900 |Anv =Anthoine |Strollad = |Karg = }} {{Dilennad |Deroù = 1906 |Penn = mae 1945 |Anv =Ferdinand Lancien |Strollad =[[Strollad radikal-sokialour]]|Karg =Senedour }} {{Dilennad |Deroù = c'hwevrer 1957|Penn = meurzh 1977 |Anv = Jean Rohou |Strollad = [[dehou diseurt]]|Karg = tisaver labourioù foran}} {{Dilennad |Deroù = meurzh 1977|Penn = mezheven 1995 |Anv = Jean-Pierre Jeudy |Strollad = [[Strollad Komunour Gall]] |Karg = Kuzulier-meur kanton Karaez-Plouger.(1973-1979)}} {{Dilennad |Deroù = mezheven 1995 |Penn = meurzh 2001|Anv = André Le Roux |Strollad = [[Unvaniezh evit an demokratelezh Gall]] |Karg = [[apotiker]]}} {{Dilennad |Deroù = meurzh 2001 |Penn = bremañ |Anv = [[Christian Troadec]] |Strollad =[[kleiz diseurt]] |Karg = [[kazetenner]]}} {{DilennadFedoù}} {{DilennadPenn}} == Tud == ===Tud bet ganet eno=== <gallery> BreizhKaraezLaTourd'Auvergne01.jpg|Delwenn Théophile-Malo Corret e Karaez. </gallery> * [[1743]] : [[Théophile-Malo Corret de La Tour d'Auvergne]] * [[1909]] : [[Vefa de Bellaing]], songarourez, emsaverez yezh ha sevenadur Breizh ha barzhez === Tud douaret eno === <gallery> KaraezBeredBezFrañsezJaffrennou-Taldir.JPG|Bez Taldir e bered ar gumun. </gallery> * [[Frañsez Jaffrennou]]-Taldir. === Ardamezeg ar familhoù === {| |- |[[Restr:Andre de Durville.jpg|60px]] | :;André :Aotrounez Durville, eskopti Roazhon, ha Prat-Meur, eskopti Kernev ; ur serjant-jeneral Karaez e 1656. :''En gul, e lammell en aour''. |- |[[Restr:Raguideau du Rocher.gif|60px]] | :;Jean Raguineau :Senesal Karaez e 1713 :''En argant e zelfin ouzh kleiz, troc'het etre gul ha glazur'' |} <ref>{{fr}}Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014</ref> == Gevellerezh == Gevellet eo kêr gant: *{{Gevelliñ|Oiartzun|Euskal Herria|Basque Country|bloavezh=1994}} *{{Gevelliñ|Waldkappel|Alamagn|Germany|bloavezh=1970}} *{{Gevelliñ|Carraig Mhacaire Rois|Iwerzhon|Ireland|bloavezh=1996}} *{{Gevelliñ|Dawlish|Bro-Saoz|England|bloavezh=1977}} *{{Gevelliñ|Rijnwoude|Izelvroioù|Netherlands|bloavezh=1996}} *{{Gevelliñ|El Arroub|Palestina|Palestine|bloavezh=2003}} ==Darvoudoù-sport a bep seurt== * [[6 a viz Gouere]] [[2011]] : 5{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2011|Tro Bro-C'hall]] etre Karaez hag ar [[Kab Frehel|C'hab Frehel]]; trec'h eo [[Mark Cavendish]] ([[Enez-Vanav]]). ==Levrlennadur== *{{fr}} Quentel, P. : '' Un nom des anciennes routes : Carhaix ''. In : ''Revue internationale d'onomastique'' niv. 18-4, 1966 [https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1966_num_18_4_1928 pp. 255-270]. == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Carhaix-Plouguer}} * {{br}} [http://www.ville-carhaix.com/degemer_karaez Lec'hienn an ti-kêr] * {{br}} [https://web.archive.org/web/20160307075630/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=29024 Karaez-Plougêr war lec'hienn Geobreizh] * [http://www.ina.fr/fresques/ouest-en-memoire/video/Region00333/jeux-traditionnels-celtes L'Ouest en mémoire (Ina) - Daspun etrebroadel ar c'hoarioù Kelted e Karaez-Plougêr 1990] * [http://www.ina.fr/fresques/ouest-en-memoire/video/Region00363/le-festival-des-vieilles-charrues-a-carhaix L'Ouest en mémoire (Ina) - Gouel an Erer Kozh 1995] * [http://www.ina.fr/fresques/ouest-en-memoire/video/Region00279/l-esprit-centre-bretagne L'Ouest en mémoire (Ina) - Spered Kreiz Breizh 1998] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110930135247/http://vorgium.pagesperso-orange.fr/accueil.htm Istor Vorgium] == Daveoù ha notennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Karaez-Plougêr]] [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Kerne]] [[Rummad:Emsavadeg ar Bonedoù ruz]] [[Rummad:Pennlec'hioù distrigoù Breizh]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] [[Rummad:Bezioù-brezel ar C'hommonwealth e Penn-ar-Bed]] httcbxbbym7jjuony75o538861q2w5h 2192318 2192317 2026-06-03T08:47:10Z Dakbzh 58931 /* Kelaouiñ */ 2192318 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Karaez-Plougêr | anvOfisiel = ''Carhaix-Plouguer'' | skeudenn = Carhaix-Plouguer_-_Château_de_Kerampuil_02.JPG | alc'hwez = [[Maner Kerampuilh]] | ardamezioù = Blason_ville_fr_Carhaix-Plouguer_(Finistère).svg | bro = {{Kernev}} | departamant = {{Penn-ar-Bed}} | arondisamant = [[Arondisamant Kastellin|Kastellin]] | etrekumuniezh = [[Kumuniezh kumunioù ar Poc'hêr|KK ar Poc'hêr]] | bro velestradurel = [[Bro Kornôg Kreiz-Breizh]] | kanton = [[Kanton Karaez-Plougêr|Karaez]] (pennlec'h) | insee = 29024 | cp = 29270 | maer = [[Kristian Troadeg]] ([[Breizh War Raok|BWR]]) | amzer-gefridi = [[2026]]-[[2032]] | hedred = -3.5672 | ledred = 48.2783 | uk = 104 | ubi = 69 | ubr = 169 | gorread = 25.81 | lec'hienn web = [http://www.ville-carhaix.com/degemer_karaez Ti-kêr] }} '''Karaez-Plougêr''' zo ur gumun e [[Breizh]], pennlec'h [[kanton Karaez]], ha [[kêr-benn]] [[Poc'hêr]] e [[Kerne]]. Er bloaz 1956 e voe kendeuzet Karaez gant [[Plougêr]]. Un [[enklozadur]] e oa Kêr-Garaez en homañ. E [[Penn-ar-Bed]] emañ, gennet etre tri departamant abaoe an [[dispac'h gall]]: Penn-ar-Bed, [[Mor-Bihan]] hag [[Aodoù-an-Arvor]], ar pezh zo bet drastus evit hec'h [[armerzh]]. == Douaroniezh == === Kumunioù amezek === {{Lec'hiadur kêr|kêr=''Karaez-Plougêr''|gwalarn=[[Poullaouen]]|norzh=[[Poullaouen]]|biz=[[Karnoed]]<br><small>([[Aodoù-an-Arvor]])</small>|kornôg=[[Kerglof]]|reter=[[Trefrin]], [[Ar Vouster]]<br><small>([[Aodoù-an-Arvor]])</small>|gevred=[[Plevin]]<br><small>([[Aodoù-an-Arvor]])</small>|su=[[Motrev]]|mervent=[[Kledenn-Poc'hêr]], [[Sant-Hern]]|enklozadur=}} == Anv == === Stummoù skrivet === * Erwan Vallerie : "''Caer Ahes'', 1081 ; ''Carahes'', 1146 ; ''Carhahes, Caraes'', XIIè ; ''Carahes'', 1214 ; ''Carahais'', 1278 ; ''Kerahes'', 1290 ; ''Quarhez'', 1305 ; ''Kerahes'', 1306 ; ''Kerahes, Carahez'', 1315 ; ''Karahes'', 1320 ; ''Carahes'', 1327 ; ''Kar heys'', 1362 ; ''Carhaiz'', 1363 ; ''Karahais'', 1367 ; ''Kerhaes'', 1368 ; ''Kerahaiz'', 1370 ; ''Carahes'', 1371 ; ''Carahes, Sancti Tremori de Karahes'', 1371 ; ''Kerahes'', 1378 ; ''Karahes'', 1381 ; ''Carhaix'', 1381 ; ''Kerahez'', 1394 ; ''Kaerahees'', 1405 ; ''Kaerahes, Kaerahez'', 1415 ; ''Kerahes'', 1420 ; ''Kerahez, Kerahes'', 1422 ; ''Karhez'', 1457 ; ''Guicaraix'' (anv-tiegezh*), 1457 ; ''Karheix'', 1460 ; ''Keraheix'', 1462 ; ''Kerahaix'', 1466 ; ''Kerahez'', 1467 ; ''Kerahes'', 1469 ; ''Kerahes'', 1488 ; ''Carhaix'', 1489 ; ''Kerahes'', 1513 ; ''Kerahes'', 1516 ; ''Carhaix'', 1519 ; ''Karhez'', 1523 ; ''Kerahez'', 1524 ; ''Kerahes'', 1536 ; ''Carhaix'', 1565 ; ''Kerahes'', 1574 ; ''Kerahez'', 1591 ; ''Quarahez'', 1593 ; ''Karaes, Keraes, Carès, Kaerais, Kerhahez, Karhez'', 1636 ; ''Ker-Aes'', 1779"<ref>Erwan Vallerie : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995</ref>. === Gerdarzh === Kalz a draoù zo bet kinniget evit an anv se, darn iskis ha fentus<ref>Bet embannet dre ar munud en niverenn 69 / Mezheven 2020, e-barzh ''Kaier ar Poher'', p. 64 da 69</ref>. * Gregor Rostren : ''Urbs AEsia''. * Dom Lobineau : diwar ''Ker-Is''. * Corret de la Tour d'Auvergne : diwar ''Aetius'' (gouarnour roman Galia). * Ogée : Carhaix pe Ker-aes : diwar ''Aetius'' (gouarnour roman Galia). * Jacques Cambry : priñsez ''Ahès'', merc'h [[Konan Meriadeg|Conan Meriadec]], pe hini ar roue [[Gradlon]]. * Chevalier de Fréminville : diwar ''Ahès'' (priñsez). * Deric : diwar ar ger brezhonek ''Ker-Heic'' hag a dalv kement ha "klujar", abalamour ma vefe kalz anezho er vro. * Moët de la Forte-Mason, meneget gant Marteville & Varin = ''omne metallum'' "kêr ar [[metal]]où" abalamour da vengleuzioù Poullaouen. * Marteville & Varin : ''Urbs AEsia''. Tostaet o deus ivez Keraes ouzh ''Mons Aerus'' > ''Mené-Arès'' = Menez Arre. * René Jouan : diwar anv ''Cherem'' pe ''Keren'', kêr eus Tyr ([[Liban]]). * Anatole Le Braz : ''Kêr-Is'' =  Carhaix, kêr-benn an [[Osismied]]. * François Taldir-Jaffrennou : mann da welout gant ''Caer Aétius'' na ''Caer Ahès.'' Gwelloc'h eo tostaat ouzh ur gêr [[kerneveurek]] ''Carhays'', 14&nbsp;km eus [[Truru]],  5&nbsp;km eus Tregony. * O.-L. Aubert : Caer-Arhès. * Francis Gourvil : ''Car-'' n'eus mann da welout gant Kêr. * Léon Fleuriot : ''Corophes > Carofes > Carifes > Carahaes''. * François Moal : eus ''Caer Isc'' = Exeter, pe Caerhayes e [[Kernev-Veur]], pe Caerleon-Upon-Usk e [[Kembre]]. * Patrick Galliou ha Bernard Tanguy : ''Corophesium'' < ''Carrofens(em) <'' ''carruvium < quadruvium'' = kroashent. * Bernard Tanguy : ''carruvium'' < ''quadruvium'' ' = kroashent. * Gwenc'hlan Le Scouezec  : ''Kera(h)es'' = Kêr (prinsez) Ahès. * Éditions Flohic : ''carofes'', kroashent. * Guide Michelin : ''"Kaer" signifie "ville" ; ''Ahès'' désignerait les Osismes, une tribu celte''. * Christian Y.-M. Kerboul : ''Carophesium'' > Carofès : kêr ar c'hroashent. * Daniel Delattre : ''Corophesium'', {{IXvet kentved}} ; ''Kerahes'', eus''Ker-Ahès'', eil merc'h Gradlon. * Christiane Kerboul-Vilhon : diwar Carhays eus Kernev-Veur. == [[Ardamezouriezh|Ardamezioù]] == {| |- |[[Restr:Blason ville fr Carhaix-Plouguer (Finistère).svg|60px]] | :''En aour e ejon tremenant en argant.''<ref>Fazius eo un tamm an dresadenn amañ (n'eo ket gwenn ar c'herniel nag an ouroul.</ref> :*d'Hozier, 1696 |} == Istor == === [[Henamzer]] === * [[Vorgium]] eo anv latin ar geoded c'halian, kêr-benn an [[Osismied]], a zo deut da vout Karaez. * Kentañ roudoù tud eno a zo eus ar {{IVe kantved kt JK}}. Meneget eo e [[Taolenn Peutinger]]. Edo e-kreiz ur rouedad hentoù, galian da gentañ, roman goude, e stumm ur steredenn. Da skouer e kase an hentoù-se d'[[ar Pouldu]] dre [[Lannejenn]] ha [[Kemperle]], da v-Blabia ([[Porzh-Loeiz]] bremañ) dre [[Henbont]] ha da [[Rieg]] dre [[Skaer]] ha [[Banaleg]]<ref>{{fr}}[[Henri Guiriec]], ''La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé'', e ti an aozer, hep deiziad, (e [[galleg]]), pajennoù 16 ha 17</ref>. === {{XVIIvet}} kantved === * [[Emsavadeg ar Bonedoù ruz]]: trubuilhoù a voe e kêr d'ar [[6 Gouere|6]] ha d'ar [[7 a viz Gouere]] [[1675]]<ref>{{fr}}[[Yvon Garlan]] ha [[Claude Nières]], ''Les Révoltes bretonnes de 1675 - papier timbré et bonnets rouges'', Éditions Sociales, Pariz, 1975 (e [[galleg]]), pajennoù 113, 119 ha 120</ref>; d'ar 6 e vo preizhet ha lakaet en arigrap ti Claude Sauvan, fermour an dleoù, an aotrou Châteaufort gant ur yoc'h a dud: 150 gwaz ha 42 vaouez a voe tamallet oute bet kemeret perzh en trubuilhoù, lazhet ur mevel, laeret gwin-ardant, argant, pezhioù-arrebeuri, paperioù, ha kendalc'het e voe d'ar 7 daoust d'ar gouarnour, an aotrou Kerloued, bout deut war al lec'h<ref>{{fr}}[[Jean Lemoine]], ''Documents inédits relatifs à la Révolte du Papier timbré en Basse Bretagne en 1675'', Bulletin de la Société archéologique du Finistère, 1896, pajennoù 126 ha 127</ref>. === [[Dispac'h Gall]] === * Gant al lezenn eus an 26 a viz C'hwevrer 1790 e voe lakaet Karaez da benn un distrig{{fr}}<ref>{{fr}}J. B. Duverger, ''Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat'', Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.105</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== Brezelioù<ref>Monumant ar re varv</ref> ==== * Monumant ar re varv e Karaez. * Monumant ar re varv e Plougêr, luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=29636 Memorial Genweb]</ref>. ====== [[Brezel-bed kentañ]] ====== * Mervel a reas 145 gwaz eus Karaez, da lâret eo 4,15% eus ar boblañs e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=20655&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>, ha 62 eus [[Plougêr]], eleze 5% eus ar boblañs e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=29636&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>, abalamour d'ar brezel. ===== [[Eil brezel-bed]] ===== * Mervel a reas 27 milour, 24 den all a va varvas, lazhet d'an Alamaned pe er c'hampoù-bac'h. ===== Trevadennoù ===== * [[Brezel Indez-Sina]]: seizh gwaz a varvas. * [[Brezel Aljeria]]: pevar gwaz a varvas. ===== Tachennoù all ===== * [[Liban]] : mervel a reas ur milour e 1983; * [[Bosnia]] : ur milour a varvas e 1997. ==== Kendeuziñ ==== * [[1956]] : bodet e voe Karaez ha [[Plougêr]] en ur gumun hepken, anvet "Karaez-Plougêr". == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> KaraezIlizkatolikPlougêr.jpg|Iliz katolik ''Sant Treveur'', parrez Karaez FR-29024 stpierreplouguer01.jpg|Iliz katolik ''Sant Pêr'', parrez Plougêr KaraezTiezkozh.jpg|Tiez kozh KaraezTiarSenechal.jpg|Ti ar Senechal FR-29024_locomotive01.jpg|Marc'h-du kozh, plasenn an Ti-gar </gallery> {| |- valign="top" | * Dourbont roman * Pont Toull Vihan * Iliz-parrez ''Sant Treveur'', Karaez * Iliz ''Sant Pêr'', Plougêr | * Maner Kernigez * Ti ar Senechal * Pont ar Veilh Veur * Kouent an Aogustined | * Kouent Karmez * Kouent an Ospitalierezed * Ar mirva henoniezh * Plasenn an Tour d’Auvergne | * Chapel Santez Anna * Kastell Kerampuilh * Ar C’hastell Ruz * Marc'h-tan kozh |} * '''Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun''' <gallery> KaraezBezarmilourkanadianRCAF.jpg ‎ </gallery> {| class = "wikitable" style="text-align:center" |+ ! Bro ! Niver a soudarded |- |[[Skeudenn:Canadian Red Ensign (1921-1957).svg|24px]] [[Kanada]] |1 ([[Royal Canadian Air Force|aerlu]]) |- | '''Hollad''' | '''1''' |} Mervel a reas d'an [[13 a viz C'hwevrer]] [[1943]] e-pad an [[Eil Brezel Bed]]<ref>{{en}}[http://www.cwgc.org/search/cemetery_details.aspx?cemetery=2086405&mode=1 Commonwealth War Graves Commission]</ref>. == Dezougen == <gallery> KaraezTi-gar.jpg ‎ </gallery> * An ti-gar. == Poblañs == === Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 === {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=8600 |passo1=1000 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2007 |bl8=2012 |bl9=2013 |bl10=2020 |bl11=2021 |p1=6065 |p2=7049 |p3=8210 |p4=8591 |p5=8198 |p6=7648 |p7=7667 |p8=7423 |p9=7397 |p10=7165 |p11=7240 |mammenn=EBSSA }} == Brezhoneg == * E [[1921]], d'an 2 a viz Gwengolo, e voe votet un het gant kuzul-kêr Karaez evit goulenn ma vije kelennet ar brezhoneg er skolajoù hag el liseoù hag e vije posupl tremen un arnodenn brezhoneg er vachelouriezh. * Ar Brezoneg er Skol, 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad [[Ar Brezoneg er Skol|Ar Brezoneg er Skol (ABES)]] evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol<ref>{{fr}}[[Marsel Guieysse]], ''La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle'', pajenn 264, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936</ref>. ;Ya d'ar brezhoneg * D'ar 27 a viz Gwengolo [[2004]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'ar 14 a viz Meurzh [[2005]] e oa bet roet da gumun Karaez al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 2. * E [[2008]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg|Ya d'Ar Brezhoneg]] da dizhout live 4. * D'an 31 a viz Genver [[2009]] e oa bet roet da gumun Karaez al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 3. [[Restr:KaraezTi-Kêr.jpg|thumb|Bannieloù Breizh, Frañs hag Europa ouzh talbenn an ti-kêr.]] ;Buhez foran * Unan eus ar c'humunioù e-penn a-raok evit lakaat ar brezhoneg war wel er vuhez foran eo Karaez abaoe ar [[bloavezhioù 1980]] da nebeutañ. Bet eo ar gumun gentañ o staliañ panelloù heñchañ divyezhek, pa oa maer [[Jean-Pierre Jeudy]]. Gant [[Kristian Troadeg]], maer abaoe [[2001]] ez eus bet graet ur c'hammed all war-raok ha votet ez eus bet un destenn politikerezh yezh a-unvouezh. Ur bodad trakêr a vod dileuridi eus [[Ofis Publik ar Brezhoneg]], kevredigezhioù brezhonek ar gumun hag hiniennoù kar-o-yezh zo bet savet dindan renerezh [[Visant Abaziou]] eilmaer brezhoneger e-karg eus ar sevenadur. * E [[1999]] eo bet staliet sez [[Ofis ar Brezhoneg]], benveg [[politikerezh yezh]] [[Rannvro Breizh]] e Karaez, gant ar Rannvro. ;Deskadurezh * Skolioù divyezhek a zo eno abaoe [[1985]]. * E Karaez eo bet staliet al [[lise Diwan Karaez|lise Diwan]] kentañ e [[Breizh]]. * E [[2011]] ez eus kaoz da serriñ an hentad vrezhonek en eil derez er skolioù Stad. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet er skol [[Diwan]] hag er c'hlasoù divyezhek 161 skoliad (30,6 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref{{br}}>[https://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Kelenn]</ref>. ;Bugaligoù * Al liezdegemer "Galipette/Toutig penn" en deus sinet Live 1 karta Divskouarn. * Al liezdegemer "La main dans la main" en deus sinet ul live tost da live 1 karta Divskouarn. == Kelaouiñ == <gallery> KaraezPoherHebdo.jpg ‎ </gallery> * E Karaez emañ sez ar gazetenn c'hallek sizhuniek ''[[Le Poher]]''. == Post == <gallery> KaraezTi-post.jpg </gallery> * An ti-post. == Gouelioù dibar == * [[Gouel an Erer Kozh]], e miz Gouere * [[Bagadañs]], e miz Gouere * Saloñs al Levrioù ha Romantourien Breizh, en diskaramzer == Melestradurezh == <gallery> Carhaix 20 Mairie.jpg|An ti-kêr ha skritell divyezhek da-geñver un tennad eus an Dro-C'hall war varc'h-houarn (2011). </gallery> {{DilennadDeroù |Titl= Listenn maered Karaez}} {{Dilennad |Deroù =1792 |Penn = |Anv =Théodore Le Gogal|Strollad = |Karg = }} {{Dilennad |Deroù =a-raok 1845 |Penn =goude 1845 |Anv =Bernard |Strollad = |Karg = Kuzulier-meur}} {{Dilennad |Deroù =a-raok 1853 |Penn =goude 1867 |Anv =Révault |Strollad = |Karg =Kuzuliad-kêr e 1866}} {{Dilennad |Deroù =a-raok 1877 |Penn =goude 1880 |Anv =Joseph Nédellec |Strollad = |Karg = noter. Kuzulier-meur hag kannad }} {{Dilennad |Deroù =a-raok 1900 |Penn = goude 1900 |Anv =Anthoine |Strollad = |Karg = }} {{Dilennad |Deroù = 1906 |Penn = mae 1945 |Anv =Ferdinand Lancien |Strollad =[[Strollad radikal-sokialour]]|Karg =Senedour }} {{Dilennad |Deroù = c'hwevrer 1957|Penn = meurzh 1977 |Anv = Jean Rohou |Strollad = [[dehou diseurt]]|Karg = tisaver labourioù foran}} {{Dilennad |Deroù = meurzh 1977|Penn = mezheven 1995 |Anv = Jean-Pierre Jeudy |Strollad = [[Strollad Komunour Gall]] |Karg = Kuzulier-meur kanton Karaez-Plouger.(1973-1979)}} {{Dilennad |Deroù = mezheven 1995 |Penn = meurzh 2001|Anv = André Le Roux |Strollad = [[Unvaniezh evit an demokratelezh Gall]] |Karg = [[apotiker]]}} {{Dilennad |Deroù = meurzh 2001 |Penn = bremañ |Anv = [[Christian Troadec]] |Strollad =[[kleiz diseurt]] |Karg = [[kazetenner]]}} {{DilennadFedoù}} {{DilennadPenn}} == Tud == ===Tud bet ganet eno=== <gallery> BreizhKaraezLaTourd'Auvergne01.jpg|Delwenn Théophile-Malo Corret e Karaez. </gallery> * [[1743]] : [[Théophile-Malo Corret de La Tour d'Auvergne]] * [[1909]] : [[Vefa de Bellaing]], songarourez, emsaverez yezh ha sevenadur Breizh ha barzhez === Tud douaret eno === <gallery> KaraezBeredBezFrañsezJaffrennou-Taldir.JPG|Bez Taldir e bered ar gumun. </gallery> * [[Frañsez Jaffrennou]]-Taldir. === Ardamezeg ar familhoù === {| |- |[[Restr:Andre de Durville.jpg|60px]] | :;André :Aotrounez Durville, eskopti Roazhon, ha Prat-Meur, eskopti Kernev ; ur serjant-jeneral Karaez e 1656. :''En gul, e lammell en aour''. |- |[[Restr:Raguideau du Rocher.gif|60px]] | :;Jean Raguineau :Senesal Karaez e 1713 :''En argant e zelfin ouzh kleiz, troc'het etre gul ha glazur'' |} <ref>{{fr}}Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014</ref> == Gevellerezh == Gevellet eo kêr gant: *{{Gevelliñ|Oiartzun|Euskal Herria|Basque Country|bloavezh=1994}} *{{Gevelliñ|Waldkappel|Alamagn|Germany|bloavezh=1970}} *{{Gevelliñ|Carraig Mhacaire Rois|Iwerzhon|Ireland|bloavezh=1996}} *{{Gevelliñ|Dawlish|Bro-Saoz|England|bloavezh=1977}} *{{Gevelliñ|Rijnwoude|Izelvroioù|Netherlands|bloavezh=1996}} *{{Gevelliñ|El Arroub|Palestina|Palestine|bloavezh=2003}} ==Darvoudoù-sport a bep seurt== * [[6 a viz Gouere]] [[2011]] : 5{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2011|Tro Bro-C'hall]] etre Karaez hag ar [[Kab Frehel|C'hab Frehel]]; trec'h eo [[Mark Cavendish]] ([[Enez-Vanav]]). ==Levrlennadur== *{{fr}} Quentel, P. : '' Un nom des anciennes routes : Carhaix ''. In : ''Revue internationale d'onomastique'' niv. 18-4, 1966 [https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1966_num_18_4_1928 pp. 255-270]. == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Carhaix-Plouguer}} * {{br}} [http://www.ville-carhaix.com/degemer_karaez Lec'hienn an ti-kêr] * {{br}} [https://web.archive.org/web/20160307075630/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=29024 Karaez-Plougêr war lec'hienn Geobreizh] * [http://www.ina.fr/fresques/ouest-en-memoire/video/Region00333/jeux-traditionnels-celtes L'Ouest en mémoire (Ina) - Daspun etrebroadel ar c'hoarioù Kelted e Karaez-Plougêr 1990] * [http://www.ina.fr/fresques/ouest-en-memoire/video/Region00363/le-festival-des-vieilles-charrues-a-carhaix L'Ouest en mémoire (Ina) - Gouel an Erer Kozh 1995] * [http://www.ina.fr/fresques/ouest-en-memoire/video/Region00279/l-esprit-centre-bretagne L'Ouest en mémoire (Ina) - Spered Kreiz Breizh 1998] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110930135247/http://vorgium.pagesperso-orange.fr/accueil.htm Istor Vorgium] == Daveoù ha notennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Karaez-Plougêr]] [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Kerne]] [[Rummad:Emsavadeg ar Bonedoù ruz]] [[Rummad:Pennlec'hioù distrigoù Breizh]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] [[Rummad:Bezioù-brezel ar C'hommonwealth e Penn-ar-Bed]] j01m2hr9fn3vl58yalapgljrt9a06ef 2192345 2192318 2026-06-03T11:30:10Z Kestenn 14086 /* Brezhoneg */ 2192345 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Karaez-Plougêr | anvOfisiel = ''Carhaix-Plouguer'' | skeudenn = Carhaix-Plouguer_-_Château_de_Kerampuil_02.JPG | alc'hwez = [[Maner Kerampuilh]] | ardamezioù = Blason_ville_fr_Carhaix-Plouguer_(Finistère).svg | bro = {{Kernev}} | departamant = {{Penn-ar-Bed}} | arondisamant = [[Arondisamant Kastellin|Kastellin]] | etrekumuniezh = [[Kumuniezh kumunioù ar Poc'hêr|KK ar Poc'hêr]] | bro velestradurel = [[Bro Kornôg Kreiz-Breizh]] | kanton = [[Kanton Karaez-Plougêr|Karaez]] (pennlec'h) | insee = 29024 | cp = 29270 | maer = [[Kristian Troadeg]] ([[Breizh War Raok|BWR]]) | amzer-gefridi = [[2026]]-[[2032]] | hedred = -3.5672 | ledred = 48.2783 | uk = 104 | ubi = 69 | ubr = 169 | gorread = 25.81 | lec'hienn web = [http://www.ville-carhaix.com/degemer_karaez Ti-kêr] }} '''Karaez-Plougêr''' zo ur gumun e [[Breizh]], pennlec'h [[kanton Karaez]], ha [[kêr-benn]] [[Poc'hêr]] e [[Kerne]]. Er bloaz 1956 e voe kendeuzet Karaez gant [[Plougêr]]. Un [[enklozadur]] e oa Kêr-Garaez en homañ. E [[Penn-ar-Bed]] emañ, gennet etre tri departamant abaoe an [[dispac'h gall]]: Penn-ar-Bed, [[Mor-Bihan]] hag [[Aodoù-an-Arvor]], ar pezh zo bet drastus evit hec'h [[armerzh]]. == Douaroniezh == === Kumunioù amezek === {{Lec'hiadur kêr|kêr=''Karaez-Plougêr''|gwalarn=[[Poullaouen]]|norzh=[[Poullaouen]]|biz=[[Karnoed]]<br><small>([[Aodoù-an-Arvor]])</small>|kornôg=[[Kerglof]]|reter=[[Trefrin]], [[Ar Vouster]]<br><small>([[Aodoù-an-Arvor]])</small>|gevred=[[Plevin]]<br><small>([[Aodoù-an-Arvor]])</small>|su=[[Motrev]]|mervent=[[Kledenn-Poc'hêr]], [[Sant-Hern]]|enklozadur=}} == Anv == === Stummoù skrivet === * Erwan Vallerie : "''Caer Ahes'', 1081 ; ''Carahes'', 1146 ; ''Carhahes, Caraes'', XIIè ; ''Carahes'', 1214 ; ''Carahais'', 1278 ; ''Kerahes'', 1290 ; ''Quarhez'', 1305 ; ''Kerahes'', 1306 ; ''Kerahes, Carahez'', 1315 ; ''Karahes'', 1320 ; ''Carahes'', 1327 ; ''Kar heys'', 1362 ; ''Carhaiz'', 1363 ; ''Karahais'', 1367 ; ''Kerhaes'', 1368 ; ''Kerahaiz'', 1370 ; ''Carahes'', 1371 ; ''Carahes, Sancti Tremori de Karahes'', 1371 ; ''Kerahes'', 1378 ; ''Karahes'', 1381 ; ''Carhaix'', 1381 ; ''Kerahez'', 1394 ; ''Kaerahees'', 1405 ; ''Kaerahes, Kaerahez'', 1415 ; ''Kerahes'', 1420 ; ''Kerahez, Kerahes'', 1422 ; ''Karhez'', 1457 ; ''Guicaraix'' (anv-tiegezh*), 1457 ; ''Karheix'', 1460 ; ''Keraheix'', 1462 ; ''Kerahaix'', 1466 ; ''Kerahez'', 1467 ; ''Kerahes'', 1469 ; ''Kerahes'', 1488 ; ''Carhaix'', 1489 ; ''Kerahes'', 1513 ; ''Kerahes'', 1516 ; ''Carhaix'', 1519 ; ''Karhez'', 1523 ; ''Kerahez'', 1524 ; ''Kerahes'', 1536 ; ''Carhaix'', 1565 ; ''Kerahes'', 1574 ; ''Kerahez'', 1591 ; ''Quarahez'', 1593 ; ''Karaes, Keraes, Carès, Kaerais, Kerhahez, Karhez'', 1636 ; ''Ker-Aes'', 1779"<ref>Erwan Vallerie : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995</ref>. === Gerdarzh === Kalz a draoù zo bet kinniget evit an anv se, darn iskis ha fentus<ref>Bet embannet dre ar munud en niverenn 69 / Mezheven 2020, e-barzh ''Kaier ar Poher'', p. 64 da 69</ref>. * Gregor Rostren : ''Urbs AEsia''. * Dom Lobineau : diwar ''Ker-Is''. * Corret de la Tour d'Auvergne : diwar ''Aetius'' (gouarnour roman Galia). * Ogée : Carhaix pe Ker-aes : diwar ''Aetius'' (gouarnour roman Galia). * Jacques Cambry : priñsez ''Ahès'', merc'h [[Konan Meriadeg|Conan Meriadec]], pe hini ar roue [[Gradlon]]. * Chevalier de Fréminville : diwar ''Ahès'' (priñsez). * Deric : diwar ar ger brezhonek ''Ker-Heic'' hag a dalv kement ha "klujar", abalamour ma vefe kalz anezho er vro. * Moët de la Forte-Mason, meneget gant Marteville & Varin = ''omne metallum'' "kêr ar [[metal]]où" abalamour da vengleuzioù Poullaouen. * Marteville & Varin : ''Urbs AEsia''. Tostaet o deus ivez Keraes ouzh ''Mons Aerus'' > ''Mené-Arès'' = Menez Arre. * René Jouan : diwar anv ''Cherem'' pe ''Keren'', kêr eus Tyr ([[Liban]]). * Anatole Le Braz : ''Kêr-Is'' =  Carhaix, kêr-benn an [[Osismied]]. * François Taldir-Jaffrennou : mann da welout gant ''Caer Aétius'' na ''Caer Ahès.'' Gwelloc'h eo tostaat ouzh ur gêr [[kerneveurek]] ''Carhays'', 14&nbsp;km eus [[Truru]],  5&nbsp;km eus Tregony. * O.-L. Aubert : Caer-Arhès. * Francis Gourvil : ''Car-'' n'eus mann da welout gant Kêr. * Léon Fleuriot : ''Corophes > Carofes > Carifes > Carahaes''. * François Moal : eus ''Caer Isc'' = Exeter, pe Caerhayes e [[Kernev-Veur]], pe Caerleon-Upon-Usk e [[Kembre]]. * Patrick Galliou ha Bernard Tanguy : ''Corophesium'' < ''Carrofens(em) <'' ''carruvium < quadruvium'' = kroashent. * Bernard Tanguy : ''carruvium'' < ''quadruvium'' ' = kroashent. * Gwenc'hlan Le Scouezec  : ''Kera(h)es'' = Kêr (prinsez) Ahès. * Éditions Flohic : ''carofes'', kroashent. * Guide Michelin : ''"Kaer" signifie "ville" ; ''Ahès'' désignerait les Osismes, une tribu celte''. * Christian Y.-M. Kerboul : ''Carophesium'' > Carofès : kêr ar c'hroashent. * Daniel Delattre : ''Corophesium'', {{IXvet kentved}} ; ''Kerahes'', eus''Ker-Ahès'', eil merc'h Gradlon. * Christiane Kerboul-Vilhon : diwar Carhays eus Kernev-Veur. == [[Ardamezouriezh|Ardamezioù]] == {| |- |[[Restr:Blason ville fr Carhaix-Plouguer (Finistère).svg|60px]] | :''En aour e ejon tremenant en argant.''<ref>Fazius eo un tamm an dresadenn amañ (n'eo ket gwenn ar c'herniel nag an ouroul.</ref> :*d'Hozier, 1696 |} == Istor == === [[Henamzer]] === * [[Vorgium]] eo anv latin ar geoded c'halian, kêr-benn an [[Osismied]], a zo deut da vout Karaez. * Kentañ roudoù tud eno a zo eus ar {{IVe kantved kt JK}}. Meneget eo e [[Taolenn Peutinger]]. Edo e-kreiz ur rouedad hentoù, galian da gentañ, roman goude, e stumm ur steredenn. Da skouer e kase an hentoù-se d'[[ar Pouldu]] dre [[Lannejenn]] ha [[Kemperle]], da v-Blabia ([[Porzh-Loeiz]] bremañ) dre [[Henbont]] ha da [[Rieg]] dre [[Skaer]] ha [[Banaleg]]<ref>{{fr}}[[Henri Guiriec]], ''La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé'', e ti an aozer, hep deiziad, (e [[galleg]]), pajennoù 16 ha 17</ref>. === {{XVIIvet}} kantved === * [[Emsavadeg ar Bonedoù ruz]]: trubuilhoù a voe e kêr d'ar [[6 Gouere|6]] ha d'ar [[7 a viz Gouere]] [[1675]]<ref>{{fr}}[[Yvon Garlan]] ha [[Claude Nières]], ''Les Révoltes bretonnes de 1675 - papier timbré et bonnets rouges'', Éditions Sociales, Pariz, 1975 (e [[galleg]]), pajennoù 113, 119 ha 120</ref>; d'ar 6 e vo preizhet ha lakaet en arigrap ti Claude Sauvan, fermour an dleoù, an aotrou Châteaufort gant ur yoc'h a dud: 150 gwaz ha 42 vaouez a voe tamallet oute bet kemeret perzh en trubuilhoù, lazhet ur mevel, laeret gwin-ardant, argant, pezhioù-arrebeuri, paperioù, ha kendalc'het e voe d'ar 7 daoust d'ar gouarnour, an aotrou Kerloued, bout deut war al lec'h<ref>{{fr}}[[Jean Lemoine]], ''Documents inédits relatifs à la Révolte du Papier timbré en Basse Bretagne en 1675'', Bulletin de la Société archéologique du Finistère, 1896, pajennoù 126 ha 127</ref>. === [[Dispac'h Gall]] === * Gant al lezenn eus an 26 a viz C'hwevrer 1790 e voe lakaet Karaez da benn un distrig{{fr}}<ref>{{fr}}J. B. Duverger, ''Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat'', Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.105</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== Brezelioù<ref>Monumant ar re varv</ref> ==== * Monumant ar re varv e Karaez. * Monumant ar re varv e Plougêr, luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=29636 Memorial Genweb]</ref>. ====== [[Brezel-bed kentañ]] ====== * Mervel a reas 145 gwaz eus Karaez, da lâret eo 4,15% eus ar boblañs e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=20655&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>, ha 62 eus [[Plougêr]], eleze 5% eus ar boblañs e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=29636&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>, abalamour d'ar brezel. ===== [[Eil brezel-bed]] ===== * Mervel a reas 27 milour, 24 den all a va varvas, lazhet d'an Alamaned pe er c'hampoù-bac'h. ===== Trevadennoù ===== * [[Brezel Indez-Sina]]: seizh gwaz a varvas. * [[Brezel Aljeria]]: pevar gwaz a varvas. ===== Tachennoù all ===== * [[Liban]] : mervel a reas ur milour e 1983; * [[Bosnia]] : ur milour a varvas e 1997. ==== Kendeuziñ ==== * [[1956]] : bodet e voe Karaez ha [[Plougêr]] en ur gumun hepken, anvet "Karaez-Plougêr". == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> KaraezIlizkatolikPlougêr.jpg|Iliz katolik ''Sant Treveur'', parrez Karaez FR-29024 stpierreplouguer01.jpg|Iliz katolik ''Sant Pêr'', parrez Plougêr KaraezTiezkozh.jpg|Tiez kozh KaraezTiarSenechal.jpg|Ti ar Senechal FR-29024_locomotive01.jpg|Marc'h-du kozh, plasenn an Ti-gar </gallery> {| |- valign="top" | * Dourbont roman * Pont Toull Vihan * Iliz-parrez ''Sant Treveur'', Karaez * Iliz ''Sant Pêr'', Plougêr | * Maner Kernigez * Ti ar Senechal * Pont ar Veilh Veur * Kouent an Aogustined | * Kouent Karmez * Kouent an Ospitalierezed * Ar mirva henoniezh * Plasenn an Tour d’Auvergne | * Chapel Santez Anna * Kastell Kerampuilh * Ar C’hastell Ruz * Marc'h-tan kozh |} * '''Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun''' <gallery> KaraezBezarmilourkanadianRCAF.jpg ‎ </gallery> {| class = "wikitable" style="text-align:center" |+ ! Bro ! Niver a soudarded |- |[[Skeudenn:Canadian Red Ensign (1921-1957).svg|24px]] [[Kanada]] |1 ([[Royal Canadian Air Force|aerlu]]) |- | '''Hollad''' | '''1''' |} Mervel a reas d'an [[13 a viz C'hwevrer]] [[1943]] e-pad an [[Eil Brezel Bed]]<ref>{{en}}[http://www.cwgc.org/search/cemetery_details.aspx?cemetery=2086405&mode=1 Commonwealth War Graves Commission]</ref>. == Dezougen == <gallery> KaraezTi-gar.jpg ‎ </gallery> * An ti-gar. == Poblañs == === Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 === {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=8600 |passo1=1000 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2007 |bl8=2012 |bl9=2013 |bl10=2020 |bl11=2021 |p1=6065 |p2=7049 |p3=8210 |p4=8591 |p5=8198 |p6=7648 |p7=7667 |p8=7423 |p9=7397 |p10=7165 |p11=7240 |mammenn=EBSSA }} == Brezhoneg == * E [[1921]], d'an 2 a viz Gwengolo, e voe votet un het gant kuzul-kêr Karaez evit goulenn ma vije kelennet ar brezhoneg er skolajoù hag el liseoù hag e vije posupl tremen un arnodenn brezhoneg er vachelouriezh. * Ar Brezoneg er Skol, 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad [[Ar Brezoneg er Skol|Ar Brezoneg er Skol (ABES)]] evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol<ref>{{fr}}[[Marsel Guieysse]], ''La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle'', pajenn 264, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936</ref>. ;Ya d'ar brezhoneg * D'ar 27 a viz Gwengolo [[2004]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'ar 14 a viz Meurzh [[2005]] e oa bet roet d'ar gumun al live 2. * E [[2008]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg|Ya d'Ar Brezhoneg]] da dizhout al live 4. * D'an 31 a viz Genver [[2009]] e oa bet roet da gumun Karaez al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 3. [[Restr:KaraezTi-Kêr.jpg|thumb|Bannieloù Breizh, Frañs hag Europa ouzh talbenn an ti-kêr.]] ;Buhez foran * Unan eus ar c'humunioù e-penn a-raok evit lakaat ar brezhoneg war wel er vuhez foran eo Karaez abaoe ar [[bloavezhioù 1980]] da nebeutañ. Bet eo ar gumun gentañ o staliañ panelloù heñchañ divyezhek, pa oa maer [[Jean-Pierre Jeudy]]. Gant [[Kristian Troadeg]], maer abaoe [[2001]] ez eus bet graet ur c'hammed all war-raok ha votet ez eus bet un destenn politikerezh yezh a-unvouezh. Ur bodad trakêr a vod dileuridi eus [[Ofis Publik ar Brezhoneg]], kevredigezhioù brezhonek ar gumun hag hiniennoù kar-o-yezh zo bet savet dindan renerezh [[Visant Abaziou]] eilmaer brezhoneger e-karg eus ar sevenadur. * E [[1999]] eo bet staliet sez [[Ofis ar Brezhoneg]], benveg [[politikerezh yezh]] [[Rannvro Breizh]] e Karaez, gant ar Rannvro. ;Deskadurezh * Skolioù divyezhek a zo eno abaoe [[1985]]. * E Karaez eo bet staliet al [[lise Diwan Karaez|lise Diwan]] kentañ e [[Breizh]]. * E [[2011]] ez eus kaoz da serriñ an hentad vrezhonek en eil derez er skolioù Stad. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet er skol [[Diwan]] hag er c'hlasoù divyezhek 161 skoliad (30,6 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref{{br}}>[https://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Kelenn]</ref>. ;Bugaligoù * Al liezdegemer "Galipette/Toutig penn" en deus sinet Live 1 karta Divskouarn. * Al liezdegemer "La main dans la main" en deus sinet ul live tost da live 1 karta Divskouarn. == Kelaouiñ == <gallery> KaraezPoherHebdo.jpg ‎ </gallery> * E Karaez emañ sez ar gazetenn c'hallek sizhuniek ''[[Le Poher]]''. == Post == <gallery> KaraezTi-post.jpg </gallery> * An ti-post. == Gouelioù dibar == * [[Gouel an Erer Kozh]], e miz Gouere * [[Bagadañs]], e miz Gouere * Saloñs al Levrioù ha Romantourien Breizh, en diskaramzer == Melestradurezh == <gallery> Carhaix 20 Mairie.jpg|An ti-kêr ha skritell divyezhek da-geñver un tennad eus an Dro-C'hall war varc'h-houarn (2011). </gallery> {{DilennadDeroù |Titl= Listenn maered Karaez}} {{Dilennad |Deroù =1792 |Penn = |Anv =Théodore Le Gogal|Strollad = |Karg = }} {{Dilennad |Deroù =a-raok 1845 |Penn =goude 1845 |Anv =Bernard |Strollad = |Karg = Kuzulier-meur}} {{Dilennad |Deroù =a-raok 1853 |Penn =goude 1867 |Anv =Révault |Strollad = |Karg =Kuzuliad-kêr e 1866}} {{Dilennad |Deroù =a-raok 1877 |Penn =goude 1880 |Anv =Joseph Nédellec |Strollad = |Karg = noter. Kuzulier-meur hag kannad }} {{Dilennad |Deroù =a-raok 1900 |Penn = goude 1900 |Anv =Anthoine |Strollad = |Karg = }} {{Dilennad |Deroù = 1906 |Penn = mae 1945 |Anv =Ferdinand Lancien |Strollad =[[Strollad radikal-sokialour]]|Karg =Senedour }} {{Dilennad |Deroù = c'hwevrer 1957|Penn = meurzh 1977 |Anv = Jean Rohou |Strollad = [[dehou diseurt]]|Karg = tisaver labourioù foran}} {{Dilennad |Deroù = meurzh 1977|Penn = mezheven 1995 |Anv = Jean-Pierre Jeudy |Strollad = [[Strollad Komunour Gall]] |Karg = Kuzulier-meur kanton Karaez-Plouger.(1973-1979)}} {{Dilennad |Deroù = mezheven 1995 |Penn = meurzh 2001|Anv = André Le Roux |Strollad = [[Unvaniezh evit an demokratelezh Gall]] |Karg = [[apotiker]]}} {{Dilennad |Deroù = meurzh 2001 |Penn = bremañ |Anv = [[Christian Troadec]] |Strollad =[[kleiz diseurt]] |Karg = [[kazetenner]]}} {{DilennadFedoù}} {{DilennadPenn}} == Tud == ===Tud bet ganet eno=== <gallery> BreizhKaraezLaTourd'Auvergne01.jpg|Delwenn Théophile-Malo Corret e Karaez. </gallery> * [[1743]] : [[Théophile-Malo Corret de La Tour d'Auvergne]] * [[1909]] : [[Vefa de Bellaing]], songarourez, emsaverez yezh ha sevenadur Breizh ha barzhez === Tud douaret eno === <gallery> KaraezBeredBezFrañsezJaffrennou-Taldir.JPG|Bez Taldir e bered ar gumun. </gallery> * [[Frañsez Jaffrennou]]-Taldir. === Ardamezeg ar familhoù === {| |- |[[Restr:Andre de Durville.jpg|60px]] | :;André :Aotrounez Durville, eskopti Roazhon, ha Prat-Meur, eskopti Kernev ; ur serjant-jeneral Karaez e 1656. :''En gul, e lammell en aour''. |- |[[Restr:Raguideau du Rocher.gif|60px]] | :;Jean Raguineau :Senesal Karaez e 1713 :''En argant e zelfin ouzh kleiz, troc'het etre gul ha glazur'' |} <ref>{{fr}}Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014</ref> == Gevellerezh == Gevellet eo kêr gant: *{{Gevelliñ|Oiartzun|Euskal Herria|Basque Country|bloavezh=1994}} *{{Gevelliñ|Waldkappel|Alamagn|Germany|bloavezh=1970}} *{{Gevelliñ|Carraig Mhacaire Rois|Iwerzhon|Ireland|bloavezh=1996}} *{{Gevelliñ|Dawlish|Bro-Saoz|England|bloavezh=1977}} *{{Gevelliñ|Rijnwoude|Izelvroioù|Netherlands|bloavezh=1996}} *{{Gevelliñ|El Arroub|Palestina|Palestine|bloavezh=2003}} ==Darvoudoù-sport a bep seurt== * [[6 a viz Gouere]] [[2011]] : 5{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2011|Tro Bro-C'hall]] etre Karaez hag ar [[Kab Frehel|C'hab Frehel]]; trec'h eo [[Mark Cavendish]] ([[Enez-Vanav]]). ==Levrlennadur== *{{fr}} Quentel, P. : '' Un nom des anciennes routes : Carhaix ''. In : ''Revue internationale d'onomastique'' niv. 18-4, 1966 [https://www.persee.fr/doc/rio_0048-8151_1966_num_18_4_1928 pp. 255-270]. == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Carhaix-Plouguer}} * {{br}} [http://www.ville-carhaix.com/degemer_karaez Lec'hienn an ti-kêr] * {{br}} [https://web.archive.org/web/20160307075630/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=29024 Karaez-Plougêr war lec'hienn Geobreizh] * [http://www.ina.fr/fresques/ouest-en-memoire/video/Region00333/jeux-traditionnels-celtes L'Ouest en mémoire (Ina) - Daspun etrebroadel ar c'hoarioù Kelted e Karaez-Plougêr 1990] * [http://www.ina.fr/fresques/ouest-en-memoire/video/Region00363/le-festival-des-vieilles-charrues-a-carhaix L'Ouest en mémoire (Ina) - Gouel an Erer Kozh 1995] * [http://www.ina.fr/fresques/ouest-en-memoire/video/Region00279/l-esprit-centre-bretagne L'Ouest en mémoire (Ina) - Spered Kreiz Breizh 1998] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20110930135247/http://vorgium.pagesperso-orange.fr/accueil.htm Istor Vorgium] == Daveoù ha notennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Karaez-Plougêr]] [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Kerne]] [[Rummad:Emsavadeg ar Bonedoù ruz]] [[Rummad:Pennlec'hioù distrigoù Breizh]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] [[Rummad:Bezioù-brezel ar C'hommonwealth e Penn-ar-Bed]] 5qgx6ok0ej8vdwdnrqfai82id4s0ahh 0 11790 2192339 2190000 2026-06-03T10:10:10Z Flo Goni 91190 /* Ya d'ar Brezhoneg */ 2192339 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Gwerliskin | anvOfisiel = ''Guerlesquin'' | skeudenn = 2005-08-16 12-34-52 Guerlesquin Prétoire ou prison seigneuriale.jpg | alc'hwez = Ar Prezidial. | ardamezioù = Blason ville fr guerlesquin.svg | bro = {{Treger}} | departamant = [[Penn-ar-Bed]] | arondisamant = [[Arondisamant Montroulez|Montroulez]] | etrekumuniezh = [[Montroulez Kumuniezh]] | bro velestradurel = [[Bro Montroulez]] | kanton = [[Kanton Plouigno|Plouigno]] | cp = 29650 | maer = Éric Cloarec | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2032]] | gorread = 21.83 | hedred = -3.587222 | ledred = 48.518333 | uk = 188 | ubi = 109 | ubr = 267 | lec'hienn web = [http://www.guerlesquin.fr Ti-kêr] }} '''Gwerliskin''' a zo ur gumun eus [[Bro Dreger]] e [[kanton Plouigno]], e [[departamant]] [[Penn-ar-Bed]], e gwalarn [[Breizh]]. Bep miz Eost e vez dalc'het "Kampionad ar bed bannañ [[peulvan]]" er gumun, ha kement-mañ abaoe [[2001]]. == Douaroniezh == * Eieniñ a ra ar stêr [[Yar (stêr)|Yar]] e Gwerliskin. * Kumunioù amezek : [[Bodsorc'hel]] ; [[Plegad-Moezan]] ; [[Plounerin]]; [[Plougraz]] == Anv == * J.B. Ogée, 1780 : '''Guerlequin / Querlesquen'''. * Bernard Tanguy (1990) : '''Guirlisquin''''', c. 330;'' '''Guirlisten''''', 1371;'' '''Guerlisquin''''', 1425, 1444, 1453;'' '''Guerlisquin, Guerlisquen''''', 1430;'' '''Guernlisquin''''', 1481;'' '''Guerlisquin''''', 1512, 1682.'' Talvoudegezh '': gwern + Lesquin / Lesquen,'' pe ''Glisquin,'' anv den * Hervé Abalain (2000) : "'''Guirlisquin''' ''vers 1330,'' '''Guernliquin''' ''en 1481.'' Talvoudegezh : ''Gwern Heskin'' == Ardamez == ''En aour, e dreustell en gul.'' Diforc'h ardamez familh Charuel == Istor == === Breuriezhioù === [[File:Guerlesquin 27 Eglise Saint-Ténénan Tableau de la Confrérie de l'Agonie de la Bonne Mort (1866).jpg|thumb|left|Iliz Sant-Tenenan : taolenn Breuriezh ar Marv Mat (1866).]] [[File:Guerlesquin 28 Eglise Saint-Ténénan Le tableau du Rosaire (Assomption de la Vierge).jpg|thumb|Iliz Sant-Tenenan : taolenn ar [[Confrérie du Rosaire|Rozera]] ([[Assomption de Marie|Assomption]] ar Werc'hez).]] Adal ar Grennamzer e voe rannet Gwerliskin etre peder breuriezh : bourg ; Kerivoal, tostik da Sant-Ener ; ar Fanet, e-kichen chapel Sant-Tegoneg ; Penn-ar-c'hoad, e-tal Sant-Vaodez. Ouzhpenn e oa meur a genvreudeuriezh e Gwerliskin : hini a [[Eukaristiezh|Sakramant]], savet a-raok [[1625]]<ref>E 1625 e reas Guillaume Quernec ur road da zerc'hel lamp ar genvreudeuriezh </ref>, [[kenvreudeuriezh ar Rozera]] (savet e kerzu 1643<ref>Savet gant Dominique Le Meur, manac'h [[Ordre des Prêcheurs|dominikan]] e Montroulez</ref>), hini an [[Tiegezh Santel]] (savet e 1715}}). Re all a voe savet diwezhatoc'h c'hoazh : hini ar marv mat e 1866, ha hini ar Galon Sakr e 1879. === [[Dispac'h Gall]] === * Dekred eus ar 26 a viz Du [[1790]] war al le ret: e penn-kentañ [[1791]] e voe nac'het al le ouzh [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien|ar Roue, ar vro hag al lezennoù]] gant Perennes, person, ha Le Foll, kure<ref>[[Kristof Jezegoù]], ''Hor Bro e-pad ar Revolusion'', Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajenn 47</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 106 gwaz eus ar gumun, eleze 5,68% eus he foblañs e 1911,abalamour d'ar brezel<ref>[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=27548&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * Merval a reas pemzek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=34453&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. ==== Brezelioù didrevadennañ ==== ===== [[Brezel Indez-Sina]] ===== * Mervel a reas ur milour eus ar gumun en ospital d'ar [[16 a viz C'hwevrer]] [[1947]] e [[Cantho]] e [[Kochin-Sina]] er [[Viêtnam]]<ref>[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=1280234 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. == Monumantoù ha traoù heverk == === Iliz Sant Tenenan === <gallery> Guerlesquin (29) Église Saint-Ténénan 01.JPG| [[Iliz Sant Tenenan|An iliz katolik]] Guerlesquin. Bannière Sainte Triphine.jpg|Banniel Santez Trifina. Guerlesquin. Bannière Saint Trémeur.jpg|Banniel Sant Tremeur. </gallery> * Iliz katolik ''Sant Tenenan''. === Prezidial === === Feunteun kreiz-kêr === <gallery>Guerlesquin. Fontaine.jpg|</gallery> === Monumant ar Re Varv === * Monumant ar re varv, luc’hskeudenn<ref>[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=27548 Memorial Genweb] </ref>. == Brezhoneg == === Ar Brezoneg er Skol === * 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad [[Ar Brezoneg er Skol|Ar Brezoneg er Skol (ABES)]] evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol<ref>[[Marsel Guieysse]], ''La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle'', pajenn 265, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936 </ref>. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 13 skoliad. === Ya d'ar Brezhoneg === * D'an 21 a viz Kerzu [[2012]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'ar 24 a viz Mae [[2013 e Breizh|2013]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] da dizhout live 2. == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=2000 |passo1=200 |passo2=50 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2013 |p1=1159 |p2=1278 |p3=1496 |p4=1831 |p5=1627 |p6=1624 |p7=1434 |p8=1366 |p9=1355 |mammenn=EBSSA }} == Melestradurezh == == Tud == *Familh Charuel. *[[Prosper Proux]], skrivagner brezhonek. *[[Charles Rolland]], skrivagner brezhonek. === Ardamezeg ar familhoù === {| class="wikitable" |[[Restr:Olivier-de-la-Villeneuve.gif|80px]] |'''l'Ollivier''' Aotrounez la Villeneuve / Kernevez | * ''En argant e dreustell en gul kaeliet en aour, heuliet gant teir fempdiliaouenn en gul'' |- | | | |} == Gevelliñ == == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Guerlesquin}} * {{br}} [http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?numero_paysbreton=1&insee_ville=29067 Gwerliskin war lec'hienn Geobreizh] * [https://web.archive.org/web/20220101170459/http://www.guerlesquin.fr/ Lec'hienn ar gumun] * [https://web.archive.org/web/20061124183928/http://www.parc-naturel-armorique.fr/fr/communes/guerlesquin.html Gwerliskin war lec'hienn Park an Arvorig]. == Daveoù ha notennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Gwerliskin]] [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Treger]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] qkmruyjds2v3288xydx3cc0hiy4khsx 0 11822 2192331 2189955 2026-06-03T09:49:12Z Flo Goni 91190 2192331 wikitext text/x-wiki {{Implijoù all}} {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Sant-Brieg | anvYezh = Saent-Bérioec | Yezh = gallaouek | anvOfisiel = Saint-Brieuc | skeudenn = Mairiesaintbrieuc.JPG | alc'hwez = An ti-kêr. | ardamezioù = Blason Saint-Brieuc.svg | bro = {{Bro-Sant-Brieg}} | departamant = {{Aodoù-an-Arvor}} <small>(''[[prefeti]]'')</small> | arondisamant = [[Arondisamant Sant-Brieg|Sant-Brieg]] <small>(''[[pennlec'h]]'')</small> | etrekumuniezh = [[Sant-Brieg Arvor Tolpad-kêrioù]] | bro velestradurel = [[Bro Sant-Brieg (Voynet)|Bro Sant-Brieg]] | kanton = [[Pennlec'h]] daou ganton:<br/>[[kanton Sant-Brieg-1|Sant-Brieg-1]]<br/>[[kanton Sant-Brieg-2|Sant-Brieg-2]] | cp = 22000 | maer = Victor Bonnot | amzer-gefridi = [[2026]]-[[2032]] | gorread = 21.88 | hedred = -2.765277 | ledred = 48.513611 | uk = 99 | ubi = 0 | ubr = 134 | lec'hienn web = [http://www.mairie-saint-brieuc.fr/ Ti-kêr] }} '''Sant-Brieg''' a zo ur gêr eus [[Breizh]], lec'hiet e departamant [[Aodoù-an-Arvor]], pennlec'h an departamant-se hag ar prefedelezh. Kêr-benn [[Bro Sant-Brieg]] eo, e [[Breizh-Uhel]], nepell eus [[Bro-Oueloù]] ha [[Bro-Dreger]], e foñs [[Bae Sant-Brieg]]. Tennañ a ra he anv eus ar manac'h [[Brieg (sant)|Brieg]], deuet eus Bro-Gembre er {{Vvet kantved}}. 45 000 annezad a oa enni e 2016, 171 721 en tolead kêr e 2013. == Douaroniezh == * Ar stêr [[Goued]] en em daol e [[Mor Breizh]] etre [[Plerin]] ha Sant-Brieg. === Kumunioù amezek === {{Lec'hiadur kêr|kêr=''Sant-Brieg''|gwalarn=|norzh=[[Plerin]]|biz=|kornôg=[[Ploufragan]]|reter={{Splannañ|#CCEAFF|''[[Bae Sant-Brieg]]''}}|gevred=[[Langaeg]]|su=[[Tregaeg]]|mervent=[[Ploufragan]]|enklozadur=}} == Anv == * Erwan Vallerie (1995) ː '''Saint Brieux, Saint Brieuc''', 1235; '''Seint Briout''', 1284; '''Saint Briouc''', 1294; '''Saint Brieuc''', 1304; '''Saent Bryoc''', 1305; '''Saint Brioux''', 1306; '''Saint Briouch''', 1321;  '''Sanctum Briocum de Vallibus''', 1330; '''Saint Brieuc''', 1356; '''Saint Brieu, Saint Brieuc''', 1364; '''Saint Brieuc''', 1373; '''Saint Brieu''', 1375; '''Saint Briouc''', 1378; '''Saint Briouc''', 1379; '''Saint Briou''', '''Saint Brieux''', '''Saint Brieuc''', 1406; '''Saint Brieuc des Vaux''', 1407; '''Saint Brieu''', 1409; '''Sainct Brieu''', '''Seint Biriok''' (dihel1 saoznek), 1410; '''de Sancto Brieuco''', 1411; '''Sainct Briou''', 1417; '''Saint Brieuc''', '''Saint Brieu''', 1420; '''Saint Briou''', '''Saint Briouc''', 1423; '''Saint Brieul''', '''Saint Brieux''', 1462; '''Saint Brieu''', 1513; '''Saint Brieux''', '''Saint Brieu''', 1535; '''Saint Brieu''', 1565; '''Saint Brieu''', 1636; '''Saint Brieu''', 1709 == Ardamezioù == *''En glazur, e c'hripi en aour, krabanet ha teodet en gul'' (Ardamezeg d'Hozier, 1698) == Istor == Sant [[Brieg (sant)|Brieg]] eo a roas e anv da [[Bro Sant-Brieg|Vro Sant-Brieg]]. Krouet e voe ar gêr er {{VIvet kantved}} gant ar manac'h anvet Brieg, deuet a Vro-Gembre. Ur manati a voe da gentañ, ha tamm-ha-tamm ur gêr a greskas tro-dro d'ar manati-se. === [[Dispac'h Gall]] === * Gant al lezenn eus an 26 a viz C'hwevrer 1790 e voe lakaet Sant-Brieg da benn [[distrig Sant-Brieg]]<ref>{{fr}}J. B. Duverger, ''Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat'', Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.105.</ref>. ==={{XIXvet kantved}}=== * [[1862]]: tizhet eo Sant-Brieg gant an [[hent-houarn]]. ==={{XXvet kantved}}=== ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * 685 gwaz a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 2,86 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911<ref name="MG">{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=22278&dpt=22&idsource=23963&table=bp04 Monumant ar re varv - Memorial Genweb]</ref>. * Ur soudard bet ganet er gumun a voe fuzuilhet gant al lu [[gall]] d'ar 1{{añ}} a viz Here 1915, e [[Vienne-le-Château]] (Bro-C'hall). ==== [[Repuidi Brezel Spagn e Breizh|Repuidi Brezel Spagn]] ==== * [[Louis Guilloux]] a reas war-dro degemer repuidi [[Brezel Spagn]] e Sant-Brieg hag en [[Aodoù-an-Hanternoz]]<ref>{{fr}}Isabelle Le Boulanger, ''L'Exil espagnol en Bretagne 1937-1940'', Coop Breizh, 2016, pajenn 117</ref>. ====[[Eil Brezel-bed]]==== * D'an [[18 Mezheven|18 a viz Even]] [[1940]] e tegouezhas al [[Wehrmacht|lu alaman]] e Sant-Brieg<ref>{{fr}}{{cite web|url=http://www.letelegramme.com/ig/dossiers/commemoration_18_juin/18-juin-40-l-arrivee-ubuesque-des-allemands-a-saint-brieuc-15-06-2010-955931.php|title=18 juin 40. L'arrivée ubuesque des Allemands à Saint-Brieuc|publisher=''Le Télégramme''|date=15 a viz Even 2010|accessdate=2020-05-01}}</ref>. * Daou garr-nij [[Focke-Wulf Fw 190]]A eus an [[Luftwaffe (1933-1945)|aerlu alaman]] a gouezhas e Sant-Brieg, an hini kentañ d'ar [[15 a viz Meurzh]] [[1943]], an eil d'an [[29 a viz Ebrel]] [[1944]]; an daou nijour a varvas, douaret e voent e [[Plouzeniel]]<ref>{{fr}}[http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Cotes%20Armor/pertes_luftwaffe_cotes_arm.html Pertes Luftwaffe]</ref>. * Dieubet e voe Sant-Brieg d'ar [[6 a viz Eost]] [[1944]] da 22 eur gant an Task Force A eus [[US Army|lu ar Stadoù-Unanet]]<ref>{{fr}}Éric Rondel, ''Les Américains en Bretagne'', Éditions Astoure, 2008, pajenn 188</ref>. * Mervel a reas 247 den eus ar gumun evit Bro-C'hall<ref name="MG" />. == Brezhoneg == * 7,8 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek<ref>Jean-Yves Le Moing, ''Les noms de lieux bretons de Haute-Bretagne'', Coop Breizh, 1990, p. 394</ref>. * Ur skol [[Diwan]] zo e Sant-Brieg abaoe [[1979]]. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet er skol [[Diwan]] hag er c'hlasoù divyezhek 179 skoliad (4,2 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>{{br}}[https://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Ofis Publik Ar Brezhoneg]</ref>. * E [[2021 e Breizh|2021]] e oa roet d'ar gumun al live 1 [[Ya d'ar brezhoneg]]. * D'ar 14 a viz Mezheven [[2025 e Breizh|2025]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] da dizhout live 2. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery mode="packed" heights="160px"> Saint-Brieuc sous la neige.jpg|Sant-Brieg dindan an erc'h. Saint-Brieuc (22) Cathédrale 16.JPG|An iliz-veur. Tour de Cesson.JPG|Tour Soazon. Fontaine Saint-Brieuc.JPG|Feunteun Sant Brieg. </gallery> Tregont monumant istorel zo er gêr. En o zouesk : * Iliz-veur Sant Stefan, gant relegoù [[Brieg (sant)|sant Brieg]] enni, * Dismantroù tour Soazon, savet e [[1395]] ha distrujet e [[1598]], * Feunteun Sant Brieg, savet er 15^vet kantved, * Tiez kozh e kreiz-kêr. == Sevenadur == * [[Mirdi arz hag istor Sant-Brieg]] == Bezioù ar C'hommonwealth e beredoù ar gumun == === Bez ar C'hommonwealth er vered ''Sant-Mikael''=== {| class = "wikitable" style="text-align:center" |+ ! Bro ! Niver a dud |- |[[Skeudenn:Flag of the United Kingdom.svg|24px]] [[Rouantelezh-Unanet]] |1 ([[British Army|tirlu]]) |- |'''Hollad''' |'''1''' |- |} Ur soudard [[iwerzhon]]at eus ar ''Royal Inniskilling Fusiliers'' e oa. Marvet eo e miz [[Gwengolo]] [[1914]], e-pad ar [[Brezel-bed kentañ]]. === Bezioù ar C'hommonwealth er vered ''Kornôg'' === {| class = "wikitable" style="text-align:center" |+ ! Bro ! Niver a dud |- |[[Skeudenn:Canadian Red Ensign (1921-1957).svg|24px]] [[Kanada]] |3 ([[Royal Canadian Air Force|aerlu]]) |- |[[Skeudenn:Flag of the United Kingdom.svg|24px]] [[Rouantelezh-Unanet]] |54 ([[Royal Air Force|aerlu]]:5, [[Royal Navy|morlu]]: 48, [[British Army|tirlu]]:1) |- |Dianv |tremen 43 |- |'''Hollad''' |'''tremen 90''' |- |} Marvet int e-pad an [[Eil brezel-bed]]. Re ar [[Morlu]] a varvas pa'z eas an ''H.M.S.'' ''Charybdis'' d'ar strad d'an [[23 a viz Here]] [[1943]]. == Poblañs == === Emdroadur ar boblañs abaoe 1793<ref>[[EBSSA]]</ref> === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7) ImageSize = width:700 height:400 PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:50 DateFormat = x.y Period =from:0 till:55000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1793 bar:1800 text:1800 bar:1806 bar:1821 bar:1831 bar:1836 bar:1841 bar:1846 bar:1851 text:1851 bar:1856 bar:1861 bar:1866 bar:1872 bar:1876 bar:1881 bar:1886 bar:1891 bar:1896 bar:1901 text:1901 bar:1906 bar:1911 bar:1921 bar:1926 bar:1931 bar:1936 bar:1946 bar:1954 text:1954 bar:1962 bar:1968 bar:1975 text:1975 bar:1982 bar:1990 bar:1999 text:1999 bar:2006 bar:2012 bar:2013 text:2013 PlotData= color:barra width:15 align:left bar:1793 from:0 till: 7335 bar:1800 from:0 till: 8394 bar:1806 from:0 till: 9000 bar:1821 from:0 till: 9956 bar:1831 from:0 till: 10420 bar:1836 from:0 till: 11313 bar:1841 from:0 till: 12484 bar:1846 from:0 till: 13329 bar:1851 from:0 till: 12813 bar:1856 from:0 till: 14888 bar:1861 from:0 till: 15341 bar:1866 from:0 till: 15812 bar:1872 from:0 till: 15253 bar:1876 from:0 till: 16355 bar:1881 from:0 till: 17833 bar:1886 from:0 till: 19240 bar:1891 from:0 till: 19948 bar:1896 from:0 till: 21665 bar:1901 from:0 till: 22198 bar:1906 from:0 till: 23041 bar:1911 from:0 till: 23945 bar:1921 from:0 till: 24511 bar:1926 from:0 till: 26043 bar:1931 from:0 till: 28320 bar:1936 from:0 till: 31640 bar:1946 from:0 till: 36674 bar:1954 from:0 till: 37670 bar:1962 from:0 till: 43142 bar:1968 from:0 till: 50281 bar:1975 from:0 till: 52559 bar:1982 from:0 till: 48573 bar:1990 from:0 till: 44752 bar:1999 from:0 till: 46087 bar:2006 from:0 till: 46437 bar:2012 from:0 till: 45936 bar:2013 from:0 till: 45331 </timeline> == Melestradurezh == {{DilennadDeroù|Titl=Roll ar vaered}} {{DilennadBremañ|Deroù=2026|Anv=Victor Bonnot|Strollad=[[Horizons]]|Karg=}} {{Dilennad|Deroù=2020|Penn=2026|Anv=Hervé Guihard|Strollad=[[Place Publique]]|Karg=Sterner tiriadel <small>(abaoe 2017)</small>}} {{Dilennad|Deroù=2017|Penn=2020|Anv=Marie-Claire Diouron|Strollad=[[UDI]]|Karg=Apotikerez <small>(abaoe 2017)</small>}} {{Dilennad|Deroù=2001|Penn=2017|Anv=Bruno Joncour|Strollad=[[UDF]], ha goude [[MoDem]]|Karg=Kannad <small>(2017-2022)</small>}} {{Dilennad|Deroù=1983|Penn=2001|Anv=Claude Saunier|Strollad=PSU, ha goude [[Parti Socialiste (Frañs)|PS]]|Karg=Senedour <small>(1989-2008)</small>}} {{Dilennad|Deroù=1965|Penn=1983|Anv=Yves Le Foll|Strollad=[[PSU]]|Karg=Kannad <small>(1967-1968 / 1973-1978)</small>}} {{DilennadFedoù}} {{DilennadPenn}} == Tud == ===Tud bet ganet eno=== * [[1829]] : [[Zénaïde Fleuriot]], skrivagnerez c'hallek. * [[1830]] : [[Émile Durand]], sonaozour. * [[1838]] : [[Auguste de Villiers de L'Isle-Adam]], skrivagner gallek. * [[1846]] : [[Charles Baratoux]], embreger ha politiker. * [[1852]] : [[Louis Harel de la Noë]], ijinour, saver hentoù-houarn e Breizh. * [[1852]] : [[Emil Ernod]], yezhoniour. * [[1890]] : Henri Pierre Cren, d'ar 7 a viz Here, soudard en [[2vet Rejimant Troadegiezh (lu gall)|2vet Rejimant Troadegiezh]], fuzuilhet d'ar 1{{añ}} a viz Here 1915 gant al Lu [[gall]], e [[Vienne-le-Château]] (Bro-C'hall)<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20151017164500/http://www.francegenweb.org/~wiki/index.php/Henri_Pierre_Cren francegenweb.org]</ref>. * [[1899]] : [[Louis Guilloux]], skrivagner gallek. *[[1909]] : [[Geneviève Prigent]], priñsez ar Montenegro, lagadeeunourez, stourmerez evit an endro * [[1926]] : [[Raymond Hains]], arzour. * [[1937]] : [[Marivon Dupureur]] (Samson hec'h anv-tiegezh), atletourez war ar redadeg damhir. * [[1942]] : [[Patrick Le Lay]], bet e penn [[TF1]]. * [[1947]] : [[Patrick Dewaere]], c'hoarier sinema. * [[1948]] : [[Yannick Pelletier (skrivagner)|Yannick Pelletier]], skrivagner. * [[1954]] : [[Soazig Daniellou]], produourez * [[1959]] : [[Gilles Le Bigot]], soner * [[1965]] : [[Fabienne Juhel]], skrivagnerez c'hallek * [[1969]] : [[Jean-Christophe Boullion]], rener kirri-tan * [[1974]] : [[Yann Elies]], merdeer sport. * [[1979]] : [[David Le Lay]], marc'hhouarner. * [[1982]] : [[Julien Féret]], melldroader. * [[1983]] : [[Yelle]], kanerez. * [[1986]] : [[Laëtitia Le Corguillé]], marc'hhouarnerez. * [[1989]] : [[Kévin Théophile-Catherine]], melldroader. ===Tud bet marvet eno=== * [[1877]] : [[Alexandre Glais-Bizoin]], alvokad ha politiker. * [[1898]] : [[Charles Baratoux]], embreger ha politiker. * [[1934]] : [[Loeiz-Vari Biler]], beleg ha skrivagner brezhonek. * [[1938]] : [[Emil Ernod]], yezhoniour. * [[1943]] : [[Émile Hamonic]], saver kartennoù-post hag emsaver. * [[1944]] : [[Loeiz ar C'hlerg]], yezhadurour ha skrivagner brezhonek. * [[1950]] : [[Octave-Louis Aubert]], kazetenner ha skrivagner. * [[1965]] : [[Dom Alexis]] (Mathurin Presse e anv gwir), manac'h kisterkiat, adsaver [[Abati Boken]]. * [[1967]] : [[Vefa Sant-Pêr]], emsaverez. * [[1980]] : [[Louis Guilloux]], skrivagner gallek. * [[1991]] : [[Alan an Diuzet]], skrivagner gallek ha brezhonek. * [[2008]] : Marivon Dupureur (Samson hec'h anv-tiegezh), atletourez war ar redadeg damhir. * [[2009]] : [[Gwennole ar Menn]], gouizieg brezhonek. * [[2011]] : [[Yann Fouere]], emsaver breizhat. * [[2013]] : [[Heather Dohollau]], barzhek c'hallek a-orin eus Kembre. * [[2013]] : [[Yann Poilvet]], kazetenner. * [[2015]] : [[Job Lec'hvien]], beleg ha skrivagner brezhonek. ===Tud hag o deus bevet e Sant-Brieg=== *[[Vefa de Bellaing]], emsaverez ha skrivagnerez. *[[Tom Simpson]], reder marc'h-houarn. ===Ardamezeg ar familhoù=== {| |- |[[Restr:Aubry-de-la-Lande.jpg|80px]] |style="padding-left:20px;"|'''Aubry'''<br>Aotrounez la Lande (?), eskopti Sant-Brieg.<br>''En glazur e zaou c'hoaf en argant lammellet, heuliet ouzh kab gant ur rodig-kentr en aour, hag ouzh beg gant ul leonparzh ivez en aour.''<br>'''Bernard''', tailhanter war an tiegezhioù ''(fouages)'' Sant-Brieg e 1690 |- |[[Restr:Auffray.jpg|80px]] |style="padding-left:20px;"|'''Auffray'''<br>Aotrounez Roc'hbihan, er barrez Sant-Mikael<br>''Treustellet etre argant ha sabel a c'hwec'h pezh, e leon en aour balirant'' |- |[[Restr:Bagot-des-Salles.jpg|80px]] |style="padding-left:20px;"|'''Bagot'''<br>Familh c'henidik eus [[Tregaeg]], he deus roet sindikoù ha maered da Sant-Brieg adalek 1579<br>''En glazur e ruilhenn en aour'' |- |[[Restr:Barazer.jpg|80px]] |style="padding-left:20px;"|'''Louis Barazer'''<br>Senesal Sant-Brieg e 1690<br>''En gul e wifrell en erminoù heuliet gant div ruilhenn en argant'' |- |[[Restr:Beaulieu de Coëtquen.gif|80px]] |style="padding-left:20px;"|'''de Beaulieu''' Aotrounez la Ville-Juhel, er barrez Sant-Mikael ''En glazur e leon en argant, heuliet gant nav bezantenn en aour, 4, 2, 3'' |- |[[Restr:Bertram.gif|80px]] |style="padding-left:20px;"|'''Bertram'''<br>''Yann'', chaloni Sant-Brieg; ''Gwilhern'', en eus kemeret perzh ouzh feur-emglev [[Gwenrann]] e [[Gwengamp]] e 1381<ref>Pol Potier de Courcy</ref>.<br>''Teir gavan'' (livioù dianav) |- |[[Restr:Eder de Beaumanoir.jpg|80px]] |style="padding-left:20px;"|'''Eder''' Aotrounez Villedoré ha Villeraoul, e Saozon (Sant-Brieg) ''En gul e dreustell en argant, heuliet gant teir fempdiliaouenn ivez en argant, 2, 1'' |} ==Sport== ===Marc'hhouarnerezh=== ===Tro Bro-C'hall=== * [[6 a viz Gouere]] [[1938]] : 2{{l}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1938|Tro Bro-C'hall]] etre [[Lille]] ([[Norzh (departamant)|Norzh]]) ha Sant-Brieg ; trec'h eo [[Jean Majerus]] ([[Luksembourg]]). * [[7 a viz Gouere]] [[1938]] : 3^e tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1938|Tro Bro-C'hall]] etre Sant-Brieg ha [[Naoned]] ; trec'h eo [[Gerrit Schulte]] ([[Izelvroioù]]). * [[17 a viz Gouere]] [[1947]] : 19{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1947|Tro Bro-C'hall]] etre [[Gwened]] ha Sant-Brieg (a-benn d'an eur) ; trec'h eo [[Raymond Impanis]] ([[Belgia]]). * [[18 a viz Gouere]] [[1947]] : loc'hañ a ra 20{{vet}} hag eil diwezhañ tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1947|Tro Bro-C'hall]] eus Sant-Brieg war-du [[Caen]] ([[Calvados (departamant)|Calvados]]). * [[19 a viz Gouere]] [[1950]] : 6{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1950|Tro Bro-C'hall]] etre [[Dinarzh]] ha Sant-Brieg (a-benn d'an eur) ; trec'h eo [[Ferdi Kübler]] ([[Suis]]). * [[20 a viz Gouere]] [[1950]] : loc'hañ a ra 7{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1950|Tro Bro-C'hall]] eus Sant-Brieg war-du [[Añje]] ([[Maine-et-Loire]]). * [[12 a viz Gouere]] [[1954]] : 5{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1954|Tro Bro-C'hall]] etre Caen (Calvados) ha Sant-Brieg ; trec'h eo [[Ferdi Kübler]] ([[Suis]]). * [[13 a viz Gouere]] [[1954]] : 6{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1954|Tro Bro-C'hall]] etre Sant-Brieg ha [[Brest]] ; trec'h eo [[Dominique Forlini]] ([[Bro-C'hall]]). * [[1añ Gouere|1{{añ}} a viz Gouere]] [[1958]] : 6{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1958|Tro Bro-C'hall]] etre Caen (Calvados) ha Sant-Brieg ; trec'h eo [[Martin Van Geneugden]] ([[Belgia]]). * [[2 a viz Gouere]] [[1958]] : 7{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1958|Tro Bro-C'hall]] etre Sant-Brieg ha [[Brest]] ; trec'h eo [[Brian Robinson]] ([[Bro-Saoz]]). * [[25 a viz Mezheven]] [[1965]] : 4^e tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1965|Tro Bro-C'hall]] etre Caen (Calvados) ha Sant-Brieg ; trec'h eo [[Edgard Sorgeloos]] ([[Belgia]]). * [[26 a viz Mezheven]] [[1965]] : 5{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1965|Tro Bro-C'hall]] etre Sant-Brieg ha [[Kastellin]] ; trec'h eo [[Cees van Espen]] ([[Izelvroioù]]). * [[2 a viz Gouere]] [[1972]] : 1{{añ}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1972|Tro Bro-C'hall]] etre Añje (Maine-et-Loire) ha Sant-Brieg ; trec'h eo [[Cyrille Guimard]] ([[Breizh]]). * [[3 a viz Gouere]] [[1972]] : 2{{l}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1972|Tro Bro-C'hall]] etre Sant-Brieg hag [[ar Baol-Skoubleg]] ; trec'h eo [[Rik van Linden]] ([[Belgia]]). * [[3 a viz Gouere]] [[1979]] : 6{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1979|Tro Bro-C'hall]] etre Añje (Maine-et-Loire) ha Sant-Brieg ; trec'h eo [[Jos Jacobs]] ([[Belgia]]). * [[1añ Gouere|1{{añ}} a viz Gouere]] [[1995]] : dalc'het eo rakredadeg [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1995|Tro Bro-C'hall]] e Sant-Brieg (a-benn d'an eur) ; trec'h eo [[Jacky Durand]] ([[Bro-C'hall]]). * [[10 a viz Gouere]] [[2004]] : 7{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2004|Tro Bro-C'hall]] etre [[Kastell-Briant]] ha Sant-Brieg ; trec'h eo [[Filippo Pozzato]] ([[Italia]]). * [[6 a viz Gouere]] [[2008]] : 2{{l}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2008|Tro Bro-C'hall]] etre [[an Alre]] ha Sant-Brieg ; trec'h eo [[Thor Hushovd]] ([[Norvegia]]). == Liammoù etrebroadel == Liammoù he deus kêr Sant-Brieg gant kêrioù e meur a vro<ref>{{fr}} {{cite web|url=https://www.saint-brieuc.fr/ville-attractive/linternational/|title=L'international|publisher=Sant-Brieg Lec'hienn kêr}}</ref> : ===Gevelliñ=== {| class="wikitable" |- ! bro ! kêr ! abaoe |- | [[Restr:Flag of Germany.svg|border|25px]] [[Alamagn]] | [[Alsdorf]] | 1970 |- | [[Restr:Flag of Wales.svg|border|25px]] [[Kembre]] | [[Aberystwyth]] | 1973 |- | [[Restr:Flag of Greece.svg|border|25px]] [[Gres]] | [[Aghia Paraskevi]] | 1991 |} ===Kevelouri=== {| class="wikitable" |- ! bro ! kêr ! abaoe |- | [[Restr:Flag of Niger.svg|border|22px]] [[Niger]] | [[Agadez]] | 2002 |- | [[Restr:Flag of Tunisia.svg|border|25px]] [[Tunizia]] | [[Gabès]] | 2006 |- | [[Restr:Flag of Palestine.svg|border|25px]] [[Palestina]] | [[Battir]] - [[Kufur Thilit]] | 2009 |} ===Mignoniezh=== {| class="wikitable" |- ! bro ! kêr ! abaoe |- | [[Restr:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|border|25px]] [[Bosnia-ha-Herzegovina]] | [[Goražde]] | |- | [[Restr:Flag of Cyprus.svg|border|25px]] [[Kiprenez]] | [[Gerospikou]] | 2002 |} == Liammoù diavaez == {{Commons|Saint-Brieuc}} *{{fr}} [http://www.saint-brieuc.fr/ Lec'hienn ofisiel kêr] *{{br}} [https://web.archive.org/web/20160307075344/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=22278 Sant-Brieg war lec'hienn Geobreizh] == Levrlennadur== * {{Cite book|author=Pol Potier de Courcy|title=Nobiliaire et armorial de Bretagne|publisher=Editions des Régionalismes|language=fr|year=2011|location=Cressé|isbn=978-2-84618-778-7|accessdate=2022-05-01}} == Daveoù ha notennoù== {{Daveoù|bannoù=2}} [[Rummad:Sant-Brieg]] [[Rummad:Kumunioù Aodoù-an-Arvor]] [[Rummad:Kumunioù Bro Sant-Brieg]] [[Rummad:Pennlec'hioù departamantoù Bro-C'hall]] [[Rummad:Pennlec'hioù distrigoù Breizh]] [[Rummad:Soudarded vreizhat bet fuzuilhet gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ]] [[Rummad:Repuidi Brezel Spagn e Breizh]] [[Rummad:Bezioù-brezel ar C'hommonwealth en Aodoù-an-Arvor]] [[Rummad:Nijerezioù alaman aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] sbxrsoy0qe2nd36s6p8jr3rzpkkia9p 2192355 2192331 2026-06-03T11:39:35Z Kestenn 14086 /* Brezhoneg */ 2192355 wikitext text/x-wiki {{Implijoù all}} {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Sant-Brieg | anvYezh = Saent-Bérioec | Yezh = gallaouek | anvOfisiel = Saint-Brieuc | skeudenn = Mairiesaintbrieuc.JPG | alc'hwez = An ti-kêr. | ardamezioù = Blason Saint-Brieuc.svg | bro = {{Bro-Sant-Brieg}} | departamant = {{Aodoù-an-Arvor}} <small>(''[[prefeti]]'')</small> | arondisamant = [[Arondisamant Sant-Brieg|Sant-Brieg]] <small>(''[[pennlec'h]]'')</small> | etrekumuniezh = [[Sant-Brieg Arvor Tolpad-kêrioù]] | bro velestradurel = [[Bro Sant-Brieg (Voynet)|Bro Sant-Brieg]] | kanton = [[Pennlec'h]] daou ganton:<br/>[[kanton Sant-Brieg-1|Sant-Brieg-1]]<br/>[[kanton Sant-Brieg-2|Sant-Brieg-2]] | cp = 22000 | maer = Victor Bonnot | amzer-gefridi = [[2026]]-[[2032]] | gorread = 21.88 | hedred = -2.765277 | ledred = 48.513611 | uk = 99 | ubi = 0 | ubr = 134 | lec'hienn web = [http://www.mairie-saint-brieuc.fr/ Ti-kêr] }} '''Sant-Brieg''' a zo ur gêr eus [[Breizh]], lec'hiet e departamant [[Aodoù-an-Arvor]], pennlec'h an departamant-se hag ar prefedelezh. Kêr-benn [[Bro Sant-Brieg]] eo, e [[Breizh-Uhel]], nepell eus [[Bro-Oueloù]] ha [[Bro-Dreger]], e foñs [[Bae Sant-Brieg]]. Tennañ a ra he anv eus ar manac'h [[Brieg (sant)|Brieg]], deuet eus Bro-Gembre er {{Vvet kantved}}. 45 000 annezad a oa enni e 2016, 171 721 en tolead kêr e 2013. == Douaroniezh == * Ar stêr [[Goued]] en em daol e [[Mor Breizh]] etre [[Plerin]] ha Sant-Brieg. === Kumunioù amezek === {{Lec'hiadur kêr|kêr=''Sant-Brieg''|gwalarn=|norzh=[[Plerin]]|biz=|kornôg=[[Ploufragan]]|reter={{Splannañ|#CCEAFF|''[[Bae Sant-Brieg]]''}}|gevred=[[Langaeg]]|su=[[Tregaeg]]|mervent=[[Ploufragan]]|enklozadur=}} == Anv == * Erwan Vallerie (1995) ː '''Saint Brieux, Saint Brieuc''', 1235; '''Seint Briout''', 1284; '''Saint Briouc''', 1294; '''Saint Brieuc''', 1304; '''Saent Bryoc''', 1305; '''Saint Brioux''', 1306; '''Saint Briouch''', 1321;  '''Sanctum Briocum de Vallibus''', 1330; '''Saint Brieuc''', 1356; '''Saint Brieu, Saint Brieuc''', 1364; '''Saint Brieuc''', 1373; '''Saint Brieu''', 1375; '''Saint Briouc''', 1378; '''Saint Briouc''', 1379; '''Saint Briou''', '''Saint Brieux''', '''Saint Brieuc''', 1406; '''Saint Brieuc des Vaux''', 1407; '''Saint Brieu''', 1409; '''Sainct Brieu''', '''Seint Biriok''' (dihel1 saoznek), 1410; '''de Sancto Brieuco''', 1411; '''Sainct Briou''', 1417; '''Saint Brieuc''', '''Saint Brieu''', 1420; '''Saint Briou''', '''Saint Briouc''', 1423; '''Saint Brieul''', '''Saint Brieux''', 1462; '''Saint Brieu''', 1513; '''Saint Brieux''', '''Saint Brieu''', 1535; '''Saint Brieu''', 1565; '''Saint Brieu''', 1636; '''Saint Brieu''', 1709 == Ardamezioù == *''En glazur, e c'hripi en aour, krabanet ha teodet en gul'' (Ardamezeg d'Hozier, 1698) == Istor == Sant [[Brieg (sant)|Brieg]] eo a roas e anv da [[Bro Sant-Brieg|Vro Sant-Brieg]]. Krouet e voe ar gêr er {{VIvet kantved}} gant ar manac'h anvet Brieg, deuet a Vro-Gembre. Ur manati a voe da gentañ, ha tamm-ha-tamm ur gêr a greskas tro-dro d'ar manati-se. === [[Dispac'h Gall]] === * Gant al lezenn eus an 26 a viz C'hwevrer 1790 e voe lakaet Sant-Brieg da benn [[distrig Sant-Brieg]]<ref>{{fr}}J. B. Duverger, ''Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat'', Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.105.</ref>. ==={{XIXvet kantved}}=== * [[1862]]: tizhet eo Sant-Brieg gant an [[hent-houarn]]. ==={{XXvet kantved}}=== ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * 685 gwaz a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 2,86 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911<ref name="MG">{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=22278&dpt=22&idsource=23963&table=bp04 Monumant ar re varv - Memorial Genweb]</ref>. * Ur soudard bet ganet er gumun a voe fuzuilhet gant al lu [[gall]] d'ar 1{{añ}} a viz Here 1915, e [[Vienne-le-Château]] (Bro-C'hall). ==== [[Repuidi Brezel Spagn e Breizh|Repuidi Brezel Spagn]] ==== * [[Louis Guilloux]] a reas war-dro degemer repuidi [[Brezel Spagn]] e Sant-Brieg hag en [[Aodoù-an-Hanternoz]]<ref>{{fr}}Isabelle Le Boulanger, ''L'Exil espagnol en Bretagne 1937-1940'', Coop Breizh, 2016, pajenn 117</ref>. ====[[Eil Brezel-bed]]==== * D'an [[18 Mezheven|18 a viz Even]] [[1940]] e tegouezhas al [[Wehrmacht|lu alaman]] e Sant-Brieg<ref>{{fr}}{{cite web|url=http://www.letelegramme.com/ig/dossiers/commemoration_18_juin/18-juin-40-l-arrivee-ubuesque-des-allemands-a-saint-brieuc-15-06-2010-955931.php|title=18 juin 40. L'arrivée ubuesque des Allemands à Saint-Brieuc|publisher=''Le Télégramme''|date=15 a viz Even 2010|accessdate=2020-05-01}}</ref>. * Daou garr-nij [[Focke-Wulf Fw 190]]A eus an [[Luftwaffe (1933-1945)|aerlu alaman]] a gouezhas e Sant-Brieg, an hini kentañ d'ar [[15 a viz Meurzh]] [[1943]], an eil d'an [[29 a viz Ebrel]] [[1944]]; an daou nijour a varvas, douaret e voent e [[Plouzeniel]]<ref>{{fr}}[http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Cotes%20Armor/pertes_luftwaffe_cotes_arm.html Pertes Luftwaffe]</ref>. * Dieubet e voe Sant-Brieg d'ar [[6 a viz Eost]] [[1944]] da 22 eur gant an Task Force A eus [[US Army|lu ar Stadoù-Unanet]]<ref>{{fr}}Éric Rondel, ''Les Américains en Bretagne'', Éditions Astoure, 2008, pajenn 188</ref>. * Mervel a reas 247 den eus ar gumun evit Bro-C'hall<ref name="MG" />. == Brezhoneg == * 7,8 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek<ref>Jean-Yves Le Moing, ''Les noms de lieux bretons de Haute-Bretagne'', Coop Breizh, 1990, p. 394</ref>. * Ur skol [[Diwan]] zo e Sant-Brieg abaoe [[1979]]. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet er skol [[Diwan]] hag er c'hlasoù divyezhek 179 skoliad (4,2 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>{{br}}[https://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Ofis Publik Ar Brezhoneg]</ref>. * E [[2021 e Breizh|2021]] e oa roet d'ar gumun live 1 ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]], ha d'ar 14 a viz Mezheven [[2025 e Breizh|2025]] e oa sinet evit tizhout al live 2. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery mode="packed" heights="160px"> Saint-Brieuc sous la neige.jpg|Sant-Brieg dindan an erc'h. Saint-Brieuc (22) Cathédrale 16.JPG|An iliz-veur. Tour de Cesson.JPG|Tour Soazon. Fontaine Saint-Brieuc.JPG|Feunteun Sant Brieg. </gallery> Tregont monumant istorel zo er gêr. En o zouesk : * Iliz-veur Sant Stefan, gant relegoù [[Brieg (sant)|sant Brieg]] enni, * Dismantroù tour Soazon, savet e [[1395]] ha distrujet e [[1598]], * Feunteun Sant Brieg, savet er 15^vet kantved, * Tiez kozh e kreiz-kêr. == Sevenadur == * [[Mirdi arz hag istor Sant-Brieg]] == Bezioù ar C'hommonwealth e beredoù ar gumun == === Bez ar C'hommonwealth er vered ''Sant-Mikael''=== {| class = "wikitable" style="text-align:center" |+ ! Bro ! Niver a dud |- |[[Skeudenn:Flag of the United Kingdom.svg|24px]] [[Rouantelezh-Unanet]] |1 ([[British Army|tirlu]]) |- |'''Hollad''' |'''1''' |- |} Ur soudard [[iwerzhon]]at eus ar ''Royal Inniskilling Fusiliers'' e oa. Marvet eo e miz [[Gwengolo]] [[1914]], e-pad ar [[Brezel-bed kentañ]]. === Bezioù ar C'hommonwealth er vered ''Kornôg'' === {| class = "wikitable" style="text-align:center" |+ ! Bro ! Niver a dud |- |[[Skeudenn:Canadian Red Ensign (1921-1957).svg|24px]] [[Kanada]] |3 ([[Royal Canadian Air Force|aerlu]]) |- |[[Skeudenn:Flag of the United Kingdom.svg|24px]] [[Rouantelezh-Unanet]] |54 ([[Royal Air Force|aerlu]]:5, [[Royal Navy|morlu]]: 48, [[British Army|tirlu]]:1) |- |Dianv |tremen 43 |- |'''Hollad''' |'''tremen 90''' |- |} Marvet int e-pad an [[Eil brezel-bed]]. Re ar [[Morlu]] a varvas pa'z eas an ''H.M.S.'' ''Charybdis'' d'ar strad d'an [[23 a viz Here]] [[1943]]. == Poblañs == === Emdroadur ar boblañs abaoe 1793<ref>[[EBSSA]]</ref> === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7) ImageSize = width:700 height:400 PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:50 DateFormat = x.y Period =from:0 till:55000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1793 bar:1800 text:1800 bar:1806 bar:1821 bar:1831 bar:1836 bar:1841 bar:1846 bar:1851 text:1851 bar:1856 bar:1861 bar:1866 bar:1872 bar:1876 bar:1881 bar:1886 bar:1891 bar:1896 bar:1901 text:1901 bar:1906 bar:1911 bar:1921 bar:1926 bar:1931 bar:1936 bar:1946 bar:1954 text:1954 bar:1962 bar:1968 bar:1975 text:1975 bar:1982 bar:1990 bar:1999 text:1999 bar:2006 bar:2012 bar:2013 text:2013 PlotData= color:barra width:15 align:left bar:1793 from:0 till: 7335 bar:1800 from:0 till: 8394 bar:1806 from:0 till: 9000 bar:1821 from:0 till: 9956 bar:1831 from:0 till: 10420 bar:1836 from:0 till: 11313 bar:1841 from:0 till: 12484 bar:1846 from:0 till: 13329 bar:1851 from:0 till: 12813 bar:1856 from:0 till: 14888 bar:1861 from:0 till: 15341 bar:1866 from:0 till: 15812 bar:1872 from:0 till: 15253 bar:1876 from:0 till: 16355 bar:1881 from:0 till: 17833 bar:1886 from:0 till: 19240 bar:1891 from:0 till: 19948 bar:1896 from:0 till: 21665 bar:1901 from:0 till: 22198 bar:1906 from:0 till: 23041 bar:1911 from:0 till: 23945 bar:1921 from:0 till: 24511 bar:1926 from:0 till: 26043 bar:1931 from:0 till: 28320 bar:1936 from:0 till: 31640 bar:1946 from:0 till: 36674 bar:1954 from:0 till: 37670 bar:1962 from:0 till: 43142 bar:1968 from:0 till: 50281 bar:1975 from:0 till: 52559 bar:1982 from:0 till: 48573 bar:1990 from:0 till: 44752 bar:1999 from:0 till: 46087 bar:2006 from:0 till: 46437 bar:2012 from:0 till: 45936 bar:2013 from:0 till: 45331 </timeline> == Melestradurezh == {{DilennadDeroù|Titl=Roll ar vaered}} {{DilennadBremañ|Deroù=2026|Anv=Victor Bonnot|Strollad=[[Horizons]]|Karg=}} {{Dilennad|Deroù=2020|Penn=2026|Anv=Hervé Guihard|Strollad=[[Place Publique]]|Karg=Sterner tiriadel <small>(abaoe 2017)</small>}} {{Dilennad|Deroù=2017|Penn=2020|Anv=Marie-Claire Diouron|Strollad=[[UDI]]|Karg=Apotikerez <small>(abaoe 2017)</small>}} {{Dilennad|Deroù=2001|Penn=2017|Anv=Bruno Joncour|Strollad=[[UDF]], ha goude [[MoDem]]|Karg=Kannad <small>(2017-2022)</small>}} {{Dilennad|Deroù=1983|Penn=2001|Anv=Claude Saunier|Strollad=PSU, ha goude [[Parti Socialiste (Frañs)|PS]]|Karg=Senedour <small>(1989-2008)</small>}} {{Dilennad|Deroù=1965|Penn=1983|Anv=Yves Le Foll|Strollad=[[PSU]]|Karg=Kannad <small>(1967-1968 / 1973-1978)</small>}} {{DilennadFedoù}} {{DilennadPenn}} == Tud == ===Tud bet ganet eno=== * [[1829]] : [[Zénaïde Fleuriot]], skrivagnerez c'hallek. * [[1830]] : [[Émile Durand]], sonaozour. * [[1838]] : [[Auguste de Villiers de L'Isle-Adam]], skrivagner gallek. * [[1846]] : [[Charles Baratoux]], embreger ha politiker. * [[1852]] : [[Louis Harel de la Noë]], ijinour, saver hentoù-houarn e Breizh. * [[1852]] : [[Emil Ernod]], yezhoniour. * [[1890]] : Henri Pierre Cren, d'ar 7 a viz Here, soudard en [[2vet Rejimant Troadegiezh (lu gall)|2vet Rejimant Troadegiezh]], fuzuilhet d'ar 1{{añ}} a viz Here 1915 gant al Lu [[gall]], e [[Vienne-le-Château]] (Bro-C'hall)<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20151017164500/http://www.francegenweb.org/~wiki/index.php/Henri_Pierre_Cren francegenweb.org]</ref>. * [[1899]] : [[Louis Guilloux]], skrivagner gallek. *[[1909]] : [[Geneviève Prigent]], priñsez ar Montenegro, lagadeeunourez, stourmerez evit an endro * [[1926]] : [[Raymond Hains]], arzour. * [[1937]] : [[Marivon Dupureur]] (Samson hec'h anv-tiegezh), atletourez war ar redadeg damhir. * [[1942]] : [[Patrick Le Lay]], bet e penn [[TF1]]. * [[1947]] : [[Patrick Dewaere]], c'hoarier sinema. * [[1948]] : [[Yannick Pelletier (skrivagner)|Yannick Pelletier]], skrivagner. * [[1954]] : [[Soazig Daniellou]], produourez * [[1959]] : [[Gilles Le Bigot]], soner * [[1965]] : [[Fabienne Juhel]], skrivagnerez c'hallek * [[1969]] : [[Jean-Christophe Boullion]], rener kirri-tan * [[1974]] : [[Yann Elies]], merdeer sport. * [[1979]] : [[David Le Lay]], marc'hhouarner. * [[1982]] : [[Julien Féret]], melldroader. * [[1983]] : [[Yelle]], kanerez. * [[1986]] : [[Laëtitia Le Corguillé]], marc'hhouarnerez. * [[1989]] : [[Kévin Théophile-Catherine]], melldroader. ===Tud bet marvet eno=== * [[1877]] : [[Alexandre Glais-Bizoin]], alvokad ha politiker. * [[1898]] : [[Charles Baratoux]], embreger ha politiker. * [[1934]] : [[Loeiz-Vari Biler]], beleg ha skrivagner brezhonek. * [[1938]] : [[Emil Ernod]], yezhoniour. * [[1943]] : [[Émile Hamonic]], saver kartennoù-post hag emsaver. * [[1944]] : [[Loeiz ar C'hlerg]], yezhadurour ha skrivagner brezhonek. * [[1950]] : [[Octave-Louis Aubert]], kazetenner ha skrivagner. * [[1965]] : [[Dom Alexis]] (Mathurin Presse e anv gwir), manac'h kisterkiat, adsaver [[Abati Boken]]. * [[1967]] : [[Vefa Sant-Pêr]], emsaverez. * [[1980]] : [[Louis Guilloux]], skrivagner gallek. * [[1991]] : [[Alan an Diuzet]], skrivagner gallek ha brezhonek. * [[2008]] : Marivon Dupureur (Samson hec'h anv-tiegezh), atletourez war ar redadeg damhir. * [[2009]] : [[Gwennole ar Menn]], gouizieg brezhonek. * [[2011]] : [[Yann Fouere]], emsaver breizhat. * [[2013]] : [[Heather Dohollau]], barzhek c'hallek a-orin eus Kembre. * [[2013]] : [[Yann Poilvet]], kazetenner. * [[2015]] : [[Job Lec'hvien]], beleg ha skrivagner brezhonek. ===Tud hag o deus bevet e Sant-Brieg=== *[[Vefa de Bellaing]], emsaverez ha skrivagnerez. *[[Tom Simpson]], reder marc'h-houarn. ===Ardamezeg ar familhoù=== {| |- |[[Restr:Aubry-de-la-Lande.jpg|80px]] |style="padding-left:20px;"|'''Aubry'''<br>Aotrounez la Lande (?), eskopti Sant-Brieg.<br>''En glazur e zaou c'hoaf en argant lammellet, heuliet ouzh kab gant ur rodig-kentr en aour, hag ouzh beg gant ul leonparzh ivez en aour.''<br>'''Bernard''', tailhanter war an tiegezhioù ''(fouages)'' Sant-Brieg e 1690 |- |[[Restr:Auffray.jpg|80px]] |style="padding-left:20px;"|'''Auffray'''<br>Aotrounez Roc'hbihan, er barrez Sant-Mikael<br>''Treustellet etre argant ha sabel a c'hwec'h pezh, e leon en aour balirant'' |- |[[Restr:Bagot-des-Salles.jpg|80px]] |style="padding-left:20px;"|'''Bagot'''<br>Familh c'henidik eus [[Tregaeg]], he deus roet sindikoù ha maered da Sant-Brieg adalek 1579<br>''En glazur e ruilhenn en aour'' |- |[[Restr:Barazer.jpg|80px]] |style="padding-left:20px;"|'''Louis Barazer'''<br>Senesal Sant-Brieg e 1690<br>''En gul e wifrell en erminoù heuliet gant div ruilhenn en argant'' |- |[[Restr:Beaulieu de Coëtquen.gif|80px]] |style="padding-left:20px;"|'''de Beaulieu''' Aotrounez la Ville-Juhel, er barrez Sant-Mikael ''En glazur e leon en argant, heuliet gant nav bezantenn en aour, 4, 2, 3'' |- |[[Restr:Bertram.gif|80px]] |style="padding-left:20px;"|'''Bertram'''<br>''Yann'', chaloni Sant-Brieg; ''Gwilhern'', en eus kemeret perzh ouzh feur-emglev [[Gwenrann]] e [[Gwengamp]] e 1381<ref>Pol Potier de Courcy</ref>.<br>''Teir gavan'' (livioù dianav) |- |[[Restr:Eder de Beaumanoir.jpg|80px]] |style="padding-left:20px;"|'''Eder''' Aotrounez Villedoré ha Villeraoul, e Saozon (Sant-Brieg) ''En gul e dreustell en argant, heuliet gant teir fempdiliaouenn ivez en argant, 2, 1'' |} ==Sport== ===Marc'hhouarnerezh=== ===Tro Bro-C'hall=== * [[6 a viz Gouere]] [[1938]] : 2{{l}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1938|Tro Bro-C'hall]] etre [[Lille]] ([[Norzh (departamant)|Norzh]]) ha Sant-Brieg ; trec'h eo [[Jean Majerus]] ([[Luksembourg]]). * [[7 a viz Gouere]] [[1938]] : 3^e tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1938|Tro Bro-C'hall]] etre Sant-Brieg ha [[Naoned]] ; trec'h eo [[Gerrit Schulte]] ([[Izelvroioù]]). * [[17 a viz Gouere]] [[1947]] : 19{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1947|Tro Bro-C'hall]] etre [[Gwened]] ha Sant-Brieg (a-benn d'an eur) ; trec'h eo [[Raymond Impanis]] ([[Belgia]]). * [[18 a viz Gouere]] [[1947]] : loc'hañ a ra 20{{vet}} hag eil diwezhañ tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1947|Tro Bro-C'hall]] eus Sant-Brieg war-du [[Caen]] ([[Calvados (departamant)|Calvados]]). * [[19 a viz Gouere]] [[1950]] : 6{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1950|Tro Bro-C'hall]] etre [[Dinarzh]] ha Sant-Brieg (a-benn d'an eur) ; trec'h eo [[Ferdi Kübler]] ([[Suis]]). * [[20 a viz Gouere]] [[1950]] : loc'hañ a ra 7{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1950|Tro Bro-C'hall]] eus Sant-Brieg war-du [[Añje]] ([[Maine-et-Loire]]). * [[12 a viz Gouere]] [[1954]] : 5{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1954|Tro Bro-C'hall]] etre Caen (Calvados) ha Sant-Brieg ; trec'h eo [[Ferdi Kübler]] ([[Suis]]). * [[13 a viz Gouere]] [[1954]] : 6{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1954|Tro Bro-C'hall]] etre Sant-Brieg ha [[Brest]] ; trec'h eo [[Dominique Forlini]] ([[Bro-C'hall]]). * [[1añ Gouere|1{{añ}} a viz Gouere]] [[1958]] : 6{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1958|Tro Bro-C'hall]] etre Caen (Calvados) ha Sant-Brieg ; trec'h eo [[Martin Van Geneugden]] ([[Belgia]]). * [[2 a viz Gouere]] [[1958]] : 7{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1958|Tro Bro-C'hall]] etre Sant-Brieg ha [[Brest]] ; trec'h eo [[Brian Robinson]] ([[Bro-Saoz]]). * [[25 a viz Mezheven]] [[1965]] : 4^e tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1965|Tro Bro-C'hall]] etre Caen (Calvados) ha Sant-Brieg ; trec'h eo [[Edgard Sorgeloos]] ([[Belgia]]). * [[26 a viz Mezheven]] [[1965]] : 5{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1965|Tro Bro-C'hall]] etre Sant-Brieg ha [[Kastellin]] ; trec'h eo [[Cees van Espen]] ([[Izelvroioù]]). * [[2 a viz Gouere]] [[1972]] : 1{{añ}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1972|Tro Bro-C'hall]] etre Añje (Maine-et-Loire) ha Sant-Brieg ; trec'h eo [[Cyrille Guimard]] ([[Breizh]]). * [[3 a viz Gouere]] [[1972]] : 2{{l}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1972|Tro Bro-C'hall]] etre Sant-Brieg hag [[ar Baol-Skoubleg]] ; trec'h eo [[Rik van Linden]] ([[Belgia]]). * [[3 a viz Gouere]] [[1979]] : 6{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1979|Tro Bro-C'hall]] etre Añje (Maine-et-Loire) ha Sant-Brieg ; trec'h eo [[Jos Jacobs]] ([[Belgia]]). * [[1añ Gouere|1{{añ}} a viz Gouere]] [[1995]] : dalc'het eo rakredadeg [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1995|Tro Bro-C'hall]] e Sant-Brieg (a-benn d'an eur) ; trec'h eo [[Jacky Durand]] ([[Bro-C'hall]]). * [[10 a viz Gouere]] [[2004]] : 7{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2004|Tro Bro-C'hall]] etre [[Kastell-Briant]] ha Sant-Brieg ; trec'h eo [[Filippo Pozzato]] ([[Italia]]). * [[6 a viz Gouere]] [[2008]] : 2{{l}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2008|Tro Bro-C'hall]] etre [[an Alre]] ha Sant-Brieg ; trec'h eo [[Thor Hushovd]] ([[Norvegia]]). == Liammoù etrebroadel == Liammoù he deus kêr Sant-Brieg gant kêrioù e meur a vro<ref>{{fr}} {{cite web|url=https://www.saint-brieuc.fr/ville-attractive/linternational/|title=L'international|publisher=Sant-Brieg Lec'hienn kêr}}</ref> : ===Gevelliñ=== {| class="wikitable" |- ! bro ! kêr ! abaoe |- | [[Restr:Flag of Germany.svg|border|25px]] [[Alamagn]] | [[Alsdorf]] | 1970 |- | [[Restr:Flag of Wales.svg|border|25px]] [[Kembre]] | [[Aberystwyth]] | 1973 |- | [[Restr:Flag of Greece.svg|border|25px]] [[Gres]] | [[Aghia Paraskevi]] | 1991 |} ===Kevelouri=== {| class="wikitable" |- ! bro ! kêr ! abaoe |- | [[Restr:Flag of Niger.svg|border|22px]] [[Niger]] | [[Agadez]] | 2002 |- | [[Restr:Flag of Tunisia.svg|border|25px]] [[Tunizia]] | [[Gabès]] | 2006 |- | [[Restr:Flag of Palestine.svg|border|25px]] [[Palestina]] | [[Battir]] - [[Kufur Thilit]] | 2009 |} ===Mignoniezh=== {| class="wikitable" |- ! bro ! kêr ! abaoe |- | [[Restr:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|border|25px]] [[Bosnia-ha-Herzegovina]] | [[Goražde]] | |- | [[Restr:Flag of Cyprus.svg|border|25px]] [[Kiprenez]] | [[Gerospikou]] | 2002 |} == Liammoù diavaez == {{Commons|Saint-Brieuc}} *{{fr}} [http://www.saint-brieuc.fr/ Lec'hienn ofisiel kêr] *{{br}} [https://web.archive.org/web/20160307075344/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=22278 Sant-Brieg war lec'hienn Geobreizh] == Levrlennadur== * {{Cite book|author=Pol Potier de Courcy|title=Nobiliaire et armorial de Bretagne|publisher=Editions des Régionalismes|language=fr|year=2011|location=Cressé|isbn=978-2-84618-778-7|accessdate=2022-05-01}} == Daveoù ha notennoù== {{Daveoù|bannoù=2}} [[Rummad:Sant-Brieg]] [[Rummad:Kumunioù Aodoù-an-Arvor]] [[Rummad:Kumunioù Bro Sant-Brieg]] [[Rummad:Pennlec'hioù departamantoù Bro-C'hall]] [[Rummad:Pennlec'hioù distrigoù Breizh]] [[Rummad:Soudarded vreizhat bet fuzuilhet gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ]] [[Rummad:Repuidi Brezel Spagn e Breizh]] [[Rummad:Bezioù-brezel ar C'hommonwealth en Aodoù-an-Arvor]] [[Rummad:Nijerezioù alaman aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] lzafi2etgmgqthybd0q8honi0fenv3q 0 12195 2192327 2190039 2026-06-03T09:34:00Z Flo Goni 91190 /* Brezhoneg */ 2192327 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Montroulez | anvOfisiel = ''Morlaix'' | skeudenn = Vue de Morlaix.JPG | alc'hwez = Plasenn [[Salvador Allende|Allende]] ha [[Pont-meur Montroulez]]. | ardamezioù = Blason_ville_fr_Morlaix_(Finistère).svg | bro = {{Treger}} {{Bro-Leon}} | departamant = [[Penn-ar-Bed]] | arondisamant = [[Arondisamant Montroulez|Montroulez]] ([[Pennlec'h]]) | etrekumuniezh = [[Montroulez Kumuniezh]] | bro velestradurel = [[Bro Montroulez]] | kanton = [[kanton Montroulez|Montroulez]] ([[Pennlec'h]]) | insee = 29151 | cp = 29600 | maer = Jean-Paul Vermot (PS) | amzer-gefridi = [[2026]]-[[2032]] | gorread = 24,82 | hedred = -3.826667 | ledred = 48.578334 | ubi = 0 | ubr = 104 | lec'hienn web = [http://www.ville.morlaix.fr/ Ti-kêr] }} '''Montroulez''' zo ur gumun etre [[Bro Leon|Leon]] ha [[Treger]], e departamant [[Penn-ar-Bed]], e Breizh. == Douaroniezh == {| width="40%" style="margin:auto; border:1px solid #aaa; background-color:#f8f9fa; text-align:center;" |- | ''[[Dosenn|Ar stêr Dosenn]]'' || [[Plouezoc'h]] || [[Garlann]] |- | rowspan="2"| [[Sant-Martin-war-ar-Maez]] || [[File:Brosen windrose-br.svg|80px]] || [[Plouigno]] |- | [[Plourin-Montroulez]] || [[Plougonven]] |} <gallery mode="packed "heights="225px"> Baie de morlaix.jpg|[[Kastell an Tarv]] e Bae Montroulez. </gallery> == Anv == *Ogée : ''Cette ville, qui se nommait Julia du temps de César, est une des plus anciennes et des plus célèbres de la province''. *Cambry, ''Finistère,'' p. 5 : ''Ainsi Morlaix, si nous en croyons Conrad, archevêque de Salisbury, écrivain du douzième siècle, fut d'abord nommée Julia'' [...]. – ''Ainsi Drennalus, disciple de Joseph d'Arimathie, à son retour de l'île de Bretagne, passa par Morlaix, l'an 73 de J.C, en convertit les habitants ; ce lieu se nommait alors Saliocan ou Hanterallen.'' * Albert. Le Grand : ''Julia'''. * Ch. Frochen, ''Finistère, Léon'', p. 97 : ''Son nom vient probablement du celte Motreleg ("rue resserrée")''. * Bernard Tanguy, ''Communes du Finistère'', p. 134 : ''Castrum Mons Relax'', 1128 ; ''ecclesia S. Martini de Monte Relaxo'', 1128 ; ''ecclesia Beati Melanii de Monte Relaxo'', 1170 ; ''Mont Relays'', {{XIIvet kantved}} ; ''(in) Montereleis'', 1217 ; ''Montrelès'', 1296 ; ''Montrelez'', 1352 ; ''Morloys'', 1371 ; ''Morlais'', 1376 ; ''Morelaiz'', 1385 ; ''Mourlaix'', 1455 ; ''Montrelaes'', ''Montrelaix'', ''Mourlaix'', 1464 ; ''Montrolaes'', ''Morlaix'', 1499 ; breton : ''Montroulez'' ; ''Ce mot ... (Relaix) ... n'est autre que le vieux-français "releis", "relais", « délaissé, abandonné ».'' * Éditions Flohic : ''noté Mons-Relaxus en 1128, du français "mont" et de l'ancien français "relais", « délaissé, abandonné ».'' * Daniel Delattre : ''Castrum Mons Relaxus au XIIè'' ; Montereleis au XIIè.''. ;Gerdarzh *''Relax'' = lec'h ehan war un hent roman (heñvelster ''insula'' = enez ; ''stabula'' = staol). == [[Ardamezouriezh]] == {| |- |[[File:Blason ville fr Morlaix (Finistère).svg|60px]] | :En gul e lestr en aour greet en aour, e ouelioù dispaket en erminoù, war ur mor en glazur.''<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20210831001806/https://www.ville.morlaix.fr/VIVRE-A-MORLAIX/Tourisme/Toponymie/Les-armoiries Lec'hienn an ti-kêr/Ardamezioù]</ref> :*Ger-stur: ''S'ils te mordent, mords-les'' (a-enep [[Bro-Saoz]]). |} == Istor == ===[[Dispac'h Gall]]=== * Dre lezenn ar [[26 a viz C'hwevrer]] [[1790]] e voe lakaet Montroulez da benn [[distrig Montroulez]]<ref>{{fr}} J. B. Duverger, ''Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat'', Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.105</ref>. * Dekred ar [[26 a viz Du]] 1790 war al le ret : e penn-kentañ [[1791]] e voe nac'het al le ouzh [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien|ar Roue, ar vro hag al lezennoù]] gant Le Noannès, person parrez Sant-Melani, ha Pitot, person, ha Le Moine, kure, eus parrez Sant-Vazhev ; daou gure eus Sant-Melani, Le Ffevre ha Lucas, a reas al le<ref>{{br}} [[Kristof Jezegoù]], ''Hor Bro e-pad ar Revolusion'', Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajennoù 47 ha 48</ref>. ==={{XIXvet kantved}}=== ;Dezougen *[[1865]]: tizhet eo Montroulez gant an [[hent-houarn]]. ;[[Brezel 1870-1871]] * Mervel a reas 144 gwaz ag ar gumun, eleze 1,02% ag he foblañs e [[1866]]<ref name="MG">{{fr}} [https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=25172&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. ==={{XXvet kantved}}=== ;[[Brezel-bed kentañ]] * Mervel a reas 604 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 3,96% ag he foblañs e [[1911]]<ref name="MG "/>. ;[[Eil brezel-bed]] *[[1943]]: d'an [[29 a viz Genver]] e voe bombezet Montroulez gant ar [[Royal Air Force]] pa glaske distrujañ ar [[Pont-meur Montroulez|pont-meur hent-houarn]] ; lazhet e voe 39 bugel hag o skolaerez er skol ''Itron Varia Lourd'', ha 27 den nann-soudard all. Kontet eo an darvoud e ''[[Gwerz Lazadeg Skolidigou Itron Varia Lourd]]''. * Nijerezioù [[Kevredidi an Eil Brezel-bed|ar Gevridi]] aet d'ar strad e Montroulez : d'ar [[4 a viz C'hwevrer]] [[1941]] e kouezhas ur [[Bristol Blenheim|Blenheim IV]] marilhet T2283 ha kodet PZ-F eus ''55th Squadron'' ar Royal Air Force ; lazhet e voe he zri nijour, ne voe ket kavet o c'horfoù ; d'an [[28 a viz Eost]] 1941 e kouezhas un [[Hawker Hurricane|Hurricane II]] marilhet BD857 eus ''247th Squadron'' ar Royal Air Force nepell eus Montroulez ; tapet e voe he levier gant an [[Alamagn|Alamaned]] ; d'ar [[25 a viz Ebrel]] [[1942]] e kouezhas pemp [[Supermarine Spitfire|Spitfire Vb]] eus ar ''501st Squadron'' eus ar Royal Air Force er mor e tu Montroulez ; pevar levier a varvas, met ne voe kavet korf ebet ; unan all a voe gloazet hepken<ref>{{fr}} [http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Finistere/pertes_raf_finistere.html ''Pertes RAF Finistère'']</ref> ; d'ar [[6 Gwengolo|6 a viz Gwenholon]] [[1944]] e kouezhas un nijerez [[Republic P-47 Thunderbolt|P-47]] (486{{vet}} Bombing Group, 362{{vet}} FG, 378{{vet}} FS) eus [[aerlu]] [[SUA]] (''[[United States Army Air Forces]]''); he leviour a c'hellas adkavout e genvroidi<ref>{{fr}}[http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Finistere/pertes_usaaf_finistere.html ''Pertes USAAF Finistère'']</ref>. * Dieubet e voe Montroulez d'an [[8 a viz Eost]] [[1944]] gant lu ar Stadoù-Unanet<ref>{{fr}} Éric Rondel, ''Les Américains en Bretagne, 1944-1945'', p. 8, Éditions Astoure, 2008 {{ISBN|9782845831940}}</ref>. ;[[Brezel Indez-Sina]] * Lazhet e voe ul letanant-koronal eus an [[Armée de l'air|Aerlu gall]] d'an [[21 a viz Here]] [[1952]] e Chua-Chan e [[Viêtnam]]<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=4390661 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. ;[[Brezel Aljeria]] * Mervel a reas ur milour eus ar gumun d’an [[2 a viz Meurzh]] [[1957]]<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=6349308 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. ;Stagidigezh * E [[1959]] e voe staget kumun [[Plouyann]], en norzh da gêr, ouzh Montroulez. == Brezhoneg == === Ar Brezoneg er Skol === * [[1934]]-[[1936]] : ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad [[Ar Brezoneg er Skol]] (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skolioù. === Ya d'ar brezhoneg === * D’ar [[27 a viz Mezheven]] [[2008]] e voe votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * Al label live 1 a oa bet roet da gumun Montroulez d'ar [[6 a viz C'hwevrer]] [[2009]]. * D'an 11 a viz Gwengolo [[2025]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] da dizhout live 2. === Deskadurezh === * Ur skol divyezhek zo eno abaoe [[1988]]. * Ur skol [[Diwan]] zo e Montroulez ivez. * E distro-skol [[2023|2025]] e oa enskrivet 133 skoliad er skol [[Diwan]] hag er c'hlasoù divyezhek (10,8 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez). === Buhez foran === * E Montroulez emañ sez an embannadurioù [[Skol Vreizh]] a embann levrioù brezhonek ha gallek. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery mode="packed" heights="180px" caption="Pont-meur Montroulez"> Morlaix. Viaduc. 1878.jpg|1878. Gravure-viaduc-morlaix.JPG|? Viaduc.jpg|Plasenn ar Ouestlidi. </gallery> * Kouent kozh ar Jakobined. * Iliz katolik ''Sant Martin''. * Iliz katolik ''Sant Melani''. * Karterioù kozh gant tiez koad, pondalez. * Straedoù-diri. * Savadurioù ar "Manu" (butunerezh kozh Montroulez). == Tud == * [[Charles Cornic du Chesne]] ([[1731]]-[[1809]]), ofiser-a-vor ha kourser. * Mathieu Beaumont, barner-koñsul e [[1760]] ; dimezet gant Charlotte Le Mérer. ===Tud bet ganet eno=== * [[1756]] ː Jean Marie Charles Beaumont, maer Montroulez, [[1810]]-[[1813]] ha [[1819]]-[[1826]] ; anvet da isprefed e [[1814]] * [[1763]] : [[Jean Victor Marie Moreau]], jeneral e-pad [[Brezelioù Napoleone]] * [[1777]] : [[Aleksandr Ledan]], mouller ha skrivagner * [[1806]] : [[Émile Souvestre]], skrivagner gallek * [[1834]] : [[Feliks Brignou]], skrivagner ha troour brezhonek * [[1845]] : [[Tristan Corbière]], barzh gallek * [[1878]] ː Marie Le Gac-Salonne ː gwregelourez ha stourmerez * [[1889]] : [[Francis Gourvil]], skrivagner ha kelaouenner * [[1904]] : [[Per Roy]], emsaver ha skrivagner brezhonek * [[1908]] : [[Henri Rol-Tanguy]], rezistant komunour * [[1914]] : [[Michel Mohrt]], skrivagner gallek * [[1920]] : [[Roparzh Broudig]], skrivagner brezhonek * [[1928]] : Julien Guiomar, aktour * [[1939]] : [[Brigitte Fontaine]], kanerez c'hallek * [[1944]] : [[Dominique Lavanant]], aktourez * [[1979]] : [[Clarisse Lavanant]], kanerez ===Tud bet marvet eno=== * [[1830]] : Jean Marie Charles Beaumont, [[31 a viz Eost]] * [[1855]] : Aleksandr Ledan * [[1870]] : [[Yann-Vari ar Skourr]], barzh brezhonek * [[1873]] : [[Prosper Proux]], saver kanaouennoù * [[1875]] : Tristan Corbière * [[1887]] : [[Adolphe Le Flô]], jeneral, ministr [[Bro-C'hall|gall]] ar Brezel e 1870 * [[1927]] : [[Paul Sérusier]], livour gall * 1939 : [[Hollsent ar Garreg]], skrivagner brezhonek * [[1969]] : [[Yann Kerlann|Yann Gerlann]], emsaver * [[1970]] : François-Tanguy Prigent, kouer ha politiker * [[2007]] : [[Alexis Gourvenneg]], sindikader al labour-douar ===Tud liammet ouzh kêr=== *[[Jean-Loup Chrétien]], sterdead, bet desavet e Montroulez === Ardamezeg ar familhoù === {| |- |[[Restr:Anges-d.jpg|60px]] | :;Des Anges :Aotrounez la Villeneuve (Kernevez ?), Kervella, Lesven, beli Montroulez. Ur maer Montroulez e 1670. :''En glazur e gebrenn en argant heuliet gant teir ferenn en aour.'' |- |[[Restr:Barazer.jpg|60px]] | :;Barazer :Maered ha kannaded Montroulez adalek 1703. :''En gul e wifrell en erminoù, heuliet gant div ruilhenn en argant.'' |- |[[Restr:Barrère.gif|60px]] | :;Barrère :Maer Montroulez e 1765. :''En glazur e gadgi en argant gwakoliek en aour, en e goazez war ur savenn geotet, savet e bav dehoù hag o sellout ouzh ur steredenn en argant ouzh kab dehoù ; e gab gwezboellet etre aour ha gul a deir rezenn.'' |- |[[Restr:Bellin de la Furtais.gif|60px]] | :;Julien Bellin de la Furtais :Maer Montroulez e 1665 :''Sourinet etre argant ha gul a c'hwec'h pezh.'' |- |[[Restr:Bidégan.gif|60px]] | :;Bidégan :Eus parrez Sant-Vazhe Montroulez :''En argant e deir sourin en sabel.'' |- |[[Restr:De Carné.gif|60px]] | :;? de Carné :Bet gouarnour Montroulez :''En aour e ziv dreustell en gul.'' |- |[[Restr:Origny.gif|60px]] | :;Dorigny, d'Origny :Ofiserien milis bourc'hizien Montroulez adalek 1693 ; Michel, maer Montroulez e 1725 . :''En glazur e gebrenn en aour, heuliet gant tri flamm ivez en aour.'' |- |[[Restr:Jagu de Mesaudren.gif|60px]] | ;:Jegu :Aotrounez Kerneguez, parrez Sant-Vazhe Montroulez :''En sabel e leon en argant heuliet gant teir steredenn ivez en argant.'' |} == Emdroadur ar boblañs abaoe 1793 == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:900 height:300 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:20000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1793 text:93 bar:1800 text:1800 bar:1806 text:06 bar:1821 text:21 bar:1831 text:31 bar:1836 text:36 bar:1841 text:41 bar:1846 text:46 bar:1851 text:51 bar:1856 text:56 bar:1861 text:61 bar:1866 text:66 bar:1872 text:72 bar:1876 text:76 bar:1881 text:81 bar:1886 text:86 bar:1891 text:91 bar:1896 text:96 bar:1901 text:1901 bar:1906 text:06 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:21 bar:1926 text:26 bar:1931 text:31 bar:1936 text:36 bar:1946 text:46 bar:1954 text:54 bar:1962 text:62 bar:1968 text:68 bar:1975 text:75 bar:1982 text:82 bar:1990 text:90 bar:1999 text:99 bar:2006 text:2006 bar:2012 text:12 bar:2013 text:13 bar:2020 text:20 PlotData= color:barra width:14 align:left bar:1793 from:0 till: 10393 bar:1800 from:0 till: 9351 bar:1806 from:0 till: 9937 bar:1821 from:0 till: 9781 bar:1831 from:0 till: 9596 bar:1836 from:0 till: 9740 bar:1841 from:0 till: 10539 bar:1846 from:0 till: 11529 bar:1851 from:0 till: 12393 bar:1856 from:0 till: 12904 bar:1861 from:0 till: 14008 bar:1866 from:0 till: 14046 bar:1872 from:0 till: 14389 bar:1876 from:0 till: 15183 bar:1881 from:0 till: 15346 bar:1886 from:0 till: 16013 bar:1891 from:0 till: 16300 bar:1896 from:0 till: 16027 bar:1901 from:0 till: 16086 bar:1906 from:0 till: 15984 bar:1911 from:0 till: 15262 bar:1921 from:0 till: 13931 bar:1926 from:0 till: 13959 bar:1931 from:0 till: 14073 bar:1936 from:0 till: 13944 bar:1946 from:0 till: 15121 bar:1954 from:0 till: 15037 bar:1962 from:0 till: 18866 bar:1968 from:0 till: 19919 bar:1975 from:0 till: 19237 bar:1982 from:0 till: 18348 bar:1990 from:0 till: 16701 bar:1999 from:0 till: 15590 bar:2006 from:0 till: 15695 bar:2012 from:0 till: 15507 bar:2013 from:0 till: 15264 bar:2020 from:0 till: 14709 </timeline> *Mammenn : Cassini hag [[EBSSA]] == Melestradurezh == {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom: 2px solid #999; background: #f3fff3" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Roll ar vaered |-style="background: #ddffdd" ! Mare !! Anv !! Strollad |- | align=right| [[1615]]-[[1641]] || Yves Le Bervet (du Parc) ([[1579]]-[[1641]]) || |- | align=right| [[1947]]-[[1971]] || Jean Le Duc ||align="center"| |- | align=right| || Jean-Jacques Cléach ||align="center"|[[Strollad Sokialour Gall]] |- | align=right|[[1989]]-[[1995]] || Arnaud Cazin d'Honincthun ||align="center"| [[UDF]] |- | align=right| [[1995]]-[[1997]] || [[Marylise Lebranchu]] ||align="center"|[[Strollad Sokialour Gall]] |- | align=right| [[2001]]-[[2008]] || Michel Le Goff ||align="center"| [[Strollad Sokialour Gall]] |- | align=right| [[2008]]-[[2020]] || Agnès Le Brun ||align="center"| TDD (Tu-dehoù diseurt) |- | align=right| [[2020]]-[[2026]] || Jean-Paul Vermot ||align="center"| [[Strollad Sokialour Gall]] |- | colspan="3" align="center" | <small> ''Da vezañ kendalc'het'' |} == Kêrioù gevellet == *{{Alamagn}} : [[Würselen]] ([[1976]] *{{Kernev-Veur}} : [[Truru]] ([[1979]]) – Ur ''Morlaix Avenue'' zo e Truru. *{{Burkina Faso}} : [[Réo]] ([[1991]]) *{{Polonia}} : [[Chełm]] ==Sportoù== * [[30 a viz Mezheven]] [[1974]] : 3{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1974|Tro Bro-C'hall]] etre Montroulez ha [[Sant-Maloù]] ; [[Patrick Sercu]] ([[Belgia]]) a voe trec'h. == Levrlennadur == * {{fr}} Embannadurioù Flohic : ''Le Patrimoine des communes du Finistère''. 1998 * {{fr}} J.B. Ogée : ''Dictionnaire historique et géographique de la province de Bretagne, dédié à la Nation bretonne''. 1780 * {{fr}} Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014 * {{fr}} Bernard Tanguy : ''Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère''. Chasse-Marée. ArMen. 1990 * {{br}} Erwan Vallerie : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995 == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Morlaix}} * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20071217161421/http://www.ville.morlaix.fr/ Lec'hienn an ti-kêr] * {{br}} [https://web.archive.org/web/20160307080702/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=29151 Geobreizh] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20161203020613/http://www.morlaix.cci.fr/ ''Chambre de Commerce et d'Industrie''] == Daveoù ha notennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Montroulez]] [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Treger]] [[Rummad:Kumunioù Bro-Leon]] [[Rummad:Pennlec'hioù distrigoù Breizh]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] [[Rummad:Bombezadegoù ar Re Gevredet e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Nijerezioù SUA aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] dspst1xwl4tqfxt5y2pw11ug25757ha 2192354 2192327 2026-06-03T11:38:18Z Kestenn 14086 /* Ya d'ar brezhoneg */ 2192354 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Montroulez | anvOfisiel = ''Morlaix'' | skeudenn = Vue de Morlaix.JPG | alc'hwez = Plasenn [[Salvador Allende|Allende]] ha [[Pont-meur Montroulez]]. | ardamezioù = Blason_ville_fr_Morlaix_(Finistère).svg | bro = {{Treger}} {{Bro-Leon}} | departamant = [[Penn-ar-Bed]] | arondisamant = [[Arondisamant Montroulez|Montroulez]] ([[Pennlec'h]]) | etrekumuniezh = [[Montroulez Kumuniezh]] | bro velestradurel = [[Bro Montroulez]] | kanton = [[kanton Montroulez|Montroulez]] ([[Pennlec'h]]) | insee = 29151 | cp = 29600 | maer = Jean-Paul Vermot (PS) | amzer-gefridi = [[2026]]-[[2032]] | gorread = 24,82 | hedred = -3.826667 | ledred = 48.578334 | ubi = 0 | ubr = 104 | lec'hienn web = [http://www.ville.morlaix.fr/ Ti-kêr] }} '''Montroulez''' zo ur gumun etre [[Bro Leon|Leon]] ha [[Treger]], e departamant [[Penn-ar-Bed]], e Breizh. == Douaroniezh == {| width="40%" style="margin:auto; border:1px solid #aaa; background-color:#f8f9fa; text-align:center;" |- | ''[[Dosenn|Ar stêr Dosenn]]'' || [[Plouezoc'h]] || [[Garlann]] |- | rowspan="2"| [[Sant-Martin-war-ar-Maez]] || [[File:Brosen windrose-br.svg|80px]] || [[Plouigno]] |- | [[Plourin-Montroulez]] || [[Plougonven]] |} <gallery mode="packed "heights="225px"> Baie de morlaix.jpg|[[Kastell an Tarv]] e Bae Montroulez. </gallery> == Anv == *Ogée : ''Cette ville, qui se nommait Julia du temps de César, est une des plus anciennes et des plus célèbres de la province''. *Cambry, ''Finistère,'' p. 5 : ''Ainsi Morlaix, si nous en croyons Conrad, archevêque de Salisbury, écrivain du douzième siècle, fut d'abord nommée Julia'' [...]. – ''Ainsi Drennalus, disciple de Joseph d'Arimathie, à son retour de l'île de Bretagne, passa par Morlaix, l'an 73 de J.C, en convertit les habitants ; ce lieu se nommait alors Saliocan ou Hanterallen.'' * Albert. Le Grand : ''Julia'''. * Ch. Frochen, ''Finistère, Léon'', p. 97 : ''Son nom vient probablement du celte Motreleg ("rue resserrée")''. * Bernard Tanguy, ''Communes du Finistère'', p. 134 : ''Castrum Mons Relax'', 1128 ; ''ecclesia S. Martini de Monte Relaxo'', 1128 ; ''ecclesia Beati Melanii de Monte Relaxo'', 1170 ; ''Mont Relays'', {{XIIvet kantved}} ; ''(in) Montereleis'', 1217 ; ''Montrelès'', 1296 ; ''Montrelez'', 1352 ; ''Morloys'', 1371 ; ''Morlais'', 1376 ; ''Morelaiz'', 1385 ; ''Mourlaix'', 1455 ; ''Montrelaes'', ''Montrelaix'', ''Mourlaix'', 1464 ; ''Montrolaes'', ''Morlaix'', 1499 ; breton : ''Montroulez'' ; ''Ce mot ... (Relaix) ... n'est autre que le vieux-français "releis", "relais", « délaissé, abandonné ».'' * Éditions Flohic : ''noté Mons-Relaxus en 1128, du français "mont" et de l'ancien français "relais", « délaissé, abandonné ».'' * Daniel Delattre : ''Castrum Mons Relaxus au XIIè'' ; Montereleis au XIIè.''. ;Gerdarzh *''Relax'' = lec'h ehan war un hent roman (heñvelster ''insula'' = enez ; ''stabula'' = staol). == [[Ardamezouriezh]] == {| |- |[[File:Blason ville fr Morlaix (Finistère).svg|60px]] | :En gul e lestr en aour greet en aour, e ouelioù dispaket en erminoù, war ur mor en glazur.''<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20210831001806/https://www.ville.morlaix.fr/VIVRE-A-MORLAIX/Tourisme/Toponymie/Les-armoiries Lec'hienn an ti-kêr/Ardamezioù]</ref> :*Ger-stur: ''S'ils te mordent, mords-les'' (a-enep [[Bro-Saoz]]). |} == Istor == ===[[Dispac'h Gall]]=== * Dre lezenn ar [[26 a viz C'hwevrer]] [[1790]] e voe lakaet Montroulez da benn [[distrig Montroulez]]<ref>{{fr}} J. B. Duverger, ''Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat'', Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.105</ref>. * Dekred ar [[26 a viz Du]] 1790 war al le ret : e penn-kentañ [[1791]] e voe nac'het al le ouzh [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien|ar Roue, ar vro hag al lezennoù]] gant Le Noannès, person parrez Sant-Melani, ha Pitot, person, ha Le Moine, kure, eus parrez Sant-Vazhev ; daou gure eus Sant-Melani, Le Ffevre ha Lucas, a reas al le<ref>{{br}} [[Kristof Jezegoù]], ''Hor Bro e-pad ar Revolusion'', Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajennoù 47 ha 48</ref>. ==={{XIXvet kantved}}=== ;Dezougen *[[1865]]: tizhet eo Montroulez gant an [[hent-houarn]]. ;[[Brezel 1870-1871]] * Mervel a reas 144 gwaz ag ar gumun, eleze 1,02% ag he foblañs e [[1866]]<ref name="MG">{{fr}} [https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=25172&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. ==={{XXvet kantved}}=== ;[[Brezel-bed kentañ]] * Mervel a reas 604 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 3,96% ag he foblañs e [[1911]]<ref name="MG "/>. ;[[Eil brezel-bed]] *[[1943]]: d'an [[29 a viz Genver]] e voe bombezet Montroulez gant ar [[Royal Air Force]] pa glaske distrujañ ar [[Pont-meur Montroulez|pont-meur hent-houarn]] ; lazhet e voe 39 bugel hag o skolaerez er skol ''Itron Varia Lourd'', ha 27 den nann-soudard all. Kontet eo an darvoud e ''[[Gwerz Lazadeg Skolidigou Itron Varia Lourd]]''. * Nijerezioù [[Kevredidi an Eil Brezel-bed|ar Gevridi]] aet d'ar strad e Montroulez : d'ar [[4 a viz C'hwevrer]] [[1941]] e kouezhas ur [[Bristol Blenheim|Blenheim IV]] marilhet T2283 ha kodet PZ-F eus ''55th Squadron'' ar Royal Air Force ; lazhet e voe he zri nijour, ne voe ket kavet o c'horfoù ; d'an [[28 a viz Eost]] 1941 e kouezhas un [[Hawker Hurricane|Hurricane II]] marilhet BD857 eus ''247th Squadron'' ar Royal Air Force nepell eus Montroulez ; tapet e voe he levier gant an [[Alamagn|Alamaned]] ; d'ar [[25 a viz Ebrel]] [[1942]] e kouezhas pemp [[Supermarine Spitfire|Spitfire Vb]] eus ar ''501st Squadron'' eus ar Royal Air Force er mor e tu Montroulez ; pevar levier a varvas, met ne voe kavet korf ebet ; unan all a voe gloazet hepken<ref>{{fr}} [http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Finistere/pertes_raf_finistere.html ''Pertes RAF Finistère'']</ref> ; d'ar [[6 Gwengolo|6 a viz Gwenholon]] [[1944]] e kouezhas un nijerez [[Republic P-47 Thunderbolt|P-47]] (486{{vet}} Bombing Group, 362{{vet}} FG, 378{{vet}} FS) eus [[aerlu]] [[SUA]] (''[[United States Army Air Forces]]''); he leviour a c'hellas adkavout e genvroidi<ref>{{fr}}[http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Finistere/pertes_usaaf_finistere.html ''Pertes USAAF Finistère'']</ref>. * Dieubet e voe Montroulez d'an [[8 a viz Eost]] [[1944]] gant lu ar Stadoù-Unanet<ref>{{fr}} Éric Rondel, ''Les Américains en Bretagne, 1944-1945'', p. 8, Éditions Astoure, 2008 {{ISBN|9782845831940}}</ref>. ;[[Brezel Indez-Sina]] * Lazhet e voe ul letanant-koronal eus an [[Armée de l'air|Aerlu gall]] d'an [[21 a viz Here]] [[1952]] e Chua-Chan e [[Viêtnam]]<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=4390661 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. ;[[Brezel Aljeria]] * Mervel a reas ur milour eus ar gumun d’an [[2 a viz Meurzh]] [[1957]]<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=6349308 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. ;Stagidigezh * E [[1959]] e voe staget kumun [[Plouyann]], en norzh da gêr, ouzh Montroulez. == Brezhoneg == === Ar Brezoneg er Skol === * [[1934]]-[[1936]] : ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad [[Ar Brezoneg er Skol]] (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skolioù. === Ya d'ar brezhoneg === * D’ar [[27 a viz Mezheven]] [[2008]] e voe votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * Al label live 1 a oa bet roet da gumun Montroulez d'ar [[6 a viz C'hwevrer]] [[2009]]. * D'an 11 a viz Gwengolo [[2025]] e oa sinet ar garta evit tizhout al live 2. === Deskadurezh === * Ur skol divyezhek zo eno abaoe [[1988]]. * Ur skol [[Diwan]] zo e Montroulez ivez. * E distro-skol [[2023|2025]] e oa enskrivet 133 skoliad er skol [[Diwan]] hag er c'hlasoù divyezhek (10,8 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez). === Buhez foran === * E Montroulez emañ sez an embannadurioù [[Skol Vreizh]] a embann levrioù brezhonek ha gallek. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery mode="packed" heights="180px" caption="Pont-meur Montroulez"> Morlaix. Viaduc. 1878.jpg|1878. Gravure-viaduc-morlaix.JPG|? Viaduc.jpg|Plasenn ar Ouestlidi. </gallery> * Kouent kozh ar Jakobined. * Iliz katolik ''Sant Martin''. * Iliz katolik ''Sant Melani''. * Karterioù kozh gant tiez koad, pondalez. * Straedoù-diri. * Savadurioù ar "Manu" (butunerezh kozh Montroulez). == Tud == * [[Charles Cornic du Chesne]] ([[1731]]-[[1809]]), ofiser-a-vor ha kourser. * Mathieu Beaumont, barner-koñsul e [[1760]] ; dimezet gant Charlotte Le Mérer. ===Tud bet ganet eno=== * [[1756]] ː Jean Marie Charles Beaumont, maer Montroulez, [[1810]]-[[1813]] ha [[1819]]-[[1826]] ; anvet da isprefed e [[1814]] * [[1763]] : [[Jean Victor Marie Moreau]], jeneral e-pad [[Brezelioù Napoleone]] * [[1777]] : [[Aleksandr Ledan]], mouller ha skrivagner * [[1806]] : [[Émile Souvestre]], skrivagner gallek * [[1834]] : [[Feliks Brignou]], skrivagner ha troour brezhonek * [[1845]] : [[Tristan Corbière]], barzh gallek * [[1878]] ː Marie Le Gac-Salonne ː gwregelourez ha stourmerez * [[1889]] : [[Francis Gourvil]], skrivagner ha kelaouenner * [[1904]] : [[Per Roy]], emsaver ha skrivagner brezhonek * [[1908]] : [[Henri Rol-Tanguy]], rezistant komunour * [[1914]] : [[Michel Mohrt]], skrivagner gallek * [[1920]] : [[Roparzh Broudig]], skrivagner brezhonek * [[1928]] : Julien Guiomar, aktour * [[1939]] : [[Brigitte Fontaine]], kanerez c'hallek * [[1944]] : [[Dominique Lavanant]], aktourez * [[1979]] : [[Clarisse Lavanant]], kanerez ===Tud bet marvet eno=== * [[1830]] : Jean Marie Charles Beaumont, [[31 a viz Eost]] * [[1855]] : Aleksandr Ledan * [[1870]] : [[Yann-Vari ar Skourr]], barzh brezhonek * [[1873]] : [[Prosper Proux]], saver kanaouennoù * [[1875]] : Tristan Corbière * [[1887]] : [[Adolphe Le Flô]], jeneral, ministr [[Bro-C'hall|gall]] ar Brezel e 1870 * [[1927]] : [[Paul Sérusier]], livour gall * 1939 : [[Hollsent ar Garreg]], skrivagner brezhonek * [[1969]] : [[Yann Kerlann|Yann Gerlann]], emsaver * [[1970]] : François-Tanguy Prigent, kouer ha politiker * [[2007]] : [[Alexis Gourvenneg]], sindikader al labour-douar ===Tud liammet ouzh kêr=== *[[Jean-Loup Chrétien]], sterdead, bet desavet e Montroulez === Ardamezeg ar familhoù === {| |- |[[Restr:Anges-d.jpg|60px]] | :;Des Anges :Aotrounez la Villeneuve (Kernevez ?), Kervella, Lesven, beli Montroulez. Ur maer Montroulez e 1670. :''En glazur e gebrenn en argant heuliet gant teir ferenn en aour.'' |- |[[Restr:Barazer.jpg|60px]] | :;Barazer :Maered ha kannaded Montroulez adalek 1703. :''En gul e wifrell en erminoù, heuliet gant div ruilhenn en argant.'' |- |[[Restr:Barrère.gif|60px]] | :;Barrère :Maer Montroulez e 1765. :''En glazur e gadgi en argant gwakoliek en aour, en e goazez war ur savenn geotet, savet e bav dehoù hag o sellout ouzh ur steredenn en argant ouzh kab dehoù ; e gab gwezboellet etre aour ha gul a deir rezenn.'' |- |[[Restr:Bellin de la Furtais.gif|60px]] | :;Julien Bellin de la Furtais :Maer Montroulez e 1665 :''Sourinet etre argant ha gul a c'hwec'h pezh.'' |- |[[Restr:Bidégan.gif|60px]] | :;Bidégan :Eus parrez Sant-Vazhe Montroulez :''En argant e deir sourin en sabel.'' |- |[[Restr:De Carné.gif|60px]] | :;? de Carné :Bet gouarnour Montroulez :''En aour e ziv dreustell en gul.'' |- |[[Restr:Origny.gif|60px]] | :;Dorigny, d'Origny :Ofiserien milis bourc'hizien Montroulez adalek 1693 ; Michel, maer Montroulez e 1725 . :''En glazur e gebrenn en aour, heuliet gant tri flamm ivez en aour.'' |- |[[Restr:Jagu de Mesaudren.gif|60px]] | ;:Jegu :Aotrounez Kerneguez, parrez Sant-Vazhe Montroulez :''En sabel e leon en argant heuliet gant teir steredenn ivez en argant.'' |} == Emdroadur ar boblañs abaoe 1793 == <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:900 height:300 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:20000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1793 text:93 bar:1800 text:1800 bar:1806 text:06 bar:1821 text:21 bar:1831 text:31 bar:1836 text:36 bar:1841 text:41 bar:1846 text:46 bar:1851 text:51 bar:1856 text:56 bar:1861 text:61 bar:1866 text:66 bar:1872 text:72 bar:1876 text:76 bar:1881 text:81 bar:1886 text:86 bar:1891 text:91 bar:1896 text:96 bar:1901 text:1901 bar:1906 text:06 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:21 bar:1926 text:26 bar:1931 text:31 bar:1936 text:36 bar:1946 text:46 bar:1954 text:54 bar:1962 text:62 bar:1968 text:68 bar:1975 text:75 bar:1982 text:82 bar:1990 text:90 bar:1999 text:99 bar:2006 text:2006 bar:2012 text:12 bar:2013 text:13 bar:2020 text:20 PlotData= color:barra width:14 align:left bar:1793 from:0 till: 10393 bar:1800 from:0 till: 9351 bar:1806 from:0 till: 9937 bar:1821 from:0 till: 9781 bar:1831 from:0 till: 9596 bar:1836 from:0 till: 9740 bar:1841 from:0 till: 10539 bar:1846 from:0 till: 11529 bar:1851 from:0 till: 12393 bar:1856 from:0 till: 12904 bar:1861 from:0 till: 14008 bar:1866 from:0 till: 14046 bar:1872 from:0 till: 14389 bar:1876 from:0 till: 15183 bar:1881 from:0 till: 15346 bar:1886 from:0 till: 16013 bar:1891 from:0 till: 16300 bar:1896 from:0 till: 16027 bar:1901 from:0 till: 16086 bar:1906 from:0 till: 15984 bar:1911 from:0 till: 15262 bar:1921 from:0 till: 13931 bar:1926 from:0 till: 13959 bar:1931 from:0 till: 14073 bar:1936 from:0 till: 13944 bar:1946 from:0 till: 15121 bar:1954 from:0 till: 15037 bar:1962 from:0 till: 18866 bar:1968 from:0 till: 19919 bar:1975 from:0 till: 19237 bar:1982 from:0 till: 18348 bar:1990 from:0 till: 16701 bar:1999 from:0 till: 15590 bar:2006 from:0 till: 15695 bar:2012 from:0 till: 15507 bar:2013 from:0 till: 15264 bar:2020 from:0 till: 14709 </timeline> *Mammenn : Cassini hag [[EBSSA]] == Melestradurezh == {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom: 2px solid #999; background: #f3fff3" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Roll ar vaered |-style="background: #ddffdd" ! Mare !! Anv !! Strollad |- | align=right| [[1615]]-[[1641]] || Yves Le Bervet (du Parc) ([[1579]]-[[1641]]) || |- | align=right| [[1947]]-[[1971]] || Jean Le Duc ||align="center"| |- | align=right| || Jean-Jacques Cléach ||align="center"|[[Strollad Sokialour Gall]] |- | align=right|[[1989]]-[[1995]] || Arnaud Cazin d'Honincthun ||align="center"| [[UDF]] |- | align=right| [[1995]]-[[1997]] || [[Marylise Lebranchu]] ||align="center"|[[Strollad Sokialour Gall]] |- | align=right| [[2001]]-[[2008]] || Michel Le Goff ||align="center"| [[Strollad Sokialour Gall]] |- | align=right| [[2008]]-[[2020]] || Agnès Le Brun ||align="center"| TDD (Tu-dehoù diseurt) |- | align=right| [[2020]]-[[2026]] || Jean-Paul Vermot ||align="center"| [[Strollad Sokialour Gall]] |- | colspan="3" align="center" | <small> ''Da vezañ kendalc'het'' |} == Kêrioù gevellet == *{{Alamagn}} : [[Würselen]] ([[1976]] *{{Kernev-Veur}} : [[Truru]] ([[1979]]) – Ur ''Morlaix Avenue'' zo e Truru. *{{Burkina Faso}} : [[Réo]] ([[1991]]) *{{Polonia}} : [[Chełm]] ==Sportoù== * [[30 a viz Mezheven]] [[1974]] : 3{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1974|Tro Bro-C'hall]] etre Montroulez ha [[Sant-Maloù]] ; [[Patrick Sercu]] ([[Belgia]]) a voe trec'h. == Levrlennadur == * {{fr}} Embannadurioù Flohic : ''Le Patrimoine des communes du Finistère''. 1998 * {{fr}} J.B. Ogée : ''Dictionnaire historique et géographique de la province de Bretagne, dédié à la Nation bretonne''. 1780 * {{fr}} Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014 * {{fr}} Bernard Tanguy : ''Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère''. Chasse-Marée. ArMen. 1990 * {{br}} Erwan Vallerie : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995 == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Morlaix}} * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20071217161421/http://www.ville.morlaix.fr/ Lec'hienn an ti-kêr] * {{br}} [https://web.archive.org/web/20160307080702/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=29151 Geobreizh] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20161203020613/http://www.morlaix.cci.fr/ ''Chambre de Commerce et d'Industrie''] == Daveoù ha notennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Montroulez]] [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Treger]] [[Rummad:Kumunioù Bro-Leon]] [[Rummad:Pennlec'hioù distrigoù Breizh]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] [[Rummad:Bombezadegoù ar Re Gevredet e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Nijerezioù SUA aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] m8h6me4rn4o648v9oywh7dvogmsjc8v 0 12215 2192341 2184711 2026-06-03T10:16:34Z Flo Goni 91190 /* Brezhoneg */ 2192341 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Pleiber-Krist | anvOfisiel = ''Pleyber-Krist'' | skeudenn = Pleyber-Christ 7 La mairie.JPG | alc'hwez = An ti-kêr. | ardamezioù = | bro = {{Bro-Leon}} | departamant = [[Penn-ar-Bed]] | arondisamant = [[Arondisamant Montroulez|Montroulez]] | etrekumuniezh = [[Montroulez Kumuniezh]] | bro velestradurel = [[Bro Montroulez]] | kanton = [[Kanton Sant-Tegoneg|Sant-Tegoneg]] <small>(betek 2015)</small> </br> [[Kanton Montroulez|Montroulez]]<small> (abaoe 2015)</small> | insee = 29163 | cp = 29410 | maer = Julien Kerguillec | amzer-gefridi = [[2026]]-[[2032]] | gorread = 45.47 | hedred = -3.87 | ledred = 48.5 | uk = | ubi = 19 | ubr = 221 | lec'hienn web = [http://www.pleyber-christ.fr/ Ti-kêr] }} '''Pleiber-Krist''' (distaget {{IPA|[plej.bɛr.ˈkrist]}}) a zo ur gumun eus [[Bro-Leon]] e [[kanton Montroulez]], e departamant [[Penn-ar-Bed]], e gwalarn [[Breizh]]. == Douaroniezh == War ar C'hefleud hag ar C'hoad Toulzac'h emañ Pleiber-Krist == Anv == * Bernard Tanguy ː '''Pleyber''', 1163; '''Pleiber Rivault''', 1297; '''P(l)oeyberrivaut''', '''Ploeyber''', 1310; '''Ploeyber Rivault''', ''c''. 1330; '''Pleyber Rivault''', 1403, 1438, 1485; '''Pleiber Christ''', 1458<ref>Bernard Tanguy : ''Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère''. Chasse-Marée. ArMen. 1990</ref> * Erwan Vallerie (1995) : '''Pleiber''', 1163; '''Ploeyberrinaut''', '''Ploeyber''', 1310; '''Pleiberrinan''', 1381; '''Pleiber''', 1421; '''Pleiber Christ''', 1458; '''Pleibercrist''', '''Pleiberz''', 1516; '''Plibercrist''', 1654; '''Pleibert-Christ''', 1779. '''Gerdarzh''' ː diwar un anv den / sant ? divrud ː Iber == Ardamezioù == == Brezhoneg == * Un hentad divyezhek a zo eno abaoe [[2008]]. * E distro-skol 2024 e oa 39 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (15,9 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref name=":0">[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Distro-skol ar c’helenn divyezhek] </ref>. * D'ar 27 a viz Mae [[2021 e Breizh|2021]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg|Ya d'ar Brezhoneg]] da dizhout live 1. * d'an 9 a viz Ebrel [[2025 e Breizh|2025]] oa bet roet label 1 [[Ya d'ar brezhoneg|Ya d'ar Brezhoneg]] gant ar gumun. == Istor == Parrez kentañ Pleiber e oa enni Sant-Martin-war-ar-Maez, Sant-Seo, Pleiber-Krist, Sant-Tegoneg, ha lodenn kornog Montroulez<ref>Bernard Tanguy: ''Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère''. Chasse-Marée. ArMen. 1990, p. 145</ref> === [[Dispac'h Gall]] === * Dekred eus ar 26 a viz Du [[1790]] war al le ret: e penn-kentañ [[1791]] e voe nac'het al le ouzh [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien|ar Roue, ar vro hag al lezennoù]] gant Grall, person, ha Leveyer, kure<ref>[[Kristof Jezegoù]], ''Hor Bro e-pad ar Revolusion'', Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajenn 48</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 130 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,49% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=29548&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * Mervel a reas 25 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=29549&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. * D'ar [[6 Mezheven|6 a viz Even]] [[1944]] e kouezhas ur c'harr-nij [[North American P-51 Mustang|P-51B-2-NA]] (marilhet 43-12338, 109{{vet}} Tactical Reconnaissance Squadron) eus [[aerlu]] ar Stadoù-Unanet (''[[United States Army Air Forces]]'') nepell eus Kervenac’hant e Pleiber, e leviour a varvas<ref>{{fr}}[http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Finistere/pertes_usaaf_finistere.html Pertes USAAF Finistère]</ref>. ==== Brezelioù didrevadennañ ==== ===== [[Brezel Aljeria]] ===== * Mervel a reas ur soudard eus ar gumun d’an [[12 a viz Genver]] [[1957]] e [[Tlemcen]] (departamant [[Tlemcen]])<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=6419109 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. == Monumantoù ha traoù heverk == * Iliz katolik ''Sant Pêr'' (XVI^vet-XVIII^vet); Karnel (1737) * Chapel Krist (1747-XIX''vet''); Kalvar (1536-1574) * Kastell Treuskoad (XV^vet-XVI^vet) * Kalvar Roz ar C'hra (1531) * Kalvar sant Alar (war-dro 1630) * Kalvar Kervern (XVII^vet) * Kalvar Pont-Glas (XVII^vet) * Monumant ar re varv (1914-1918), luc’hskeudenn<ref>{{fr}}[https://monumentsmorts.univ-lille.fr/monument/29571/pleyber-christ-presdeleglise/ Université de Lille]</ref>. * Monumant ar re varv (1939-1945 ha Brezel Aljeria), luc’hskeudenn<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=29549&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=3500 |passo1=500 |passo2=100 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2013 |p1=2157 |p2=2187 |p3=2525 |p4=2812 |p5=2828 |p6=2790 |p7=3061 |p8=3083 |p9=3083 |mammenn=EBSSA }} == Melestradurezh == == Brezhoneg == * Un hentad divyezhek a zo eno abaoe [[2008]]. * E distro-skol [[2019]] e oa 47 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (14,5 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref name=":0" />. == Tud == ===Tud bet ganet eno=== * [[1913]] : [[Herri Kaouisin]], embanner, skrivagner, skeudennaouer ha filmaozer. * [[1914]] : [[Ronan Caerleon]], skrivagner hag embanner. === Ardamezeg ar familhoù === {| class="wikitable" |[[Restr:Barbier de Lanarnuz.gif|80px]] |'''Barbier / Bar Ver''', aotrounez Kerhuon, Kerannou, Lesquiffiou |''En argant e ziv dreustell en sabel'' |- | | | |} <ref>Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014</ref> == Gevelliñ == {| class="wikitable" |- ! Bro ! Kêr ! Abaoe |- | [[Restr:Flag of Cornwall.svg|border|25px]] [[Kernev-Veur]] | [[Lostwydhyel]] | 1979 |} == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Pleyber-Krist}} *{{br}} [https://archive.ph/20150823123526/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=29163 Pleiber-Krist war lec'hienn Geobreizh] == Levrlennadur == * ''Monographie de Pleyber-Christ'', F.-M. Calvez *''Autour de Pleyber-Christ'', Jean Feutren == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Bro-Leon]] [[Rummad:Nijerezioù SUA aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] fuergqo3fh4emrx2cq1hwjjjs8fthva 0 12487 2192314 2190047 2026-06-03T08:24:48Z Flo Goni 91190 /* Ya d'ar brezhoneg */ 2192314 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Plougastell-Daoulaz | anvOfisiel = ''Plougastel-Daoulas'' | skeudenn = Plougastel-Daoulas La place principale.jpg | alc'hwez = Plasenn a-dal d'an iliz. | ardamezioù = Blason ville fr Plougastel-Daoulas (Finistère).svg | bro = {{Kernev}} | departamant = [[Penn-ar-Bed]] | arondisamant = [[Arondisamant Brest|Brest]] | etrekumuniezh = [[Brest Meurgêr ar Mor]] | bro velestradurel = [[Bro Brest]] | kanton = [[Kanton Daoulaz|Daoulaz]] <small>(betek 2015)</small> <br> [[Kanton Gwipavaz|Gwipavaz]] <small>(abaoe 2015) | insee = 29189 | cp = 29470 | maer = Dominique Cap | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 46.83 | hedred = -4.369108 | ledred = 48.374051 | uk = | ubi = 0 | ubr = 145 | lec'hienn web = [http://www.mairie-plougastel.fr/ Ti-kêr] }} '''Plougastell-Daoulaz''' a zo ur [[kumunioù Frañs|gumun]] eus [[departamant]] [[Penn-ar-Bed]], war ribl [[Morlenn Brest]]. E [[Bro-Gerne]] emañ. War riblenn Su [[aber]] an [[Elorn]] emañ a-dal da [[Gwipavaz|Wipavaz]]. Plougastelliz eo anv an annezidi, met lavaret e vez ivez ''ur Plougastell'' evit ur paotr a orin eus ar barrez, hag ''ur Blougastellenn'' evit ur plac'h. Brudet eo Plougastell evit ar [[sivi]] a c'hounezer eno hag evit an [[dilhad]] hengounel liesliv brav a veze gwisket eno. Brudet eo ivez evit he [[kalvar Plougastell-Daoulaz|c'halvar]]. == Douaroniezh == War lez aber an [[Elorn]] emañ Plougastell. == Anv == Stummoù kozh eus an anv ː '''Ploecastel''', 1172; '''Plou Gastel''', 1173; '''Ploecastell, Plebe Castelli Ciscoet''' ?, 1196; '''Plebe Casteli''', 1218; '''Plogassel''', 1262; '''Plou Castelli, Guic Castelle''', 1330; '''Ploecastel''', 1363; '''Ploegastel''', 1373; '''Guicastell''', 1405; '''Ploegastel Doulas''', 1516; '''Ploegastell Doulas''', 1536; '''Ploecastell''', 1546<ref>[[Erwan Vallerie]] : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995</ref> == Ardamezioù == ''Palefarzhet ha lammellet ː ouzh 1 ha 4, en glazur e gregilhenn en gwirion; ouzh 2 ha 3 en geot e sivienn en gwirion; e lammell en argant balirant karget ouzh kondon gant un tour ivez en argant dreist karget gant ur vrizhenn erminig en sabel.'' == Istor == [[Skeudenn:Charles cottet plougastel.jpg|thumb|kleiz|300px|Plougastellenned, taolenn gant Charles Cottet]] Unan eus parrezioù kentañ Breizh eo Plougastell bet savet er {{VIvet kantved}}. N'eus kastell ebet er barrez avat hag an anv a c'hellfe dont diouzh un oppidum e Roc'h Nivelen met diaes eo gouzout. Marteze ivez e teufe an anv diouzh ar reier bras a sav diouzh tu hanternoz ar gumun e stumm ur seur moger naturel. Meneget eo anv ar barrez dre skrid evit ar wech kentañ en {{XIvet kantved}}. Abati [[Landevenneg]] en doa douaroù er C'hourenez d'ar poent-se. E 1173 emañ ar pep brasañ eus douaroù ar barrez e dalc'h Abati Daoulaz a savas prioldi Roz ar Venec'h er [[Chapel Itron Varia ar Feunteun Wenn|Feunteun Wenn]]. Gwechall ez ae tiriad Plougastell betek [[Landerne]] ha [[Daoulaz]] war zouaroù [[Loperc'hed]], [[Dirinonn]], [[Lannurvan]], Sant Tomaz Landerne hag hanternoz Daoulaz. Brudet eo Plougastell evit he [[sivi]]. Ar re gentañ a voe degaset diouzh [[Chile|Bro-Chile]] er {{XVIIvet kantved}} gant [[Améde-François Frézier]]. Buan e reas berz war douaroù stujus ha klouar ar c'hourenez. Kreskiñ a raent mat-tre war an tachennoù durc'haet d'ar c'hreisteiz ha gwarezet diouzh an avel. Ur c'henwerzh frouezhus a voe aozet gant Plougastelliz. Ezporzhiet e veze war-zu [[Pariz]] pe [[Bro-Saoz]]. E 1937 ez ae ur c'hard eus douaroù ar gumun d'ober sivi. 2 000 tonenn sivi a vez produet c'hoazh bep bloaz d'an deiz hiziv memes ma'z eo troet muioc'h an atantoù bremañ war-zu an tomatez pe ar bleunioù a vez labouret e tier-gwer bras gant peizanted bodet alies e kooperativoù bras. E-pad pell e oa chomet gwarezet ar c'hourenez diouzh levezon Brest hag [[Eskopti Leon]] gant ar stêr [[Elorn]]. A-raok na vije savet ar [[Pont Albert-Louppe]] (Pont Plougastell) e 1930 e oa ur vag oc'h ober an treizh war-zu Kerhuon. An Treizh eo anvet atav al lec'h-se a-bep tu d'ar stêr. A-drugarez da se he deus dalc'het ar barrez lod eus he gizioù kozh hag he ferzhioù dezhi, pe anvioù familh stank e-touez ar boblañs evel ar Gall pe Kervella. ===[[Dispac'h Gall]]=== * Dekred eus ar 26 a viz Du [[1790]] war al le ret: e penn-kentañ [[1791]] e voe nac'het al le ouzh [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien|ar Roue, ar vro hag al lezennoù]] gant ar person, Cornily e anv, hag ur c'hure, Nicolas Joffrey; ur beleg anvet Claude Le Gleau a reas al le<ref>[[Kristof Jezegoù]], ''Hor Bro e-pad ar Revolusion'', Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajennoù 45 ha 46</ref>. ==={{XXvet kantved}}=== *[[Eil brezel-bed]]: ** d'an [[31 a viz Genver]] [[1942]] e kouezhas un nijerez [[Handley Page Hampden|Hampden I]] marilhet AT149 ha kodet PL-? eus ar ''144th Squadron'' eus ar [[Royal Air Force]] ([[aerlu]] ar [[Rouantelezh-Unanet]]) en Enez-Hir; lazhet e voe he fevar nijour, beziet int e Bered Kerfaotraz e [[Brest]]. D'an [[13 a viz Eost]] [[1944]] e kouezhas un nijerez [[Avro Lancaster|Lancaster I]] marilhet ME757 ha kodet WS-O eus ar ''9th Squadron'' eus ar [[Royal Air Force]] e Plougastell, lazhet e voe he seizh nijour, c'hwec'h anezhe a zo douaret e bered ar gumun hag an hini all e ''[[Hottot-les-Bagues]] War Cemetery'' ([[Bro-C'hall]])<ref>[http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Finistere/pertes_raf_finistere.html Pertes RAF Finistère]</ref>; ** dieubet e voe Plougastell-Daoulaz d'an [[28 a viz Eost]] [[1944]] gant [[US Army|lu ar Stadoù-Unanet]]<ref>Éric Rondel, ''Les Américains en Bretagne'', p.8, Éditions Astoure, 2008</ref>. * E 1994 e oa savet [[Pont an Hirwazh]] a zeue da aesaat d'ar c'hirri-tan an hent war-zu Brest a oa gwall ziaes abred diouzh ar mintin pe war dro 6 eur abardaez. Da heul digoradur ar pont nevez eo kresket buan ar boblañs hag emañ bremañ Plougastell e-barzh [[Brest Meurgêr]]. == [[Brezhoneg]] == === Ar Brezoneg er Skol === * 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad [[Ar Brezoneg er Skol|Ar Brezoneg er Skol (ABES)]] evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol<ref>[[Marsel Guieysse]], ''La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle'', pajenn 265, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936 </ref>. ===Ya d'ar brezhoneg=== * D’an 28 a viz Here 2005 e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'an 21 a viz Ebrel 2006 e oa bet roet d'ar gumun al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 1. * D'ar 14 a viz Genver [[2011]] e oa bet roet d'ar gumun al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 2. * Al live 3 oa bet roet d'ar gumun. * D'an 22 a viz Gwegolo [[2023]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] da dizhout live 4. ===Deskadurezh=== * Klasoù divyezhek zo eno abaoe [[1995]]. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet 403 skoliad er c'hlasoù divyezhek (33,5 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Distro-skol ar c’helenn divyezhek] </ref> ===Bugaligoù=== * Ar Vagouri ''La Bambinerie'' hag an Diwallerezh ''Mini-Mômes'' a zo gant un tañva d'ar yezh. == Monumantoù ha traoù heverk == *[[Kalvar Plougastell-Daoulaz|Kalvar]] gant 180 den kizellet outañ ({{XVIIvet kantved}}) *[[Iliz Sant Per (Plougastell)|Iliz Sant Pêr (Plougastell)]] Adsavet goude an [[Eil Brezel-Bed]]) *[[Karnel Plougastell-Daoulaz|Karnel]] ({{XVIIvet kantved}}) deuet eus ar [[Kloastr-Pleiben|C'hloastr-Pleiben]] hag adsavet nes d'an iliz-parrez Sant-Pêr *[[Pont an Hirwazh]] savet e 1990-1994 *[[Pont Albert-Louppe]] (“Pont Plougastell”) savet e 1927-1930 *[[Roc'h Koad Pehen]] pe [[Roc'h an Impalaerez]] *[[Koad Kererod]] *[[Chapel Itron Varia ar Feunteun Wenn]] ({{XVIvet kantved}}) *[[Chapel Sant-C'hlaoda]] ({{XVIvet}} ha {{XVIIIvet kantved}}) *[[Chapel Sant-Treveur]] ({{XVIvet}} ha {{XVIIvet kantved}}) *[[Chapel Sant-Wenole]] (Sant-Nolo) ({{XVIvet kantved}}) *[[Chapel Sant-Dren]] ({{XVIvet kantved}}) *[[Chapel Langristin]] ({{XVIvet kantved}}) *[[Chapel Sant-Langiz]] ({{XVIIvet kantved}}) *[[Chapel Sant-Yann (Plougastell)|Chapel Sant-Yann]] ({{XVvet}} ha {{XVIIvet kantved}}) *Mirdi ar Sivi hag ar Glad *[[Maner Kererod]] <div class="center"><gallery> Restr:Calvaire Plougastel face ouest.jpg|Kalvar Plougastell Restr:Strawberry gariguette DSC03063.JPG|Sivi Plougastell Gariguette Restr:Roc'h Koad Pehen.JPG|[[Roc'h Koad Pec'hen]], pe Roc'h an Impalaerez Restr:Plougastel-Daoulas Le passage côté Plougastel et à l'arrière-plan côté relecq.jpg|An Treizh eus tu Plougastell. A-dal emañ aod [[Ar Releg-Kerhuon|Kerc'horr]]. </gallery></div> === Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun === {| class = "wikitable" style="text-align:center" |+ ! Bro ! Niver a vilourion |- |[[Skeudenn:Flag of Australia.svg|24px]] [[Aostralia]] |4 ([[Royal Australian Air Force|Aerlu]]) |- |[[Skeudenn:Flag of the United Kingdom.svg|24px]] [[Rouantelezh-Unanet]] |2 ([[Royal Air Force|Aerlu]]) |- |'''Hollad''' |'''6''' |} Izili un ekipaj nijerez e oant holl. Mervel a rejont e-pad an [[Eil Brezel Bed]] d'an [[13 a viz Eost]] [[1944]] pa gouezhas o c'harr-nij (''[[Avro Lancaster|Lancaster]] I'' marilhet ''ME757'' ha kodet ''WS-O'') e Plougastell-Daoulaz<ref>[http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Finistere/pertes_raf_finistere.html Pertes RAF Finistère]</ref>{{,}}<ref>[http://www.cwgc.org/search/cemetery_details.aspx?cemetery=2086431&mode=1 Commonwealth War Graves Commission]</ref>. == Emdroadur ar boblañs abaoe 1793 == <div class="center"> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:700 height:300 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:13500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1793 text:1793 bar:1806 bar:1821 bar:1831 bar:1836 text:1836 bar:1841 bar:1846 bar:1851 bar:1856 bar:1861 text:1861 bar:1866 bar:1872 bar:1876 bar:1881 bar:1886 text:1886 bar:1891 bar:1896 bar:1901 bar:1906 bar:1911 text:1911 bar:1921 bar:1926 bar:1931 bar:1936 bar:1946 text:1946 bar:1954 bar:1962 bar:1968 bar:1975 bar:1982 text:1982 bar:1990 bar:1999 bar:2007 bar:2012 bar:2013 text:2013 PlotData= color:barra width:14 align:left bar:1793 from:0 till: 4059 bar:1806 from:0 till: 4660 bar:1821 from:0 till: 5111 bar:1831 from:0 till: 5515 bar:1836 from:0 till: 5863 bar:1841 from:0 till: 5731 bar:1846 from:0 till: 5999 bar:1851 from:0 till: 6065 bar:1856 from:0 till: 5970 bar:1861 from:0 till: 6090 bar:1866 from:0 till: 6282 bar:1872 from:0 till: 6315 bar:1876 from:0 till: 6506 bar:1881 from:0 till: 6857 bar:1886 from:0 till: 7009 bar:1891 from:0 till: 7162 bar:1896 from:0 till: 7655 bar:1901 from:0 till: 7677 bar:1906 from:0 till: 7733 bar:1911 from:0 till: 7874 bar:1921 from:0 till: 7065 bar:1926 from:0 till: 6965 bar:1931 from:0 till: 6914 bar:1936 from:0 till: 6726 bar:1946 from:0 till: 6894 bar:1954 from:0 till: 6945 bar:1962 from:0 till: 6726 bar:1968 from:0 till: 7075 bar:1975 from:0 till: 8138 bar:1982 from:0 till: 9581 bar:1990 from:0 till: 11139 bar:1999 from:0 till: 12248 bar:2007 from:0 till: 13440 bar:2012 from:0 till: 13080 bar:2013 from:0 till: 13101 </timeline> </div> <ref>Cassini hag [[EBSSA]] </ref> == Gevelliñ == Gevellet eo Plougastell gant: {| class="wikitable" |- ! bro ! kêr ! abaoe |- | [[Restr:Flag of Ireland.svg|25px]] [[Iwerzhon]] | [[Cathair na Mart]] | 1977 |- | [[Restr:Flag of Cornwall.svg|25px]] [[Kernev-Veur]] | [[Essa]] | 1987 |- | [[Restr:Flag of Sicily.svg|25px]] [[Sikilia]] | [[Ciminna]] | |- | [[Restr:Flag of Transylvania before 1918.svg|25px]] [[Transilvania]] |[[Nyárádremete]] | |} == Tud == * [[Klaoda ar Prad]], skrivagner brezhoneg, en deus tremenet e vugaleaj eno. ===Tud ganet eno=== * [[1869]]: [[Félix Le Dantec]], bevoniour. * [[1913]]: [[Goulven Jacq]], skrivagner brezhoneg. * [[1946]]: [[Yann Gerven]], skrivagner brezhoneg. ===Tud marvet eno=== *[[1928]]: [[Charles Filiger]], livour. *[[2013]]: [[Kristian Brisson]], skrivagner brezhoneg. === Ardamezeg ar familhoù === {| class="wikitable" |[[Restr:Audren-de-Brenillio.jpg|80px]] |'''Audren,''' aotrounez la Villeneuve / Kernevez |''En argant e c'hilhog en sabel'' |- | | | |}<ref>Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014</ref> ==Sivi== Brudet eo sivi Plougastell. Diwar o fouez eo bet savet stumm brezhonek ar ganaouenn saoznek [[Strawberry Fields Forever]]. == Levrlennadur == * [[Goulven Jacq|Jacq, Goulven]], ''Pinvidigezh ar Paour'', [[Al Liamm]], [[1977]] (eñvorennoù eus e vugaleaj e Plougastell). * Marie Joseph Quintin - Kervella, Hervé Quintin, ''Plougastel de ma jeunesse'', Éditions Le Télégramme 2005. * Lan Rozmoal, ''Plougastell, torret e ziouaskell !'', [[Emgleo Breiz]], 1995 (notennoù yezh). == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Plougastel-Daoulas}} *{{br}} [http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=29189 Plougastell-Daoulaz war Geobreizh] *{{fr}} [http://www.ina.fr/fresques/ouest-en-memoire/video/Region00251/le-calvaire-de-plougastel-daoulas L'Ouest en mémoire (Ina) - Kroaz vras Plougastell-Daoulaz] *[http://www.ina.fr/fresques/ouest-en-memoire/video/Region00254/les-premieres-fraises-de-plougastel-muet L'Ouest en mémoire (Ina) - Sivi kentañ Plougastell-Daoulaz 1964 (mut)] == Daveoù ha notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Plougastell-Daoulaz]] [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Kerne]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] [[Rummad:Bezioù-brezel ar C'hommonwealth e Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] nvg9c4hemiz07e2g3y7fkehwtcduoqo 2192336 2192314 2026-06-03T10:04:09Z Kestenn 14086 /* Ya d'ar brezhoneg */ 2192336 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Plougastell-Daoulaz | anvOfisiel = ''Plougastel-Daoulas'' | skeudenn = Plougastel-Daoulas La place principale.jpg | alc'hwez = Plasenn a-dal d'an iliz. | ardamezioù = Blason ville fr Plougastel-Daoulas (Finistère).svg | bro = {{Kernev}} | departamant = [[Penn-ar-Bed]] | arondisamant = [[Arondisamant Brest|Brest]] | etrekumuniezh = [[Brest Meurgêr ar Mor]] | bro velestradurel = [[Bro Brest]] | kanton = [[Kanton Daoulaz|Daoulaz]] <small>(betek 2015)</small> <br> [[Kanton Gwipavaz|Gwipavaz]] <small>(abaoe 2015) | insee = 29189 | cp = 29470 | maer = Dominique Cap | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 46.83 | hedred = -4.369108 | ledred = 48.374051 | uk = | ubi = 0 | ubr = 145 | lec'hienn web = [http://www.mairie-plougastel.fr/ Ti-kêr] }} '''Plougastell-Daoulaz''' a zo ur [[kumunioù Frañs|gumun]] eus [[departamant]] [[Penn-ar-Bed]], war ribl [[Morlenn Brest]]. E [[Bro-Gerne]] emañ. War riblenn Su [[aber]] an [[Elorn]] emañ a-dal da [[Gwipavaz|Wipavaz]]. Plougastelliz eo anv an annezidi, met lavaret e vez ivez ''ur Plougastell'' evit ur paotr a orin eus ar barrez, hag ''ur Blougastellenn'' evit ur plac'h. Brudet eo Plougastell evit ar [[sivi]] a c'hounezer eno hag evit an [[dilhad]] hengounel liesliv brav a veze gwisket eno. Brudet eo ivez evit he [[kalvar Plougastell-Daoulaz|c'halvar]]. == Douaroniezh == War lez aber an [[Elorn]] emañ Plougastell. == Anv == Stummoù kozh eus an anv ː '''Ploecastel''', 1172; '''Plou Gastel''', 1173; '''Ploecastell, Plebe Castelli Ciscoet''' ?, 1196; '''Plebe Casteli''', 1218; '''Plogassel''', 1262; '''Plou Castelli, Guic Castelle''', 1330; '''Ploecastel''', 1363; '''Ploegastel''', 1373; '''Guicastell''', 1405; '''Ploegastel Doulas''', 1516; '''Ploegastell Doulas''', 1536; '''Ploecastell''', 1546<ref>[[Erwan Vallerie]] : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995</ref> == Ardamezioù == ''Palefarzhet ha lammellet ː ouzh 1 ha 4, en glazur e gregilhenn en gwirion; ouzh 2 ha 3 en geot e sivienn en gwirion; e lammell en argant balirant karget ouzh kondon gant un tour ivez en argant dreist karget gant ur vrizhenn erminig en sabel.'' == Istor == [[Skeudenn:Charles cottet plougastel.jpg|thumb|kleiz|300px|Plougastellenned, taolenn gant Charles Cottet]] Unan eus parrezioù kentañ Breizh eo Plougastell bet savet er {{VIvet kantved}}. N'eus kastell ebet er barrez avat hag an anv a c'hellfe dont diouzh un oppidum e Roc'h Nivelen met diaes eo gouzout. Marteze ivez e teufe an anv diouzh ar reier bras a sav diouzh tu hanternoz ar gumun e stumm ur seur moger naturel. Meneget eo anv ar barrez dre skrid evit ar wech kentañ en {{XIvet kantved}}. Abati [[Landevenneg]] en doa douaroù er C'hourenez d'ar poent-se. E 1173 emañ ar pep brasañ eus douaroù ar barrez e dalc'h Abati Daoulaz a savas prioldi Roz ar Venec'h er [[Chapel Itron Varia ar Feunteun Wenn|Feunteun Wenn]]. Gwechall ez ae tiriad Plougastell betek [[Landerne]] ha [[Daoulaz]] war zouaroù [[Loperc'hed]], [[Dirinonn]], [[Lannurvan]], Sant Tomaz Landerne hag hanternoz Daoulaz. Brudet eo Plougastell evit he [[sivi]]. Ar re gentañ a voe degaset diouzh [[Chile|Bro-Chile]] er {{XVIIvet kantved}} gant [[Améde-François Frézier]]. Buan e reas berz war douaroù stujus ha klouar ar c'hourenez. Kreskiñ a raent mat-tre war an tachennoù durc'haet d'ar c'hreisteiz ha gwarezet diouzh an avel. Ur c'henwerzh frouezhus a voe aozet gant Plougastelliz. Ezporzhiet e veze war-zu [[Pariz]] pe [[Bro-Saoz]]. E 1937 ez ae ur c'hard eus douaroù ar gumun d'ober sivi. 2 000 tonenn sivi a vez produet c'hoazh bep bloaz d'an deiz hiziv memes ma'z eo troet muioc'h an atantoù bremañ war-zu an tomatez pe ar bleunioù a vez labouret e tier-gwer bras gant peizanted bodet alies e kooperativoù bras. E-pad pell e oa chomet gwarezet ar c'hourenez diouzh levezon Brest hag [[Eskopti Leon]] gant ar stêr [[Elorn]]. A-raok na vije savet ar [[Pont Albert-Louppe]] (Pont Plougastell) e 1930 e oa ur vag oc'h ober an treizh war-zu Kerhuon. An Treizh eo anvet atav al lec'h-se a-bep tu d'ar stêr. A-drugarez da se he deus dalc'het ar barrez lod eus he gizioù kozh hag he ferzhioù dezhi, pe anvioù familh stank e-touez ar boblañs evel ar Gall pe Kervella. ===[[Dispac'h Gall]]=== * Dekred eus ar 26 a viz Du [[1790]] war al le ret: e penn-kentañ [[1791]] e voe nac'het al le ouzh [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien|ar Roue, ar vro hag al lezennoù]] gant ar person, Cornily e anv, hag ur c'hure, Nicolas Joffrey; ur beleg anvet Claude Le Gleau a reas al le<ref>[[Kristof Jezegoù]], ''Hor Bro e-pad ar Revolusion'', Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajennoù 45 ha 46</ref>. ==={{XXvet kantved}}=== *[[Eil brezel-bed]]: ** d'an [[31 a viz Genver]] [[1942]] e kouezhas un nijerez [[Handley Page Hampden|Hampden I]] marilhet AT149 ha kodet PL-? eus ar ''144th Squadron'' eus ar [[Royal Air Force]] ([[aerlu]] ar [[Rouantelezh-Unanet]]) en Enez-Hir; lazhet e voe he fevar nijour, beziet int e Bered Kerfaotraz e [[Brest]]. D'an [[13 a viz Eost]] [[1944]] e kouezhas un nijerez [[Avro Lancaster|Lancaster I]] marilhet ME757 ha kodet WS-O eus ar ''9th Squadron'' eus ar [[Royal Air Force]] e Plougastell, lazhet e voe he seizh nijour, c'hwec'h anezhe a zo douaret e bered ar gumun hag an hini all e ''[[Hottot-les-Bagues]] War Cemetery'' ([[Bro-C'hall]])<ref>[http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Finistere/pertes_raf_finistere.html Pertes RAF Finistère]</ref>; ** dieubet e voe Plougastell-Daoulaz d'an [[28 a viz Eost]] [[1944]] gant [[US Army|lu ar Stadoù-Unanet]]<ref>Éric Rondel, ''Les Américains en Bretagne'', p.8, Éditions Astoure, 2008</ref>. * E 1994 e oa savet [[Pont an Hirwazh]] a zeue da aesaat d'ar c'hirri-tan an hent war-zu Brest a oa gwall ziaes abred diouzh ar mintin pe war dro 6 eur abardaez. Da heul digoradur ar pont nevez eo kresket buan ar boblañs hag emañ bremañ Plougastell e-barzh [[Brest Meurgêr]]. == [[Brezhoneg]] == === Ar Brezoneg er Skol === * 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad [[Ar Brezoneg er Skol|Ar Brezoneg er Skol (ABES)]] evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol<ref>[[Marsel Guieysse]], ''La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle'', pajenn 265, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936 </ref>. ===Ya d'ar brezhoneg=== * D’an 28 a viz Here 2005 e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'an 21 a viz Ebrel 2006 e oa bet roet d'ar gumun al live 1. * D'ar 14 a viz Genver [[2011]] e oa bet roet d'ar gumun al live 2. * Al live 3 oa bet roet d'ar gumun. * D'an 22 a viz Gwegolo [[2023]] e oa sinet evit tizhout al live 4. ===Deskadurezh=== * Klasoù divyezhek zo eno abaoe [[1995]]. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet 403 skoliad er c'hlasoù divyezhek (33,5 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Distro-skol ar c’helenn divyezhek] </ref> ===Bugaligoù=== * Ar Vagouri ''La Bambinerie'' hag an Diwallerezh ''Mini-Mômes'' a zo gant un tañva d'ar yezh. == Monumantoù ha traoù heverk == *[[Kalvar Plougastell-Daoulaz|Kalvar]] gant 180 den kizellet outañ ({{XVIIvet kantved}}) *[[Iliz Sant Per (Plougastell)|Iliz Sant Pêr (Plougastell)]] Adsavet goude an [[Eil Brezel-Bed]]) *[[Karnel Plougastell-Daoulaz|Karnel]] ({{XVIIvet kantved}}) deuet eus ar [[Kloastr-Pleiben|C'hloastr-Pleiben]] hag adsavet nes d'an iliz-parrez Sant-Pêr *[[Pont an Hirwazh]] savet e 1990-1994 *[[Pont Albert-Louppe]] (“Pont Plougastell”) savet e 1927-1930 *[[Roc'h Koad Pehen]] pe [[Roc'h an Impalaerez]] *[[Koad Kererod]] *[[Chapel Itron Varia ar Feunteun Wenn]] ({{XVIvet kantved}}) *[[Chapel Sant-C'hlaoda]] ({{XVIvet}} ha {{XVIIIvet kantved}}) *[[Chapel Sant-Treveur]] ({{XVIvet}} ha {{XVIIvet kantved}}) *[[Chapel Sant-Wenole]] (Sant-Nolo) ({{XVIvet kantved}}) *[[Chapel Sant-Dren]] ({{XVIvet kantved}}) *[[Chapel Langristin]] ({{XVIvet kantved}}) *[[Chapel Sant-Langiz]] ({{XVIIvet kantved}}) *[[Chapel Sant-Yann (Plougastell)|Chapel Sant-Yann]] ({{XVvet}} ha {{XVIIvet kantved}}) *Mirdi ar Sivi hag ar Glad *[[Maner Kererod]] <div class="center"><gallery> Restr:Calvaire Plougastel face ouest.jpg|Kalvar Plougastell Restr:Strawberry gariguette DSC03063.JPG|Sivi Plougastell Gariguette Restr:Roc'h Koad Pehen.JPG|[[Roc'h Koad Pec'hen]], pe Roc'h an Impalaerez Restr:Plougastel-Daoulas Le passage côté Plougastel et à l'arrière-plan côté relecq.jpg|An Treizh eus tu Plougastell. A-dal emañ aod [[Ar Releg-Kerhuon|Kerc'horr]]. </gallery></div> === Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun === {| class = "wikitable" style="text-align:center" |+ ! Bro ! Niver a vilourion |- |[[Skeudenn:Flag of Australia.svg|24px]] [[Aostralia]] |4 ([[Royal Australian Air Force|Aerlu]]) |- |[[Skeudenn:Flag of the United Kingdom.svg|24px]] [[Rouantelezh-Unanet]] |2 ([[Royal Air Force|Aerlu]]) |- |'''Hollad''' |'''6''' |} Izili un ekipaj nijerez e oant holl. Mervel a rejont e-pad an [[Eil Brezel Bed]] d'an [[13 a viz Eost]] [[1944]] pa gouezhas o c'harr-nij (''[[Avro Lancaster|Lancaster]] I'' marilhet ''ME757'' ha kodet ''WS-O'') e Plougastell-Daoulaz<ref>[http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Finistere/pertes_raf_finistere.html Pertes RAF Finistère]</ref>{{,}}<ref>[http://www.cwgc.org/search/cemetery_details.aspx?cemetery=2086431&mode=1 Commonwealth War Graves Commission]</ref>. == Emdroadur ar boblañs abaoe 1793 == <div class="center"> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:700 height:300 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:13500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1793 text:1793 bar:1806 bar:1821 bar:1831 bar:1836 text:1836 bar:1841 bar:1846 bar:1851 bar:1856 bar:1861 text:1861 bar:1866 bar:1872 bar:1876 bar:1881 bar:1886 text:1886 bar:1891 bar:1896 bar:1901 bar:1906 bar:1911 text:1911 bar:1921 bar:1926 bar:1931 bar:1936 bar:1946 text:1946 bar:1954 bar:1962 bar:1968 bar:1975 bar:1982 text:1982 bar:1990 bar:1999 bar:2007 bar:2012 bar:2013 text:2013 PlotData= color:barra width:14 align:left bar:1793 from:0 till: 4059 bar:1806 from:0 till: 4660 bar:1821 from:0 till: 5111 bar:1831 from:0 till: 5515 bar:1836 from:0 till: 5863 bar:1841 from:0 till: 5731 bar:1846 from:0 till: 5999 bar:1851 from:0 till: 6065 bar:1856 from:0 till: 5970 bar:1861 from:0 till: 6090 bar:1866 from:0 till: 6282 bar:1872 from:0 till: 6315 bar:1876 from:0 till: 6506 bar:1881 from:0 till: 6857 bar:1886 from:0 till: 7009 bar:1891 from:0 till: 7162 bar:1896 from:0 till: 7655 bar:1901 from:0 till: 7677 bar:1906 from:0 till: 7733 bar:1911 from:0 till: 7874 bar:1921 from:0 till: 7065 bar:1926 from:0 till: 6965 bar:1931 from:0 till: 6914 bar:1936 from:0 till: 6726 bar:1946 from:0 till: 6894 bar:1954 from:0 till: 6945 bar:1962 from:0 till: 6726 bar:1968 from:0 till: 7075 bar:1975 from:0 till: 8138 bar:1982 from:0 till: 9581 bar:1990 from:0 till: 11139 bar:1999 from:0 till: 12248 bar:2007 from:0 till: 13440 bar:2012 from:0 till: 13080 bar:2013 from:0 till: 13101 </timeline> </div> <ref>Cassini hag [[EBSSA]] </ref> == Gevelliñ == Gevellet eo Plougastell gant: {| class="wikitable" |- ! bro ! kêr ! abaoe |- | [[Restr:Flag of Ireland.svg|25px]] [[Iwerzhon]] | [[Cathair na Mart]] | 1977 |- | [[Restr:Flag of Cornwall.svg|25px]] [[Kernev-Veur]] | [[Essa]] | 1987 |- | [[Restr:Flag of Sicily.svg|25px]] [[Sikilia]] | [[Ciminna]] | |- | [[Restr:Flag of Transylvania before 1918.svg|25px]] [[Transilvania]] |[[Nyárádremete]] | |} == Tud == * [[Klaoda ar Prad]], skrivagner brezhoneg, en deus tremenet e vugaleaj eno. ===Tud ganet eno=== * [[1869]]: [[Félix Le Dantec]], bevoniour. * [[1913]]: [[Goulven Jacq]], skrivagner brezhoneg. * [[1946]]: [[Yann Gerven]], skrivagner brezhoneg. ===Tud marvet eno=== *[[1928]]: [[Charles Filiger]], livour. *[[2013]]: [[Kristian Brisson]], skrivagner brezhoneg. === Ardamezeg ar familhoù === {| class="wikitable" |[[Restr:Audren-de-Brenillio.jpg|80px]] |'''Audren,''' aotrounez la Villeneuve / Kernevez |''En argant e c'hilhog en sabel'' |- | | | |}<ref>Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014</ref> ==Sivi== Brudet eo sivi Plougastell. Diwar o fouez eo bet savet stumm brezhonek ar ganaouenn saoznek [[Strawberry Fields Forever]]. == Levrlennadur == * [[Goulven Jacq|Jacq, Goulven]], ''Pinvidigezh ar Paour'', [[Al Liamm]], [[1977]] (eñvorennoù eus e vugaleaj e Plougastell). * Marie Joseph Quintin - Kervella, Hervé Quintin, ''Plougastel de ma jeunesse'', Éditions Le Télégramme 2005. * Lan Rozmoal, ''Plougastell, torret e ziouaskell !'', [[Emgleo Breiz]], 1995 (notennoù yezh). == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Plougastel-Daoulas}} *{{br}} [http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=29189 Plougastell-Daoulaz war Geobreizh] *{{fr}} [http://www.ina.fr/fresques/ouest-en-memoire/video/Region00251/le-calvaire-de-plougastel-daoulas L'Ouest en mémoire (Ina) - Kroaz vras Plougastell-Daoulaz] *[http://www.ina.fr/fresques/ouest-en-memoire/video/Region00254/les-premieres-fraises-de-plougastel-muet L'Ouest en mémoire (Ina) - Sivi kentañ Plougastell-Daoulaz 1964 (mut)] == Daveoù ha notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Plougastell-Daoulaz]] [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Kerne]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] [[Rummad:Bezioù-brezel ar C'hommonwealth e Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] 753w87ofmogwncyr66oso3bclue9mir 0 12580 2192338 2190050 2026-06-03T10:05:22Z Flo Goni 91190 /* Brezhoneg */ 2192338 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Plouneour-Menez | anvOfisiel = ''Plounéour-Ménez'' | skeudenn = Plounéour-Ménez 2010 1.JPG | alc'hwez = Plasenn an Ti-kêr | ardamezioù = | bro = {{Bro-Leon}} | departamant = [[Penn-ar-Bed]] | arondisamant = [[Arondisamant Montroulez|Montroulez]] | etrekumuniezh = [[Montroulez Kumuniezh]] | bro velestradurel = [[Bro Montroulez]] | kanton = [[Kanton Sant-Tegoneg|Sant-Tegoneg]] <small>(betek 2015)</small> </br> [[Kanton Montroulez|Montroulez]]<small> (abaoe 2015)</small> | insee = 29202 | cp = 29410 | maer = Sébastien Marie | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2032]] | gorread = 51.74 | hedred = -3.88 | ledred = 48.45 | uk = 240 | ubi = 225 | ubr = 385 | lec'hienn web = [http://www.plouneour-menez.fr/ Ti-kêr] }} '''Plouneour-Menez''' zo ur gumun e [[Bro-Leon]] e [[kanton Montroulez]], e departamant [[Penn-ar-Bed]], e gwalarn [[Breizh]]. == Douaroniezh == Er gumun-mañ emañ [[menez]] uhelañ [[Breizh]] : ar [[Roc'h Ruz]] (385,01 m) hag eien ar [[Peñzez]]. == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Dekred ar 26 a viz Du [[1790]] war al le ret : e penn-kentañ [[1791]] e voe nac'het al le ouzh [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien|ar Roue, ar vro hag al lezennoù]] gant Briant, person, ha Floc'h, kure ; graet e voe gant ur beleg, Rivoal e anv<ref> [[Kristof Jezegoù]], ''Hor Bro e-pad ar Revolusion'', Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajenn 48</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 132 waz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,75% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911<ref name="MG">{{fr}} [http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=2995&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * Mervel a reas 30 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref name="MG" />. ==== [[Reter-Nesañ]] ==== * Lazhet e voe ur soudard eus ar gumun d'ar [[26 a viz Ebrel]] [[1920]] e [[Chram-Te]] e [[Kilikia]] e [[Turkia]]<ref>{{fr}} [http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=1535801 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. == Brezhoneg== * E distro-skol [[2013]] e oa bet digoret un hentad divyezhek er skol [[Jules Ferry]] ha 16 bugel o doa lakaet o anv (11,5 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>[https://web.archive.org/web/20150419065150/http://www.opab-oplb.org/98-kelenn.htm Ofis Publik ar brezhoneg]</ref>. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet er c'hlasoù divyezhek 53 skoliad (44,5 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>[https://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Kelenn]</ref>. * D'an 21 a viz Here [[2022 e Breizh|2022]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] da dizhout live 2. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery mode="packed" heights="180px"> Abbaye du Relec 2.JPG|[[Abati Itron Varia ar Releg]] 063 Plounéour-Ménez Chapelle Saint-Divy.JPG|Chapel Sant-Divi <ref>{{fr}} [https://www.plouneour-menez.bzh/chapelle-saint-divy/ Pouneour-Menez]</ref> Image 018.lit de Saint-Eneour.jpg|Gwele sant Eneour </gallery> *[[Iliz sant Eozen]]. * Monumant ar re varv er Blasenn Duchel. Divizet e voe e sevel e [[1921]] gant ar c'huzul-kêr, luc’hskeudenn<ref>{{fr}} [https://monumentsmorts.univ-lille.fr/monument/26651/plouneour-menez-place/ Université de Lille]</ref>. == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=1600 |passo1=200 |passo2=50 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2020 |p1=1518 |p2=1396 |p3=1208 |p4=1211 |p5=1100 |p6=1165 |p7=1182 |p8=1300 |p9=1296 |mammenn=EBSSA }} == Liammoù diavaez == {{Commons|Plounéour-Ménez}} * {{br}} [http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?numero_paysbreton=1&insee_ville=29202 Plouneour-Menez war lec'hienn Geobreizh] * {{br}} [https://web.archive.org/web/20061118075705/http://real.antourtan.org:8080/ramgen/radio/site-kerne/2004-09-04-hentou.rm Selaouit an aotrou Troal, ar person diwezhañ e Plouneour] == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Bro-Leon]] [[Rummad:Plouneour-Menez]] 8jxchhmshhmwxmoc6qzaxk4r288bc41 0 12617 2192340 2190051 2026-06-03T10:11:58Z Flo Goni 91190 /* Brezhoneg */ 2192340 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Plourin-Montroulez | anvOfisiel = Plourin-lès-Morlaix | skeudenn = Eglise de Plourin Lès Morlaix.jpg | alc'hwez = An iliz katolik. | ardamezioù = | bro = {{Treger}} | departamant = [[Penn-ar-Bed]] | arondisamant = [[Arondisamant Montroulez|Montroulez]] | etrekumuniezh = [[Montroulez Kumuniezh]] | bro velestradurel = [[Bro Montroulez]] | kanton = [[Kanton Plouigno|Plouigno]] | insee = 29207 | cp = 29600 | maer = Guy Pennec | amzer-gefridi = [[2026]]-[[2032]] | gorread = 40.92 | uk = 125 | hedred = -3.790486 | ledred = 48.534814 | ubi = 8 | ubr = 242 | lec'hienn web = [https://www.plourin-morlaix.bzh/ Ti-kêr] }} '''Plourin-Montroulez''' zo ur gumun e [[Bro-Dreger]], sko ouzh [[Montroulez]] e departamant [[Penn-ar-Bed]] e gwalarn [[Breizh]]. == Douaroniezh == Kumunioù amezek : [[Pleiber-Krist]] ; [[Sant-Martin-war-ar-Maez]] ; [[Montroulez]] ; [[Plougonven]] ; [[Ar C'hloastr-Plourin]]. == Anv == * Pol Potier de Courcy ː ''Plourin-Tréguier'', 1862. * Joseph-Marie de Kersauson de Pennendreff (1884) : ''Plourin de Tréguier''<ref>{{fr}} Joseph-Marie de Kersauson de Pennendreff : ''Histoire généalogique de la maison de Kersauson'', Nantes : Forest & Grimaud, éd. 1886, p. 271/8° [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k55649073/f491.texteImage En-linenn]</ref> * B. Tanguy : ''Plurin'', 1128 ; ''Ploherin'', 1185 ; ''Ploerin ''', 1321, ''c''. 1330. Talvoudegezh : *''Ploe'' + anv sant diasur. == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Dekred ar 26 a viz Du [[1790]] war al le ret : e penn-kentañ [[1791]] e voe graet al le ouzh [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien|ar Roue, ar vro hag al lezennoù]] gant Le Goff, person, Piton, kure, Le Vey, aluzener Ospiral Sant-Fieg, an Tad Hippolyte hag an Tad Michel eus urzh Sant Frañsez<ref>[[Kristof Jezegoù]], ''Hor Bro e-pad ar Revolusion'', Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajenn 48</ref>. === {{XXvet kantved}} === === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 123 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,66% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=14777&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * Mervel a reas 29 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=14777&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. * D'ar [[17 a viz Mae]] [[1943]] e kouezhas un nijerez ''[[B-17]]FF-60-BO'' eus [[aerlu]] ar Stadoù-Unanet (''[[United States Army Air Forces]]'') e Plourin-Montroulez; lazhet e voe un nijour, tapet e voe pemp nijour gant an Alamaned, pevar all a zeuas a-benn da achap<ref>{{fr}}[http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Finistere/pertes_usaaf_finistere.html Pertes USAAF Finistère]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20101109121241/http://www.absa39-45.com/Avions%20divers/Dossier%20evasions/aviateurs-evades.htm Aviateurs évadés]</ref>. ==== Brezelioù didrevadennañ ==== ===== [[Brezel Aljeria]] ===== * Mervel a reas daou vilour eus ar gumun<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=14777&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. == Monumantoù ha traoù heverk == * An iliz katolik. <gallery> Plourin-lès-Morlaix_monument_aux_morts_1.jpg </gallery> * Monumant ar re varv, e-tal an iliz katolik. Dioueliet e voe d’an [[19 a viz Ebrel]] [[1925]]; luc’hskeudenn<ref>{{fr}}[https://monumentsmorts.univ-lille.fr/monument/30290/plourin-les-morlaix-presdeleglise/ Université de Lille]</ref>. == Brezhoneg == * D'an 3 a viz Mezheven [[2009]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant ar C'huzul-kêr da dizhout live 1 ha 2. * D'an 3 a viz Gouere 2009 e oa bet roet d'ar gumun al label Ya d'ar brezhoneg live 1. ;Deskadurezh * E distro-skol 2025 e oa 28 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (8,9 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>[https://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm OPaB]</ref>. == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=5000 |passo1=500 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2013 |bl10=2020 |p1=2008 |p2=2348 |p3=3649 |p4=4311 |p5=4176 |p6=4250 |p7=4514 |p8=4295 |p9=4283 |p10=4510 |mammenn=EBSSA }} ==Tud == ;Tud bet ganet eno * [[1831]] : [[Olier Souetr]], barzh (savet gantañ ''Gwerz Kêr-Iz''). ;Tud liammet ouzh kêr * [[Renan Luce]] ([[1980]]-), [[kaner-sonaozer]] ha soner [[Bro-C'hall|gall]], bet kaset kentañ bloavezhioù e vuhez e Plourin-Montroulez. ;Ardamezeg ar familhoù {| |[[Restr:De Kerloaguen.gif|80px]] | :;Kerloaguen (de) :Aotrounez Kervezeg hag ar Run :''En argant e erez dispak iziliek ha pigosek en gul.'' :*Sturienn ː ''Sans effroy''. |} ==Darempredoù etrebroadel== ===Keveleriñ=== *{{Burkina Faso}} : [[Réo]] (1990) == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Plourin-lès-Morlaix}} * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20170611054047/http://www.plourin-morlaix.fr/ lec'hienn ar gumun] * {{fr}} Louis Le Guennec (1904) : [https://societe-archeologique.du-finistere.org/bulletin_article/saf1904_0097_0117.html ''Excursion dans la commune de Plourin-Tréguier (Finistère)''] == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Treger]] [[Rummad:Nijerezioù SUA aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] j884bkk0g97u4w15leechjfx06jm64w 0 13731 2192344 2190008 2026-06-03T10:38:20Z Flo Goni 91190 /* Ya d'ar brezhoneg */ 2192344 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Kastell-Paol | anvOfisiel = ''Saint-Pol-de-Léon'' | skeudenn = Saint-Pol de Léon - Les 3 tours.jpg | alc'hwez = [[Iliz-Veur Sant-Paol-Aorelian e Kastell-Paol|An iliz-veur]] ha [[Chapel Itron-Varia ar C'hreiz-kêr|chapel ar C'hreiz-kêr]]. | ardamezioù = Blason (fr) Saint-Pol de Léon.svg | bro = {{Bro-Leon}} | departamant = [[Penn-ar-Bed]] | arondisamant = [[Arondisamant Montroulez|Montroulez]] | etrekumuniezh = [[Gorre-Leon Kumuniezh]] | bro velestradurel = [[Bro Montroulez]] | kanton = [[Kanton Kastell-Paol|Kastell-Paol]] ([[pennlec'h]]) | insee = 29259 | cp = 29250 | maer = Stéphane Cloarec | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2032]] | gorread = 23 | hedred = -3.985 | ledred = 48.6861 | uk = | ubi = 0 | ubr = 57 | lec'hienn web = [https://www.saintpoldeleon.bzh/ Ti-kêr] }} '''Kastell-Paol''' a zo ur gumun eus [[Bro-Leon]], e departamant [[Penn-ar-Bed]], e gwalarn [[Breizh]]. Pennlec'h [[kanton Kastell-Paol]] eo. ==An anv== * Dre gomz, er vro, e vez berraet alies an anv e "Kastell" hepken. == Brezhoneg == === Ar Brezoneg er Skol === * 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad [[Ar Brezoneg er Skol|Ar Brezoneg er Skol (ABES)]] evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol<ref>[[Marsel Guieysse]], ''La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle'', pajenn 265, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936 </ref>. ===Ya d'ar brezhoneg=== * D'an 2 a viz Kerzu [[2008]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * E [[2009 e Breizh|2009]] e oa roet al live 1 d'ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] d'ar gumun. Sinet e oa ar garte da dizhout al live 2. ===Deskadurezh=== * Ur skol [[Diwan]] a zo eno abaoe [[1978]]. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet er skol [[Diwan]] hag er c'hlasoù divyezhek 65 skoliad (18,1 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Distro-skol ar c’helenn divyezhek] </ref> == Ardamezioù == {| class="wikitable" |[[Restr:Blason (fr) Saint-Pol de Léon.svg|100px]] |''«Rannet: ouzh 1, en aour e leon kudennek o terc'hel ur gammell eskob en gul; ouzh 2, en erminig, karget gant ur gouezoc'h en sabel lagadet ha stilhonet en argant, gwakoliet gant ur gurunenn en aour; o skorañ un tour en gul tourigellet a deir fezh ouzh konk a-zehoù.»'' *ger-ardamez: ''Non offendo sed defendo'' |} == Istor == ===[[Krennamzer]]=== *[[1346]] : [[Emgann Kastell-Paol]] e-kerzh [[Brezel hêrezh dugelezh Breizh]]. ==={{XVIIvet kantved}}=== * Nac'het e voe an distaoliadeg roueel eus miz C'hwevrer 1676 ouzh daou zen eus "parrez ar Groaz" (e Kastell bremañ), Guillaume Moul, menajer, hag un den anvet Péron (graet e veze ''Calais'' ha ''Saint Paul'' dioutañ ivez), goude [[Emsavadeg ar Bonedoù ruz]]<ref>[[Arthur Le Moyne de La Borderie]], ''La Révolte du Papier Timbré advenue en Bretagne en 1675'', adembannet e ''Les Bonnets Rouges'', Union Générale d'Éditions (dastumadeg 10/18), Pariz, 1975 (e [[galleg]])</ref>. === [[Dispac'h Gall]] === * Dekred eus ar 26 a viz Du [[1790]] war al le ret: e penn-kentañ [[1791]] e voe nac'het al le ouzh [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien|ar Roue, ar vro hag al lezennoù]] gant Corre, person, Kerebel, Branellec ha Grall, kureed<ref>[[Kristof Jezegoù]], ''Hor Bro e-pad ar Revolusion'', Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajenn 47</ref>. === {{XXvet kantved}} === ===== [[Brezel-bed kentañ]] ===== * 269 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 3,44% eus ar boblañs e 1911, a gollas o buhez abalamour d'ar brezel<ref>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=47375&dpt=29 Memorial Genweb] </ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> Restr:Saint-Pol-de-Leon Saint-Paul-Aurelien.jpg|[[Iliz-Veur Sant-Paol-Aorelian e Kastell-Paol|Iliz-veur Kastell-Paol]] gwelet en he hed Restr:stpoldeleon_cathedrale.jpg|[[Iliz-Veur Sant-Paol-Aorelian e Kastell-Paol|Tourioù iliz-veur Kastell-Paol]] Restr:Kreisker chapel.jpg|[[Chapel Itron-Varia ar C'hreiz-kêr]] Restr:Chapelle Saint-Charles-Borromée près du Petit Nice.JPG|Chapel Saint-Charles-Borromée </gallery> * '''[[Iliz-Veur Sant-Paol-Aorelian e Kastell-Paol|Iliz-veur Kastell-Paol]]''', an [[iliz-veur]] giz c’hotek [[Paol Aorelian]], ur vazilikenn a eil renk a vez garaet anezhi ivez iliz ar C’hemenn da Varia, a voe war aspadennoù un iliz-veur roman eus an {{XIIvet kantved}}. Enni ez eus un nev heverk eus an {{XIIIvet kantved}} e maen-raz eus Caen, hag a zo dibar pe dost e Breizh, hag ur c’heur e greunit eus ar {{XVvet kantved}}. * '''[[Chapel Itron-Varia ar C'hreiz-kêr]]''' ({{XIVvet}} – {{XVvet kantved}}, a sav he c'horzenn betek 80 m pe dost, zo dezhi unan eus ar c'hloc'hdioù uhelañ eus Breizh hag unan eus ar skouerioù kaerañ eus ar c'hloc'hdioù dantelezet. Gant he nouspet toull-penestr warn-ugent n'en deus ket an avel a grog enni. Adsavet e voe goude tan-gwall [[1375]], gant un tisavour saoz, hervez kont. * Kloc'hdi '''chapel Sant Jozef''', warnañ ar bloaziad [[1716]], a zeu eus chapel-gouent an Ursulinezed, a oa un dek metr bennak pelloc'h gwechall. Amañ e oa bet kaset hag adsavet ar c'hloc'hdi, dezhañ 33 m uhelder, war chapel Ti Retredidi beleien an eskopti. Hounnezh, bet staliet e domani maner Kerguz, ouzhpznn 4 hektar dezhañ, a oa bet anvet Bel Air e-pad pell amzer, abalamour ma oa kaer ar gwel war ar mor alese. Ar chapel a dakveze d'ober lidoù kañv. Adkempennet e oa bet er bloavezhioù 70 ha kadorioù-kloz kaer he deus, un aoter bras-divent e marmor hag ur c'hantolor-skourret brav-meurbet hervez giz an Arz-kinklañ. [[File:Saint-Pol-de-Léon (29) 1 Place du Petit-Cloître 07.JPG|thumb|left|upright|Aerouant war ti ar Chalonied]] * '''Ti ar Chalonied''', ur bravig eus savouriezh an Azginivelezh, a voe savet gant ar chaloni Ricard war-dro [[1530]]. Ur c'hloastr a gase ac'hann d'an iliz-veur. Setu perak e oa bet roet an anv "ar C'hloastr Bihan" d'ar blasenn a zisparti anezho. Kornioù tal an ti, kinklet gant ul leon hag un aerouant, zo aroueziet ganto e oa stag ar chaloni diazezer war un dro ouzh ar geoded (arouez Bro-Leon eo al leon) hag ouzh an iliz. An dourell zo enni ur viñs kaer-kenañ.</br> An ti a voe lakaet seziz warnañ e-pad an Dispac'h Bras hag a voe treuzfurmet e 1791, hag evit un dek bloavezh bennak, e skol vroadel an hidrografiezh ma veze stummet skolidi eus ar Verdeadureh Kenwerzh. Goude-se e voe perc'hennet gant e-leizh a dud lerc'h-ouzh-lerc'h, en o zouez ur marc'hadour gwin hag en doa engravet e anv ("Sou") war skoed-ardamez an talbenn. En ti, perc'hennet gant ar gumun, e vez degemeret ingal diskouezadegoù arz. [[File:Fontaine Lenn ar Gloar (Saint-Pol-de-Léon).JPG|thumb|upright|Ar Feunteun Lenn ar Gloar]] * En deroù e oa ar '''feunteun Lenn ar Gloar''' en anv an eskob kentañ, Sant-Paol, en dije benniget anezhi pa oa degouezhet e kêr er {{VIvet kantved}}. Morse n'eo bet gwelet o vont da hesk, ha pa vefe pennnadoù sec'hor bras.</br> Ar feunteun sakr a red an dour anezhi betek ar poull-kannañ zo e-kichen, zo ur c'hustod a-zioc'h dezhi gant un delwenn eus ar Werc'hez hag he Bugel e maen kersanton eus ar {{XVIvet kantved}}. E-pad pell amzer e veze graet ur Pardon eno bep bloaz d'ar 15 a viz Eost/ Brudet eo evel feunteun bareañ : nammidi ha klañvourien a-leizh o dije adkavet ar pare alied dre skuilhañ an dour-se war o c'horf.</br> Straed ar Poulloù-kannañ zo bet, e-pad pell, unan eus hentoù pennañ ar gumun. Evit mont e kêr, e tremene an dud (hag ar rederigoù eus an {{XIXvet kantved}}) dre un hent kammigellek adalek ar C'hreiz-kêr evit en em gavout er straed-se. Ul lec'h-arsav evit ar c'hezeg-post oa al leti e-kichen.</br> Ar poulloù, a-raok talvezout da gannañ al lienaj-ti, a veze implijet evit gwennaat an neudennoù [[lin]] hag ivez evit naetaat kouraihoù kigerezhioù ru an Eskern (Rue aux Os/ e galleg deuet da vezañ /rue aux Eaux/ hiziv an deiz !). [[File:Fontaine Saint Roch.JPG|thumb|Ar Feunteun Sant-Rok]] * Adsavet e voe '''feunteun Sant-Rok''' e [[1897]] pa voe digoret an hent a gas eus ar Gar da Liorzh kastell ar Gernevez. Kinklet eo gant ardamezoù an tiegezh Budes : "en argant gant pin geoted, hebiaet gant div flourdilizenn en gul". Warni emañ ar ger-ardamez "Superis victoria faustis". N'eus delwenn sant ebet ken.</br> Soñj a zegas ar savaduig greunit e oa liammet strizh al lec'h, geuniek ha distro kër, ouzh anv sant Rok, gwarezer an dud klañv gant ar vosenn. Rak meur a wech e voe skoet kêr gant reuziadoù bosenn er Grennamzer. Ur "c'hlañvdi", da lavaret eo ur gêriadennig tiez-soul bihan, a roe bod d'an dud klañv gant ar vosenn, al lorgnez ha pariaed all evel ar "gakouzien" deuet eus Spagn a veze difennet outo ober micher all ebet estreget hini ar gordennerien. Ganto e veze gweet kerdin evit kieier ar chapelioù tro-dro ha rankout a raent ivez pourchas ar re graet evit... krougañ an dorfedourien.</br> Ur chapel Sant-Rok, kouezhet en he foull hiziv an deiz, a voe savet e [[1632]] er c'harter-se, anvet ivez ar "Vadalen", evit degemer pedennoù an dud klañv. Gwelet a reer ar chapel-se en diabell war livadur ar Rozera en iliz-veur. <gallery> Restr:Gare St Pol de Léon.jpg|Ti-gar Kastell-Paol e 1900 Restr:Champ de la Rive - Saint-Pol-de-Léon.JPG|Champ de la Rive Restr:Rocher du Guet - Couëtte de Plume.JPG|Roc'h ar Ged (Enezennig Santez Anna) Restr:Maison dans les artichauts.jpg|Un takad artichaod e Kastell </gallery> * Monumant ar re varv, luc'hskeudenn<ref>[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=47375 Memorial Genweb] </ref>. Savet e voe e miz Gwengolo 1914, dioueliet d’ar [[21 a viz Meurzh]] [[1920]] ha lakaet da Vonumant Istorel d’an [[23 a viz Gouhere]] [[19997]]<ref>[https://monumentsmorts.univ-lille.fr/monument/9302/saint-pol-de-leon-cimetierecommunal/ Université de Lille] </ref>. ===Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun=== {| class = "wikitable" style="text-align:center" |+ ! Bro ! Niver a soudarded |- |[[Skeudenn:Flag of the United Kingdom.svg|24px]] [[Rouantelezh-Unanet]] |1 ([[Royal Navy|Morlu]]) |- |'''Hollad''' |'''1''' |} Martolod e oa. Mervel a reas e-pad an [[Eil Brezel Bed]], d'an [[29 a viz Du]] [[1940]]<ref>[http://www.cwgc.org/search/cemetery_details.aspx?cemetery=2086441&mode=1 Commonwealth War Graves Commission]</ref>. == Douaroniezh == == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=10000 |passo1=2000 |passo2=500 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2013 |p1=8347 |p2=8044 |p3=8044 |p4=7462 |p5=7261 |p6=7121 |p7=7360 |p8=6711 |p8=6618 |mammenn=EBSSA }} == Melestradurezh == == Tud == ===Tud bet ganet eno=== * [[1807]] : [[Gabriel-Marie Caroff]], troour brezhonek * [[1822]] : [[Gabriel Milin]], skrivagner brezhonek * [[1834]] : [[Pierre Le Sann]], beleg ha troour brezhonek * [[1923]] : [[Naig Rozmor]], skrivagnerez * [[1956]] : [[Gérard Jaffrès]], kaner * [[1977]] : [[Armel Le Cleac'h]], [[merdeer]] ===Tud bet marvet eno=== * [[1652]] : [[Mari-Amis Pikard]], kevrinourez vreton. * [[1888]] : [[Gabriel-Marie Caroff]], troour brezhonek. * [[1952]] : [[Paotr Treoure]], beleg ha skrivagner brezhonek. * [[2015]] : [[Naig Rozmor]], skrivagnerez. ===Tud liammet ouzh kêr=== * [[Paol Aorelian]], sant brezhon. * [[Goulven]], eskob Leon. * [[Adolphe Billault]] (1805 e [[Gwened]] - 1863 e [[Goueled-Goulen]]), alvokad, ministr ha kannad [[Liger-Izelañ]], graet en doe e studioù eil derez e Kastell-Paol. ==Sport== ===Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn=== * [[28 a viz Mezheven]] [[1974]] : 1{{añ}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1974|Tro Bro-C'hall]] etre [[Brest]] ha Kastell-Paol; trec'h eo [[Ercole Gualazzini]] ([[Italia]]). == Gevelliñ == {| class="wikitable" |- ! Bro ! Kêr ! Abaoe |- | [[Restr:Flag of Catalonia.svg|border|25px]] [[Broioù Katalan]] | [[Benicarló]] | 2013 |} Divodet eo bet ar gevelliñ gant [[Penarth]] e Kembre. == Liammoù diavaez == {{Commons|Category:Saint-Pol-de-Léon}} * [https://www.saintpoldeleon.bzh Lec'hienn ofisiel ar gumun] *{{br}} [https://web.archive.org/web/20160307080143/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=29259 Kastell-Paol war lec'hienn Geobreizh] * [https://web.archive.org/web/20091214033703/http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/saint-pol-de-leon.htm Ti an douristed] * [https://web.archive.org/web/20220328052037/https://paroisse-saintpoldeleon.fr/ Lec'hienn ar barrez] * [http://perso.orange.fr/per.kentel/an_tour_dantelezet3.htm An tour dantelezet] * [https://web.archive.org/web/20110416091339/http://www.aferaflots.org/St_Pol_de_Leon-346-4-0-0.html A fer et A flots] * [http://roscoff-quotidien.chez-alice.fr/RoskodatesB.htm Istor Bro Leon] * [http://www.infobretagne.com/saint-pol-de-leon.htm Istor kêr] * [https://web.archive.org/web/20080212212923/http://www.notrefamille.com/cartes-postales-photos/cartes-postales-photos-ST-POL-DE-LEON-29250-Finistere-29-liste-66339-0.html Kartennoù post kozh] == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kastell-Paol]] [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Bro-Leon]] [[Rummad:Bro Leon]] [[Rummad:Emsavadeg ar Bonedoù ruz]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] [[Rummad:Bezioù-brezel ar C'hommonwealth e Penn-ar-Bed]] tn49mkghnu66anr2aj2uw0wn5jrg19f 0 13733 2192332 2190071 2026-06-03T09:51:51Z Flo Goni 91190 2192332 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Sant-Riwal | anvOfisiel = ''Saint-Rivoal'' | skeudenn = Saint-Rivoal 16 Longères dans le bourg couvertes en fibro-ciment.JPG | alc'hwez = E-kreiz ar vourc'h. | ardamezioù = | bro = {{Kernev}} | departamant = [[Penn-ar-Bed]] | arondisamant = [[Arondisamant Kastellin]] | etrekumuniezh = [[Menez Are Kumuniezh]] | bro velestradurel = | kanton = [[Kanton Pleiben|Pleiben]] (betek 2015) [[Kanton Karaez-Plougêr|Karaez]] (abaoe 2015) | cp = 29190 | maer = Mickaël Toullec | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 18,69 | hedred = -3.996328 | ledred = 48.349526 | uk = 177 | ubi = 110 | ubr = 381 | lec'hienn web = }} '''Sant-Riwal''' zo ur gumun e [[Bro-Gerne]] e [[Kanton Karaez-Plougêr|Kanton Karaez]], e departamant [[Penn-ar-Bed]], e kornôg [[Breizh]]. Emañ e [[Menez Are]], er vroig [[Rouzik]]. == Douaroniezh == * E Sant-Riwal emañ andon ar [[stêr Riwal]]. == Brezhoneg == <gallery mode="packed" heights="150px"> Saint-Rivoal_24_école_publique_bilingue.JPG Delib_st-rivoal-29nov1982.jpg Renov-facade-ecole-380c8.jpg </gallery> * Ur skol divyezhek a zo eno abaoe [[1983]], an hini gentañ publik <ref>https://www.ouest-france.fr/bretagne/finistere/cetait-la-premiere-ecole-publique-bilingue-dans-le-finistere-f8eddeee-8f1a-11f0-b582-5820cfc46140</ref>. * E distro-skol 2025 e oa 24 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek.<ref>[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Ofis Publik Ar Brezhoneg]</ref>. == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Dekred eus ar 26 a viz Du [[1790]] war al le ret: e penn-kentañ [[1791]] e voe nac'het al le ouzh [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien|ar Roue, ar vro hag al lezennoù]] gant ar c'hure, Quéméneur e anv<ref>[[Kristof Jezegoù]], ''Hor Bro e-pad ar Revolusion'', Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajenn 44</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 32 waz ag ar gumun d'ar brezel<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=47354&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. === Kumun === * Darn eus kumun Brasparzh eo bet Sant-Riwal betek 1925; abaoe m'eo deuet da gumun en em gav lein ar menez anavezet e galleg e-giz ''Mont-Saint-Michel-de-Brasparts'' da wir e Sant-Riwal. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery mode="packed" heights="150px"> Maison_cornec.jpg|Ti ar C'horneg Mont Saint-Michel de Brasparts1.jpg|Chapel Sant Mikael e lein [[Menez-Mikael-an-Are|Menez Mikael]] Saint-Rivoal_1_L'église_paroissiale.JPG|Iliz katolik ''Sant-Riwal'' Saint-Rivoal_13_Monument_aux_morts.JPG|Monumant ar re varv, bet savet e [[1920]]<ref>{{fr}}[https://monumentsmorts.univ-lille.fr/monument/30563/saint-rivoal-cimetierecommunal/ Université de Lille]</ref>{{,}}<ref>Luc’hskeudenn : {{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=47354 Memorial Genweb]</ref> </gallery> == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=315 |passo1=20 |passo2=10 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2020 |p1=311 |p2=257 |p3=225 |p4=208 |p5=172 |p6=164 |p7=171 |p8=170 |p9=214 |mammenn=EBSSA }} == Brezhoneg == == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Saint-Rivoal}} * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20060705232258/http://www.yeun-elez.com/saintrivoal.php Lec'hienn an etrekumuniezh] *{{br}} [https://web.archive.org/web/20160307075324/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=29261 Sant-Riwal war lec'hienn Geobreizh] == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Kerne]] 30slccupmt6ignafe5u1973rb5pafzb 2192333 2192332 2026-06-03T09:53:29Z Flo Goni 91190 2192333 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Sant-Riwal | anvOfisiel = ''Saint-Rivoal'' | skeudenn = Saint-Rivoal 16 Longères dans le bourg couvertes en fibro-ciment.JPG | alc'hwez = E-kreiz ar vourc'h. | ardamezioù = | bro = {{Kernev}} | departamant = [[Penn-ar-Bed]] | arondisamant = [[Arondisamant Kastellin]] | etrekumuniezh = [[Menez Are Kumuniezh]] | bro velestradurel = | kanton = [[Kanton Pleiben|Pleiben]] (betek 2015) [[Kanton Karaez-Plougêr|Karaez]] (abaoe 2015) | cp = 29190 | maer = Mickaël Toullec | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 18,69 | hedred = -3.996328 | ledred = 48.349526 | uk = 177 | ubi = 110 | ubr = 381 | lec'hienn web = }} '''Sant-Riwal''' zo ur gumun e [[Bro-Gerne]] e [[Kanton Karaez-Plougêr|Kanton Karaez]], e departamant [[Penn-ar-Bed]], e kornôg [[Breizh]]. Emañ e [[Menez Are]], er vroig [[Rouzik]]. == Douaroniezh == * E Sant-Riwal emañ andon ar [[stêr Riwal]]. == Brezhoneg == <gallery mode="packed" heights="150px"> Saint-Rivoal_24_école_publique_bilingue.JPG Delib_st-rivoal-29nov1982.jpg Renov-facade-ecole-380c8.jpg </gallery> * Ur skol divyezhek a zo eno abaoe [[1983]], an hini gentañ publik <ref>https://www.ouest-france.fr/bretagne/finistere/cetait-la-premiere-ecole-publique-bilingue-dans-le-finistere-f8eddeee-8f1a-11f0-b582-5820cfc46140</ref>. * E distro-skol 2025 e oa 24 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek.<ref>[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Ofis Publik Ar Brezhoneg]</ref>. == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Dekred eus ar 26 a viz Du [[1790]] war al le ret: e penn-kentañ [[1791]] e voe nac'het al le ouzh [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien|ar Roue, ar vro hag al lezennoù]] gant ar c'hure, Quéméneur e anv<ref>[[Kristof Jezegoù]], ''Hor Bro e-pad ar Revolusion'', Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajenn 44</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 32 waz ag ar gumun d'ar brezel<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=47354&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. === Kumun === * Darn eus kumun Brasparzh eo bet Sant-Riwal betek 1925; abaoe m'eo deuet da gumun en em gav lein ar menez anavezet e galleg e-giz ''Mont-Saint-Michel-de-Brasparts'' da wir e Sant-Riwal. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery mode="packed" heights="150px"> Maison_cornec.jpg|Ti ar C'horneg Mont Saint-Michel de Brasparts1.jpg|Chapel Sant Mikael e lein [[Menez-Mikael-an-Are|Menez Mikael]] Saint-Rivoal_1_L'église_paroissiale.JPG|Iliz katolik ''Sant-Riwal'' Saint-Rivoal_13_Monument_aux_morts.JPG|Monumant ar re varv, bet savet e [[1920]]<ref>{{fr}}[https://monumentsmorts.univ-lille.fr/monument/30563/saint-rivoal-cimetierecommunal/ Université de Lille]</ref>{{,}}<ref>Luc’hskeudenn : {{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=47354 Memorial Genweb]</ref> </gallery> == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=315 |passo1=20 |passo2=10 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2020 |p1=311 |p2=257 |p3=225 |p4=208 |p5=172 |p6=164 |p7=171 |p8=170 |p9=214 |mammenn=EBSSA }} == Brezhoneg == ==== Ya d'ar brezhoneg ==== * D'an 11 a viz Mezheven [[2021 e Breizh|2021]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] da dizhout live 3. == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Saint-Rivoal}} * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20060705232258/http://www.yeun-elez.com/saintrivoal.php Lec'hienn an etrekumuniezh] *{{br}} [https://web.archive.org/web/20160307075324/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=29261 Sant-Riwal war lec'hienn Geobreizh] == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Kerne]] e85vc6gzyrpaiomd057ytr6zjcgmh1e 2192356 2192333 2026-06-03T11:40:02Z Kestenn 14086 /* Ya d'ar brezhoneg */ 2192356 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Sant-Riwal | anvOfisiel = ''Saint-Rivoal'' | skeudenn = Saint-Rivoal 16 Longères dans le bourg couvertes en fibro-ciment.JPG | alc'hwez = E-kreiz ar vourc'h. | ardamezioù = | bro = {{Kernev}} | departamant = [[Penn-ar-Bed]] | arondisamant = [[Arondisamant Kastellin]] | etrekumuniezh = [[Menez Are Kumuniezh]] | bro velestradurel = | kanton = [[Kanton Pleiben|Pleiben]] (betek 2015) [[Kanton Karaez-Plougêr|Karaez]] (abaoe 2015) | cp = 29190 | maer = Mickaël Toullec | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 18,69 | hedred = -3.996328 | ledred = 48.349526 | uk = 177 | ubi = 110 | ubr = 381 | lec'hienn web = }} '''Sant-Riwal''' zo ur gumun e [[Bro-Gerne]] e [[Kanton Karaez-Plougêr|Kanton Karaez]], e departamant [[Penn-ar-Bed]], e kornôg [[Breizh]]. Emañ e [[Menez Are]], er vroig [[Rouzik]]. == Douaroniezh == * E Sant-Riwal emañ andon ar [[stêr Riwal]]. == Brezhoneg == <gallery mode="packed" heights="150px"> Saint-Rivoal_24_école_publique_bilingue.JPG Delib_st-rivoal-29nov1982.jpg Renov-facade-ecole-380c8.jpg </gallery> * Ur skol divyezhek a zo eno abaoe [[1983]], an hini gentañ publik <ref>https://www.ouest-france.fr/bretagne/finistere/cetait-la-premiere-ecole-publique-bilingue-dans-le-finistere-f8eddeee-8f1a-11f0-b582-5820cfc46140</ref>. * E distro-skol 2025 e oa 24 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek.<ref>[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Ofis Publik Ar Brezhoneg]</ref>. == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Dekred eus ar 26 a viz Du [[1790]] war al le ret: e penn-kentañ [[1791]] e voe nac'het al le ouzh [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien|ar Roue, ar vro hag al lezennoù]] gant ar c'hure, Quéméneur e anv<ref>[[Kristof Jezegoù]], ''Hor Bro e-pad ar Revolusion'', Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajenn 44</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 32 waz ag ar gumun d'ar brezel<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=47354&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. === Kumun === * Darn eus kumun Brasparzh eo bet Sant-Riwal betek 1925; abaoe m'eo deuet da gumun en em gav lein ar menez anavezet e galleg e-giz ''Mont-Saint-Michel-de-Brasparts'' da wir e Sant-Riwal. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery mode="packed" heights="150px"> Maison_cornec.jpg|Ti ar C'horneg Mont Saint-Michel de Brasparts1.jpg|Chapel Sant Mikael e lein [[Menez-Mikael-an-Are|Menez Mikael]] Saint-Rivoal_1_L'église_paroissiale.JPG|Iliz katolik ''Sant-Riwal'' Saint-Rivoal_13_Monument_aux_morts.JPG|Monumant ar re varv, bet savet e [[1920]]<ref>{{fr}}[https://monumentsmorts.univ-lille.fr/monument/30563/saint-rivoal-cimetierecommunal/ Université de Lille]</ref>{{,}}<ref>Luc’hskeudenn : {{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=47354 Memorial Genweb]</ref> </gallery> == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=315 |passo1=20 |passo2=10 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2020 |p1=311 |p2=257 |p3=225 |p4=208 |p5=172 |p6=164 |p7=171 |p8=170 |p9=214 |mammenn=EBSSA }} == Brezhoneg == ==== Ya d'ar brezhoneg ==== * D'an 11 a viz Mezheven [[2021 e Breizh|2021]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] evit tizhout al live 3. == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Saint-Rivoal}} * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20060705232258/http://www.yeun-elez.com/saintrivoal.php Lec'hienn an etrekumuniezh] *{{br}} [https://web.archive.org/web/20160307075324/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=29261 Sant-Riwal war lec'hienn Geobreizh] == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Kerne]] 65qf9zrrq13x5cxrmxim2s11rlxqppl 0 14300 2192296 2106730 2026-06-02T20:26:01Z Kestenn 14086 2192296 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|''Senatus Populusque Romanus''}} [[Restr:Spqrstone.jpg|thumb|250px|right|'''S'''enatus '''P'''opulus'''-Q'''ue '''R'''omanus]] [[Restr:Insigne Romanum coronatum.svg|right|thumb|200px|Skoed-ardamez a-vremañ Roma]] [[Restr:ManholeSPQR.JPG|right|thumb|200px|Golo san skarzh e Roma, merket SPQR warnañ]] E [[Henroma|Roma]] an [[Henamzer]] e veze krennet alies ar [[ger-stur]] '''Senatus PopulusQue Romanus''' (a dalvez kement hag ''Ar Sened hag ar Bobl Roman'') e '''S.P.Q.R.''', arouez ar [[Republik roman]], ha hini an [[Impalaeriezh roman]]. Muioc'h eget nep arouez all e talveze ar pevar ger-mañ kement hag aotrouniezh ar Stad roman, evel ma c'hall ur [[banniel]] bezañ hiziv an deiz evit ar Stadoù pe ar Pobloù. Bez' e oa anezhi arouez unvaniezh ar [[Sened roman|Sened]] gant diskennidi kompagnuned [[Romulus]], krouer mojennel kêr [[Roma]], hag ar bobl roman, elfenn bouezusañ ar Republik, hollad ar geodedourien. Lakaet e veze ar ger-stur-mañ war ar savadurioù foran, evel war talbennoù an temploù, ar bolzioù-enor, hag all. Sur a-walc'h e veze implijet war bannieloù an armeoù ivez. Dre vras, kement tra bet savet pe sevenet gant ar Stad a c'halle kaout ar merk-se warnañ. Anv ofisiel ar [[Republik roman|Republik]] e oa an termen ''Senatus Populusque Romanus''. C'hoazh e vez implijet hiziv al lizherennoù S.P.Q.R. war skoed-ardamez kêr [[Roma]], ha war ar savadurioù foran. == Troiennoù modern == [[Restr:TitusTexte.jpg|thumb|200px|]] Gant ar brudet m'eo chomet al lizherennoù-mañ a-hed an amzerioù ez eus bet ijinet forzhik bourdoù diwar o fenn, en [[Italia]] peurgetket evel, da skouer : * "'''S'''ono '''p'''azzi '''q'''uesti '''R'''omani" - "Sot eo ar Romaned-mañ." Troienn implijet-kenañ e troidigezhioù [[italianeg|italianek]] [[Asteriks]]. * "'''S'''ono '''P'''orci '''Q'''uesti '''R'''omani" - "Ar Romaned-mañ n'int nemet moc'h." * "'''S'''olo '''p'''ago '''q'''uando '''r'''icevo" - "Ne baean nemet pa vezan paeet." * "'''S'''olo '''p'''reti '''q'''ui '''r'''egnano," - "N'eus nemet ar veleien zo mestr amañ." Ur c'hoari gerioù all gant an doienn war an tu mat ha war an tu gin diouzhtu goude : "SPQR - RQPS:" "'''S'''apete '''P'''iù o meno '''Q'''uanto '''R'''ubiamo? - '''R'''ubiamo '''Q'''uanto '''P'''ossiamo '''S'''enza '''P'''arole." - "Ha gouzout ha rit dre vras pegement a vez laeret ganeomp? - Laerezh a reomp kement ha ma c'hallomp, hep rannañ grik." Implijet e vez ivez e [[saozneg]] : "'''S'''mall '''P'''rofits, '''Q'''uick '''R'''eturns." - "Gounidoù bihan, distroioù prim". [[Rummad:Henroma]] [[Rummad:Troiennoù latin]] jmi6c96y8ne9m4q4mgby9nng0vy9v09 2192300 2192296 2026-06-02T20:30:18Z Kestenn 14086 2192300 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|''Senatus Populusque Romanus''}} [[Restr:Spqrstone.jpg|thumb|250px|right|'''S'''enatus '''P'''opulus'''-Q'''ue '''R'''omanus]] [[Restr:Insigne Romanum coronatum.svg|right|thumb|200px|Skoed-ardamez a-vremañ Roma]] [[Restr:ManholeSPQR.JPG|right|thumb|200px|Golo san skarzh e Roma, merket SPQR warnañ]] E [[Henroma|Roma]] an [[Henamzer]] e veze krennet alies ar [[ger-stur]] '''Senatus PopulusQue Romanus''' (a dalvez kement hag ''Ar Sened hag ar Bobl Roman'') e '''S.P.Q.R.''', arouez ar [[Republik roman]], ha hini an [[Impalaeriezh roman]]. Muioc'h eget nep arouez all e talveze ar pevar ger-mañ kement hag aotrouniezh ar Stad roman, evel ma c'hall ur [[banniel]] bezañ hiziv an deiz evit ar Stadoù pe ar Pobloù. Bez' e oa anezhi arouez unvaniezh ar [[Sened roman|Sened]] gant diskennidi kompagnuned [[Romulus]], krouer mojennel kêr [[Roma]], hag ar bobl roman, elfenn bouezusañ ar Republik, hollad ar geodedourien. Lakaet e veze ar ger-stur-mañ war ar savadurioù foran, evel war talbennoù an temploù, ar bolzioù-enor, hag all. Sur a-walc'h e veze implijet war bannieloù an armeoù ivez. Dre vras, kement tra bet savet pe sevenet gant ar Stad a c'halle kaout ar merk-se warnañ. Anv ofisiel ar [[Republik roman|Republik]] e oa an termen ''Senatus Populusque Romanus''. C'hoazh e vez implijet hiziv al lizherennoù S.P.Q.R. war skoed-ardamez kêr [[Roma]], ha war ar savadurioù foran. == Troiennoù modern == [[Restr:TitusTexte.jpg|thumb|200px|]] Gant ar brudet m'eo chomet al lizherennoù-mañ a-hed an amzerioù ez eus bet ijinet forzhik bourdoù diwar o fenn, en [[Italia]] peurgetket evel, da skouer : * "'''S'''ono '''p'''azzi '''q'''uesti '''R'''omani" - "Sot eo ar Romaned-mañ." Troienn implijet-kenañ e troidigezhioù [[italianeg|italianek]] [[Asteriks]]. * "'''S'''ono '''P'''orci '''Q'''uesti '''R'''omani" - "Ar Romaned-mañ n'int nemet moc'h." * "'''S'''olo '''p'''ago '''q'''uando '''r'''icevo" - "Ne baean nemet pa vezan paeet." * "'''S'''olo '''p'''reti '''q'''ui '''r'''egnano," - "N'eus nemet ar veleien zo mestr amañ." Ur c'hoari gerioù all gant an doienn war an tu mat ha war an tu gin diouzhtu goude : "SPQR - RQPS:" "'''S'''apete '''P'''iù o meno '''Q'''uanto '''R'''ubiamo? - '''R'''ubiamo '''Q'''uanto '''P'''ossiamo '''S'''enza '''P'''arole." - "Ha gouzout ha rit dre vras pegement a vez laeret ganeomp? - Laerezh a reomp kement ha ma c'hallomp, hep rannañ grik." Implijet e vez ivez e [[saozneg]] : "'''S'''mall '''P'''rofits, '''Q'''uick '''R'''eturns." - "Gounidoù bihan, distroioù prim". [[Rummad:Henroma]] fua5tpsc155mt12rkw710veyexikt8a 0 15724 2192315 2190138 2026-06-03T08:31:11Z Flo Goni 91190 /* Ya d'ar brezhoneg */ 2192315 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Langoned | anvOfisiel = ''Langonnet'' | skeudenn = Cloître de l'abbaye de Langonnet.JPG | alc'hwez = Abati ''Itron-Varia''. | ardamezioù = Blason ville fr Langonnet (Morbihan).svg | bro = {{Kernev}} | departamant = [[Mor-Bihan]] | arondisamant = [[Arondisamant Pondi|Pondi]] | etrekumuniezh = [[Roue Morvan Kumuniezh]] | bro velestradurel = [[Bro Kornôg Kreiz-Breizh|Kornôg Kreiz Breizh]] | kanton = [[Kanton Gourin|Gourin]] | cp = 56630 | maer = Françoise Guillerm | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 85.4 | hedred = -3.492222 | ledred = 48.106389 | uk = 180 | ubi = 104 | ubr = 292 | lec'hienn web = {{fr}}[http://www.langonnet.fr/ www.langonnet.fr] }} '''Langoned''' a zo ur gumun e [[Bro-Gerne]] e [[kanton Gourin]] e departamant ar [[Mor-Bihan]], e kornôg [[Breizh]]. == Douaroniezh == <gallery> Ellé aval abbaye de Langonnet.JPG|An Ele e dianaou an abati. </gallery> * War lez an [[Ele]] emañ Langoned. == Ardamezioù == {| |- |[[Restr:Blason ville fr Langonnet (Morbihan).svg|110px]] |width="15px"| |''En glazur e zaou gleze en aour lammellet ouzh kab, o skorañ un hengurunenn en argant karget gant teir brizhenn erminig en sabel.''<ref>{{fr}}Aozergant B. Frelaut ; Kuzul ar Gumun : [[1988]].</ref> |- |} == Istor == === [[Henamzer]] === * Hent: an hent roman eus [[Vorgium]] (Karaez bremañ) da v-Blabia ([[Porzh-Loeiz]] bremañ) a dreuze an [[Ele]] en Abati Langoned, chom a ra ul lodenn eus an daradur e geunioù ar Faoud en Drinded-Langoned<ref>{{fr}}[[Henri Guiriec]], ''La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé'', e ti an aozer, bloaziad ebet, (e [[galleg]]), pajenn 16 </ref>. * Armerzh: kenderc'het e veze brikennoù, teol ha priaj. E Kastell-Gwernoùgall hag e Kerroc'h e voe kavet fornioù. E meur a lec'h er gumun e voe kavet teol lec'h ma oa atantoù ha gedlec'hioù, e Stang-Yann nepell eus an abati, e Kastelloù-Kergaradeg, e Lokmaria, e Minez-Bloc'h, e Kernal hag en Drinded<ref>{{fr}}[[Henri Guiriec]], ''La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé'', e ti an aozer, hep deiziad, (e [[galleg]]), pajenn 18 </ref>. === {{IXvet kantved}} === * E-tro 800 e voe savet ur gumuniezh gant menec'h [[Landevenneg]] e Lez Radeneg war douaroù bet roet dezhe gant Gradlon Flamm, kont [[Kerne]]. Kastell [[Morvan Lez-Breizh]] a oa sur a-walc'h war dorgenn Menez-Morvan e Langoned. Er c'horn-bro-se e voe lazhet Morvan e [[818]] en un emgannig ouzh ar Franked kaset war-raok gant [[Loeiz an Deol]], bet savet e gamp gantañ e [[Prizieg]]<ref>{{fr}}[[Henri Guiriec]], ''La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé'', e ti an aozer, hep deiziad, (e [[galleg]]), pajennoù 27 ha 28 </ref>. === {{XVIIvet kantved}} === * [[Emsavadeg ar Bonedoù ruz]], [[1675]]: d'ar [[14 a viz Gouere]] ez eas parrezianiz Langoned, bet bodet gant son an taboulin, betek an abati evit goulenn groñs digant an abad dilezel e wirioù a-bezh war ar boblañs, ha sinet e voe an dilez gant ar venec'h evit kaout peoc'h; kondaonet e voe Jean Harscoët, an tabouliner, d'ar galeoù a-hed-buhez<ref>{{fr}}[[Henri Guiriec]], ''La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé'', e ti an aozer, hep deiziad, (e [[galleg]]), pajenn 75 </ref>. === [[Dispac'h Gall]] === * Melestradurezh: krouet e voe ar gumun e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet da bennlec'h [[Kanton Langoned (1790)|kanton Langoned]] gant div gumun ennañ: Langoned ha [[Plourae]]; e [[distrig ar Faoued]] e oa; dilamet e voe kanton Langoned e 1801 ha lakaet ar gumun e [[kanton Gourin]] bet brasaet ha miret gant al lezenn eus an ''8 pluviôse an IX'' ([[28 a viz Genver]] [[1801]]), dezhi an titl ''loi portant réduction du nombre de justices de paix''; lakaet e voe Langoned en [[arondisamant Pondi]] bet krouet e 1800<ref>{{fr}}Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, Ar Faoued, 2006, pajennoù 163 ha 277 .</ref>{{fr}}{{,}}<ref>{{fr}}[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=18618 Cassini - EHESS - Langoned - Fichenn ar gumun]</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Ur [[kampoù-bac'h gall|c'hamp-bac'h]], un astenn eus hini an [[Henbont]] e oa, a voe digoret er gumun e [[1914]] evit derc'hel ennañ enbroidi eus ar stadoù o stourm ouzh [[Bro-C'hall]]<ref>diwar ar raktres bet graet gant ar gouarnamant [[gall]] e [[1913]], {{fr}}Jean-Claude Farcy, ''Les camps de concentration français de la première guerre mondiale (1914-1920)'', Pariz, Anthropos Economica, 1995</ref>{{,}}<ref>kalz anezhe a oa fichennaouet er c'harnedoù "[[Karned A|A]]" (dilezet e oa bet hemañ e 1909), pe "[[Karned B|B]]"</ref>; beleion eus [[Elzas]]-[[Loren]] e oa un darn vat anezhe; en abati e voent serret<ref>{{fr}}''1914 - 1918 - Des champs aux tranchées'', Liv'Editions, Ar Faoued, 1998, pajenn 135 </ref>. * Mervel a reas 219 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,92 % eus he foblañs e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56100&dpt=56&idsource=20836&table=bp03 memorialgenweb - Monumant ar re varv e bourc'h Langoned]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56100&dpt=56&idsource=20839&table=bp03 memorialgenweb - Monumant ar re varv en Drinded-Langoned]</ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * '''Repuidi-brezel''': d'an [[10 Mezheven|10 a viz Even]] [[1940]] e oa 499 repuad e Langoned; 61 anezhe ne oant ket distroet d'ar gêr c'hoazh d'ar [[1 Gwengolo|1añ a viz Gwenholon]] [[1940]]<ref>{{fr}}Association Mémoire du canton du Faouët, ''1939-1945 en Centre-Bretagne'', Liv'Editions, Ar Faoued, 2004, levrenn I, pajenn 118 </ref>. * D'ar 24 a viz Mae 1944 e voe tapet 100 000 Lur en ti-post gant tud eus ar Rezistañs<ref>{{fr}}Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, Ar Faoued, 2006, pajenn 164 </ref>. * Fuzuilhet e voe daou waz eus ar gumun (unan anezhe a oa ur repuad eus [[An Oriant]]) e Landordu e [[Berne]], d'ar [[6 Gouhere|6 a viz Gouhere]] [[1944]] abalamour d'o ferzh er [[Rezistañs]]; barnet e oant bet d'ar marv gant lez-varn al Lu [[Alamagn|alaman]] [[Ar Faoued (Mor-Bihan)|Ar Faoued]]<ref>{{fr}}René Le Guénic, ''Morbihan - Mémorial de la Résistance'', 1998, pajennoù 21 ha 22</ref>. * Mervel a reas 48 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel <ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56100&dpt=56&idsource=20836&table=bp03 memorialgenweb - Monumant ar re varv e bourc'h Langoned] </ref>. </br> ==== Brezelioù didrevadennañ ==== * Pevar gwaz a varvas e [[Brezel Indez-Sina]] ha pevar all e [[Brezel Aljeria]]<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56100&dpt=56&idsource=20836&table=bp03 memorialgenweb - Monumant ar re varv e bourc'h Langoned] </ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56100&dpt=56&idsource=20839&table=bp03 memorialgenweb - Monumant ar re varv en Drinded-Langoned] </ref>. == Brezhoneg == === Ar Brezoneg er Skol === * 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad [[Ar Brezoneg er Skol|Ar Brezoneg er Skol (ABES)]] evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol<ref>{{fr}}[[Marsel Guieysse]], ''La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle'', pajenn 266, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936 </ref>. === Ya d'ar brezhoneg === * D’ar 27 a viz Genver [[2005]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * Al live 3 oa bet roet d'ar gummun. * D'an 23 a viz Mezheven [[2025]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] da dizhout live 4. === Deskadurezh === * E [[2012]] e oa bet krouet un hentad divyezhek e skol bublik ar gumun. * E distro-skol 2025 e oa 42 skoliad enskrivet er c'hlas divyezhek (45,7 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez). http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm == Krennlavar == * ''’Ba' Langoned e vez lazhet ar bleiz gant un taol boned.'' == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> Langonnet (56) Église 02.JPG|Iliz katolik ar vourc'h. </gallery> * Iliz katolik ''Sant Pêr ha Sant Paol''. <gallery> La Trinité-Langonnet (56) Église 01.JPG|Iliz katolik an Dinded. </gallery> * Iliz katolik an Dinded. <gallery> Abbaye Notre-Dame-de-Langonnet - Camp d'internés civils - cour intérieure de l'abbaye - Langonnet - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APD0001713.jpg|Porzh an abati. </gallery> * Abati ''Itron-Varia''. * Monumant ar re varv e bourc'h Langoned, etre ar maerdi hag an iliz katolik, luc’hskeudenn ha kartenn-bost<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=20836 Memorial Genweb]</ref>. <gallery> 005 Trinité-Langonnet.jpg|Monumant an Drinded. </gallery> * Monumant ar re varv en Drinded-Langoned. * Plakennoù ar re varv (1914-1918) en iliz katolik er vourc'h, luc’hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=113029 Memorial Genweb]</ref>. == Emdroadur ar boblañs abaoe 1790 == <timeline> Colors= id:a value:gray(0.9) id:b value:gray(0.7) id:c value:rgb(1,1,1) id:d value:rgb(0.7,0.8,0.9) ImageSize = width:800 height:300 PlotArea = left:60 bottom:40 top:40 right:40 DateFormat = x.y Period = from:0 till:6000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:b increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:a increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:c BarData= bar:1790 text:1790 bar:1835 text:1835 bar:1841 text:1841 bar:1847 text:1847 bar:1856 text:1856 bar:1872 text:1872 bar:1876 text:1876 bar:1891 text:1891 bar:1896 text:1896 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1946 text:1946 bar:1954 text:1954 bar:1962 text:1962 bar:1968 text:1968 bar:1975 text:1975 bar:1982 text:1982 bar:1990 text:1990 bar:1999 text:1999 bar:2006 text:2006 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2022 text:2022 PlotData= color:d width:20 align:left bar:1790 from:0 till: 3306 bar:1835 from:0 till: 3715 bar:1841 from:0 till: 3432 bar:1847 from:0 till: 3714 bar:1856 from:0 till: 3427 bar:1872 from:0 till: 3417 bar:1876 from:0 till: 3929 bar:1891 from:0 till: 3666 bar:1896 from:0 till: 3681 bar:1911 from:0 till: 4450 bar:1921 from:0 till: 4494 bar:1931 from:0 till: 4848 bar:1936 from:0 till: 4358 bar:1946 from:0 till: 4407 bar:1954 from:0 till: 3420 bar:1962 from:0 till: 3083 bar:1968 from:0 till: 2791 bar:1975 from:0 till: 2373 bar:1982 from:0 till: 2106 bar:1990 from:0 till: 2005 bar:1999 from:0 till: 1918 bar:2006 from:0 till: 1908 bar:2012 from:0 till: 1894 bar:2013 from:0 till: 1874 bar:2022 from:0 till: 1851 PlotData= bar:1790 at: 3306 fontsize:S text: 3306 shift:(-10,5) bar:1835 at: 3715 fontsize:S text: 3715 shift:(-10,5) bar:1841 at: 3432 fontsize:S text: 3432 shift:(-10,5) bar:1847 at: 3714 fontsize:S text: 3714 shift:(-10,5) bar:1856 at: 3427 fontsize:S text: 3427 shift:(-10,5) bar:1872 at: 3417 fontsize:S text: 3417 shift:(-10,5) bar:1876 at: 3929 fontsize:S text: 3929 shift:(-10,5) bar:1891 at: 3666 fontsize:S text: 3666 shift:(-10,5) bar:1896 at: 3681 fontsize:S text: 3681 shift:(-10,5) bar:1911 at: 4450 fontsize:S text: 4450 shift:(-10,5) bar:1921 at: 4494 fontsize:S text: 4494 shift:(-10,5) bar:1931 at: 4848 fontsize:S text: 4848 shift:(-10,5) bar:1936 at: 4358 fontsize:S text: 4358 shift:(-10,5) bar:1946 at: 4407 fontsize:S text: 4407 shift:(-10,5) bar:1954 at: 3420 fontsize:S text: 3420 shift:(-10,5) bar:1962 at: 3083 fontsize:S text: 3083 shift:(-10,5) bar:1968 at: 2791 fontsize:S text: 2791 shift:(-10,5) bar:1975 at: 2373 fontsize:S text: 2373 shift:(-10,5) bar:1982 at: 2106 fontsize:S text: 2106 shift:(-10,5) bar:1990 at: 2005 fontsize:S text: 2008 shift:(-10,5) bar:1999 at: 1918 fontsize:S text: 1918 shift:(-10,5) bar:2006 at: 1908 fontsize:S text: 1908 shift:(-10,5) bar:2012 at: 1894 fontsize:S text: 1894 shift:(-10,5) bar:2013 at: 1874 fontsize:S text: 1874 shift:(-10,5) bar:2022 at: 1851 fontsize:S text: 1851 shift:(-10,5) </timeline> == Melestradurezh == == Tud == * [[Henri Guiriec]], beleg katolik, istorour ha skrivagner breizhat. * [[Garmenig Ihuellou]], skrivagnerez vrezhonek. * [[Alan Stivell]], bet savet gantañ ur bladenn anvet ''E Lango'''nn'''ed'' ma kaver ar ganaouenn ''E parrez Langonned'' enni. == Gevelliñ == == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Langonnet}} == Dave ha notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù ar Mor-Bihan]] [[Rummad:Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e 1790]] [[Rummad:Kumunioù Kerne]] [[Rummad:Emsavadeg ar Bonedoù ruz]] [[Rummad:Kampoù-bac'h gall ar Brezel-bed kentañ]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] [[Rummad:Repuidi-brezel er Mor-Bihan (1939-1945)]] [[Rummad:Argant tapet e tiez-post ar Mor-Bihan gant tud eus ar Rezistañs e 1944]] [[Rummad:Tud lakaet d'ar marv gant al lu alaman e Berne e 1944]] fvwgfvm7llwm4dsvdqwbtu8il091u0x 2192337 2192315 2026-06-03T10:04:41Z Kestenn 14086 /* Ya d'ar brezhoneg */ 2192337 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Langoned | anvOfisiel = ''Langonnet'' | skeudenn = Cloître de l'abbaye de Langonnet.JPG | alc'hwez = Abati ''Itron-Varia''. | ardamezioù = Blason ville fr Langonnet (Morbihan).svg | bro = {{Kernev}} | departamant = [[Mor-Bihan]] | arondisamant = [[Arondisamant Pondi|Pondi]] | etrekumuniezh = [[Roue Morvan Kumuniezh]] | bro velestradurel = [[Bro Kornôg Kreiz-Breizh|Kornôg Kreiz Breizh]] | kanton = [[Kanton Gourin|Gourin]] | cp = 56630 | maer = Françoise Guillerm | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 85.4 | hedred = -3.492222 | ledred = 48.106389 | uk = 180 | ubi = 104 | ubr = 292 | lec'hienn web = {{fr}}[http://www.langonnet.fr/ www.langonnet.fr] }} '''Langoned''' a zo ur gumun e [[Bro-Gerne]] e [[kanton Gourin]] e departamant ar [[Mor-Bihan]], e kornôg [[Breizh]]. == Douaroniezh == <gallery> Ellé aval abbaye de Langonnet.JPG|An Ele e dianaou an abati. </gallery> * War lez an [[Ele]] emañ Langoned. == Ardamezioù == {| |- |[[Restr:Blason ville fr Langonnet (Morbihan).svg|110px]] |width="15px"| |''En glazur e zaou gleze en aour lammellet ouzh kab, o skorañ un hengurunenn en argant karget gant teir brizhenn erminig en sabel.''<ref>{{fr}}Aozergant B. Frelaut ; Kuzul ar Gumun : [[1988]].</ref> |- |} == Istor == === [[Henamzer]] === * Hent: an hent roman eus [[Vorgium]] (Karaez bremañ) da v-Blabia ([[Porzh-Loeiz]] bremañ) a dreuze an [[Ele]] en Abati Langoned, chom a ra ul lodenn eus an daradur e geunioù ar Faoud en Drinded-Langoned<ref>{{fr}}[[Henri Guiriec]], ''La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé'', e ti an aozer, bloaziad ebet, (e [[galleg]]), pajenn 16 </ref>. * Armerzh: kenderc'het e veze brikennoù, teol ha priaj. E Kastell-Gwernoùgall hag e Kerroc'h e voe kavet fornioù. E meur a lec'h er gumun e voe kavet teol lec'h ma oa atantoù ha gedlec'hioù, e Stang-Yann nepell eus an abati, e Kastelloù-Kergaradeg, e Lokmaria, e Minez-Bloc'h, e Kernal hag en Drinded<ref>{{fr}}[[Henri Guiriec]], ''La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé'', e ti an aozer, hep deiziad, (e [[galleg]]), pajenn 18 </ref>. === {{IXvet kantved}} === * E-tro 800 e voe savet ur gumuniezh gant menec'h [[Landevenneg]] e Lez Radeneg war douaroù bet roet dezhe gant Gradlon Flamm, kont [[Kerne]]. Kastell [[Morvan Lez-Breizh]] a oa sur a-walc'h war dorgenn Menez-Morvan e Langoned. Er c'horn-bro-se e voe lazhet Morvan e [[818]] en un emgannig ouzh ar Franked kaset war-raok gant [[Loeiz an Deol]], bet savet e gamp gantañ e [[Prizieg]]<ref>{{fr}}[[Henri Guiriec]], ''La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé'', e ti an aozer, hep deiziad, (e [[galleg]]), pajennoù 27 ha 28 </ref>. === {{XVIIvet kantved}} === * [[Emsavadeg ar Bonedoù ruz]], [[1675]]: d'ar [[14 a viz Gouere]] ez eas parrezianiz Langoned, bet bodet gant son an taboulin, betek an abati evit goulenn groñs digant an abad dilezel e wirioù a-bezh war ar boblañs, ha sinet e voe an dilez gant ar venec'h evit kaout peoc'h; kondaonet e voe Jean Harscoët, an tabouliner, d'ar galeoù a-hed-buhez<ref>{{fr}}[[Henri Guiriec]], ''La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé'', e ti an aozer, hep deiziad, (e [[galleg]]), pajenn 75 </ref>. === [[Dispac'h Gall]] === * Melestradurezh: krouet e voe ar gumun e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet da bennlec'h [[Kanton Langoned (1790)|kanton Langoned]] gant div gumun ennañ: Langoned ha [[Plourae]]; e [[distrig ar Faoued]] e oa; dilamet e voe kanton Langoned e 1801 ha lakaet ar gumun e [[kanton Gourin]] bet brasaet ha miret gant al lezenn eus an ''8 pluviôse an IX'' ([[28 a viz Genver]] [[1801]]), dezhi an titl ''loi portant réduction du nombre de justices de paix''; lakaet e voe Langoned en [[arondisamant Pondi]] bet krouet e 1800<ref>{{fr}}Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, Ar Faoued, 2006, pajennoù 163 ha 277 .</ref>{{fr}}{{,}}<ref>{{fr}}[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=18618 Cassini - EHESS - Langoned - Fichenn ar gumun]</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Ur [[kampoù-bac'h gall|c'hamp-bac'h]], un astenn eus hini an [[Henbont]] e oa, a voe digoret er gumun e [[1914]] evit derc'hel ennañ enbroidi eus ar stadoù o stourm ouzh [[Bro-C'hall]]<ref>diwar ar raktres bet graet gant ar gouarnamant [[gall]] e [[1913]], {{fr}}Jean-Claude Farcy, ''Les camps de concentration français de la première guerre mondiale (1914-1920)'', Pariz, Anthropos Economica, 1995</ref>{{,}}<ref>kalz anezhe a oa fichennaouet er c'harnedoù "[[Karned A|A]]" (dilezet e oa bet hemañ e 1909), pe "[[Karned B|B]]"</ref>; beleion eus [[Elzas]]-[[Loren]] e oa un darn vat anezhe; en abati e voent serret<ref>{{fr}}''1914 - 1918 - Des champs aux tranchées'', Liv'Editions, Ar Faoued, 1998, pajenn 135 </ref>. * Mervel a reas 219 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,92 % eus he foblañs e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56100&dpt=56&idsource=20836&table=bp03 memorialgenweb - Monumant ar re varv e bourc'h Langoned]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56100&dpt=56&idsource=20839&table=bp03 memorialgenweb - Monumant ar re varv en Drinded-Langoned]</ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * '''Repuidi-brezel''': d'an [[10 Mezheven|10 a viz Even]] [[1940]] e oa 499 repuad e Langoned; 61 anezhe ne oant ket distroet d'ar gêr c'hoazh d'ar [[1 Gwengolo|1añ a viz Gwenholon]] [[1940]]<ref>{{fr}}Association Mémoire du canton du Faouët, ''1939-1945 en Centre-Bretagne'', Liv'Editions, Ar Faoued, 2004, levrenn I, pajenn 118 </ref>. * D'ar 24 a viz Mae 1944 e voe tapet 100 000 Lur en ti-post gant tud eus ar Rezistañs<ref>{{fr}}Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, Ar Faoued, 2006, pajenn 164 </ref>. * Fuzuilhet e voe daou waz eus ar gumun (unan anezhe a oa ur repuad eus [[An Oriant]]) e Landordu e [[Berne]], d'ar [[6 Gouhere|6 a viz Gouhere]] [[1944]] abalamour d'o ferzh er [[Rezistañs]]; barnet e oant bet d'ar marv gant lez-varn al Lu [[Alamagn|alaman]] [[Ar Faoued (Mor-Bihan)|Ar Faoued]]<ref>{{fr}}René Le Guénic, ''Morbihan - Mémorial de la Résistance'', 1998, pajennoù 21 ha 22</ref>. * Mervel a reas 48 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel <ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56100&dpt=56&idsource=20836&table=bp03 memorialgenweb - Monumant ar re varv e bourc'h Langoned] </ref>. </br> ==== Brezelioù didrevadennañ ==== * Pevar gwaz a varvas e [[Brezel Indez-Sina]] ha pevar all e [[Brezel Aljeria]]<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56100&dpt=56&idsource=20836&table=bp03 memorialgenweb - Monumant ar re varv e bourc'h Langoned] </ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56100&dpt=56&idsource=20839&table=bp03 memorialgenweb - Monumant ar re varv en Drinded-Langoned] </ref>. == Brezhoneg == === Ar Brezoneg er Skol === * 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad [[Ar Brezoneg er Skol|Ar Brezoneg er Skol (ABES)]] evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol<ref>{{fr}}[[Marsel Guieysse]], ''La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle'', pajenn 266, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936 </ref>. === Ya d'ar brezhoneg === * D’ar 27 a viz Genver [[2005]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * Al live 3 oa bet roet d'ar gumun. * D'an 23 a viz Mezheven [[2025]] e oa sinet ar garta da dizhout al live 4. === Deskadurezh === * E [[2012]] e oa bet krouet un hentad divyezhek e skol bublik ar gumun. * E distro-skol 2025 e oa 42 skoliad enskrivet er c'hlas divyezhek (45,7 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez). http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm == Krennlavar == * ''’Ba' Langoned e vez lazhet ar bleiz gant un taol boned.'' == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> Langonnet (56) Église 02.JPG|Iliz katolik ar vourc'h. </gallery> * Iliz katolik ''Sant Pêr ha Sant Paol''. <gallery> La Trinité-Langonnet (56) Église 01.JPG|Iliz katolik an Dinded. </gallery> * Iliz katolik an Dinded. <gallery> Abbaye Notre-Dame-de-Langonnet - Camp d'internés civils - cour intérieure de l'abbaye - Langonnet - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APD0001713.jpg|Porzh an abati. </gallery> * Abati ''Itron-Varia''. * Monumant ar re varv e bourc'h Langoned, etre ar maerdi hag an iliz katolik, luc’hskeudenn ha kartenn-bost<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=20836 Memorial Genweb]</ref>. <gallery> 005 Trinité-Langonnet.jpg|Monumant an Drinded. </gallery> * Monumant ar re varv en Drinded-Langoned. * Plakennoù ar re varv (1914-1918) en iliz katolik er vourc'h, luc’hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=113029 Memorial Genweb]</ref>. == Emdroadur ar boblañs abaoe 1790 == <timeline> Colors= id:a value:gray(0.9) id:b value:gray(0.7) id:c value:rgb(1,1,1) id:d value:rgb(0.7,0.8,0.9) ImageSize = width:800 height:300 PlotArea = left:60 bottom:40 top:40 right:40 DateFormat = x.y Period = from:0 till:6000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:b increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:a increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:c BarData= bar:1790 text:1790 bar:1835 text:1835 bar:1841 text:1841 bar:1847 text:1847 bar:1856 text:1856 bar:1872 text:1872 bar:1876 text:1876 bar:1891 text:1891 bar:1896 text:1896 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1946 text:1946 bar:1954 text:1954 bar:1962 text:1962 bar:1968 text:1968 bar:1975 text:1975 bar:1982 text:1982 bar:1990 text:1990 bar:1999 text:1999 bar:2006 text:2006 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2022 text:2022 PlotData= color:d width:20 align:left bar:1790 from:0 till: 3306 bar:1835 from:0 till: 3715 bar:1841 from:0 till: 3432 bar:1847 from:0 till: 3714 bar:1856 from:0 till: 3427 bar:1872 from:0 till: 3417 bar:1876 from:0 till: 3929 bar:1891 from:0 till: 3666 bar:1896 from:0 till: 3681 bar:1911 from:0 till: 4450 bar:1921 from:0 till: 4494 bar:1931 from:0 till: 4848 bar:1936 from:0 till: 4358 bar:1946 from:0 till: 4407 bar:1954 from:0 till: 3420 bar:1962 from:0 till: 3083 bar:1968 from:0 till: 2791 bar:1975 from:0 till: 2373 bar:1982 from:0 till: 2106 bar:1990 from:0 till: 2005 bar:1999 from:0 till: 1918 bar:2006 from:0 till: 1908 bar:2012 from:0 till: 1894 bar:2013 from:0 till: 1874 bar:2022 from:0 till: 1851 PlotData= bar:1790 at: 3306 fontsize:S text: 3306 shift:(-10,5) bar:1835 at: 3715 fontsize:S text: 3715 shift:(-10,5) bar:1841 at: 3432 fontsize:S text: 3432 shift:(-10,5) bar:1847 at: 3714 fontsize:S text: 3714 shift:(-10,5) bar:1856 at: 3427 fontsize:S text: 3427 shift:(-10,5) bar:1872 at: 3417 fontsize:S text: 3417 shift:(-10,5) bar:1876 at: 3929 fontsize:S text: 3929 shift:(-10,5) bar:1891 at: 3666 fontsize:S text: 3666 shift:(-10,5) bar:1896 at: 3681 fontsize:S text: 3681 shift:(-10,5) bar:1911 at: 4450 fontsize:S text: 4450 shift:(-10,5) bar:1921 at: 4494 fontsize:S text: 4494 shift:(-10,5) bar:1931 at: 4848 fontsize:S text: 4848 shift:(-10,5) bar:1936 at: 4358 fontsize:S text: 4358 shift:(-10,5) bar:1946 at: 4407 fontsize:S text: 4407 shift:(-10,5) bar:1954 at: 3420 fontsize:S text: 3420 shift:(-10,5) bar:1962 at: 3083 fontsize:S text: 3083 shift:(-10,5) bar:1968 at: 2791 fontsize:S text: 2791 shift:(-10,5) bar:1975 at: 2373 fontsize:S text: 2373 shift:(-10,5) bar:1982 at: 2106 fontsize:S text: 2106 shift:(-10,5) bar:1990 at: 2005 fontsize:S text: 2008 shift:(-10,5) bar:1999 at: 1918 fontsize:S text: 1918 shift:(-10,5) bar:2006 at: 1908 fontsize:S text: 1908 shift:(-10,5) bar:2012 at: 1894 fontsize:S text: 1894 shift:(-10,5) bar:2013 at: 1874 fontsize:S text: 1874 shift:(-10,5) bar:2022 at: 1851 fontsize:S text: 1851 shift:(-10,5) </timeline> == Melestradurezh == == Tud == * [[Henri Guiriec]], beleg katolik, istorour ha skrivagner breizhat. * [[Garmenig Ihuellou]], skrivagnerez vrezhonek. * [[Alan Stivell]], bet savet gantañ ur bladenn anvet ''E Lango'''nn'''ed'' ma kaver ar ganaouenn ''E parrez Langonned'' enni. == Gevelliñ == == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Langonnet}} == Dave ha notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù ar Mor-Bihan]] [[Rummad:Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e 1790]] [[Rummad:Kumunioù Kerne]] [[Rummad:Emsavadeg ar Bonedoù ruz]] [[Rummad:Kampoù-bac'h gall ar Brezel-bed kentañ]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] [[Rummad:Repuidi-brezel er Mor-Bihan (1939-1945)]] [[Rummad:Argant tapet e tiez-post ar Mor-Bihan gant tud eus ar Rezistañs e 1944]] [[Rummad:Tud lakaet d'ar marv gant al lu alaman e Berne e 1944]] 70weexk0qfetnrfd2dgfyw76ne8yro2 0 15867 2192326 2190169 2026-06-03T09:30:57Z Flo Goni 91190 /* Brezhoneg */ 2192326 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Ploue | anvOfisiel = ''Plouay'' | skeudenn = Mairie_Plouay.JPG | alc'hwez = An ti-kêr. | ardamezioù = Blason ville fr Plouay (Morbihan).svg | bro = {{Bro-Wened}} | departamant = [[Mor-Bihan]] | arondisamant = [[Arondisamant an Oriant|an Oriant]] | etrekumuniezh = [[An Oriant tolpad-kêrioù]] | bro velestradurel = [[Bro an Oriant]] | kanton = [[Kanton Ploue|Ploue]] <small>(betek 2015)</small> </br> [[Kanton Gwidel|Gwidel]] <small>(abaoe 2015) | cp = 56240 | maer = Gwenn Le Nay | amzer-gefridi = 2020-2026 | gorread = 67.33 | hedred = -3.33388888889 | ledred = 47.9155555556 | uk = 83 | ubi = 13 | ubr = 164 | lec'hienn web = {{fr}}[http://www.plouay.fr/ www.plouay.fr] }} '''Ploue''' zo ur gumun e [[Breizh]], e [[Bro-Wened]] e departamant ar [[Mor-Bihan]]. [[Kanton Ploue|Penn kanton]] e oa betek 2015. == Douaroniezh == <gallery> Scorff Plouay Pont Kerlo.jpg|Ar Skorf e pont Kerlo e Ploue. </gallery> * War lez ar [[Skorf]] emañ Ploue. == Gerdarzh == * Diwar ''plou-'' » ha [[Doe]], manac'h brezhon<ref>{{fr}}[[Henri Guiriec]], ''La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé'', e ti an aozer, 1939, (e [[galleg]]), pajenn 21</ref>. == Ardamezioù == {| |- |[[Restr:Blason ville fr Plouay (Morbihan).svg|70px]] | :''En geotet e gember en aour, e gab en erminig karget gant ur c'houdreustell gommek en glazur.'' *Diviz-kêr : 26 a viz C'hwevrer 1981 |} == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Melestradurezh: krouet e voe ar gumun e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet da bennlec'h [[Kanton Ploue (1790)|kanton Ploue]] gant peder c'humun: [[Kalann]], [[Lanvodan]], Ploue ha [[Zinzag-Lokrist]]; e [[distrig Henbont]] e oa; miret ha brasaet e voe [[anton Ploue]] e 1801 gant al lezenn eus an ''8 pluviôse an IX'' ([[28 a viz Genver]] [[1801]]), dezhi an titl ''loi portant réduction du nombre de justices de paix''; lakaet e voe Ploue en [[arondisamant an Oriant]] bet krouet e 1800<ref>{{fr}}Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, Ar Faoued, 2006, pajennoù 59, 146, 168 ha 270</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=27192 Cassini - EHESS - Ploue - Fichenn ar gumun]</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 224 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, da lâret eo 4,55 % eus he foblañs e 1911<ref>{{fr}}Monumant ar re varv </ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?act=view&insee=56166&pays=France&dpt=56&idsource=4551&table=bp&lettre=&fusxx=&debut=100 Memorialgenweb]</ref>. === [[Maroko]] === * Lazhet e voe ur soudard eus ar gumun en [[El Herri]] d'an [[13 a viz Du]] [[1914]]<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=5861951 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * [[1944]]: ** d'ar [[1 Mezheven|1{{añ}} a viz Even]] e kouezhas ur c'harr-nij (''[[Supermarine Spitfire|Spitfire]] LFIX'' marilhet MK798 ha kodet JX-R) eus [[Royal Air Force]] (aerlu ar Rouantelezh-Unanet) e Ploue; e nijour a voe gloazet ha tapet gant an [[Alamagn|Alamaned]]; mervel a reas en ospital e [[Roazhon]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20130515041824/http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Morbihan/pertes_raf_morbihan.html Pertes RAF Morbihan]</ref>; ** d'ar [[4 a viz Gouere]] e voe tapet 165 000 lur en ti-post gant tud eus ar Rezistañs, ha d'an [[3 a viz Eost]] e voe roet 20 000 Lur d'an FFI<ref>{{fr}}Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, ar Faoued, 2006, pajennoù 272 ha 273 </ref>. <gallery mode="packed" heights="180px"> Battle of Brittany - Lorient 01.jpg|Daou soudard [[Heer (Wehrmacht)|alaman]] bet serret da [[US Army|Lu ar Stadoù-Unanet]] e miz Eost 1944 e Ploue UndeneusPlouebetfuzuilhetePorzh-Loeizluc'hskKlaodanDuigou.JPG|Anv R. Hello, unan eus tud Ploue bet fuzuilhet, ouzh monumant [[Porzh-Loeiz]] </gallery> * [[1945]]: d'an [[23 a viz Mae]] e voe kavet korfoù marv pevar den eus ar gumun e-tal gwikadell [[Porzh-Loeiz]]. Er Rezistañs e oant; fuzuilhet e oant bet gant al [[Heer (Wehrmacht)|lu alaman]]<ref>{{fr}}René Le Guénic, ''Morbihan - Mémorial de la Résistance'', 1998, pajennoù 315-316</ref>. * Mervel a reas 35 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?act=view&insee=56166&pays=France&dpt=56&idsource=4551&table=bp&lettre=&fusxx=&debut=100 Memorialgenweb]</ref>. ==== Brezelioù didrevadennañ ==== ===== [[Brezel Indez-Sina]] ===== * Mervel a reas nav milour eus ar gumun<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?act=view&insee=56166&pays=France&dpt=56&idsource=4551&table=bp&lettre=&fusxx=&debut=100 Memorialgenweb]</ref>. ===== [[Brezel Aljeria]] ===== * Mervel a reas nav milour eus ar gumun<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?act=view&insee=56166&pays=France&dpt=56&idsource=4551&table=bp&lettre=&fusxx=&debut=100 Memorialgenweb]</ref>. == Brezhoneg == === Ya d'ar brezhoneg === * D’an 10 a viz C'hwevrer 2006 e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'an 22 a viz Mezheven 2006 e oa bet roet d'ar gumun al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 1. * D'an 18 a viz Mae [[2025]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] da dizhout live 2. === Deskadurezh === * Klasoù divyezhek publik a zo eno abaoe [[1994]]. * E distro-skol 2025 e oa 108 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (26 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>{{br}}[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Distro-skol ar c’helenn divyezhek]</ref>. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> BreizhPloueChapelItron-Varia ar Bleuñv01.jpg BreizhPloueChapelItron-Varia ar Bleuñv02.jpg </gallery> * Chapel ''Intron-Varia ar Bleuñv''. <gallery> Plouay Eglise nouveau clocher 1925.jpg|An iliz katolik. </gallery> * Iliz katolik ''Sant Owen''. <gallery> Plouay monument aux morts 1.jpg|Ar monumant. </gallery> * Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc'hskeudenn ha kartenn-bost <ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/cpa/com.php?insee=56166&dpt=56&comm=Plouay Memorial Genweb]</ref>. * Plakennoù ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=95732 Memorial Genweb]</ref>. * Monumant ar Rezistanted, luc’hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=113328 Memorial Genweb]</ref>. == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=6000 |passo1=1000 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2013 |bl10=2020 |p1=3964 |p2=3876 |p3=4053 |p4=4368 |p5=4834 |p6=4759 |p7=5112 |p8=5336 |p9=5385 |p10=5789 |p11=5779 |mammenn=EBSSA }} == Melestradurezh == == Tud == ===Tud ganet eno=== *[[1954]] : [[Alan Botrel]], skrivagner brezhonek. ===Tud marvet eno=== *[[2015]] : [[Herri ar Borgn]], skrivagner brezhonek. ===Tud hag o deus bevet eno=== * [[Stefan ar Strad]], skrivagner brezhonek, a zo bet person e Ploue. == Sport == * [[Marc'hhouarnerezh e Ploue]] ===Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn=== * [[15 a viz Gouere]] [[1998]] : loc'hañ a ra 4^e tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1998|Tro Bro-C'hall]] eus Ploue war-du [[Cholet]] ([[Maine-et-Loire]]). * [[14 a viz Gouere]] [[2002]] : 8{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2002|Tro Bro-C'hall]] etre [[Saint-Martin-de-Landelles]] ([[Manche]]) ha Ploue; trec'h eo [[Karsten Kroon]] ([[Izelvroioù]]). == Gevelliñ == * {{Bro-Saoz}} : [[Pershore]] ([[Worcestershire]]), 1996 * {{Alamagn}} : [[Küps]] ([[Bavaria]]), 1998 == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Plouay}} *{{br}} [https://web.archive.org/web/20160307075126/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=56166 Ploue war lec'hienn Geobreizh] == Dave ha notennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù ar Mor-Bihan]] [[Rummad:Kumunioù Bro-Wened]] [[Rummad:Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e 1790]] [[Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Tud lakaet d'ar marv gant al lu alaman e Porzh-Loeiz e 1944]] [[Rummad:Argant tapet e tiez-post ar Mor-Bihan gant tud eus ar Rezistañs e 1944]] rniuhhfcq093baog9vmbzogw3ej2nlp 2192353 2192326 2026-06-03T11:37:47Z Kestenn 14086 /* Brezhoneg */ 2192353 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Ploue | anvOfisiel = ''Plouay'' | skeudenn = Mairie_Plouay.JPG | alc'hwez = An ti-kêr. | ardamezioù = Blason ville fr Plouay (Morbihan).svg | bro = {{Bro-Wened}} | departamant = [[Mor-Bihan]] | arondisamant = [[Arondisamant an Oriant|an Oriant]] | etrekumuniezh = [[An Oriant tolpad-kêrioù]] | bro velestradurel = [[Bro an Oriant]] | kanton = [[Kanton Ploue|Ploue]] <small>(betek 2015)</small> </br> [[Kanton Gwidel|Gwidel]] <small>(abaoe 2015) | cp = 56240 | maer = Gwenn Le Nay | amzer-gefridi = 2020-2026 | gorread = 67.33 | hedred = -3.33388888889 | ledred = 47.9155555556 | uk = 83 | ubi = 13 | ubr = 164 | lec'hienn web = {{fr}}[http://www.plouay.fr/ www.plouay.fr] }} '''Ploue''' zo ur gumun e [[Breizh]], e [[Bro-Wened]] e departamant ar [[Mor-Bihan]]. [[Kanton Ploue|Penn kanton]] e oa betek 2015. == Douaroniezh == <gallery> Scorff Plouay Pont Kerlo.jpg|Ar Skorf e pont Kerlo e Ploue. </gallery> * War lez ar [[Skorf]] emañ Ploue. == Gerdarzh == * Diwar ''plou-'' » ha [[Doe]], manac'h brezhon<ref>{{fr}}[[Henri Guiriec]], ''La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé'', e ti an aozer, 1939, (e [[galleg]]), pajenn 21</ref>. == Ardamezioù == {| |- |[[Restr:Blason ville fr Plouay (Morbihan).svg|70px]] | :''En geotet e gember en aour, e gab en erminig karget gant ur c'houdreustell gommek en glazur.'' *Diviz-kêr : 26 a viz C'hwevrer 1981 |} == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Melestradurezh: krouet e voe ar gumun e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet da bennlec'h [[Kanton Ploue (1790)|kanton Ploue]] gant peder c'humun: [[Kalann]], [[Lanvodan]], Ploue ha [[Zinzag-Lokrist]]; e [[distrig Henbont]] e oa; miret ha brasaet e voe [[anton Ploue]] e 1801 gant al lezenn eus an ''8 pluviôse an IX'' ([[28 a viz Genver]] [[1801]]), dezhi an titl ''loi portant réduction du nombre de justices de paix''; lakaet e voe Ploue en [[arondisamant an Oriant]] bet krouet e 1800<ref>{{fr}}Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, Ar Faoued, 2006, pajennoù 59, 146, 168 ha 270</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=27192 Cassini - EHESS - Ploue - Fichenn ar gumun]</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 224 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, da lâret eo 4,55 % eus he foblañs e 1911<ref>{{fr}}Monumant ar re varv </ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?act=view&insee=56166&pays=France&dpt=56&idsource=4551&table=bp&lettre=&fusxx=&debut=100 Memorialgenweb]</ref>. === [[Maroko]] === * Lazhet e voe ur soudard eus ar gumun en [[El Herri]] d'an [[13 a viz Du]] [[1914]]<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=5861951 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * [[1944]]: ** d'ar [[1 Mezheven|1{{añ}} a viz Even]] e kouezhas ur c'harr-nij (''[[Supermarine Spitfire|Spitfire]] LFIX'' marilhet MK798 ha kodet JX-R) eus [[Royal Air Force]] (aerlu ar Rouantelezh-Unanet) e Ploue; e nijour a voe gloazet ha tapet gant an [[Alamagn|Alamaned]]; mervel a reas en ospital e [[Roazhon]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20130515041824/http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Morbihan/pertes_raf_morbihan.html Pertes RAF Morbihan]</ref>; ** d'ar [[4 a viz Gouere]] e voe tapet 165 000 lur en ti-post gant tud eus ar Rezistañs, ha d'an [[3 a viz Eost]] e voe roet 20 000 Lur d'an FFI<ref>{{fr}}Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, ar Faoued, 2006, pajennoù 272 ha 273 </ref>. <gallery mode="packed" heights="180px"> Battle of Brittany - Lorient 01.jpg|Daou soudard [[Heer (Wehrmacht)|alaman]] bet serret da [[US Army|Lu ar Stadoù-Unanet]] e miz Eost 1944 e Ploue UndeneusPlouebetfuzuilhetePorzh-Loeizluc'hskKlaodanDuigou.JPG|Anv R. Hello, unan eus tud Ploue bet fuzuilhet, ouzh monumant [[Porzh-Loeiz]] </gallery> * [[1945]]: d'an [[23 a viz Mae]] e voe kavet korfoù marv pevar den eus ar gumun e-tal gwikadell [[Porzh-Loeiz]]. Er Rezistañs e oant; fuzuilhet e oant bet gant al [[Heer (Wehrmacht)|lu alaman]]<ref>{{fr}}René Le Guénic, ''Morbihan - Mémorial de la Résistance'', 1998, pajennoù 315-316</ref>. * Mervel a reas 35 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?act=view&insee=56166&pays=France&dpt=56&idsource=4551&table=bp&lettre=&fusxx=&debut=100 Memorialgenweb]</ref>. ==== Brezelioù didrevadennañ ==== ===== [[Brezel Indez-Sina]] ===== * Mervel a reas nav milour eus ar gumun<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?act=view&insee=56166&pays=France&dpt=56&idsource=4551&table=bp&lettre=&fusxx=&debut=100 Memorialgenweb]</ref>. ===== [[Brezel Aljeria]] ===== * Mervel a reas nav milour eus ar gumun<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?act=view&insee=56166&pays=France&dpt=56&idsource=4551&table=bp&lettre=&fusxx=&debut=100 Memorialgenweb]</ref>. == Brezhoneg == === Ya d'ar brezhoneg === * D’an 10 a viz C'hwevrer 2006 e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'an 22 a viz Mezheven 2006 e oa bet roet d'ar gumun al label live 1. * D'an 18 a viz Mae [[2025]] e oa sinet ar garta evit tizhout al live 2. === Deskadurezh === * Klasoù divyezhek publik a zo eno abaoe [[1994]]. * E distro-skol 2025 e oa 108 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (26 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>{{br}}[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Distro-skol ar c’helenn divyezhek]</ref>. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> BreizhPloueChapelItron-Varia ar Bleuñv01.jpg BreizhPloueChapelItron-Varia ar Bleuñv02.jpg </gallery> * Chapel ''Intron-Varia ar Bleuñv''. <gallery> Plouay Eglise nouveau clocher 1925.jpg|An iliz katolik. </gallery> * Iliz katolik ''Sant Owen''. <gallery> Plouay monument aux morts 1.jpg|Ar monumant. </gallery> * Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc'hskeudenn ha kartenn-bost <ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/cpa/com.php?insee=56166&dpt=56&comm=Plouay Memorial Genweb]</ref>. * Plakennoù ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=95732 Memorial Genweb]</ref>. * Monumant ar Rezistanted, luc’hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=113328 Memorial Genweb]</ref>. == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=6000 |passo1=1000 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2013 |bl10=2020 |p1=3964 |p2=3876 |p3=4053 |p4=4368 |p5=4834 |p6=4759 |p7=5112 |p8=5336 |p9=5385 |p10=5789 |p11=5779 |mammenn=EBSSA }} == Melestradurezh == == Tud == ===Tud ganet eno=== *[[1954]] : [[Alan Botrel]], skrivagner brezhonek. ===Tud marvet eno=== *[[2015]] : [[Herri ar Borgn]], skrivagner brezhonek. ===Tud hag o deus bevet eno=== * [[Stefan ar Strad]], skrivagner brezhonek, a zo bet person e Ploue. == Sport == * [[Marc'hhouarnerezh e Ploue]] ===Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn=== * [[15 a viz Gouere]] [[1998]] : loc'hañ a ra 4^e tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1998|Tro Bro-C'hall]] eus Ploue war-du [[Cholet]] ([[Maine-et-Loire]]). * [[14 a viz Gouere]] [[2002]] : 8{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2002|Tro Bro-C'hall]] etre [[Saint-Martin-de-Landelles]] ([[Manche]]) ha Ploue; trec'h eo [[Karsten Kroon]] ([[Izelvroioù]]). == Gevelliñ == * {{Bro-Saoz}} : [[Pershore]] ([[Worcestershire]]), 1996 * {{Alamagn}} : [[Küps]] ([[Bavaria]]), 1998 == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Plouay}} *{{br}} [https://web.archive.org/web/20160307075126/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=56166 Ploue war lec'hienn Geobreizh] == Dave ha notennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù ar Mor-Bihan]] [[Rummad:Kumunioù Bro-Wened]] [[Rummad:Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e 1790]] [[Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Tud lakaet d'ar marv gant al lu alaman e Porzh-Loeiz e 1944]] [[Rummad:Argant tapet e tiez-post ar Mor-Bihan gant tud eus ar Rezistañs e 1944]] cv445navostdzd4d0ep96ep3p02mpp2 0 15932 2192319 2165190 2026-06-03T08:50:39Z Flo Goni 91190 2192319 wikitext text/x-wiki :[[Restr:Disambig colour.svg|20px]] ''Evit an anvioù all gant '''Arvor''' pe '''an Arvor''', gwelit ivez ar pennad [[Arvor|Arvor (disheñvelout)]].'' <HR noShade> {{Infobox kumunioù Breizh | anv = An Arvor | anvOfisiel = ''Larmor-Plage'' | skeudenn = La plage de Larmor-Plage en hiver.jpg | alc'hwez = Traezhenn Porzh-Maria. | ardamezioù = Blason ville fr Larmor-Plage (Morbihan).svg | bro = [[Bro-Gwened]] | departamant = [[Mor-Bihan]] | arondisamant = [[Arondisamant an Oriant|an Oriant]] | etrekumuniezh = [[An Oriant tolpad-kêrioù]] | bro velestradurel = [[Bro an Oriant]] | kanton = [[Kanton Plañvour|Plañvour]] | cp = 56260 | maer = Patrice Valton | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 7.27 | hedred = -3.3831 | ledred = 47.7072 | uk = 9 | ubi = 0 | ubr = 39 | lec'hienn web = {{fr}}[http://www.larmor-plage.com/ www.larmor-plage.com] }} '''An Arvor''' zo ur gumun e [[Breizh]] e [[kanton Plañvour]] e departamant ar [[Mor-Bihan]]. == Ardamezioù == {| |- | [[Restr:Blason ville fr Larmor-Plage (Morbihan).svg|90px]] | <div style="width:15px;"></div> | En glazur e dour-iliz en aour mogeriet en sabel, e sparraoruez triliv war tu kleiz e leurdoenn ; e gab gwriet rannet : ouzh 1 en gul e nav mailhenn en aour, 3, 3, 3 ; ouzh 2 leun a erminig.<br>• Ger-ardamez : ''Bon vent à qui me salue''<br>Aozer : Loïc Ermoy – Kuzul ar Gumun : 1971. |} == Istor == === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 65 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>{{fr}} [http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56048&dpt=56&idsource=7035&table=bp02 Memorialgenweb]</ref>. ==== Krouidigezh ==== * Krouet e voe ar gumun d'an 2 a viz Ebrel [[1925]] diwar ul lodenn eus kumun [[Plañvour]]<ref>{{fr}} Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, Ar Faoued, 2006, pajenn 14</ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * [[1942]]: harzet e voe ar familh Hanen, [[Yuzevien|Yuzevion]] a orin eus [[Gres]], gant ar polis gall, ar vamm hag an div verc'h d'ar 15 a viz Gouhere, an tad d'ar 5 a viz Du<ref>{{fr}} Roger Leroux, ''Le Morbihan en guerre 1939-1945'', Imprimerie de la Manutention, Mayenne, 1991, pajenn 133 </ref>. Ar vamm hag ar merc'hed a voe kaset eus [[Angers]] da [[Kamp-diouennañ|gamp-diouennañ]] [[Auschwitz-Birkenau|Auschwitz]] ([[Polonia]]) er steudad Nn 8 d'an 20 a viz Gouere ; an tad a voe kaset eus [[Drancy]] da Auschwitz ivez er steudad Nn 45 d'an 11 a viz Du ; drouklazhet e voent eno. * Mervel a reas 37 den eus ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>{{fr}} [http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56048&dpt=56&idsource=7035&table=bp02 Memorialgenweb]</ref>. * D'ar [[27 a viz Gouere]] [[1944]] e kouezhas un nijerez (''[[Supermarine Spitfire|Spitfire]] V'' marilhet AR343 ha kodet AZ-?) eus [[aerlu]] ar [[Rouantelezh-Unanet]] (''[[Royal Air Force]]'') en Arvor ; mervel a reas he nijour<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20130515041824/http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Morbihan/pertes_raf_morbihan.html Pertes RAF]</ref>. * E [[Sankenn an Oriant]] edo ar gumun ; dieubet e voe an Arvor d'an 10 a viz Mae 1945 goude emzaskoridigezh an Alamaned<ref>{{fr}} Roger Leroux, ''Le Morbihan en guerre 1939-1945'', Imprimerie de la Manutention, Mayenne, 1991, pajenn 620</ref>. ==== [[Brezel Korea]] ==== * Lazhet e voe ur c’horporal eus ar gumun e Yanggu, e proviñs Gangwon e norzh ar vro, d’ar [[26 a viz Gwengolo]] [[1951]]<ref>{{fr}} [https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=6696738 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. ==== Brezelioù didrevadenniñ ==== ===== [[Brezel Indez-Sina]] ===== * Mervel a reas seizh milour<ref>{{fr}} [http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56048&dpt=56&idsource=7035&table=bp02 Memorialgenweb]</ref>. == Monumantoù ha traoù heverk == * Monumant ar re varv e kreiz-kêr, luc’hskeudenn ha kartenn-bost<ref>{{fr}} [https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=16729 Memorial Genweb]</ref>. <gallery mode="packed"> AnArvor04.JPG|Tiez-hañv. AnArvor02.JPG|Feunteun. Les villas de Kernevel.jpg|Kenkizoù Kernevel. </gallery> === Iliz katolik ''Intron Varia'' === <gallery mode="packed"> AnArvor03.JPG|Diavaez. IntronVariaanArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou01.jpg|An aoter hag ar c'heur. IntronVariaanArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou02.jpg|Delwenn Sant Rok. DelwennanIntronVariaenilizenArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou03.jpg|Delwenn an Intron Varia. EngouestlenIlizIntronVariaanArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou01.jpg|Engouestl. EngouestlenIlizIntronVariaanArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou02.jpg|Engouestl. IntronVariaanArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou04.jpg|Traoñ an iliz. </gallery> == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=9000 |passo1=1000 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2013 |bl10=2022 |p1=5077 |p2=5877 |p3=5389 |p4=6373 |p5=8078 |p6=8470 |p7=8428 |p8=8219 |p9=8204 |p10=8368 |mammenn=EBSSA }} == Tud == === Marvet eno === * [[1960]]: [[Adolphe Beaufrère]], [[livour]]-[[engravour]] [[Breizh|breizhat]]. == Brezhoneg == == Gevelliñ == *{{Gevelliñ|Eochaill|Iwerzhon|Ireland|bloavezh=1986}} *{{Gevelliñ|Calafell|Katalonia|Catalonia|bloavezh=2005}} == Daveoù ha notennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == *{{br}} [http://www.geobreizh.com/breizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=56107 An Arvor war lec'hienn Geobreizh] {{DEFAULTSORT:Arvor}} [[Rummad:Kumunioù ar Mor-Bihan]] [[Rummad:Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e-pad an XXvet kantved]] [[Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Yuzevien eus ar Mor-Bihan bet drouklazhet e-doug an Eil-brezel-bed]] [[Rummad:Sankenn an Oriant]] jjlha6h3ukb5c07xrs3ha1kqk2h29ls 2192320 2192319 2026-06-03T08:55:22Z Flo Goni 91190 2192320 wikitext text/x-wiki :[[Restr:Disambig colour.svg|20px]] ''Evit an anvioù all gant '''Arvor''' pe '''an Arvor''', gwelit ivez ar pennad [[Arvor|Arvor (disheñvelout)]].'' <HR noShade> {{Infobox kumunioù Breizh | anv = An Arvor | anvOfisiel = ''Larmor-Plage'' | skeudenn = La plage de Larmor-Plage en hiver.jpg | alc'hwez = Traezhenn Porzh-Maria. | ardamezioù = Blason ville fr Larmor-Plage (Morbihan).svg | bro = [[Bro-Gwened]] | departamant = [[Mor-Bihan]] | arondisamant = [[Arondisamant an Oriant|an Oriant]] | etrekumuniezh = [[An Oriant tolpad-kêrioù]] | bro velestradurel = [[Bro an Oriant]] | kanton = [[Kanton Plañvour|Plañvour]] | cp = 56260 | maer = Patrice Valton | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 7.27 | hedred = -3.3831 | ledred = 47.7072 | uk = 9 | ubi = 0 | ubr = 39 | lec'hienn web = {{fr}}[http://www.larmor-plage.com/ www.larmor-plage.com] }} '''An Arvor''' zo ur gumun e [[Breizh]] e [[kanton Plañvour]] e departamant ar [[Mor-Bihan]]. == Ardamezioù == {| |- | [[Restr:Blason ville fr Larmor-Plage (Morbihan).svg|90px]] | <div style="width:15px;"></div> | En glazur e dour-iliz en aour mogeriet en sabel, e sparraoruez triliv war tu kleiz e leurdoenn ; e gab gwriet rannet : ouzh 1 en gul e nav mailhenn en aour, 3, 3, 3 ; ouzh 2 leun a erminig.<br>• Ger-ardamez : ''Bon vent à qui me salue''<br>Aozer : Loïc Ermoy – Kuzul ar Gumun : 1971. |} == Istor == === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 65 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>{{fr}} [http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56048&dpt=56&idsource=7035&table=bp02 Memorialgenweb]</ref>. ==== Krouidigezh ==== * Krouet e voe ar gumun d'an 2 a viz Ebrel [[1925]] diwar ul lodenn eus kumun [[Plañvour]]<ref>{{fr}} Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, Ar Faoued, 2006, pajenn 14</ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * [[1942]]: harzet e voe ar familh Hanen, [[Yuzevien|Yuzevion]] a orin eus [[Gres]], gant ar polis gall, ar vamm hag an div verc'h d'ar 15 a viz Gouhere, an tad d'ar 5 a viz Du<ref>{{fr}} Roger Leroux, ''Le Morbihan en guerre 1939-1945'', Imprimerie de la Manutention, Mayenne, 1991, pajenn 133 </ref>. Ar vamm hag ar merc'hed a voe kaset eus [[Angers]] da [[Kamp-diouennañ|gamp-diouennañ]] [[Auschwitz-Birkenau|Auschwitz]] ([[Polonia]]) er steudad Nn 8 d'an 20 a viz Gouere ; an tad a voe kaset eus [[Drancy]] da Auschwitz ivez er steudad Nn 45 d'an 11 a viz Du ; drouklazhet e voent eno. * Mervel a reas 37 den eus ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>{{fr}} [http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56048&dpt=56&idsource=7035&table=bp02 Memorialgenweb]</ref>. * D'ar [[27 a viz Gouere]] [[1944]] e kouezhas un nijerez (''[[Supermarine Spitfire|Spitfire]] V'' marilhet AR343 ha kodet AZ-?) eus [[aerlu]] ar [[Rouantelezh-Unanet]] (''[[Royal Air Force]]'') en Arvor ; mervel a reas he nijour<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20130515041824/http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Morbihan/pertes_raf_morbihan.html Pertes RAF]</ref>. * E [[Sankenn an Oriant]] edo ar gumun ; dieubet e voe an Arvor d'an 10 a viz Mae 1945 goude emzaskoridigezh an Alamaned<ref>{{fr}} Roger Leroux, ''Le Morbihan en guerre 1939-1945'', Imprimerie de la Manutention, Mayenne, 1991, pajenn 620</ref>. ==== [[Brezel Korea]] ==== * Lazhet e voe ur c’horporal eus ar gumun e Yanggu, e proviñs Gangwon e norzh ar vro, d’ar [[26 a viz Gwengolo]] [[1951]]<ref>{{fr}} [https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=6696738 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. ==== Brezelioù didrevadenniñ ==== ===== [[Brezel Indez-Sina]] ===== * Mervel a reas seizh milour<ref>{{fr}} [http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56048&dpt=56&idsource=7035&table=bp02 Memorialgenweb]</ref>. == Monumantoù ha traoù heverk == * Monumant ar re varv e kreiz-kêr, luc’hskeudenn ha kartenn-bost<ref>{{fr}} [https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=16729 Memorial Genweb]</ref>. <gallery mode="packed"> AnArvor04.JPG|Tiez-hañv. AnArvor02.JPG|Feunteun. Les villas de Kernevel.jpg|Kenkizoù Kernevel. </gallery> === Iliz katolik ''Intron Varia'' === <gallery mode="packed"> AnArvor03.JPG|Diavaez. IntronVariaanArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou01.jpg|An aoter hag ar c'heur. IntronVariaanArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou02.jpg|Delwenn Sant Rok. DelwennanIntronVariaenilizenArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou03.jpg|Delwenn an Intron Varia. EngouestlenIlizIntronVariaanArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou01.jpg|Engouestl. EngouestlenIlizIntronVariaanArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou02.jpg|Engouestl. IntronVariaanArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou04.jpg|Traoñ an iliz. </gallery> == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=9000 |passo1=1000 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2013 |bl10=2022 |p1=5077 |p2=5877 |p3=5389 |p4=6373 |p5=8078 |p6=8470 |p7=8428 |p8=8219 |p9=8204 |p10=8368 |mammenn=EBSSA }} == Tud == ==== Marvet eno ==== * [[1960]]: [[Adolphe Beaufrère]], [[livour]]-[[engravour]] [[Breizh|breizhat]]. == Brezhoneg == ==== Ya d'ar Brezhoneg ==== * E 2023 a oa sinet ar garte Ya d'ar Brezhoneg da dizhout live 1. == Gevelliñ == *{{Gevelliñ|Eochaill|Iwerzhon|Ireland|bloavezh=1986}} *{{Gevelliñ|Calafell|Katalonia|Catalonia|bloavezh=2005}} == Daveoù ha notennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == *{{br}} [http://www.geobreizh.com/breizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=56107 An Arvor war lec'hienn Geobreizh] {{DEFAULTSORT:Arvor}} [[Rummad:Kumunioù ar Mor-Bihan]] [[Rummad:Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e-pad an XXvet kantved]] [[Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Yuzevien eus ar Mor-Bihan bet drouklazhet e-doug an Eil-brezel-bed]] [[Rummad:Sankenn an Oriant]] i6u9zsx8khd93ppvavi3so5hw2ubpa7 2192347 2192320 2026-06-03T11:32:46Z Kestenn 14086 2192347 wikitext text/x-wiki :[[Restr:Disambig colour.svg|20px]] ''Evit an anvioù all gant '''Arvor''' pe '''an Arvor''', gwelit ivez ar pennad [[Arvor|Arvor (disheñvelout)]].'' <HR noShade> {{Infobox kumunioù Breizh | anv = An Arvor | anvOfisiel = ''Larmor-Plage'' | skeudenn = La plage de Larmor-Plage en hiver.jpg | alc'hwez = Traezhenn Porzh-Maria. | ardamezioù = Blason ville fr Larmor-Plage (Morbihan).svg | bro = [[Bro-Gwened]] | departamant = [[Mor-Bihan]] | arondisamant = [[Arondisamant an Oriant|an Oriant]] | etrekumuniezh = [[An Oriant tolpad-kêrioù]] | bro velestradurel = [[Bro an Oriant]] | kanton = [[Kanton Plañvour|Plañvour]] | cp = 56260 | maer = Patrice Valton | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 7.27 | hedred = -3.3831 | ledred = 47.7072 | uk = 9 | ubi = 0 | ubr = 39 | lec'hienn web = {{fr}}[http://www.larmor-plage.com/ www.larmor-plage.com] }} '''An Arvor''' zo ur gumun e [[Breizh]] e [[kanton Plañvour]] e departamant ar [[Mor-Bihan]]. == Ardamezioù == {| |- | [[Restr:Blason ville fr Larmor-Plage (Morbihan).svg|90px]] | <div style="width:15px;"></div> | En glazur e dour-iliz en aour mogeriet en sabel, e sparraoruez triliv war tu kleiz e leurdoenn ; e gab gwriet rannet : ouzh 1 en gul e nav mailhenn en aour, 3, 3, 3 ; ouzh 2 leun a erminig.<br>• Ger-ardamez : ''Bon vent à qui me salue''<br>Aozer : Loïc Ermoy – Kuzul ar Gumun : 1971. |} == Istor == === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 65 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>{{fr}} [http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56048&dpt=56&idsource=7035&table=bp02 Memorialgenweb]</ref>. ==== Krouidigezh ==== * Krouet e voe ar gumun d'an 2 a viz Ebrel [[1925]] diwar ul lodenn eus kumun [[Plañvour]]<ref>{{fr}} Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, Ar Faoued, 2006, pajenn 14</ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * [[1942]]: harzet e voe ar familh Hanen, [[Yuzevien|Yuzevion]] a orin eus [[Gres]], gant ar polis gall, ar vamm hag an div verc'h d'ar 15 a viz Gouhere, an tad d'ar 5 a viz Du<ref>{{fr}} Roger Leroux, ''Le Morbihan en guerre 1939-1945'', Imprimerie de la Manutention, Mayenne, 1991, pajenn 133 </ref>. Ar vamm hag ar merc'hed a voe kaset eus [[Angers]] da [[Kamp-diouennañ|gamp-diouennañ]] [[Auschwitz-Birkenau|Auschwitz]] ([[Polonia]]) er steudad Nn 8 d'an 20 a viz Gouere ; an tad a voe kaset eus [[Drancy]] da Auschwitz ivez er steudad Nn 45 d'an 11 a viz Du ; drouklazhet e voent eno. * Mervel a reas 37 den eus ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>{{fr}} [http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56048&dpt=56&idsource=7035&table=bp02 Memorialgenweb]</ref>. * D'ar [[27 a viz Gouere]] [[1944]] e kouezhas un nijerez (''[[Supermarine Spitfire|Spitfire]] V'' marilhet AR343 ha kodet AZ-?) eus [[aerlu]] ar [[Rouantelezh-Unanet]] (''[[Royal Air Force]]'') en Arvor ; mervel a reas he nijour<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20130515041824/http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Morbihan/pertes_raf_morbihan.html Pertes RAF]</ref>. * E [[Sankenn an Oriant]] edo ar gumun ; dieubet e voe an Arvor d'an 10 a viz Mae 1945 goude emzaskoridigezh an Alamaned<ref>{{fr}} Roger Leroux, ''Le Morbihan en guerre 1939-1945'', Imprimerie de la Manutention, Mayenne, 1991, pajenn 620</ref>. ==== [[Brezel Korea]] ==== * Lazhet e voe ur c’horporal eus ar gumun e Yanggu, e proviñs Gangwon e norzh ar vro, d’ar [[26 a viz Gwengolo]] [[1951]]<ref>{{fr}} [https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=6696738 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. ==== Brezelioù didrevadenniñ ==== ===== [[Brezel Indez-Sina]] ===== * Mervel a reas seizh milour<ref>{{fr}} [http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56048&dpt=56&idsource=7035&table=bp02 Memorialgenweb]</ref>. == Monumantoù ha traoù heverk == * Monumant ar re varv e kreiz-kêr, luc’hskeudenn ha kartenn-bost<ref>{{fr}} [https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=16729 Memorial Genweb]</ref>. <gallery mode="packed"> AnArvor04.JPG|Tiez-hañv. AnArvor02.JPG|Feunteun. Les villas de Kernevel.jpg|Kenkizoù Kernevel. </gallery> === Iliz katolik ''Intron Varia'' === <gallery mode="packed"> AnArvor03.JPG|Diavaez. IntronVariaanArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou01.jpg|An aoter hag ar c'heur. IntronVariaanArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou02.jpg|Delwenn Sant Rok. DelwennanIntronVariaenilizenArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou03.jpg|Delwenn an Intron Varia. EngouestlenIlizIntronVariaanArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou01.jpg|Engouestl. EngouestlenIlizIntronVariaanArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou02.jpg|Engouestl. IntronVariaanArvorluc'hskeudennKlaodanDuigou04.jpg|Traoñ an iliz. </gallery> == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=9000 |passo1=1000 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2013 |bl10=2022 |p1=5077 |p2=5877 |p3=5389 |p4=6373 |p5=8078 |p6=8470 |p7=8428 |p8=8219 |p9=8204 |p10=8368 |mammenn=EBSSA }} == Tud == ==== Marvet eno ==== * [[1960]]: [[Adolphe Beaufrère]], [[livour]]-[[engravour]] [[Breizh|breizhat]]. == Brezhoneg == ==== Ya d'ar Brezhoneg ==== * E 2023 e oa bet sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]], live 1. == Gevelliñ == *{{Gevelliñ|Eochaill|Iwerzhon|Ireland|bloavezh=1986}} *{{Gevelliñ|Calafell|Katalonia|Catalonia|bloavezh=2005}} == Daveoù ha notennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == *{{br}} [http://www.geobreizh.com/breizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=56107 An Arvor war lec'hienn Geobreizh] {{DEFAULTSORT:Arvor}} [[Rummad:Kumunioù ar Mor-Bihan]] [[Rummad:Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e-pad an XXvet kantved]] [[Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Yuzevien eus ar Mor-Bihan bet drouklazhet e-doug an Eil-brezel-bed]] [[Rummad:Sankenn an Oriant]] njf04hcmj2vk01ynspvtq9dcd62gyrl 0 15934 2192312 2190162 2026-06-03T07:45:59Z Flo Goni 91190 /* Brezhoneg */ 2192312 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Plañvour | anvOfisiel = ''Plœmeur'' | skeudenn = Ploemeur - Mairie.jpg | alc'hwez = An ti-kêr. | ardamezioù = Blason ville fr Ploemeur (Morbihan).svg | bro = {{Bro-Gwened}} | departamant = {{Mor-Bihan}} | arondisamant = [[Arondisamant an Oriant|an Oriant]] | etrekumuniezh = [[An Oriant tolpad-kêrioù]] | bro velestradurel = [[Bro an Oriant]] | kanton = [[Kanton Plañvour|Plañvour]] <small>([[pennlec'h]])</small> | cp = 56270 | maer = Ronan Loas | amzer-gefridi = 2020-2032 | gorread = 39.72 | hedred = -3.4261 | ledred = 47.7372 | uk = 0 | ubi = -1 | ubr = 55 | lec'hienn web = {{fr}}[http://www.ploemeur.com www.ploemeur.com] }} [[Skeudenn:PlañvourKourgant.jpg|thumb|Kêriadenn Kourgant, war an aod, pannell gant ar stumm reizh.]] '''Plañvour''' a zo ur gumun eus [[Breizh]] e departamant ar [[Mor-Bihan]]. Pennlec'h [[kanton Plañvour]] eo. == Douaroniezh == Bras eo kumun Plañvour, ha meur a gêriadenn zo enni. *[[Gêrmeur]] *[[Kerroc'h]] *[[Lomener]] *[[Kourgant]] <gallery mode="packed"heights="140px"> PlañvourLomener.jpg|Korventenn e [[Lomener]], d'ar 1{{añ}} a viz Genver 2014. Planvour.jpg|Ar gumun gwelet ag an oabl. </gallery> * War aod ar [[Meurvor Atlantel]] emañ Plañvour. == Anv == * Erwan Vallerie ː '''Plueumur''', XII^vet; '''Pluemur''', XII^vet; '''Ploeumur''', XII^vet; '''Ploemer''', 1287; '''Ploemor''', 1323; '''Plemur''', 1327; '''Pleumour''', 1370; '''Ploemur''', 1380; '''Plemer''', 1382; '''Ploemur''', 1387; '''Ploesmeur''' ha '''Ploesmene''', 1428; '''Ploemeur''', 1453; '''Plouemur''', 1516; '''Plemur''', 1630; '''Plemur''', 1636 '''Gerdarzh''' == Ardamezioù == ''En glazur e lestr greet, goueliet ha flammet en aour war ur mor en argant, e gab en argant e deir brizhenn erminig en sabel''<br>• Sturienn : ''Douar ha mor'' == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Melestradurezh: krouet e voe kumun Plañvour e 1790; e [[Kanton Gwidel (1790)|kanton Gwidel]] hag e [[Bann Henbont]] e oa<ref>{{fr}}Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, ar Faoued, 2006, pajenn 260</ref>. E 1794 e voe tennet parrez Kergroaz eus kumun Plañvour, lakaet e voe e kumun [[an Oriant]]<ref>{{fr}}Jean-Louis Debauve, La Justice révolutionnaire dans le Morbihan, e ti an aozer, Pariz, 1965, pajennoù 294 ha 295 </ref>. Diskaret e voe Kanton Gwidel gant lezenn an ''8 pluviôse an IX'' ([[28 Genver|28 a viz Genver]] [[1801]]), dezhi an titl ''loi portant réduction du nombre de justices de paix''. Lakaet e voe kumun Plañvour e [[Kanton an Oriant-2]] e 1801 gant an hevelep lezenn<ref>{{fr}}[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=27085 Cassini - EHESS - Plañvour - Fichenn ar gumun]</ref>. Lakaet e oa bet en [[Arondisamant an Oriant]] krouet e 1800. === {{XXvet kantved}} === * Krouet e voe kumun [[Keriadoù]] d'an 18 a viz Ebrel 1901 ha kumun [[an Arvor]] d'an 2 a viz Ebrel 1925 diwar lodennoù eus kumun Plañvour<ref>{{fr}}Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, ar Faoued, 2006, pajennoù 14, 154 ha 260</ref>. ====[[Brezel-bed kentañ]]==== * Mervel a reas 238 gwaz eus ar gumun d'ar brezel, da lâret eo 2,34 % eus he foblañs e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?act=view&insee=56162&pays=France&dpt=56&idsource=29554&table=bp&lettre=&fusxx=&debut=0 Memorialgenweb] </ref>. ====[[Eil brezel-bed]]==== * Implijet ha brasaet e voe nijva ''Kerlin-Bastard'' gant al [[Luftwaffe (1933-1945)|Luftwaffe]] ([[aerlu]] [[alaman]])<ref>{{fr}}[http://www.absa3945.com/terrains%20bretagne/kerlin_bastard.html ABSA]</ref>; bombezet e voe gant ar [[Royal Air Force]] en noz etre an 9 hag an 10 ha d'an 11 a viz Du hag en noz etre an 8 hag an 9 a viz Kerzu 1940<ref>{{fr}}Eddy Florentin, ''Quand les Alliés bombardaient la France 1940-1945'', Embannadurioù Perrin, 1997, pajenn 26</ref>. * D'ar [[4 a viz C'hwevrer]] [[1943]] e kouezhas ur c'harr-nij ''Wellington III'' eus ar [[Royal Air Force]] e "Breuzent", lazhet e voe pevar eus e bemp nijour<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=993586&dpt=56 Memorialgenweb] </ref>. * D'ar [[6 a viz Meurzh]] [[1943]] e kouezhas ur c'harr-nij ''[[B-17]]'' eus [[aerlu]] [[SUA]] (''[[United States Army Air Forces]]'') e Plañvour, lazhet e voe tri nijour hag a oa en e vourzh, c'hwec'h nijour all a voe tapet gant an [[Alamagn|Alamaned]] hag unan all a zeuas a-benn da achap; d'ar [[1añ a viz Kerzu]] [[1944]] e kouezhas ur ''[[B-17]]'' all eus [[aerlu]] [[SUA]] er gumun, an dek nijour a voe tapet d'an [[Alamagn|Alamaned]]<ref>{{fr}}[http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Morbihan/pertes_usaaf_morbihan.html Pertes USAAF]</ref>. * E [[Sankenn an Oriant]] edo ar gumun<ref>{{fr}}[[Roger Leroux]], ''Le Morbihan en guerre 1939-1945'', Imprimerie de la Manutention, Mayenne, 1991, pajennoù 590 ha 591</ref>; dieubet e voe Plañvour d'an 10 a viz Mae 1945 goude emzaskoridigezh an Alamaned<ref>{{fr}}[[Roger Leroux]], ''Le Morbihan en guerre 1939-1945'', Imprimerie de la Manutention, Mayenne, 1991, pajenn 622 </ref>. == Brezhoneg == * D’an [[13 a viz C'hwevrer]] [[1938]] e savas ar c'huzul-kêr a-du gant kelenn brezhoneg er skolioù<ref>{{fr}}[http://histoiredeploemeur.fr/ ''Histoire de Ploemeur'']</ref>. * D’an [[18 a viz Ebrel]] [[2006]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'ar 16 a viz Mezheven [[2016]] e oa bet roet al labelioù live 2 da gumum Plañvour. * D'ar 13 a viz Meurzh 2025 e oa bet roet al label 3 da gumum Plañvour. === Deskadurezh === * E [[2014]] a oa bet krouet un hentad divyezhek e skol bublik ar gumun. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet er c'hlasoù divyezhek 119 skoliad (11,3 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>{{fr}}[https://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Kelenn]</ref>. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> Plañvouraleztoet01.jpg Plañvouraleztoet02.jpg </gallery> * Alez toet e Laode, Nevezoadvezh ar Maen, tro 2000 KJK. <gallery> IlizKatPlañvour.JPG|Ar savadur. PlañvourIlizkatolik.jpg|An diabarzh. PlañvourDelwennilizkatolik.jpg|Un delwenn. </gallery> * Iliz katolik ''Sant Pêr en Ereoù''. <gallery> ChapellantezAnnaPlañvour.JPG|Ar chapel. </gallery> * Chapel ''Santez Anna'', er vourc'h. * Monumant ar re varv e Leurgêr Nerzhioù ar Frañs dieub, "Er re zo Marw Aveit er Vro Eit Birhinquin e Vihuo". Dioueliet e voe d'an [[31 a viz Gouhere]] [[1921]], luc’hskeudenn ha kartenn-bost<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=29554 Memorial Genweb]</ref>. * Monumant ar re varv (1914-1918) er vered, luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=113990 Memorial Genweb]</ref>. * Monumant nijourion ar [[Royal Air Force]] bet lazhet e miz [[C'hwevrer]] [[1943]], luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/diapos.php?dpt=56&id_source=993586 Memorial Genweb]</ref>. == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=20000 |passo1=5000 |passo2=2000 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2013 |bl10=2022 |p1=6404 |p2=7089 |p3=9565 |p4=13455 |p5=17637 |p6=18304 |p7=18455 |p8=17875 |p9=18039 |p10=18873 |mammenn=EBSSA }} <ref>{{fr}}"[[Le Télégramme]]", 22 a viz Kerzu 2009</ref> == Melestradurezh == == Tud == * [[Henri Dupuy de Lôme]] ([[1816]]-[[1885]]), bet ganet e Kastell Soe, ijinour ha politikour. * [[Louis Le Hunsec]] (1878-1954), arc'heskob katolik. * [[Yoann Gourcuff]], bet ganet d'an [[11 Gouere|11 a viz Gouere]] [[1986]], [[melldroader]]. * [[Élodie Guégan]], bet ganet d'an [[19 Kerzu|19 a viz Kerzu]] [[1985]], redourez. === Ardamezeg ar familhoù === {| class="wikitable" |[[Restr:De Bahuno.jpg|80px]] |'''du Bahuno''', Aotrounez Kermadehoa |''En sabel e vleiz tremenant en argant, leinet gant ur greskenn ivez en argant'' |- |[[Restr:Bennerven-d.jpg|80px]] |'''de Bénerven / Bennerven''' Aotrounez Kerbriant, Kerrest, he Kerguenel |''En argant e wezenn derv c'heotet, meziet en aour; e c'houezoc'h en gul tremenant war troad ar c'hef.'' |- |[[Restr:Le Puillon de Villéon.png|80px]] |'''le Puillon''' Aotrounez Kerroman |''E limestra e greskenn en argant, heuliet gant teir steredenn ivez en argant'' |} == Gevelliñ == {| class="wikitable" |- ! Bro ! Kêr ! Abaoe |- | [[Restr:Flag of Flanders.svg|border|25px]] [[Flandrez]] | [[Diksmuide]] | 1967 |- | [[Restr:Flag of Ireland.svg|border|25px]] [[Iwerzhon]] | [[Mainistir Fhear Maí]] | 2003 |- | [[Restr:Flag of Poland.svg|border |25px]] [[Polonia]] | [[Nowa Dęba]] | 2003 |} == Levrlennadur == * {{fr}}Michel Froger & Michel Pressensé : ''Armorial des communes du Morbihan''. 1999 * {{fr}}Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014 * {{br}}Erwan Vallerie : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995 ==Liammoù diavaez== *{{br}} [https://web.archive.org/web/20160307080438/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=56162 Plañvour war lec'hienn Geobreizh] {{commonscat|Ploemeur}} == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Planvour}} [[Rummad:Kumunioù ar Mor-Bihan]] [[Rummad:Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e 1790]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] [[Rummad:Nijvaoù al Luftwaffe e Breizh]] [[Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Nijerezioù SUA aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Bombezadegoù ar Re Gevredet e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Sankenn an Oriant]] [[Rummad: Plañvour]] 4br9xsvzzs9skuy7ofwz3i3iyze8zif 2192334 2192312 2026-06-03T10:01:21Z Kestenn 14086 /* Brezhoneg */ 2192334 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Plañvour | anvOfisiel = ''Plœmeur'' | skeudenn = Ploemeur - Mairie.jpg | alc'hwez = An ti-kêr. | ardamezioù = Blason ville fr Ploemeur (Morbihan).svg | bro = {{Bro-Gwened}} | departamant = {{Mor-Bihan}} | arondisamant = [[Arondisamant an Oriant|an Oriant]] | etrekumuniezh = [[An Oriant tolpad-kêrioù]] | bro velestradurel = [[Bro an Oriant]] | kanton = [[Kanton Plañvour|Plañvour]] <small>([[pennlec'h]])</small> | cp = 56270 | maer = Ronan Loas | amzer-gefridi = 2020-2032 | gorread = 39.72 | hedred = -3.4261 | ledred = 47.7372 | uk = 0 | ubi = -1 | ubr = 55 | lec'hienn web = {{fr}}[http://www.ploemeur.com www.ploemeur.com] }} [[Skeudenn:PlañvourKourgant.jpg|thumb|Kêriadenn Kourgant, war an aod, pannell gant ar stumm reizh.]] '''Plañvour''' a zo ur gumun eus [[Breizh]] e departamant ar [[Mor-Bihan]]. Pennlec'h [[kanton Plañvour]] eo. == Douaroniezh == Bras eo kumun Plañvour, ha meur a gêriadenn zo enni. *[[Gêrmeur]] *[[Kerroc'h]] *[[Lomener]] *[[Kourgant]] <gallery mode="packed"heights="140px"> PlañvourLomener.jpg|Korventenn e [[Lomener]], d'ar 1{{añ}} a viz Genver 2014. Planvour.jpg|Ar gumun gwelet ag an oabl. </gallery> * War aod ar [[Meurvor Atlantel]] emañ Plañvour. == Anv == * Erwan Vallerie ː '''Plueumur''', XII^vet; '''Pluemur''', XII^vet; '''Ploeumur''', XII^vet; '''Ploemer''', 1287; '''Ploemor''', 1323; '''Plemur''', 1327; '''Pleumour''', 1370; '''Ploemur''', 1380; '''Plemer''', 1382; '''Ploemur''', 1387; '''Ploesmeur''' ha '''Ploesmene''', 1428; '''Ploemeur''', 1453; '''Plouemur''', 1516; '''Plemur''', 1630; '''Plemur''', 1636 '''Gerdarzh''' == Ardamezioù == ''En glazur e lestr greet, goueliet ha flammet en aour war ur mor en argant, e gab en argant e deir brizhenn erminig en sabel''<br>• Sturienn : ''Douar ha mor'' == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Melestradurezh: krouet e voe kumun Plañvour e 1790; e [[Kanton Gwidel (1790)|kanton Gwidel]] hag e [[Bann Henbont]] e oa<ref>{{fr}}Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, ar Faoued, 2006, pajenn 260</ref>. E 1794 e voe tennet parrez Kergroaz eus kumun Plañvour, lakaet e voe e kumun [[an Oriant]]<ref>{{fr}}Jean-Louis Debauve, La Justice révolutionnaire dans le Morbihan, e ti an aozer, Pariz, 1965, pajennoù 294 ha 295 </ref>. Diskaret e voe Kanton Gwidel gant lezenn an ''8 pluviôse an IX'' ([[28 Genver|28 a viz Genver]] [[1801]]), dezhi an titl ''loi portant réduction du nombre de justices de paix''. Lakaet e voe kumun Plañvour e [[Kanton an Oriant-2]] e 1801 gant an hevelep lezenn<ref>{{fr}}[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=27085 Cassini - EHESS - Plañvour - Fichenn ar gumun]</ref>. Lakaet e oa bet en [[Arondisamant an Oriant]] krouet e 1800. === {{XXvet kantved}} === * Krouet e voe kumun [[Keriadoù]] d'an 18 a viz Ebrel 1901 ha kumun [[an Arvor]] d'an 2 a viz Ebrel 1925 diwar lodennoù eus kumun Plañvour<ref>{{fr}}Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, ar Faoued, 2006, pajennoù 14, 154 ha 260</ref>. ====[[Brezel-bed kentañ]]==== * Mervel a reas 238 gwaz eus ar gumun d'ar brezel, da lâret eo 2,34 % eus he foblañs e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?act=view&insee=56162&pays=France&dpt=56&idsource=29554&table=bp&lettre=&fusxx=&debut=0 Memorialgenweb] </ref>. ====[[Eil brezel-bed]]==== * Implijet ha brasaet e voe nijva ''Kerlin-Bastard'' gant al [[Luftwaffe (1933-1945)|Luftwaffe]] ([[aerlu]] [[alaman]])<ref>{{fr}}[http://www.absa3945.com/terrains%20bretagne/kerlin_bastard.html ABSA]</ref>; bombezet e voe gant ar [[Royal Air Force]] en noz etre an 9 hag an 10 ha d'an 11 a viz Du hag en noz etre an 8 hag an 9 a viz Kerzu 1940<ref>{{fr}}Eddy Florentin, ''Quand les Alliés bombardaient la France 1940-1945'', Embannadurioù Perrin, 1997, pajenn 26</ref>. * D'ar [[4 a viz C'hwevrer]] [[1943]] e kouezhas ur c'harr-nij ''Wellington III'' eus ar [[Royal Air Force]] e "Breuzent", lazhet e voe pevar eus e bemp nijour<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=993586&dpt=56 Memorialgenweb] </ref>. * D'ar [[6 a viz Meurzh]] [[1943]] e kouezhas ur c'harr-nij ''[[B-17]]'' eus [[aerlu]] [[SUA]] (''[[United States Army Air Forces]]'') e Plañvour, lazhet e voe tri nijour hag a oa en e vourzh, c'hwec'h nijour all a voe tapet gant an [[Alamagn|Alamaned]] hag unan all a zeuas a-benn da achap; d'ar [[1añ a viz Kerzu]] [[1944]] e kouezhas ur ''[[B-17]]'' all eus [[aerlu]] [[SUA]] er gumun, an dek nijour a voe tapet d'an [[Alamagn|Alamaned]]<ref>{{fr}}[http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Morbihan/pertes_usaaf_morbihan.html Pertes USAAF]</ref>. * E [[Sankenn an Oriant]] edo ar gumun<ref>{{fr}}[[Roger Leroux]], ''Le Morbihan en guerre 1939-1945'', Imprimerie de la Manutention, Mayenne, 1991, pajennoù 590 ha 591</ref>; dieubet e voe Plañvour d'an 10 a viz Mae 1945 goude emzaskoridigezh an Alamaned<ref>{{fr}}[[Roger Leroux]], ''Le Morbihan en guerre 1939-1945'', Imprimerie de la Manutention, Mayenne, 1991, pajenn 622 </ref>. == Brezhoneg == * D’an [[13 a viz C'hwevrer]] [[1938]] e savas ar c'huzul-kêr a-du gant kelenn brezhoneg er skolioù<ref>{{fr}}[http://histoiredeploemeur.fr/ ''Histoire de Ploemeur'']</ref>. * D’an [[18 a viz Ebrel]] [[2006]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'ar 16 a viz Mezheven [[2016]] e oa bet roet al label live 2 da gumum Plañvour. * D'ar 13 a viz Meurzh 2025 e oa bet roet al label live 3 da gumum Plañvour. === Deskadurezh === * E [[2014]] a oa bet krouet un hentad divyezhek e skol bublik ar gumun. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet er c'hlasoù divyezhek 119 skoliad (11,3 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>{{fr}}[https://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Kelenn]</ref>. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> Plañvouraleztoet01.jpg Plañvouraleztoet02.jpg </gallery> * Alez toet e Laode, Nevezoadvezh ar Maen, tro 2000 KJK. <gallery> IlizKatPlañvour.JPG|Ar savadur. PlañvourIlizkatolik.jpg|An diabarzh. PlañvourDelwennilizkatolik.jpg|Un delwenn. </gallery> * Iliz katolik ''Sant Pêr en Ereoù''. <gallery> ChapellantezAnnaPlañvour.JPG|Ar chapel. </gallery> * Chapel ''Santez Anna'', er vourc'h. * Monumant ar re varv e Leurgêr Nerzhioù ar Frañs dieub, "Er re zo Marw Aveit er Vro Eit Birhinquin e Vihuo". Dioueliet e voe d'an [[31 a viz Gouhere]] [[1921]], luc’hskeudenn ha kartenn-bost<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=29554 Memorial Genweb]</ref>. * Monumant ar re varv (1914-1918) er vered, luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=113990 Memorial Genweb]</ref>. * Monumant nijourion ar [[Royal Air Force]] bet lazhet e miz [[C'hwevrer]] [[1943]], luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/diapos.php?dpt=56&id_source=993586 Memorial Genweb]</ref>. == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=20000 |passo1=5000 |passo2=2000 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2013 |bl10=2022 |p1=6404 |p2=7089 |p3=9565 |p4=13455 |p5=17637 |p6=18304 |p7=18455 |p8=17875 |p9=18039 |p10=18873 |mammenn=EBSSA }} <ref>{{fr}}"[[Le Télégramme]]", 22 a viz Kerzu 2009</ref> == Melestradurezh == == Tud == * [[Henri Dupuy de Lôme]] ([[1816]]-[[1885]]), bet ganet e Kastell Soe, ijinour ha politikour. * [[Louis Le Hunsec]] (1878-1954), arc'heskob katolik. * [[Yoann Gourcuff]], bet ganet d'an [[11 Gouere|11 a viz Gouere]] [[1986]], [[melldroader]]. * [[Élodie Guégan]], bet ganet d'an [[19 Kerzu|19 a viz Kerzu]] [[1985]], redourez. === Ardamezeg ar familhoù === {| class="wikitable" |[[Restr:De Bahuno.jpg|80px]] |'''du Bahuno''', Aotrounez Kermadehoa |''En sabel e vleiz tremenant en argant, leinet gant ur greskenn ivez en argant'' |- |[[Restr:Bennerven-d.jpg|80px]] |'''de Bénerven / Bennerven''' Aotrounez Kerbriant, Kerrest, he Kerguenel |''En argant e wezenn derv c'heotet, meziet en aour; e c'houezoc'h en gul tremenant war troad ar c'hef.'' |- |[[Restr:Le Puillon de Villéon.png|80px]] |'''le Puillon''' Aotrounez Kerroman |''E limestra e greskenn en argant, heuliet gant teir steredenn ivez en argant'' |} == Gevelliñ == {| class="wikitable" |- ! Bro ! Kêr ! Abaoe |- | [[Restr:Flag of Flanders.svg|border|25px]] [[Flandrez]] | [[Diksmuide]] | 1967 |- | [[Restr:Flag of Ireland.svg|border|25px]] [[Iwerzhon]] | [[Mainistir Fhear Maí]] | 2003 |- | [[Restr:Flag of Poland.svg|border |25px]] [[Polonia]] | [[Nowa Dęba]] | 2003 |} == Levrlennadur == * {{fr}}Michel Froger & Michel Pressensé : ''Armorial des communes du Morbihan''. 1999 * {{fr}}Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014 * {{br}}Erwan Vallerie : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995 ==Liammoù diavaez== *{{br}} [https://web.archive.org/web/20160307080438/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=56162 Plañvour war lec'hienn Geobreizh] {{commonscat|Ploemeur}} == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Planvour}} [[Rummad:Kumunioù ar Mor-Bihan]] [[Rummad:Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e 1790]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] [[Rummad:Nijvaoù al Luftwaffe e Breizh]] [[Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Nijerezioù SUA aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Bombezadegoù ar Re Gevredet e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Sankenn an Oriant]] [[Rummad: Plañvour]] a2104r2v3059n6bbvk6iycry8gnjs8j 0 16080 2192329 2190121 2026-06-03T09:36:34Z Flo Goni 91190 2192329 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Brec'h | anvOfisiel = ''Brech'' | skeudenn = Stdegan.jpg | alc'hwez = Ekomirdi Sant-Degan. | ardamezioù = Blason ville fr Brech 56.svg | bro = [[Bro-Gwened]] | departamant = [[Mor-Bihan]] | arondisamant = [[Arondisamant an Oriant|an Oriant]] | etrekumuniezh = [[An Alre Kiberen Douar Atlantel]] | bro velestradurel = [[Bro an Alre]] | kanton = [[Kanton Pleuwigner|Pleuwigner]] | cp = 56400 | maer = Fabrice Robelet | amzer-gefridi = 2014-2026 | gorread = 40.86 | hedred = -2.99444444444 | ledred = 47.7213888889 | uk = 45 | ubi = 0 | ubr = 66 | lec'hienn web = [http://www.brech.fr/ www.brech.fr] }} '''Brec’h''' a zo ur gumun eus [[Breizh]] e [[kanton Pleuwigner]] e departamant ar [[Mor-Bihan]]. == Brezhoneg == ===Ya d'ar brezhoneg=== * D'ar 16 a viz Here [[2012]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'ar 14 a viz C'hwevrer [[2014]] e oa bet roet d'ar gumun al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 1. === Deskadurezh === * Klasoù divyezhek a zo er skol bublik abaoe [[1989]]. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet 55 skoliad er c'hlasoù divyezhek (13,9 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Distro-skol ar c’helenn divyezhek e 2019]</ref>. == Douaroniezh == <gallery> LochRiviereMorbihan.jpg|Al Loc'h, ar stêr a dremen dre Vrec'h. </gallery> * War lez al [[Loc'h (stêr)|Loc'h]] emañ Brec'h. == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Melestradurezh: krouet e voe ar gumun e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet e [[Kanton Pleuwigner (1790)|kanton Pleuwigner]]; e [[distrig an Alre]] e oa; miret ha brasaet e voe [[Kanton Pleuwigner|kanton Pleuwigner]] e 1801 gant al lezenn eus an ''8 pluviôse an IX'' ([[28 Genver|28 a viz Genver]] [[1801]]), dezhi an titl ''loi portant réduction du nombre de justices de paix''; lakaet e voe Brec'h en [[arondisamant an Oriant]] bet krouet e 1800<ref>Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, Ar Faoued, 2006, pajennoù 54 ha 284 </ref>{{,}}<ref>[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=5668 Cassini - EHESS - Brec'h - Fichenn ar gumun] </ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * 103 gwaz eus ar gumun a gollas o buhez abalamour d'ar brezel, da lâret eo 4,13 % eus he foblañs e 1911<ref>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56023&dpt=56&idsource=5766&table=bp01memorialgenweb - Monumant ar re varv] </ref>. * Fuzuilhet e voe ur milour breizhat ag ar gumun, bet soudardaet en Oriant, gant al Lu [[gall]] d'ar 19 a viz Meurzh 1917<ref>[[Ouest-France]], d'al Lun 4 a viz Du 2013, pajennoù "An Oriant" </ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * D'ar [[17 Mae|17 a viz Mae]] [[1943]] e kouezhas ur c'harr-nij ''[[B-17]]'' eus [[aerlu]] [[SUA]] (''[[United States Army Air Forces]]'') e Kerbeleg e Brec'h; lazhet e voe c'hwec'h nijour eus e baread, ar pevar nijour all a voe tapet d'an [[Wehrmacht|Alamaned]]<ref>[http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Morbihan/pertes_usaaf_morbihan.html Pertes USAAF] </ref>. * Mervel a reas pevarzek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56023&dpt=56&idsource=5766&table=bp01memorialgenweb - Monumant ar re varv] </ref>. ==== Brezelioù didrevadennañ ==== ===== [[Brezel Aljeria]] ===== * Ur gwaz a varvas<ref>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56023&dpt=56&idsource=5766&table=bp01memorialgenweb - Monumant ar re varv] </ref>. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> Brec'hChapelIntron-VariaarC'hras.jpg|Ar chapel. Brec'hKalvarlIntronVariaarC'hras.jpg|Ar c'halvar. Brec'h. Champ des Martyrs.gif|Park ar Verzherien Brec'h. Champ des martyrs - Chapelle.gif|Park ar Verzherien. Ar chapel </gallery> * Chapel ''Intron-Varia ar C'hras'', {{XVIvet}} kantved<ref>[http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00091054 Diellaoueg Mérimée] </ref>, ha kalvar e Trev-a-Vrec'h. * Monumant ar re varv. == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=7500 |passo1=1000 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2013 |bl10=2022 |p1=2922 |p2=2909 |p3=3079 |p4=3554 |p5=3990 |p6=4500 |p7=5945 |p8=6616 |p9=6754 |p10=7057 |mammenn=EBSSA }} == Melestradurezh == {{DilennadDeroù |Titl= Roll maered ar gumun}} {{DilennadBremañ |Deroù= 2014 |Penn= 2020 |Anv= Fabrice Robelet|Strollad= tu-dehou, distrollad|Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1989|Penn= 2014|Anv= Paul Baudic|Strollad= tu-kleiz, distrollad|Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1983|Penn= 1989|Anv= Raymond Le Blay|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1953|Penn= 1983|Anv= Paul Gauter|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1947|Penn= 1953|Anv= François Robic|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1935|Penn= 1947|Anv= Michel Auffret|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1919|Penn= 1934|Anv= François Robic|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1878|Penn= 1919|Anv= Joseph Le Boulch|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1878|Penn= 1878|Anv= Joseph Le Boulch|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1875|Penn= 1877|Anv= Joseph-Marie Le Boulch|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1874|Penn= 1875|Anv= Joseph-Marie Le Bourser|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1848|Penn= 1874|Anv= Joseph Le Boulch|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1837|Penn= 1848|Anv= Jean Le Boulch|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1833|Penn= 1837|Anv= Julien Gauter|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1830|Penn= 1833|Anv= François Coriton|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1816|Penn= 1830|Anv= Jean-Marie Le Guennec|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1796|Penn= 1816|Anv= Jean-Louis Marie Béard|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1792|Penn= 1794|Anv= Guy Le Germain|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1791|Penn= 1792|Anv= Michel Auffret|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1790|Penn= 1791|Anv= Julien Lorho|Strollad= |Karg= }} {{DilennadFedoù}} {{DilennadPenn}} == Tud == === Tud bet ganet eno === * [[Jorj Kadoudal (chouan)|Jorj Kadoudal]], penn chouan e-pad an [[Dispac'h gall]], [[1añ a viz Genver]] [[1771]]. * Joseph Marie Rio (28 a viz Mae 1886-19 a viz Meurzh 1917), soudard breizhat er [[72vet Rejimant Troadegiezh (lu gall)|72{{vet}} Rujumant Troadegiezh]], soudardaet en [[An Oriant|Oriant]], bet fuzuilhet evit bout «dilezet e bost dirak an enebour» gant al Lu [[gall]] e [[Somme-Yèvre]] ([[departamant gall|departamant]] [[Marne (departamant)|Marne]],[[Bro-C'hall]]) e-pad ar [[Brezel-bed kentañ]]<ref>[[Ouest-France]], d'al Lun 4 a viz Du 2013, pajennoù "An Oriant" </ref>{{,}}<ref>[http://www.memoiredeshommes.sga.defense.gouv.fr/fr/arkotheque/client/mdh/fusilles_premiere_guerre/detail_fiche.php?ref=2524582&debut=0 Mémoire des hommes]</ref>. == Brezhoneg == == Gevelliñ == == Liammoù diavaez == *{{br}} [http://www.geobreizh.com/breizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=56023 Brec'h war lec'hienn Geobreizh] == Notennoù ha dave == {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù ar Mor-Bihan]] [[Rummad:Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e 1790]] [[Rummad:Soudarded vreizhat bet fuzuilhet gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ]] [[Rummad:Nijerezioù SUA aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] kk4315rw1zrdxh3zqs0eynil4csv6m1 2192330 2192329 2026-06-03T09:41:17Z Flo Goni 91190 2192330 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Brec'h | anvOfisiel = ''Brech'' | skeudenn = Stdegan.jpg | alc'hwez = Ekomirdi Sant-Degan. | ardamezioù = Blason ville fr Brech 56.svg | bro = [[Bro-Gwened]] | departamant = [[Mor-Bihan]] | arondisamant = [[Arondisamant an Oriant|an Oriant]] | etrekumuniezh = [[An Alre Kiberen Douar Atlantel]] | bro velestradurel = [[Bro an Alre]] | kanton = [[Kanton Pleuwigner|Pleuwigner]] | cp = 56400 | maer = Fabrice Robelet | amzer-gefridi = 2014-2026 | gorread = 40.86 | hedred = -2.99444444444 | ledred = 47.7213888889 | uk = 45 | ubi = 0 | ubr = 66 | lec'hienn web = [http://www.brech.fr/ www.brech.fr] }} '''Brec’h''' a zo ur gumun eus [[Breizh]] e [[kanton Pleuwigner]] e departamant ar [[Mor-Bihan]]. == Brezhoneg == ===Ya d'ar brezhoneg=== * D'ar 16 a viz Here [[2012]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'ar 14 a viz C'hwevrer [[2014]] e oa bet roet d'ar gumun al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 1. === Deskadurezh === * Klasoù divyezhek a zo er skol bublik abaoe [[1989]]. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet 55 skoliad er c'hlasoù divyezhek (13,9 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Distro-skol ar c’helenn divyezhek e 2019]</ref>. == Douaroniezh == <gallery> LochRiviereMorbihan.jpg|Al Loc'h, ar stêr a dremen dre Vrec'h. </gallery> * War lez al [[Loc'h (stêr)|Loc'h]] emañ Brec'h. == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Melestradurezh: krouet e voe ar gumun e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet e [[Kanton Pleuwigner (1790)|kanton Pleuwigner]]; e [[distrig an Alre]] e oa; miret ha brasaet e voe [[Kanton Pleuwigner|kanton Pleuwigner]] e 1801 gant al lezenn eus an ''8 pluviôse an IX'' ([[28 Genver|28 a viz Genver]] [[1801]]), dezhi an titl ''loi portant réduction du nombre de justices de paix''; lakaet e voe Brec'h en [[arondisamant an Oriant]] bet krouet e 1800<ref>Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, Ar Faoued, 2006, pajennoù 54 ha 284 </ref>{{,}}<ref>[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=5668 Cassini - EHESS - Brec'h - Fichenn ar gumun] </ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * 103 gwaz eus ar gumun a gollas o buhez abalamour d'ar brezel, da lâret eo 4,13 % eus he foblañs e 1911<ref>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56023&dpt=56&idsource=5766&table=bp01memorialgenweb - Monumant ar re varv] </ref>. * Fuzuilhet e voe ur milour breizhat ag ar gumun, bet soudardaet en Oriant, gant al Lu [[gall]] d'ar 19 a viz Meurzh 1917<ref>[[Ouest-France]], d'al Lun 4 a viz Du 2013, pajennoù "An Oriant" </ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * D'ar [[17 Mae|17 a viz Mae]] [[1943]] e kouezhas ur c'harr-nij ''[[B-17]]'' eus [[aerlu]] [[SUA]] (''[[United States Army Air Forces]]'') e Kerbeleg e Brec'h; lazhet e voe c'hwec'h nijour eus e baread, ar pevar nijour all a voe tapet d'an [[Wehrmacht|Alamaned]]<ref>[http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Morbihan/pertes_usaaf_morbihan.html Pertes USAAF] </ref>. * Mervel a reas pevarzek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56023&dpt=56&idsource=5766&table=bp01memorialgenweb - Monumant ar re varv] </ref>. ==== Brezelioù didrevadennañ ==== ===== [[Brezel Aljeria]] ===== * Ur gwaz a varvas<ref>[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56023&dpt=56&idsource=5766&table=bp01memorialgenweb - Monumant ar re varv] </ref>. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> Brec'hChapelIntron-VariaarC'hras.jpg|Ar chapel. Brec'hKalvarlIntronVariaarC'hras.jpg|Ar c'halvar. Brec'h. Champ des Martyrs.gif|Park ar Verzherien Brec'h. Champ des martyrs - Chapelle.gif|Park ar Verzherien. Ar chapel </gallery> * Chapel ''Intron-Varia ar C'hras'', {{XVIvet}} kantved<ref>[http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=REF&VALUE_1=PA00091054 Diellaoueg Mérimée] </ref>, ha kalvar e Trev-a-Vrec'h. * Monumant ar re varv. == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=7500 |passo1=1000 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2013 |bl10=2022 |p1=2922 |p2=2909 |p3=3079 |p4=3554 |p5=3990 |p6=4500 |p7=5945 |p8=6616 |p9=6754 |p10=7057 |mammenn=EBSSA }} == Melestradurezh == {{DilennadDeroù |Titl= Roll maered ar gumun}} {{DilennadBremañ |Deroù= 2014 |Penn= 2020 |Anv= Fabrice Robelet|Strollad= tu-dehou, distrollad|Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1989|Penn= 2014|Anv= Paul Baudic|Strollad= tu-kleiz, distrollad|Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1983|Penn= 1989|Anv= Raymond Le Blay|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1953|Penn= 1983|Anv= Paul Gauter|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1947|Penn= 1953|Anv= François Robic|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1935|Penn= 1947|Anv= Michel Auffret|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1919|Penn= 1934|Anv= François Robic|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1878|Penn= 1919|Anv= Joseph Le Boulch|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1878|Penn= 1878|Anv= Joseph Le Boulch|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1875|Penn= 1877|Anv= Joseph-Marie Le Boulch|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1874|Penn= 1875|Anv= Joseph-Marie Le Bourser|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1848|Penn= 1874|Anv= Joseph Le Boulch|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1837|Penn= 1848|Anv= Jean Le Boulch|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1833|Penn= 1837|Anv= Julien Gauter|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1830|Penn= 1833|Anv= François Coriton|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1816|Penn= 1830|Anv= Jean-Marie Le Guennec|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1796|Penn= 1816|Anv= Jean-Louis Marie Béard|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1792|Penn= 1794|Anv= Guy Le Germain|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1791|Penn= 1792|Anv= Michel Auffret|Strollad= |Karg= }} {{Dilennad |Deroù= 1790|Penn= 1791|Anv= Julien Lorho|Strollad= |Karg= }} {{DilennadFedoù}} {{DilennadPenn}} == Tud == === Tud bet ganet eno === * [[Jorj Kadoudal (chouan)|Jorj Kadoudal]], penn chouan e-pad an [[Dispac'h gall]], [[1añ a viz Genver]] [[1771]]. * Joseph Marie Rio (28 a viz Mae 1886-19 a viz Meurzh 1917), soudard breizhat er [[72vet Rejimant Troadegiezh (lu gall)|72{{vet}} Rujumant Troadegiezh]], soudardaet en [[An Oriant|Oriant]], bet fuzuilhet evit bout «dilezet e bost dirak an enebour» gant al Lu [[gall]] e [[Somme-Yèvre]] ([[departamant gall|departamant]] [[Marne (departamant)|Marne]],[[Bro-C'hall]]) e-pad ar [[Brezel-bed kentañ]]<ref>[[Ouest-France]], d'al Lun 4 a viz Du 2013, pajennoù "An Oriant" </ref>{{,}}<ref>[http://www.memoiredeshommes.sga.defense.gouv.fr/fr/arkotheque/client/mdh/fusilles_premiere_guerre/detail_fiche.php?ref=2524582&debut=0 Mémoire des hommes]</ref>. == Brezhoneg == ==== Ya d'ar Brezhoneg ==== * D'an 1 a viz C'hwevrer [[2014]] e oa roet al live 1 d'ar gumun hag e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] da dizhout al live 2. == Gevelliñ == == Liammoù diavaez == *{{br}} [http://www.geobreizh.com/breizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=56023 Brec'h war lec'hienn Geobreizh] == Notennoù ha dave == {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù ar Mor-Bihan]] [[Rummad:Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e 1790]] [[Rummad:Soudarded vreizhat bet fuzuilhet gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ]] [[Rummad:Nijerezioù SUA aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] q1wriyzqqh06hb4km5o199t9jr86zn0 0 17270 2192313 2189954 2026-06-03T08:19:33Z Flo Goni 91190 2192313 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Rostrenenn | anvOfisiel = ''Rostrenen'' | skeudenn = Ti-Kêr Rostrenenn.JPG | alc'hwez = Ti-kêr Rostrenenn. | ardamezioù = Blason Rostrenen.svg | bro = {{Bro-Gerne}} | departamant = {{Aodoù-an-Arvor}} | arondisamant = [[Arondisamant Gwengamp|Gwengamp]] | etrekumuniezh = [[Kumuniezh kumunioù Kreiz Breizh]] | kanton = [[Kanton Rostrenenn|Rostrenenn]] | insee = 22266 | cp = 22110 | maer = Guillaume Robic | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2032]] | gorread = 32.17 | hedred = -3.318134 | ledred = 48.235436 | ubi = 152 | ubr = 262 | lec'hienn web = {{fr}} [http://www.rostrenen.fr Ti-kêr] }} '''Rostrenenn''' (distaget {{LFE|[(h)ʀosˈtʀen]}} ha {{LFE|[ˈ(h)ʀostʀen]}} er vro<ref>{{fr}} ''Nouvel atlas linguistique de la Basse-Bretagne'', 2001, kt 6.</ref>) zo ur [[kumun c'hall|gumun]] e [[departamant gall|departamant]] [[Aodoù-an-Arvor]] hag unan eus [[kêr]]ioù brasañ Kreiz Breizh, 3 132 a dud enni e [[2020]]. Ur barrez eus [[Eskopti Kerne|Eskopti kozh Kernev]] a-raok [[1790]] ha [[kêr-benn]] ar Vro [[Fisel]] eo. ==Anv== *Bernard Tanguy (1992) ː ''Rostrenen'', 1248 ; ''Rostraenen'', 1254 ; ''Rostrenen'',1262, 1267, 1269 ; ''Rostraenen'', 1270, 1285 ; ''Rostrenein'', 1294 ; ''Rostrenen'', 1296 ; ''Rostrainen'', 1317 ; ''Rostraenein'', ''c''. 1330 ; ''Rosdrenen'', 1368 ; ''Rostrenen'', 1535-1536. *''Rostraenen'' e oa en {{XIIIvet kantved}}<ref>{{fr}} Tanguy, Bernard. ''Les noms de lieux bretons – 1. Toponymie descriptive'', Studi n° 3. Rennes : Centre Régional de Recherche et de Documentation Pédagogiques, Septembre 1975, p. 79.</ref>. *Erwan Vallerie (1995) ː ''Rostrenen'', 1267 ; ''Rostroenen'', 1270 ; ''Rostrenein'', 1294 ; ''Rostrenan'', 1306 ; ''Rotrelen'', ''Rotrelan'', 1320 ; ''Rostrenen'', 1328 ; ''Rostrenan'', 1352 ; ''Rostrenen'', 1354, 1368 ; ''Rosdrenen'', 1368 ; ''Castro de Rostrelehen'' ? ; ''Rostraenen'', 1371 ; ''Rostrenan'', 1379 ; ''Rosternen'', 1536 ; ''Rostrenan'', 1593 ; ''Rosternan'', ''Rosternen'', 1636 ; ''Rosternen'', 1731. *Dont a rafe an anv-se eus "roz" (un dorgenn) ha "drez/drezenn" : torgenn an drez(enn).<ref>http://www.infobretagne.com/rostrenen.htm</ref> ==Douaroniezh == === Kumunioù amezek === {{Lec'hiadur kêr|kêr=''Rostrenenn''|gwalarn=[[Mêl-Karaez]]|norzh=[[Kergrist-Moeloù]]|biz=[[Plounevez-Kintin]]|kornôg=[[Groñvel]]|reter=[[Plougernevel]]|gevred=''[[Bonen]]'', [[Melioneg]]|su=[[Groñvel]], ''[[Bonen]]'', [[Melioneg]]|mervent=[[Groñvel]]|enklozadur=}} === Dezougen === * War al linenn [[Hent-houarn Karaez Loudieg|hent-houarn Karaez Loudieg]], serret, emañ Rostrenenn. [[Skeudenn:RB-Rostrenen.jpg|center|thumb|upright|An ti-gar]] ==Ardamezioù== {| |- |[[Restr:Blason Rostrenen.svg|60px]] | :''En erminoù e deir zreustell en gul'' *Sturienn : ''Oultre'' ("Uheloc'h bepred"), tiegezh Rostrenenn. |} ==Istor== ===Deroù=== E-pad ar prantad galian-ha-roman eo deuet Rostrenenn da vezañ ur c'hroashent asambles gant Karaez (Vorgium) abalamour d'ar [[marc'had]] dreist-holl. Dont a ra da vezañ ur [[kêriadenn|gêriadenn]] da vat pa vez savet ur [[kastell-kreñv|c'hastellig]] e koad-[[prenn]] e-kichen ur [[stank]]. An [[ti-kêr]] a vez kavet bremañ er plas-se. Ar c'hastellig-se a oa bet savet gant ur [[baron]] er {{VIIvet kantved}} goude Jezuz-Krist. ===Baronelezh ha kastell=== En {{XIvet kantved}} e voe savet un [[tour-meur]] e plas ar c'hastellig. Galloudus e teuas [[baronelezh]] Rostrenenn da vezañ d'ar mare-se pa oa e varon ([[Riwalon]] aet da senesal [[Breizh]] e [[1068]]). En em ledañ a rae levezon baronelezh Rostrenenn war pevar c'hanton betek an [[Dispac'h gall]] e [[1789]]. Ar c'hastell a oa kelc'hiet gant [[moger-difenn|mogerioù-difenn]] uhel hag gant ar stank bepred. Lod eus baroned Rostrenenn o deus bet ur pouez bras en istor: [[Jafrez Rostrenenn]] e-pad an [[Eizhvet kroaziadeg]] (en {{XIIIvet kantved}}), ar baron [[Pêr VI Rostrenn|Pêr VI]] hag a vrezele gant [[Beltram Gwesklin]] (e 1370) hag ar baron [[Pêr VIII]], [[letanant armeoù ar Roue|letanant an armeoù]] gall, ivez, a skarzhas ar [[Brezel Kant Vloaz|Saozon]] eus [[Frañs]] kuit gant [[Janed Ark]]. E [[1581]], Toussaint de Beaumanoir, mestr-kamp armeoù ar Roue ha baron Rostrenenn a greñvaas an tour-meur. E [[1592]], e-pad tri bloavezh e talc'has ar c'hastell ouzh an enebourien. Met en trede bloavezh e kouezhas ar c'hastell en e boull ha distrujet e voe evit na c'hellje ket bezañ implijet ken. Distrujet e oe da vat diwar urzh ar roue gall [[Herri IV a Vro-C'hall|Herri IV]] e [[1601]], dindan Elena Rostrenn, merc'h Toussaint. Ur c'hastell nevez evit an [[annez]] a voe savet gant un embregour o chom e [[Kemper]] diwar c'houlenn an dugez Elbeuf, baronez Rostrenenn en {{XVIIIvet kantved}}. Ar varoned ziwezhañ a chomas er c'hastell-se betek an [[Dispac'h gall]]. Un [[toull-bac'h]] a voe graet gantañ (evel Kampostal), [[ti an archerien]] a vo staliet e-barzh da c'houde. [[Tudjentil]] ar vro a voe toullbac'het er c'hastell e-pad an Dispac'h. E-pad labourioù [[kanol Naoned-Brest]] e servije ar c'hastell da bareañ ar brizonidi bolitikel, un [[ospital]] e oa d'ar mare-se. Implijet eo bet ivez evel skol ar merc'hed betek [[1935]], skoliatet e voent goude en ur savadur nevez: ar skol Édouard Herriot. Ar c'hastell en deus servijet evit bezañ skol an holl vugale e-pad an [[Eil brezel-bed]], dre ma oa ar c'h[[kommandantur]] e skol ar merc'hed. Ar peurrest eus ar c'hastell a zo bet distrujet evit sevel an [[ti-post]]. === {{XIXvet kantved}} === === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 109 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,55 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911<ref name="memorialgenweb.org">{{fr}} [http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=22266&dpt=22&idsource=20837&table=bp&maxligne=145 Monumant ar re varv - Memorial Genweb]</ref>; unan anezhe a voe lazhet e [[Bellefontaine]] e [[Belgia]] d'an [[22 a viz Eost]] [[Eost]] [[1914]]<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=6245904 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref> hag unan all e [[Boezinge]] e [[Flandrez]] [[Belgia]] d’an [[22 a viz Ebrel]] [[1915]]<ref>{{fr}} [https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=6571254 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. ==== [[Eil Brezel-bed]] ==== * Yuzevion a gavas repu e Rostrenenn e-pad ar brezel; unan anezhe, dimezet gant ur plac'h eus ar vro, a voe flatret ha serret, mervel a reas en [[Auschwitz]]; ur vamm hag he div blac'hig a c'hellas chom kuzhet betek an Dieubidigezh<ref>{{fr}} "Le Télégramme", 29 a viz Ebrel 2013</ref>. * Kemeret e voe 36 000 Lur en ti-post ha 100 000 Lur er ''Banque populaire'', gant tri ezel eus ar Rezistañs moarvat, d’ar 25 a viz Ebrel 1944, hervez danevell sizhuniek [[Titouroù Hollek]] [[Sant-Brieg]]<ref>{{fr}} Éric Rondel, ''En attendant le Débarquement en Bretagne du 15 août 1943 au 6 juin 1944'', pajenn 207, Dastumadenn ''Guerres et Conflits'', Embannadurioù Astoure, Pleherel, 2011</ref>. * Mervel a reas 25 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref name="memorialgenweb.org"/>. ==== Brezelioù didrevadennañ ==== ===== [[Brezel Indez-Sina]] ===== * Mervel a reas pevar milour eus ar gumun er [[Viêtnam]]. ===== [[Brezel Aljeria]] ===== * Mervel a reas ur soudard eus ar gumun. ===== [[Tchad]] ===== * [[Oberiadenn Tacaud]]: un adjudant eus ar gumun a varvas d’an [[29 a viz Genver]] [[1978]] e [[Faya Largeau]]<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=6373317 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. ==== Bonen ==== * E 1970 e voe staget kumun [[Bonen]] ouzh hini Rostrenenn. ===Diorroadur=== En em ledet eo ar gêr tro-dro d'ar c'hastell, dreist-holl war [[torgenn|dorgenn]] ar Minioù (263 metrad uhelder). A-raok an [[Dispac'h gall]] e veze [[korvo]]et ar [[koad|c'hoadeier]] a oa tro-war-dro, diorroet eo ar gêr dre-se. 900 annezad a oa da vare an [[Dispac'h gall]]. E [[1790]] e teu Rostrenenn da vezañ ur gumun. Gant al lezenn eus an 26 a viz C'hwevrer 1790 e voe lakaet Rostrenenn da benn ur [[bann]]<ref>{{fr}} J. B. Duverger, ''Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat'', Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.105</ref>. Krouet voe neuze un [[takad]] evit labourat an douar, Rostrenenn o vezañ e-kreiz. A-drugarez da ziorroadur ar c'hehentiñ e teu kêr da vezañ liammet ouzh an diavaez. Diorroet 'vez ar skoliata ivez, degas a ra skolidi ha studierien. Dont a ra da vezañ ur gêr [[artizanerezh|artizanel]] ha [[kenwerz]]hel. Da Veurzh e c'heller kavout ar [[marc'had]] e pep lec'h e kêr. Ur [[mediaoueg|vediaoueg]] brav-tre a zo bet savet e [[1993]]. ==Monumantoù ha traoù heverk== <gallery> Iliz Rostrenenn.JPG|An iliz katolik. Feunteun Rostrenenn.JPG|Ar feunteun. Chapel Lokmaria Rostrenenn.JPG|Chapel Lokmaria. Manoir de Campostal (1).jpg|Maner Kampostal. </gallery> * Iliz katolik ''Itron Varia an Draeneg'', savet er {{XIVvet}}-{{XVIIvet}}-{{XIXvet kantved}}. Bet chapel ar c'hastell-kreñv. * Feunteun ({{XVIvet kantved}}). * Chapel ''Sant Jakez'' ({{XVvet kantved}}). * Chapel Lokmaria ({{XVvet kantved}}). * Tiez kozh ({{XVIIvet kantved}}). * Maner Kampostal. * Monumant ar re varv el leurgêr e-kreiz ar vourc'h, luc'hskeudenn ha kartenn-bost<ref>{{fr}} [https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=20837 Memorial Genweb]</ref>. Dioueliet e voe d’an [[30 a viz Genver]] [[1921]]<ref>{{fr}} [https://monumentsmorts.univ-lille.fr/monument/7014/rostrenen-place/ Université de Lille]</ref>. * Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc'hskeudenn<ref>{{fr}} [https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=106798 Memorial Genweb]</ref>. == Poblañs == === Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 === {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=4000 |passo1=500 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2013 |bl9=2020 |p1=3554 |p2=3658 |p3=3875 |p4=3868 |p5=3664 |p6=3598 |p7=3397 |p8=3224 |p9=3132 |mammenn=EBSSA }} == Tud == === Tud bet ganet eno === * [[1761]] : [[Olivier Perrin]], [[engravour]] ha [[livouriezh|livour]]. * [[1855]] : [[Yann ar Fusteg]], drouiz-meur. * [[1857]] : [[Yann Vari Joanno]], saver pezhioù-c'hoari brezhonek. * [[1888]] : [[Eugène Bouché]], eskob [[Sant-Brieg]] ha Landreger. * [[1945]] : [[Marie-Renée Oget]], kannadez e Bodadenn Vroadel Pariz. * [[1956]] : [[Jañdo Robin]], skolaer ha stourmer politikel ha yezhel. * [[1958]] : [[Françoise Morvan]], skrivagnerez c'hallek. === Tud marvet eno === * [[1923]] : [[Filomena Kadored]], skrivagnerez vrezhonek. * [[1935]] : [[Yann Vari Joanno]], saver pezhioù c'hoari. * [[1973]] : [[Jules-Charles Le Bozec]], kizellour, d'ar [[24 a viz Here]]. * [[1986]] : [[Lomig Doniou]]. === Tud liammet ouzh Rostrenenn pe o deus bevet eno === *[[Christophe Honoré]], skrivagner ha den a sinema gallek. *[[Glenmor]], barzh ha kaner brezhonek ha gallek. *[[Gregor Rostren]]enn, geriadurour. *[[Pêr Bourdellez]], beleg ha skrivagner brezhonek. *[[Yann Talbot]], beleg ha skrivagner brezhonek. === Ardamezeg ar familhoù === {| |- |[[Restr:De Beaumanoir.gif|60px]] | :;Beaumanoir :Baroned ar barrez :''En glazur e unnek hanochenn en argant, 4, 3, 4.'' |- |[[Restr:Du Quélennec.gif|60px]] | :;du Quélenec :Baroned ar barrez :''En erminoù, e gab en gul karget gant teir flourdilizenn en aour'' |} ==Relijion== ===Burzhud miz Kerzu 1300 hag ar pirc'hirindedoù=== E miz Kerzu 1300 e vije bet kavet gant un den un [[delwenn]] eus ar [[Gwerc'hez Vari|Werc'hez Vari]] e-kreiz un [[draeneg]]. Pa voe lakaet an delwenn e chapel ar c'hastell e voe pirc'hirined o tont da azeuliñ Itron Varia an Draeneg. [[Pardon]] ar Werc'hez a vez dalc'het bep [[15 a viz Eost]]. ==Brezhoneg== ===Ya d'ar brezhoneg=== *D'an 13 a viz Gwengolo [[2004]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. *D'an 19 a viz Here [[2007]] e oa bet roet d'ar gumun al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 2. *D'an 9 a viz Mezheven [[2016]] e oa bet roet d'ar gumun al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 3. *D'an 5 a viz Ebrel [[2024]] a bet sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] da dizhout live 4. ===Deskadurezh=== * Ur skol divyezhek publik a zo eno abaoe [[1984]]. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet 92 skoliad er c'hlasoù divyezhek (32,1 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez) <ref>{{br}}[https://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Ofis Publik Ar Brezhoneg]</ref>. == Ar festival Fisel== [[Skeudenn:Drapeau de Rostrenen.svg|left|180px|thumb|Banniel Rostrenenn]] Ur festival anavezet e [[Breizh]] a-bezh a vez bep bloaz e Rostrenenn, hini an [[dañs fisel]] evel-just. E 2007, da skouer, e oa bet dalc'het ar 35vet festival fisel, etre an 23 betek ar 26 a viz Eost 2007. E [[1969]] e oa dalc'het kenstrivadeg kentañ an dañs Fisel e [[Loudieg]] hag ar bloaz war-lerc'h e [[Bonen]]. Ac'halehont e oa bet kaset da [[Mêl-Karaez|Vêl-Karaez]] e [[1972]], met re vihan e oa deuet da vezañ sal ar gumun evit an dañserien. Goude-se e oa bet kaset da Rostrenenn. Hengounel eo an dañs fisel e Rostrenenn ha tro-war-dro, e [[Groñvel]], e [[Plougernevel]], [[Plevin]], hag all. {{clr|left}} == Gevelliñ == *[[Ceann Toirc]], {{Iwerzhon}} *[[Le Morne-Rouge]], {{Martinik}} == Pennad kar == * [[Bonen]] == Liammoù diavaez == *{{fr}} [http://www.rostrenen.fr Lec'hienn kumun Rostrenenn] *{{br}} [https://www.geobreizh.bzh/br/?s=Rostrenen Rostrenenn war lec'hienn Geobreizh] *{{fr}} [http://www.fisel.org/ Lec'hienn Festival Fisel] *{{fr}} [https://abp.bzh/rostrenenn-en-tete-de-course-8369 Rostrenenn hag ar brezhoneg, pennad ABP (25/10/2007)] == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù Aodoù-an-Arvor]] [[Rummad:Kumunioù Kerne]] [[Rummad:Pennlec'hioù distrigoù Breizh]] [[Rummad:Argant tapet e tiez-post Aodoù-an-Hanternoz gant tud eus ar Rezistañs]] 7c6spw0zdbzvyiwsn9ednuhlhj9a55e 2192335 2192313 2026-06-03T10:02:26Z Kestenn 14086 /* Ya d'ar brezhoneg */ 2192335 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Rostrenenn | anvOfisiel = ''Rostrenen'' | skeudenn = Ti-Kêr Rostrenenn.JPG | alc'hwez = Ti-kêr Rostrenenn. | ardamezioù = Blason Rostrenen.svg | bro = {{Bro-Gerne}} | departamant = {{Aodoù-an-Arvor}} | arondisamant = [[Arondisamant Gwengamp|Gwengamp]] | etrekumuniezh = [[Kumuniezh kumunioù Kreiz Breizh]] | kanton = [[Kanton Rostrenenn|Rostrenenn]] | insee = 22266 | cp = 22110 | maer = Guillaume Robic | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2032]] | gorread = 32.17 | hedred = -3.318134 | ledred = 48.235436 | ubi = 152 | ubr = 262 | lec'hienn web = {{fr}} [http://www.rostrenen.fr Ti-kêr] }} '''Rostrenenn''' (distaget {{LFE|[(h)ʀosˈtʀen]}} ha {{LFE|[ˈ(h)ʀostʀen]}} er vro<ref>{{fr}} ''Nouvel atlas linguistique de la Basse-Bretagne'', 2001, kt 6.</ref>) zo ur [[kumun c'hall|gumun]] e [[departamant gall|departamant]] [[Aodoù-an-Arvor]] hag unan eus [[kêr]]ioù brasañ Kreiz Breizh, 3 132 a dud enni e [[2020]]. Ur barrez eus [[Eskopti Kerne|Eskopti kozh Kernev]] a-raok [[1790]] ha [[kêr-benn]] ar Vro [[Fisel]] eo. ==Anv== *Bernard Tanguy (1992) ː ''Rostrenen'', 1248 ; ''Rostraenen'', 1254 ; ''Rostrenen'',1262, 1267, 1269 ; ''Rostraenen'', 1270, 1285 ; ''Rostrenein'', 1294 ; ''Rostrenen'', 1296 ; ''Rostrainen'', 1317 ; ''Rostraenein'', ''c''. 1330 ; ''Rosdrenen'', 1368 ; ''Rostrenen'', 1535-1536. *''Rostraenen'' e oa en {{XIIIvet kantved}}<ref>{{fr}} Tanguy, Bernard. ''Les noms de lieux bretons – 1. Toponymie descriptive'', Studi n° 3. Rennes : Centre Régional de Recherche et de Documentation Pédagogiques, Septembre 1975, p. 79.</ref>. *Erwan Vallerie (1995) ː ''Rostrenen'', 1267 ; ''Rostroenen'', 1270 ; ''Rostrenein'', 1294 ; ''Rostrenan'', 1306 ; ''Rotrelen'', ''Rotrelan'', 1320 ; ''Rostrenen'', 1328 ; ''Rostrenan'', 1352 ; ''Rostrenen'', 1354, 1368 ; ''Rosdrenen'', 1368 ; ''Castro de Rostrelehen'' ? ; ''Rostraenen'', 1371 ; ''Rostrenan'', 1379 ; ''Rosternen'', 1536 ; ''Rostrenan'', 1593 ; ''Rosternan'', ''Rosternen'', 1636 ; ''Rosternen'', 1731. *Dont a rafe an anv-se eus "roz" (un dorgenn) ha "drez/drezenn" : torgenn an drez(enn).<ref>http://www.infobretagne.com/rostrenen.htm</ref> ==Douaroniezh == === Kumunioù amezek === {{Lec'hiadur kêr|kêr=''Rostrenenn''|gwalarn=[[Mêl-Karaez]]|norzh=[[Kergrist-Moeloù]]|biz=[[Plounevez-Kintin]]|kornôg=[[Groñvel]]|reter=[[Plougernevel]]|gevred=''[[Bonen]]'', [[Melioneg]]|su=[[Groñvel]], ''[[Bonen]]'', [[Melioneg]]|mervent=[[Groñvel]]|enklozadur=}} === Dezougen === * War al linenn [[Hent-houarn Karaez Loudieg|hent-houarn Karaez Loudieg]], serret, emañ Rostrenenn. [[Skeudenn:RB-Rostrenen.jpg|center|thumb|upright|An ti-gar]] ==Ardamezioù== {| |- |[[Restr:Blason Rostrenen.svg|60px]] | :''En erminoù e deir zreustell en gul'' *Sturienn : ''Oultre'' ("Uheloc'h bepred"), tiegezh Rostrenenn. |} ==Istor== ===Deroù=== E-pad ar prantad galian-ha-roman eo deuet Rostrenenn da vezañ ur c'hroashent asambles gant Karaez (Vorgium) abalamour d'ar [[marc'had]] dreist-holl. Dont a ra da vezañ ur [[kêriadenn|gêriadenn]] da vat pa vez savet ur [[kastell-kreñv|c'hastellig]] e koad-[[prenn]] e-kichen ur [[stank]]. An [[ti-kêr]] a vez kavet bremañ er plas-se. Ar c'hastellig-se a oa bet savet gant ur [[baron]] er {{VIIvet kantved}} goude Jezuz-Krist. ===Baronelezh ha kastell=== En {{XIvet kantved}} e voe savet un [[tour-meur]] e plas ar c'hastellig. Galloudus e teuas [[baronelezh]] Rostrenenn da vezañ d'ar mare-se pa oa e varon ([[Riwalon]] aet da senesal [[Breizh]] e [[1068]]). En em ledañ a rae levezon baronelezh Rostrenenn war pevar c'hanton betek an [[Dispac'h gall]] e [[1789]]. Ar c'hastell a oa kelc'hiet gant [[moger-difenn|mogerioù-difenn]] uhel hag gant ar stank bepred. Lod eus baroned Rostrenenn o deus bet ur pouez bras en istor: [[Jafrez Rostrenenn]] e-pad an [[Eizhvet kroaziadeg]] (en {{XIIIvet kantved}}), ar baron [[Pêr VI Rostrenn|Pêr VI]] hag a vrezele gant [[Beltram Gwesklin]] (e 1370) hag ar baron [[Pêr VIII]], [[letanant armeoù ar Roue|letanant an armeoù]] gall, ivez, a skarzhas ar [[Brezel Kant Vloaz|Saozon]] eus [[Frañs]] kuit gant [[Janed Ark]]. E [[1581]], Toussaint de Beaumanoir, mestr-kamp armeoù ar Roue ha baron Rostrenenn a greñvaas an tour-meur. E [[1592]], e-pad tri bloavezh e talc'has ar c'hastell ouzh an enebourien. Met en trede bloavezh e kouezhas ar c'hastell en e boull ha distrujet e voe evit na c'hellje ket bezañ implijet ken. Distrujet e oe da vat diwar urzh ar roue gall [[Herri IV a Vro-C'hall|Herri IV]] e [[1601]], dindan Elena Rostrenn, merc'h Toussaint. Ur c'hastell nevez evit an [[annez]] a voe savet gant un embregour o chom e [[Kemper]] diwar c'houlenn an dugez Elbeuf, baronez Rostrenenn en {{XVIIIvet kantved}}. Ar varoned ziwezhañ a chomas er c'hastell-se betek an [[Dispac'h gall]]. Un [[toull-bac'h]] a voe graet gantañ (evel Kampostal), [[ti an archerien]] a vo staliet e-barzh da c'houde. [[Tudjentil]] ar vro a voe toullbac'het er c'hastell e-pad an Dispac'h. E-pad labourioù [[kanol Naoned-Brest]] e servije ar c'hastell da bareañ ar brizonidi bolitikel, un [[ospital]] e oa d'ar mare-se. Implijet eo bet ivez evel skol ar merc'hed betek [[1935]], skoliatet e voent goude en ur savadur nevez: ar skol Édouard Herriot. Ar c'hastell en deus servijet evit bezañ skol an holl vugale e-pad an [[Eil brezel-bed]], dre ma oa ar c'h[[kommandantur]] e skol ar merc'hed. Ar peurrest eus ar c'hastell a zo bet distrujet evit sevel an [[ti-post]]. === {{XIXvet kantved}} === === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 109 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,55 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911<ref name="memorialgenweb.org">{{fr}} [http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=22266&dpt=22&idsource=20837&table=bp&maxligne=145 Monumant ar re varv - Memorial Genweb]</ref>; unan anezhe a voe lazhet e [[Bellefontaine]] e [[Belgia]] d'an [[22 a viz Eost]] [[Eost]] [[1914]]<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=6245904 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref> hag unan all e [[Boezinge]] e [[Flandrez]] [[Belgia]] d’an [[22 a viz Ebrel]] [[1915]]<ref>{{fr}} [https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=6571254 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. ==== [[Eil Brezel-bed]] ==== * Yuzevion a gavas repu e Rostrenenn e-pad ar brezel; unan anezhe, dimezet gant ur plac'h eus ar vro, a voe flatret ha serret, mervel a reas en [[Auschwitz]]; ur vamm hag he div blac'hig a c'hellas chom kuzhet betek an Dieubidigezh<ref>{{fr}} "Le Télégramme", 29 a viz Ebrel 2013</ref>. * Kemeret e voe 36 000 Lur en ti-post ha 100 000 Lur er ''Banque populaire'', gant tri ezel eus ar Rezistañs moarvat, d’ar 25 a viz Ebrel 1944, hervez danevell sizhuniek [[Titouroù Hollek]] [[Sant-Brieg]]<ref>{{fr}} Éric Rondel, ''En attendant le Débarquement en Bretagne du 15 août 1943 au 6 juin 1944'', pajenn 207, Dastumadenn ''Guerres et Conflits'', Embannadurioù Astoure, Pleherel, 2011</ref>. * Mervel a reas 25 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref name="memorialgenweb.org"/>. ==== Brezelioù didrevadennañ ==== ===== [[Brezel Indez-Sina]] ===== * Mervel a reas pevar milour eus ar gumun er [[Viêtnam]]. ===== [[Brezel Aljeria]] ===== * Mervel a reas ur soudard eus ar gumun. ===== [[Tchad]] ===== * [[Oberiadenn Tacaud]]: un adjudant eus ar gumun a varvas d’an [[29 a viz Genver]] [[1978]] e [[Faya Largeau]]<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=6373317 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. ==== Bonen ==== * E 1970 e voe staget kumun [[Bonen]] ouzh hini Rostrenenn. ===Diorroadur=== En em ledet eo ar gêr tro-dro d'ar c'hastell, dreist-holl war [[torgenn|dorgenn]] ar Minioù (263 metrad uhelder). A-raok an [[Dispac'h gall]] e veze [[korvo]]et ar [[koad|c'hoadeier]] a oa tro-war-dro, diorroet eo ar gêr dre-se. 900 annezad a oa da vare an [[Dispac'h gall]]. E [[1790]] e teu Rostrenenn da vezañ ur gumun. Gant al lezenn eus an 26 a viz C'hwevrer 1790 e voe lakaet Rostrenenn da benn ur [[bann]]<ref>{{fr}} J. B. Duverger, ''Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat'', Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.105</ref>. Krouet voe neuze un [[takad]] evit labourat an douar, Rostrenenn o vezañ e-kreiz. A-drugarez da ziorroadur ar c'hehentiñ e teu kêr da vezañ liammet ouzh an diavaez. Diorroet 'vez ar skoliata ivez, degas a ra skolidi ha studierien. Dont a ra da vezañ ur gêr [[artizanerezh|artizanel]] ha [[kenwerz]]hel. Da Veurzh e c'heller kavout ar [[marc'had]] e pep lec'h e kêr. Ur [[mediaoueg|vediaoueg]] brav-tre a zo bet savet e [[1993]]. ==Monumantoù ha traoù heverk== <gallery> Iliz Rostrenenn.JPG|An iliz katolik. Feunteun Rostrenenn.JPG|Ar feunteun. Chapel Lokmaria Rostrenenn.JPG|Chapel Lokmaria. Manoir de Campostal (1).jpg|Maner Kampostal. </gallery> * Iliz katolik ''Itron Varia an Draeneg'', savet er {{XIVvet}}-{{XVIIvet}}-{{XIXvet kantved}}. Bet chapel ar c'hastell-kreñv. * Feunteun ({{XVIvet kantved}}). * Chapel ''Sant Jakez'' ({{XVvet kantved}}). * Chapel Lokmaria ({{XVvet kantved}}). * Tiez kozh ({{XVIIvet kantved}}). * Maner Kampostal. * Monumant ar re varv el leurgêr e-kreiz ar vourc'h, luc'hskeudenn ha kartenn-bost<ref>{{fr}} [https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=20837 Memorial Genweb]</ref>. Dioueliet e voe d’an [[30 a viz Genver]] [[1921]]<ref>{{fr}} [https://monumentsmorts.univ-lille.fr/monument/7014/rostrenen-place/ Université de Lille]</ref>. * Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc'hskeudenn<ref>{{fr}} [https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=106798 Memorial Genweb]</ref>. == Poblañs == === Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 === {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=4000 |passo1=500 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2013 |bl9=2020 |p1=3554 |p2=3658 |p3=3875 |p4=3868 |p5=3664 |p6=3598 |p7=3397 |p8=3224 |p9=3132 |mammenn=EBSSA }} == Tud == === Tud bet ganet eno === * [[1761]] : [[Olivier Perrin]], [[engravour]] ha [[livouriezh|livour]]. * [[1855]] : [[Yann ar Fusteg]], drouiz-meur. * [[1857]] : [[Yann Vari Joanno]], saver pezhioù-c'hoari brezhonek. * [[1888]] : [[Eugène Bouché]], eskob [[Sant-Brieg]] ha Landreger. * [[1945]] : [[Marie-Renée Oget]], kannadez e Bodadenn Vroadel Pariz. * [[1956]] : [[Jañdo Robin]], skolaer ha stourmer politikel ha yezhel. * [[1958]] : [[Françoise Morvan]], skrivagnerez c'hallek. === Tud marvet eno === * [[1923]] : [[Filomena Kadored]], skrivagnerez vrezhonek. * [[1935]] : [[Yann Vari Joanno]], saver pezhioù c'hoari. * [[1973]] : [[Jules-Charles Le Bozec]], kizellour, d'ar [[24 a viz Here]]. * [[1986]] : [[Lomig Doniou]]. === Tud liammet ouzh Rostrenenn pe o deus bevet eno === *[[Christophe Honoré]], skrivagner ha den a sinema gallek. *[[Glenmor]], barzh ha kaner brezhonek ha gallek. *[[Gregor Rostren]]enn, geriadurour. *[[Pêr Bourdellez]], beleg ha skrivagner brezhonek. *[[Yann Talbot]], beleg ha skrivagner brezhonek. === Ardamezeg ar familhoù === {| |- |[[Restr:De Beaumanoir.gif|60px]] | :;Beaumanoir :Baroned ar barrez :''En glazur e unnek hanochenn en argant, 4, 3, 4.'' |- |[[Restr:Du Quélennec.gif|60px]] | :;du Quélenec :Baroned ar barrez :''En erminoù, e gab en gul karget gant teir flourdilizenn en aour'' |} ==Relijion== ===Burzhud miz Kerzu 1300 hag ar pirc'hirindedoù=== E miz Kerzu 1300 e vije bet kavet gant un den un [[delwenn]] eus ar [[Gwerc'hez Vari|Werc'hez Vari]] e-kreiz un [[draeneg]]. Pa voe lakaet an delwenn e chapel ar c'hastell e voe pirc'hirined o tont da azeuliñ Itron Varia an Draeneg. [[Pardon]] ar Werc'hez a vez dalc'het bep [[15 a viz Eost]]. ==Brezhoneg== ===Ya d'ar brezhoneg=== *D'an 13 a viz Gwengolo [[2004]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. *D'an 19 a viz Here [[2007]] e oa bet roet d'ar gumun al live 2. *D'an 9 a viz Mezheven [[2016]] e oa bet roet d'ar gumun al live 3. *D'an 5 a viz Ebrel [[2024]] a bet sinet ar garta Ya d'ar brezhoneg da dizhout al live 4. ===Deskadurezh=== * Ur skol divyezhek publik a zo eno abaoe [[1984]]. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet 92 skoliad er c'hlasoù divyezhek (32,1 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez) <ref>{{br}}[https://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Ofis Publik Ar Brezhoneg]</ref>. == Ar festival Fisel== [[Skeudenn:Drapeau de Rostrenen.svg|left|180px|thumb|Banniel Rostrenenn]] Ur festival anavezet e [[Breizh]] a-bezh a vez bep bloaz e Rostrenenn, hini an [[dañs fisel]] evel-just. E 2007, da skouer, e oa bet dalc'het ar 35vet festival fisel, etre an 23 betek ar 26 a viz Eost 2007. E [[1969]] e oa dalc'het kenstrivadeg kentañ an dañs Fisel e [[Loudieg]] hag ar bloaz war-lerc'h e [[Bonen]]. Ac'halehont e oa bet kaset da [[Mêl-Karaez|Vêl-Karaez]] e [[1972]], met re vihan e oa deuet da vezañ sal ar gumun evit an dañserien. Goude-se e oa bet kaset da Rostrenenn. Hengounel eo an dañs fisel e Rostrenenn ha tro-war-dro, e [[Groñvel]], e [[Plougernevel]], [[Plevin]], hag all. {{clr|left}} == Gevelliñ == *[[Ceann Toirc]], {{Iwerzhon}} *[[Le Morne-Rouge]], {{Martinik}} == Pennad kar == * [[Bonen]] == Liammoù diavaez == *{{fr}} [http://www.rostrenen.fr Lec'hienn kumun Rostrenenn] *{{br}} [https://www.geobreizh.bzh/br/?s=Rostrenen Rostrenenn war lec'hienn Geobreizh] *{{fr}} [http://www.fisel.org/ Lec'hienn Festival Fisel] *{{fr}} [https://abp.bzh/rostrenenn-en-tete-de-course-8369 Rostrenenn hag ar brezhoneg, pennad ABP (25/10/2007)] == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù Aodoù-an-Arvor]] [[Rummad:Kumunioù Kerne]] [[Rummad:Pennlec'hioù distrigoù Breizh]] [[Rummad:Argant tapet e tiez-post Aodoù-an-Hanternoz gant tud eus ar Rezistañs]] q2sfevnghn47521lmrwnnb8tpl0yvjv 0 17365 2192322 2190083 2026-06-03T09:16:50Z Flo Goni 91190 /* Ya d'ar brezhoneg */ 2192322 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Bruz | anvYezh = Brutz | Yezh = gallaouek | anvOfisiel = Bruz | skeudenn = Bruz Boël.jpg | alc'hwez = Ar Boel. | ardamezioù = Blason ville fr Bruz (Ille-et-Vilaine).svg | bro = [[Bro-Roazhon]] | departamant = [[Il-ha-Gwilen]] | arondisamant = [[Arondisamant Roazhon|Roazhon]] | kanton = [[Kanton Bruz|Bruz]] <small>(''[[pennlec'h]]'')</small> | etrekumuniezh = [[Roazhon Meurgêr]] | bro velestradurel = [[Bro Roazhon (Voynet)|Bro Roazhon]] | maer = Philippe Salmon | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 29.95 | hedred = -1.7459 | ledred = 48.0246 | uk = | ubi = 12 | ubr = 99 }} '''Bruz''' a zo ur [[kumun c'hall|gumun]] eus [[Breizh]] e [[departamant gall|departamant]] [[Il-ha-Gwilen]]. == Douaroniezh == Ar [[Sec'h]] a gember gant ar [[Gwilen]] e Bruz. == Anv == === Stummoù skrivet === * Ogée (1780) : "'''Brutz'''''. Ar barrez se e oa anvet gwechal'' '''Saint-Armel'''". * Marteville et Varin (1843) : '''Brutz'''. * Erwan Vallerie (1995) : "'''Brud''''', 1066;'' '''Breuth''''', 1084;'' '''Bruxa''''', 1164;'' '''Breuz''''', 1247;'' '''Brutz''''', 1779''". * Hervé Abalain (2000) : "'''Brud''' ''e 1067,'' '''Bruxa''' ''e 1164"'' * Daniel Delattre (2004) : "'''Breud''' ''meneget e-kerzh XIè''". === Gerdarzh === * Hervé Abalain (2000) : « kinnig a ra da dostaat ouzh ar galianek ''brucos / brucus'', brug ». * Dauzat et Rostaing (1960-1978) : « ''pourrait être un'' *brucius'', dérivé du gaulois'' brucus'', bruyère. Voir Bruch'' ». * Embannadurioù Flohic : « ''de bruyère ou du nom celtique'' brug'', "buisson", ou, par déformation, de'' breiz'', "Bretagne'' ». == Ardamezioù == ''"benet etre gwad ha sabel, ur c'houwifrell kommek en glazur, balirant war al lodennadur; ar c'hentañ karget gant ur vroennenn brug geotet, an eil gant ur groaz brezel 1939-1945 gant ur steredenn en arc'hant alaouret; e gab en erminoù"'' == Brezhoneg == * 4,5 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek<ref>Jean-Yves Le Moing, ''Les noms de lieux bretons de Haute-Bretagne'', Coop Breizh, 1990, p. 335</ref>. === Ya d'ar brezhoneg === * D'ar 4 a viz Gouere [[2011]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'ar 24 a viz Gwengolo [[2024]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg|Ya d'ar Brezhoneg]] da dizhout live 1. === Deskadurezh === * Klasoù divyezhek a zo eno abaoe [[2003]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110427021543/http://divyezh.bruz.free.fr/ ''Div Yezh Bruz'']</ref>. * E distro-skol 2025 e oa 116 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (6,9 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Distro-skol ar c’helenn divyezhek]</ref> === Prizioù dazont ar brezhoneg === * E 2012 e oa bet roet da di-kêr Bruz priz kentañ "Prizioù dazont ar brezhoneg", rummad “Strollegezhioù” gant [[Ofis Publik ar Brezhoneg]]. == Istor == * Sonj e vez ha penn-lec'h kentañ en em gave e Sant-Armel<ref>J.B. Ogée. 1780</ref> Cheñchet e vije plas dezhañ goude tan 1529.<ref>Marteville & Varin, 1843</ref>. === XVIvet kantved === * Er bloaz 1529, daou ofiser an arme saoz staliet Bruz e oant lazhet gant kouerien ar vro e-keit e oant o vale. Adalek an deiz war-lerc'h ar soudarded a lakas o krabanoù war ar vuntrerien, e grougas tri anezhi, hag a lakas tan e-barzh ar bourg<ref>Ogée. ''op. cit.''</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas trizek 110 gwaz ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lâret eo 3,91% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911<ref name="memorialgenweb.org">{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=75388] Monumant ar re varv - Memorial Genweb</ref>. ==== [[Eil Brezel-bed]] ==== * Mervel a reas trizek den eus ar gumun abalamour d'ar brezel, hep kontañ an dud nann-soudard marvet abalamour d'ar bombezadeg c'hoarvezet e 1944<ref name="memorialgenweb.org"/>. * D'ar [[4 Du|4 a viz Du]] [[1943]] e kouezhas un nijerez ''[[Junkers Ju 88]]D-1'' eus an [[aerlu]] [[alaman]] (''[[Luftwaffe (1933-1945)|Luftwaffe]]'') gant pevar nijour en e vourzh e "Pierrefitte" e Bruz; lazhet e voe he fevar nijour, douaret int e [[Huisnes-sur-Mer|Mont-de-Huisnes]]{{fr}}<ref>[http://www.absa3945.com/airfield/pertesluftwaffe.html Pertes Luftwaffe]</ref>. * Bombezet e voe Bruz d'ar sul [[7 Mae|7 a viz Mae]] [[1944]] gant ar [[Royal Air Force]] ([[aerlu]] ar [[Rouantelezh-Unanet]]): 183 den nann-soudard a voe lazhet er vourc'h<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=12066]</ref>. An deiz se e oa sul komunion bras (pask kentañ).[[Restr:Bruz. Eglise. Après bombardement.jpg|thumb|Dismantroù ar gêr hag an iliz goude bombezadeg.]] * D'ar [[7 Mezheven|7 a viz Even]] [[1944]] e kouezhas ur c'harr-nij ''[[B-24]]H'' (anvet "Box Car", marilhet 42-52624 ha kodet R5-M) eus [[aerlu]] [[SUA]] (''[[United States Army Air Forces]]'') e "La Rabine" e Bruz; seizh nijour a voe lazhet (pemp anezhe a zo douaret e ''[[Brittany American Cemetery]]'' e [[Montjoie-Saint-Martin]] e departamant [[Manche]] e [[Bro-C'hall]]), an tri all –daou anezhe a oa bet gloazet– a voe tapet d'an [[Alamagn|Alamaned]]<ref>{{fr}}[http://www.absa3945.com/airfield/pertesusaaf.html Pertes USAAF]</ref>. ==== Trevadennoù ==== * [[Brezel Indez-Sina]]: c'hwec'h soudard a varvas. * [[Brezel Aljeria]]: ur milour a varvas. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> Restr:Bruz - Cicé - ruines château 03.jpg|Dismantroù kastell Cicé Restr:Bruz-bombe.png|Bombezenn bombezadeg 1944 Restr:Moulin du Boël, Bruz, France.jpg|Milin Boel </gallery> == Emdroadur ar boblañs abaoe 1793 == <div class="center"> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:700 height:500 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:20000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1793 text:1793 bar:1800 bar:1806 bar:1821 bar:1831 bar:1836 text:1836 bar:1841 bar:1846 bar:1851 bar:1856 bar:1861 text:1861 bar:1866 bar:1872 bar:1876 bar:1881 bar:1886 text:1886 bar:1891 bar:1896 bar:1901 bar:1906 bar:1911 text:1911 bar:1921 bar:1926 bar:1931 bar:1936 bar:1946 text:1946 bar:1954 bar:1962 bar:1968 bar:1975 bar:1982 text:1982 bar:1990 bar:1999 bar:2006 bar:2007 bar:2013 bar:2017 text:2017 PlotData= color:barra width:14 align:left bar:1793 from:0 till: 2307 bar:1800 from:0 till: 2173 bar:1806 from:0 till: 2048 bar:1821 from:0 till: 2198 bar:1831 from:0 till: 2280 bar:1836 from:0 till: 2233 bar:1841 from:0 till: 2409 bar:1846 from:0 till: 2460 bar:1851 from:0 till: 2458 bar:1856 from:0 till: 2530 bar:1861 from:0 till: 2677 bar:1866 from:0 till: 3006 bar:1872 from:0 till: 2836 bar:1876 from:0 till: 2828 bar:1881 from:0 till: 3003 bar:1886 from:0 till: 3126 bar:1891 from:0 till: 3432 bar:1896 from:0 till: 3503 bar:1901 from:0 till: 3455 bar:1906 from:0 till: 2864 bar:1911 from:0 till: 2909 bar:1921 from:0 till: 2751 bar:1926 from:0 till: 2664 bar:1931 from:0 till: 2900 bar:1936 from:0 till: 2799 bar:1946 from:0 till: 2820 bar:1954 from:0 till: 3814 bar:1962 from:0 till: 4213 bar:1968 from:0 till: 5969 bar:1975 from:0 till: 7281 bar:1982 from:0 till: 7856 bar:1990 from:0 till: 8114 bar:1999 from:0 till: 13207 bar:2006 from:0 till: 14231 bar:2007 from:0 till: 15031 bar:2013 from:0 till: 16855 bar:2017 from:0 till: 18266 </timeline> </div> <ref>Cassini hag [[EBSSA]]</ref> == Melestradurezh == {{DilennadDeroù |Titl= Roll ar maerioù}} {{Dilennad |Deroù= 16 février 1790 |Penn= 17XX |Anv=Mathurin Leroy | Karg = }} {{Dilennad |Deroù= 1808? |Penn= 1823? |Anv=Joseph Drouet de Montgermont (1757-1823)}} {{Dilennad |Deroù= 184X |Penn= 184X |Anv=Josse|Strollad= - |Karg= Alvokad }} {{Dilennad |Deroù= 186X |Penn= 186X |Anv=Armand de la Durantais |Strollad= - |Karg= Kuzulier-departamant }} {{Dilennad |Deroù= 18XX |Penn= 1919 |Anv=Hippolyte Bousquet|Strollad= Strollad republikan |Karg= - }} {{Dilennad |Deroù= 1919<ref>''[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k646025d/f Les élections des maires : arrondissement de Rennes]'', [[L'Ouest-Éclair]], 11 Kerzu 1919, n° 7269.</ref> |Penn=1944 |Anv=François Joly (1872-1944)|Strollad= Républicains indépendants |Karg= Kannad (1936-1942)<br />Mezeg. }} {{Dilennad |Deroù= 1950 |Penn=1960 |Anv=Joseph Jan|Strollad= Dehou diseurt |Karg= - }} {{Dilennad |Deroù= 1960 |Penn=1989 |Anv=Alphonse Legault|Strollad= Dehou diseurt |Karg= - }} {{Dilennad |Deroù= 1989 |Penn=2008 |Anv=Robert Barré|Strollad= [[Unvaniezh evit an Demokratelezh C'hall|UDF]] |Karg= Kuzulier-departamant<br />Bankour}} {{Dilennad |Deroù= 2008 |Penn=2014 |Anv= Philippe Caffin|Strollad= Kleiz diseurt|Karg= }} {{Dilennad |Deroù=2014 |Penn=2020 |Anv= Auguste Louapre|Strollad= Dehou diseurt|Karg= }} {{DilennadBremañ |Deroù=2020 |Penn= |Anv= Philippe Salmon<ref>{{Fr}} Glen Recourt, « [https://www.ouest-france.fr/elections/municipales/municipales-bruz-un-vote-unanime-et-une-absence-polemique-6848942 Municipales à Bruz. Un vote unanime et une absence polémique] », ''[[Ouest-France]]'', 27 Mae 2020.</ref>|Strollad= Kleiz diseurt|Karg= }} {{DilennadFedoù}} {{DilennadPenn}} == Tud == === Ardamezeg ar familhoù === {| class="wikitable" |[[Restr:Berthou des Fontaines.gif|80px]] |'''Berthou''' Baroned Cicé |''En aour e sparfell en sabel, e benn ouzh kleiz, ur skourrig'' ''c'heotet en e bav dehoù, heuliet gant teir rodig-kentr en sabel''. |- |[[Restr:De la Bizaie.gif|80px]] |'''la Bizaie''' Aotrounez la Rivière. |''En argant e c'hudon en sabel'' (ardamezioù kanus. e galleg ː Bizet = pigeon) |- | |'''Champion de Cicé''' | |- | |'''du Hallay''' | |- | |'''Maczon / Le Masson''' | |- | |'''Pan''' | |} == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Bruz}} * [http://www.ville-bruz.fr Lec'hienn ofisiel] * {{br}} [http://www.geobreizh.com/breizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=35047 Bruz e Geobreizh] == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Bruz| ]] [[Rummad:Kumunioù Il-ha-Gwilen]] [[Rummad:Kumunioù Bro-Roazhon]] [[Rummad:Nijerezioù alaman aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Nijerezioù SUA aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Bombezadegoù ar Re Gevredet e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Ardamezioù]] tk42fev2po63g1qffigsark8q9wycmx 2192349 2192322 2026-06-03T11:34:32Z Kestenn 14086 /* Brezhoneg */ Tizhout AL live. A galon, 2192349 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Bruz | anvYezh = Brutz | Yezh = gallaouek | anvOfisiel = Bruz | skeudenn = Bruz Boël.jpg | alc'hwez = Ar Boel. | ardamezioù = Blason ville fr Bruz (Ille-et-Vilaine).svg | bro = [[Bro-Roazhon]] | departamant = [[Il-ha-Gwilen]] | arondisamant = [[Arondisamant Roazhon|Roazhon]] | kanton = [[Kanton Bruz|Bruz]] <small>(''[[pennlec'h]]'')</small> | etrekumuniezh = [[Roazhon Meurgêr]] | bro velestradurel = [[Bro Roazhon (Voynet)|Bro Roazhon]] | maer = Philippe Salmon | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 29.95 | hedred = -1.7459 | ledred = 48.0246 | uk = | ubi = 12 | ubr = 99 }} '''Bruz''' a zo ur [[kumun c'hall|gumun]] eus [[Breizh]] e [[departamant gall|departamant]] [[Il-ha-Gwilen]]. == Douaroniezh == Ar [[Sec'h]] a gember gant ar [[Gwilen]] e Bruz. == Anv == === Stummoù skrivet === * Ogée (1780) : "'''Brutz'''''. Ar barrez se e oa anvet gwechal'' '''Saint-Armel'''". * Marteville et Varin (1843) : '''Brutz'''. * Erwan Vallerie (1995) : "'''Brud''''', 1066;'' '''Breuth''''', 1084;'' '''Bruxa''''', 1164;'' '''Breuz''''', 1247;'' '''Brutz''''', 1779''". * Hervé Abalain (2000) : "'''Brud''' ''e 1067,'' '''Bruxa''' ''e 1164"'' * Daniel Delattre (2004) : "'''Breud''' ''meneget e-kerzh XIè''". === Gerdarzh === * Hervé Abalain (2000) : « kinnig a ra da dostaat ouzh ar galianek ''brucos / brucus'', brug ». * Dauzat et Rostaing (1960-1978) : « ''pourrait être un'' *brucius'', dérivé du gaulois'' brucus'', bruyère. Voir Bruch'' ». * Embannadurioù Flohic : « ''de bruyère ou du nom celtique'' brug'', "buisson", ou, par déformation, de'' breiz'', "Bretagne'' ». == Ardamezioù == ''"benet etre gwad ha sabel, ur c'houwifrell kommek en glazur, balirant war al lodennadur; ar c'hentañ karget gant ur vroennenn brug geotet, an eil gant ur groaz brezel 1939-1945 gant ur steredenn en arc'hant alaouret; e gab en erminoù"'' == Brezhoneg == * 4,5 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek<ref>Jean-Yves Le Moing, ''Les noms de lieux bretons de Haute-Bretagne'', Coop Breizh, 1990, p. 335</ref>. === Ya d'ar brezhoneg === * D'ar 4 a viz Gouere [[2011]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'ar 24 a viz Gwengolo [[2024]] e oa bet sinet ar garta evit tizhout al live 1. === Deskadurezh === * Klasoù divyezhek a zo eno abaoe [[2003]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110427021543/http://divyezh.bruz.free.fr/ ''Div Yezh Bruz'']</ref>. * E distro-skol 2025 e oa 116 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (6,9 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Distro-skol ar c’helenn divyezhek]</ref> === Prizioù dazont ar brezhoneg === * E 2012 e oa bet roet da di-kêr Bruz priz kentañ "Prizioù dazont ar brezhoneg", rummad “Strollegezhioù” gant [[Ofis Publik ar Brezhoneg]]. == Istor == * Sonj e vez ha penn-lec'h kentañ en em gave e Sant-Armel<ref>J.B. Ogée. 1780</ref> Cheñchet e vije plas dezhañ goude tan 1529.<ref>Marteville & Varin, 1843</ref>. === XVIvet kantved === * Er bloaz 1529, daou ofiser an arme saoz staliet Bruz e oant lazhet gant kouerien ar vro e-keit e oant o vale. Adalek an deiz war-lerc'h ar soudarded a lakas o krabanoù war ar vuntrerien, e grougas tri anezhi, hag a lakas tan e-barzh ar bourg<ref>Ogée. ''op. cit.''</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas trizek 110 gwaz ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lâret eo 3,91% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911<ref name="memorialgenweb.org">{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=75388] Monumant ar re varv - Memorial Genweb</ref>. ==== [[Eil Brezel-bed]] ==== * Mervel a reas trizek den eus ar gumun abalamour d'ar brezel, hep kontañ an dud nann-soudard marvet abalamour d'ar bombezadeg c'hoarvezet e 1944<ref name="memorialgenweb.org"/>. * D'ar [[4 Du|4 a viz Du]] [[1943]] e kouezhas un nijerez ''[[Junkers Ju 88]]D-1'' eus an [[aerlu]] [[alaman]] (''[[Luftwaffe (1933-1945)|Luftwaffe]]'') gant pevar nijour en e vourzh e "Pierrefitte" e Bruz; lazhet e voe he fevar nijour, douaret int e [[Huisnes-sur-Mer|Mont-de-Huisnes]]{{fr}}<ref>[http://www.absa3945.com/airfield/pertesluftwaffe.html Pertes Luftwaffe]</ref>. * Bombezet e voe Bruz d'ar sul [[7 Mae|7 a viz Mae]] [[1944]] gant ar [[Royal Air Force]] ([[aerlu]] ar [[Rouantelezh-Unanet]]): 183 den nann-soudard a voe lazhet er vourc'h<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=12066]</ref>. An deiz se e oa sul komunion bras (pask kentañ).[[Restr:Bruz. Eglise. Après bombardement.jpg|thumb|Dismantroù ar gêr hag an iliz goude bombezadeg.]] * D'ar [[7 Mezheven|7 a viz Even]] [[1944]] e kouezhas ur c'harr-nij ''[[B-24]]H'' (anvet "Box Car", marilhet 42-52624 ha kodet R5-M) eus [[aerlu]] [[SUA]] (''[[United States Army Air Forces]]'') e "La Rabine" e Bruz; seizh nijour a voe lazhet (pemp anezhe a zo douaret e ''[[Brittany American Cemetery]]'' e [[Montjoie-Saint-Martin]] e departamant [[Manche]] e [[Bro-C'hall]]), an tri all –daou anezhe a oa bet gloazet– a voe tapet d'an [[Alamagn|Alamaned]]<ref>{{fr}}[http://www.absa3945.com/airfield/pertesusaaf.html Pertes USAAF]</ref>. ==== Trevadennoù ==== * [[Brezel Indez-Sina]]: c'hwec'h soudard a varvas. * [[Brezel Aljeria]]: ur milour a varvas. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> Restr:Bruz - Cicé - ruines château 03.jpg|Dismantroù kastell Cicé Restr:Bruz-bombe.png|Bombezenn bombezadeg 1944 Restr:Moulin du Boël, Bruz, France.jpg|Milin Boel </gallery> == Emdroadur ar boblañs abaoe 1793 == <div class="center"> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:700 height:500 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:20000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1793 text:1793 bar:1800 bar:1806 bar:1821 bar:1831 bar:1836 text:1836 bar:1841 bar:1846 bar:1851 bar:1856 bar:1861 text:1861 bar:1866 bar:1872 bar:1876 bar:1881 bar:1886 text:1886 bar:1891 bar:1896 bar:1901 bar:1906 bar:1911 text:1911 bar:1921 bar:1926 bar:1931 bar:1936 bar:1946 text:1946 bar:1954 bar:1962 bar:1968 bar:1975 bar:1982 text:1982 bar:1990 bar:1999 bar:2006 bar:2007 bar:2013 bar:2017 text:2017 PlotData= color:barra width:14 align:left bar:1793 from:0 till: 2307 bar:1800 from:0 till: 2173 bar:1806 from:0 till: 2048 bar:1821 from:0 till: 2198 bar:1831 from:0 till: 2280 bar:1836 from:0 till: 2233 bar:1841 from:0 till: 2409 bar:1846 from:0 till: 2460 bar:1851 from:0 till: 2458 bar:1856 from:0 till: 2530 bar:1861 from:0 till: 2677 bar:1866 from:0 till: 3006 bar:1872 from:0 till: 2836 bar:1876 from:0 till: 2828 bar:1881 from:0 till: 3003 bar:1886 from:0 till: 3126 bar:1891 from:0 till: 3432 bar:1896 from:0 till: 3503 bar:1901 from:0 till: 3455 bar:1906 from:0 till: 2864 bar:1911 from:0 till: 2909 bar:1921 from:0 till: 2751 bar:1926 from:0 till: 2664 bar:1931 from:0 till: 2900 bar:1936 from:0 till: 2799 bar:1946 from:0 till: 2820 bar:1954 from:0 till: 3814 bar:1962 from:0 till: 4213 bar:1968 from:0 till: 5969 bar:1975 from:0 till: 7281 bar:1982 from:0 till: 7856 bar:1990 from:0 till: 8114 bar:1999 from:0 till: 13207 bar:2006 from:0 till: 14231 bar:2007 from:0 till: 15031 bar:2013 from:0 till: 16855 bar:2017 from:0 till: 18266 </timeline> </div> <ref>Cassini hag [[EBSSA]]</ref> == Melestradurezh == {{DilennadDeroù |Titl= Roll ar maerioù}} {{Dilennad |Deroù= 16 février 1790 |Penn= 17XX |Anv=Mathurin Leroy | Karg = }} {{Dilennad |Deroù= 1808? |Penn= 1823? |Anv=Joseph Drouet de Montgermont (1757-1823)}} {{Dilennad |Deroù= 184X |Penn= 184X |Anv=Josse|Strollad= - |Karg= Alvokad }} {{Dilennad |Deroù= 186X |Penn= 186X |Anv=Armand de la Durantais |Strollad= - |Karg= Kuzulier-departamant }} {{Dilennad |Deroù= 18XX |Penn= 1919 |Anv=Hippolyte Bousquet|Strollad= Strollad republikan |Karg= - }} {{Dilennad |Deroù= 1919<ref>''[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k646025d/f Les élections des maires : arrondissement de Rennes]'', [[L'Ouest-Éclair]], 11 Kerzu 1919, n° 7269.</ref> |Penn=1944 |Anv=François Joly (1872-1944)|Strollad= Républicains indépendants |Karg= Kannad (1936-1942)<br />Mezeg. }} {{Dilennad |Deroù= 1950 |Penn=1960 |Anv=Joseph Jan|Strollad= Dehou diseurt |Karg= - }} {{Dilennad |Deroù= 1960 |Penn=1989 |Anv=Alphonse Legault|Strollad= Dehou diseurt |Karg= - }} {{Dilennad |Deroù= 1989 |Penn=2008 |Anv=Robert Barré|Strollad= [[Unvaniezh evit an Demokratelezh C'hall|UDF]] |Karg= Kuzulier-departamant<br />Bankour}} {{Dilennad |Deroù= 2008 |Penn=2014 |Anv= Philippe Caffin|Strollad= Kleiz diseurt|Karg= }} {{Dilennad |Deroù=2014 |Penn=2020 |Anv= Auguste Louapre|Strollad= Dehou diseurt|Karg= }} {{DilennadBremañ |Deroù=2020 |Penn= |Anv= Philippe Salmon<ref>{{Fr}} Glen Recourt, « [https://www.ouest-france.fr/elections/municipales/municipales-bruz-un-vote-unanime-et-une-absence-polemique-6848942 Municipales à Bruz. Un vote unanime et une absence polémique] », ''[[Ouest-France]]'', 27 Mae 2020.</ref>|Strollad= Kleiz diseurt|Karg= }} {{DilennadFedoù}} {{DilennadPenn}} == Tud == === Ardamezeg ar familhoù === {| class="wikitable" |[[Restr:Berthou des Fontaines.gif|80px]] |'''Berthou''' Baroned Cicé |''En aour e sparfell en sabel, e benn ouzh kleiz, ur skourrig'' ''c'heotet en e bav dehoù, heuliet gant teir rodig-kentr en sabel''. |- |[[Restr:De la Bizaie.gif|80px]] |'''la Bizaie''' Aotrounez la Rivière. |''En argant e c'hudon en sabel'' (ardamezioù kanus. e galleg ː Bizet = pigeon) |- | |'''Champion de Cicé''' | |- | |'''du Hallay''' | |- | |'''Maczon / Le Masson''' | |- | |'''Pan''' | |} == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Bruz}} * [http://www.ville-bruz.fr Lec'hienn ofisiel] * {{br}} [http://www.geobreizh.com/breizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=35047 Bruz e Geobreizh] == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Bruz| ]] [[Rummad:Kumunioù Il-ha-Gwilen]] [[Rummad:Kumunioù Bro-Roazhon]] [[Rummad:Nijerezioù alaman aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Nijerezioù SUA aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Bombezadegoù ar Re Gevredet e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Ardamezioù]] l4c7vv2oj78dst3jymi1e8oy33cjcuu 0 21444 2192342 2190123 2026-06-03T10:24:12Z Flo Goni 91190 /* Brezhoneg */ 2192342 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Gourin | anvOfisiel = ''Gourin'' | skeudenn = Mairie Gourin.JPG | alc'hwez = Ar maerdi. | ardamezioù = Blason ville fr Gourin (Morbihan).svg | bro = {{Kernev}} | departamant = {{Mor-Bihan}} | arondisamant = [[Arondisamant Pondi|Pondi]] | etrekumuniezh = [[Roue Morvan Kumuniezh]] | bro velestradurel = [[Bro Kornôg Kreiz Breizh|Kornôg Kreiz Breizh]] | kanton = [[Kanton Gourin|Gourin]] <small>([[pennlec'h]])</small> | cp = 56110 | maer = Hervé Le Floc’h | amzer-gefridi = 2020-2026 | gorread = 74.72 | hedred = -3.6058 | ledred = 48.1411 | uk = 157 | ubi = 83 | ubr = 301 | lec'hienn web = {{fr}} [http://www.gourin.fr/ www.gourin.fr] }} '''Gourin''' a zo ur gumun eus [[Bro-Gerne]] e departamant ar [[Mor-Bihan]], e kornôg [[Breizh]]. Pennlec'h [[kanton Gourin]] eo. == Douaroniezh == Eieniñ a ra ar [[Stêr-Laeron]] e Gourin. == Anv == === Stummoù skrivet === * Erwan Vallerie ː ''Gurvreaen'', {{XIvet kantved}} ; ''Gorwrein'', 1108 ; ''Gorurein'', ''Goruurein'', 1163 ; ''Gourvrin'', 1284 ; ''Gourvrein'', 1368 ; ''Goururein'', 1368 ; ''Gourrein'', 1391 ; ''Gouerien'', 1392 ; ''Gourviein'', 1395 ; ''Gourverein'', 1395 ; ''Gouourein'', 1426 ; ''Gouvreyn'', 1438 ; ''Gourein'', 1441 ; ''Gourrein'', 1448 ; ''Goureim'', 1457 ; ''Gourein'', 1479 ; ''Gourvrein'', 1516 ; ''Gourrein'', ''Gourein'', 1535 ; ''Gourrein'', 1536 ; ''Gouerein'', 1555 ; ''Gourin'', 1566 ; ''Gourrein'', 1574 ; ''Gorin'', 1630<ref>{{br}} Erwan Vallerie : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez – Corpus.'' An Here, 1995 {{ISBN|978-2-86843-153-0}}</ref>. == [[Ardamezouriezh]] == {| |- | [[File:Blason ville fr Gourin (Morbihan).svg|80px]] | :''Palefarzhet : ouzh 1 ha 4 en argant e bemp gwerzhidenn en gul treustellet ha kenstag, heuliet ouzh kab gant peder rozenn ivez en gul ; ouzh 2 ha 3, en glazur e groaz pavek en aour ; e gab en erminoù.'' :*Aozer : Jean Hénaff ; diviz kêr : 1946. |} == Istor == === Henamzer === * An hent roman eus [[Vorgium]] (Karaez bremañ) d'ar [[Pouldu]] a dreuze Gourin<ref>{{fr}}[[Henri Guiriec]], ''La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé'', e ti an aozer, hep deiziad, (e [[galleg]]), pajennoù 16 ha 17 </ref>. === {{XVIIvet kantved}} === * [[Emsavadeg ar Bonedoù ruz|Bonedoù Ruz]], [[1675]]: ** trubuilhoù a voe er barrez d'an [[29 Mezheven|29]] ha d'an [[30 Mezheven|30 a viz Even]]; ouzhpenn 200 a dud a dagas ti gwreg François Jan, ur sarjant, e-tal ar vered, goude an oferenn-bred d'an [[29 Mezheven|29]], torret dorioù ha prenistri an ti a daolioù mein, gwallgaset e voe ar sarjant, huchet e oa an taos-holen gantañ, tapet e holl baperioù, ur fuzuilhenn ha div bistolenn; mont a reas an emsavidi da di Georges Le Sallay, ur serjant all; d'an [[30 Mezheven|30]], ur sulvezh, ouzhpenn 300 a dud a dagas ti François Millier, kemeret ar paper timbr gante ha devet war wel d'an holl<ref>{{fr}}[[Yvon Garlan]] ha [[Claude Nières]], ''Les Révoltes bretonnes de 1675 - papier timbré et bonnets rouges'', Éditions Sociales, Pariz, 1975 (e [[galleg]]), pajennoù 113, 118 ha 119.</ref>{{,}}<ref>{{fr}}D. Tempier, ''La Révolte du papier timbré en Bretagne. Nouveaux documents'', pajennoù 123-151.</ref>; ** un digoll a 5 500 lur a voe paeet gant ar barrez ha gant he zrevioù ([[ar Sent]] en o mesk) d'an aotrou Le Moyne de Trevigny goude tagadenn e gastell e [[Sant-Hern]] d'an [[11 a viz Gouere]] [[1675]] e-pad [[Emsavadeg ar Bonedoù ruz]]<ref>{{fr}}[[Arthur Le Moyne de La Borderie]], ''La Révolte du Papier Timbré advenue en Bretagne en 1675'', adembannet e ''Les Bonnets Rouges'', Union Générale d'Éditions (dastumadeg 10/18), Pariz, 1975 (e [[galleg]]), pajennoù 106-109.</ref>; ** nac'het e voe an distaoliadeg roueel eus miz C'hwevrer 1676 ouzh daou zen eus Gourin goude an emsavadeg<ref>{{fr}}[[Arthur Le Moyne de La Borderie]], ''La Révolte du Papier Timbré advenue en Bretagne en 1675'', adembannet e ''Les Bonnets Rouges'', Union Générale d'Éditions (dastumadeg 10/18), Pariz, 1975 (e [[galleg]]), pajennoù 152-154 </ref>. === [[Dispac'h Gall]] === * Melestradurezh: krouet e voe ar gumun e 1790; gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet da bennlec'h [[Kanton Gourin (1790)|kanton Gourin]] gant teir c'humun ennañ: [[ar Sent]], Gourin ha [[Roudoualleg]]; e [[distrig ar Faoued]] e oa; Gourin, sez ur senesaliezh, a glaskas mirout he sez roueel, met nac'het e voe gant [[Ar Faoued (Mor-Bihan)|ar Faoued]]; en aner c'hoazh e klaskas Gourin bout staget ouzh [[Karaez]] war tachenn ar justis<ref>{{fr}}Jean-Louis Debauve, ''La Justice révolutionnaire dans le Morbihan'', e ti an aozer, Pariz, 1965, pajenn 36 </ref>; miret ha brasaet e voe kanton Gourin gant al lezenn eus an ''8 pluviôse an IX'' ([[28 a viz Genver]] [[1801]]), dezhi an titl ''loi portant réduction du nombre de justices de paix''; lakaet e voe Roudoualleg en [[Arondisamant Pondi]] bet krouet e 1800<ref>{{fr}}Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, Ar Faoued, 2006, pajenn 107</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=15826 Cassini - EHESS - Roudoualleg - Fichenn ar gumun]</ref>. === {{XXvet kantved}} === * [[1914]]: gant peder familh eus Gourin ha tro-war-dro eo krouet kêriadenn "[[Gourin (Alberta)|Gourin]]" en [[Alberta]], e [[Kanada|Bro-Ganada]]. ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 303 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, da lâret eo 5,60 % eus he foblañs e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?act=view&insee=56066&pays=France&dpt=56&idsource=44654&table=bp&lettre=&fusxx=&debut=0 memorialgenweb - Monumant ar re varv e kreiz ar vourc'h]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?insee=56066&dpt=56&idsource=44655&table=bp07 memorialgenweb - Monumant ar re varv er vered]</ref>. ==== [[Eil Brezel-bed]] ==== * '''Repuidi-brezel''': d'an [[10 Mezheven|10 a viz Even]] [[1940]] e oa 951 repuad e Gourin; 88 anezhe n'oant ket distroet d'ar gêr c'hoazh d'ar [[1 Gwengolo|1añ a viz Gwenholon]] [[1940]]<ref>{{fr}}Association Mémoire du canton du Faouët, ''1939-1945 en Centre-Bretagne'', Liv'Editions, Ar Faoued, 2004, levrenn I, pajenn 118 </ref>. * D'ar [[7 Mezheven|7 a viz Even]] [[1944]] e kouezhas ur c'harr-nij (''[[Supermarine Spitfire|Spitfire]] IX'' marilhet MK855 ha kodet SK-E) eus ar [[Royal Air Force]] e Gourin; tapet e voe e sturier gant an [[Alamagn|Alamaned]]<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20130515041824/http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Morbihan/pertes_raf_morbihan.html Pertes RAF Morbihan]</ref>. * '''Rezistañs''': * Pemp archer eus brigadenn Gourin, bet serret d'an [[Wehrmacht|Alamaned]] e miz [[Mae]] [[1944]], a varvas er c'hampoù-bac'h en [[Alamagn]]; eizh ezel eus ar gevredigezh sport "Chasseurs de Gourin" a varvas evit Bro-C'hall<ref>{{fr}}René Le Guénic, ''Morbihan - Mémorial de la Résistance'', 1998, pajennoù 13-17 </ref>. * Harzet e voe ar maer, Jacques Rodallec, gant an [[Wehrmacht|Alamaned]] abalamour d'e berzh er Rezistañs d'an 9 a viz Here 1941; d'an 28 a viz Gouhere 1944 e voe kaset eus Compiègne ([[Bro-C'hall]]) da [[Kamp-bac'h Neuengamme|Neuengamme]]; mervel a reas d'an 18 a viz Meurzh 1945 e [[Noemberg]] (Alamagn)<ref>{{fr}}[[Roger Leroux]], ''Le Morbihan en guerre 1939-1945'', Imprimerie de la Manutention, Mayenne, 1991, pajennoù 224, 288, 323</ref>. * Tri gwaz eus Gourin hag a gemere perzh ar [[Rezistañs]] a voe fuzuilhet e Rozkev ([[Lannejenn]]) d'ar [[24 Mezheven|24 a viz Even]] [[1944]]; barnet e oant bet d'ar marv gant lez-varn al [[Wehrmacht|lu alaman]] a oa he sez er [[Ar Faoued|Faoued]]<ref>{{fr}}Association Mémoire du canton du Faouët, ''39-45 en Centre-Bretagne'', Embannadurioù Liv' éditions, Le Faouët, ISBN-10: 2844970966 ISBN-13: 978-2844970961 (e [[galleg]])</ref>{{,}}<ref>{{fr}}René Le Guénic, ''Morbihan - Mémorial de la Résistance'', 1998, pajennoù 30 ha 31 </ref>. * Fuzuilhet e voe tri gwaz eus ar gumun e Landordu e [[Berne]], d'ar [[6 Gouhere|6 a viz Gouhere]] [[1944]] abalamour d'o ferzh er [[Rezistañs]]; barnet e oant bet d'ar marv gant lez-varn al Lu [[Alamagn|alaman]] [[Ar Faoued (Mor-Bihan)|Ar Faoued]]<ref>{{fr}}René Le Guénic, ''Morbihan - Mémorial de la Résistance'', 1998, pajennoù 21 ha 22 </ref>. * Mizioù Even ha Gouere 1944: preizhet e voe argant an ti-post pemp gwech gant tud ar Rezistañs ha tapet 254 500 lur gante<ref>{{fr}}Robert Bouvier, Bernard Le Montagner, Alain Revoy ha Dominique Reynaud, ''Histoire de la Poste dans le Morbihan'', Embannadurioù Liv'Editions, Ar Faoued, 2006, pajenn 110</ref>. == Brezhoneg == * Ar Brezoneg er Skol, 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad [[Ar Brezoneg er Skol|Ar Brezoneg er Skol (ABES)]] evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol<ref>{{fr}}[[Marsel Guieysse]], ''La langue bretonne : ce qu'elle fut, ce qu'elle est, ce qui se fait pour elle et contre elle'', pajenn 266, Kemper, Nouvelles Éditions Bretonnes, 1936 </ref>. * Klasoù divyezhek a zo eno abaoe [[1994]]. * E distro-skol 2025 e oa 43 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (12,6 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>{{br}}[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Distro-skol ar c’helenn divyezhek e 2019]</ref>. * E [[2021 e Breizh|2021]] oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg|Ya d'ar Brezhoneg]] da dizhout live 1. * E 2024 oa roet al live 1 d'ar gumun. D'ar [[2024 e Breizh|2024]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] da dizhout live 2. * D'ar 9 a viz C'hwevrer [[2026 e Breizh|2026]] e oa roet al live 2 d'ar gumun. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> Gourin allée couverte.JPG|An alez toet. </gallery> * Alez toet Menguionnet. <gallery widths="180px" heights="180px" perrow="3"> Gourin Kastell Troñjoli 01.jpg|Kastell Troñjoli. Gourin manoir Kerbiquet façade.jpg|Maner Kerbiquet. 510 Gourin Manoir de Menguionnet.jpg|Maner Menguionnet. </gallery> * Kastell Troñjoli. * Manerioù Kerbiquet ha Menguionnet. <gallery> Gourin (56) Église 01.JPG|An iliz katolik. 917 Gourin Chapelle Saint-Hervé.jpg|''Sant Herve''. 233 Chapelle Saint-Nicolas.jpg|''Sant Nikolaz''. Ossuaire-gourin.JPG|Ar garnel. </gallery> * Iliz katolik ''Sant Pêr ha Sant Paol''. * Chapelioù ''Sant Herve'' ha ''Sant Nikolaz''. * Ar garnel. <gallery> Gourin Monument aux morts.jpg|Monumant er vourc'h. Gourin Monument résistance.jpg|Monumant ar Rezistañs. </gallery> * Monumant ar re varv er vourc'h, luc’hskeudenn ha kartenn-bost<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/cpa/com.php?insee=56066&dpt=56&comm=Gourin Memorial Genweb]</ref>. * Monumant ar re varv er vered, luc’hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=44655 Memorial Genweb]</ref>. * Monumant Rezistanted ar [[Menez Du]]. == Poblañs == === Emdroadur ar boblañs abaoe 1793 === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.7,0.8,0.9) ImageSize = width:900 height:350 PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:50 DateFormat = x.y Period =from:0 till:7000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1793 text:93 bar:1800 text:1800 bar:1806 text:06 bar:1821 text:21 bar:1831 text:31 bar:1836 text:36 bar:1841 text:41 bar:1846 text:46 bar:1851 text:51 bar:1856 text:56 bar:1861 text:61 bar:1866 text:66 bar:1872 text:72 bar:1876 text:76 bar:1881 text:81 bar:1886 text:86 bar:1891 text:91 bar:1896 text:96 bar:1901 text:1901 bar:1906 text:06 bar:1911 text:11 bar:1921 text:21 bar:1926 text:26 bar:1931 text:31 bar:1936 text:36 bar:1946 text:46 bar:1954 text:54 bar:1962 text:62 bar:1968 text:68 bar:1975 text:75 bar:1982 text:82 bar:1990 text:90 bar:1999 text:99 bar:2006 text:2006 bar:2011 text:11 bar:2012 text:12 bar:2013 text:13 bar:2020 text:20 bar:2022 text:2022 PlotData= color:barra width:10 align:left bar:1793 from:0 till: 3493 bar:1800 from:0 till: 3579 bar:1806 from:0 till: 3002 bar:1821 from:0 till: 3261 bar:1831 from:0 till: 3626 bar:1836 from:0 till: 3394 bar:1841 from:0 till: 3783 bar:1846 from:0 till: 4062 bar:1851 from:0 till: 4310 bar:1856 from:0 till: 4192 bar:1861 from:0 till: 4021 bar:1866 from:0 till: 4184 bar:1872 from:0 till: 4181 bar:1876 from:0 till: 4419 bar:1881 from:0 till: 4448 bar:1886 from:0 till: 4555 bar:1891 from:0 till: 4529 bar:1896 from:0 till: 4723 bar:1901 from:0 till: 4919 bar:1906 from:0 till: 5053 bar:1911 from:0 till: 5409 bar:1921 from:0 till: 5766 bar:1926 from:0 till: 5522 bar:1931 from:0 till: 5909 bar:1936 from:0 till: 5737 bar:1946 from:0 till: 6391 bar:1954 from:0 till: 5576 bar:1962 from:0 till: 5195 bar:1968 from:0 till: 5128 bar:1975 from:0 till: 5199 bar:1982 from:0 till: 4925 bar:1990 from:0 till: 4734 bar:1999 from:0 till: 4464 bar:2006 from:0 till: 4193 bar:2011 from:0 till: 4076 bar:2012 from:0 till: 4068 bar:2013 from:0 till: 4079 bar:2020 from:0 till: 3783 bar:2022 from:0 till: 3892 TextData= fontsize:S pos:(50,10) text:sources - cassini.ehess.fr et INSEE </timeline> == Tud == === Tud bet ganet er gumun === * Alan ar Maout: eskob Leon, ha goude Kernev; prezidant kentañ [[Kambr ar C'hontoù Breizh]] et 1486; aet da Anaon e 1493. * [[1660]] : [[Anne Dieu-le-veut]], morlaerez. * [[1924]] : [[Marsel Blanchard]], beleg hag emsaver breton. === Ardamezeg ar familhoù<ref>{{fr}}Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014.</ref> === {| |- |[[Restr:Alleno-saint-allouarn.jpg|80px]] | :;Alleno :Aotrounez ar Wern :''En argant e deir joskenn goueshoc'h en sabel, diframmet en gul, 2, 1.'' :• Sturienn ː ''Mad é quelen é pab amzer'' |- |[[Restr:Le Maout.gif|80px]] | :;Le Maout :Aotrounez Menez-Penpont ha Kergadiou :''En argant e gebrenn en glazur bevennet en aour.'' |- |[[Restr:Olivier-de-la-Villeneuve.gif|80px]] | :;L'Olivier :Aotrounez Tronjoly :''En argant e dreustell en gul kaeliet en aour, heuliet gant teir fempdiliaouenn en gul'' |} == Gevelliñ == *{{Iwerzhon}} : [[Ros Eó]] (1992) *{{Polonia}} : [[Kamionka]] (2007) == Festoù == * Fest ar C'hrampouezh (e miz Gouere). * [[Fest Ty Gay]] (e miz Eost). * [[Kampionad sonerezh hengounel]] (e miz Gwengolo). * Fest ar [[zombi]]ed (e miz Here 2009 ha 2010). == Levrlennadur== * ''Gourin au XIXème siècle'', 259p. Anne LIGAON, Claude GESLIN. 1992, Rue des Scribes éditions - Roazhon. * ''Gourin et son canton'', 127p. Marcel CARMARD, 2005, Alan SUTTON - Saint-Cyr-sur-Loire. * Gourin, paroisse cornouaillaise au XVIIè et XVIIIè siècles : étude démographique 1/2,134p, Nicole Lohéac, kounskrid, 1984. == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Gourin|Gourin}} *{{fr}} [https://web.archive.org/web/20110519042351/http://www.gourin.fr/ Lec'hienn ofisiel an ti-kêr] *{{fr}} [http://www.gourin.com/ Lec'hienn gouestlet da C'hourin] *{{fr}} [https://web.archive.org/web/20111123142847/http://cinegourin.cine.allocine.fr/ Lec'hienn ofisiel sinema Gourin] *{{fr}} [http://cinemarural.over-blog.com/ Lec'hienn eil emgav ar sinema war ar maez e Gourin] *{{fr}} [http://www.rmnfm.com/ Lec'hienn ofisiel RMN Radio Montagnes Noires (radio lec'hiet e Gourin)] *{{fr}} [http://www.infobretagne.com/gourin.htm Info Bretagne] == Daveoù ha notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù ar Mor-Bihan]] [[Rummad:Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e 1790]] [[Rummad:Kumunioù Kerne]] [[Rummad:Emsavadeg ar Bonedoù ruz]] [[Rummad:Ar Brezoneg er Skol]] [[Rummad:Repuidi-brezel er Mor-Bihan (1939-1945)]] [[Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Argant tapet e tiez-post ar Mor-Bihan gant tud eus ar Rezistañs e 1944]] [[Rummad:Tud lakaet d'ar marv gant al lu alaman e Lannejenn e 1944]] [[Rummad:Tud lakaet d'ar marv gant al lu alaman e Berne e 1944]] eu0x4t9or2n3phhlt3cwwvy757r9d56 0 21480 2192304 2190679 2026-06-02T20:41:49Z Kestenn 14086 /* Ca */ 2192304 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ ''Multae clarae locutiones latinae hic inveniuntur.''. / Kalz frazennoù [[latin]] brudet a gavor amañ. [[Restr:Errare humanum est.jpg|thumb|<div class="center">''Perzh an den eo faziañ''</div>]] {| class="wikitable" |- | <big>'''[[#A_2|A]]''' • [[#Ab|Ab]] • [[#Ac|Ac]] • [[#Ad|Ad]] • [[#Ae|Ae]] • [[#Af|Af]] • [[#Ag|Ag]] • [[#Al|Al]] • [[#Am|Am]] • [[#An|An]] • [[#Ap|Ap]] • [[#Aq|Aq]] • [[#Ar|Ar]] • [[#As|As]] • [[#Au|Au]] • [[#Aut|Aut]] • [[#Av|Av]] • '''[[#Ba|Ba]]''' • [[#Be|Be]] • [[#Bi|Bi]] • [[#Bo|Bo]] • [[#Br|Br]] • '''[[#Ca|Ca]]''' • [[#Ce|Ce]] • [[#Ci|Ci]] • [[#Co|Co]] • [[#Cr|Cr]] • [[#Cu|Cu]] • '''[[#Da|Da]]''' • [[#De|De]] • [[#Di|Di]] • [[#Do|Do]] • [[#Dr|Dr]] • [[#Du|Du]] • '''[[#E|E]]''' • [[#Et|Et]] • [[#Ex|Ex]] • '''[[#F|F]]''' • '''[[#G|G]]''' • '''[[#H|H]]''' • '''[[#I|I]]''' • '''[[#J|J]]''' • '''[[#L|L]]''' • '''[[#Ma|Ma]]''' • [[#Me|Me]] • [[#Mi|Mi]] • [[#Mo|Mo]] • [[#Mu|Mu]] • '''[[#Na|Na]]''' • [[#Ne|Ne]] • [[#Ni|Ni]] • [[#No|No]] • [[#Nu|Nu]] • '''[[#O|O]]''' • '''[[#Pa|Pa]]''' • [[#Pe|Pe]] • [[#Pl|Pl]] • [[#Po|Po]] • [[#Pr|Pr]] • '''[[#Q|Q]]''' • '''[[#R|R]]''' • '''[[#S|S]]''' • '''[[#T|T]]''' • '''[[#Ub|Ub]]''' • [[#Ul|Ul]] • [[#Um|Um]] • [[#Un|Un]] • [[#Ur|Ur]] • [[#Us|Us]] • [[#Ut|Ut]] • '''[[#Va|Va]]''' • [[#Ve|Ve]] • [[#Vi|Vi]] • [[#Vo|Vo]] • [[#Vu|Vu]]</big> |} ==A== ===A=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''AA.VV'' :Berradur ''auctores varii'', "lies aozer", a skriver a-wechoù pa vefe re hir menegiñ anvioù an holl dud o deus kemeret perzh e sevel ar skridoù a zo dastumet en ul levr. ;''[[A bene placito]]'' :"Evel a gerfet". ;''A bove ante, ab asino retro, a stulto undique caveto'' :"Diwall diouzh an [[ejen]] dre zirak, diouzh an [[azen]] dre a-dreñv, diouzh an den diboell a bep tu". ;''A bove majore discit arare minor'' :"Digant an ejen kozh e tesk an ejen yaouank arat". ;''A caelo usque ad centrum'' :"Eus an oabl betek ar c'hreiz". Lavaret e vez ivez ''[[#Cu|Cuius est solum, eius est usque ad coelum et ad inferos]]''. ;''A cane non magno saepe tenetur aper'' :"Alies e vez harzet ar pemoc'h-gouez gant ur c'hi bihan". ;''[[A capite ad calcem]]'' :"Adalek ar penn betek ar [[seul]]". Penn-kil-ha-troad ; gwelit ''[[A pedibus usque ad caput]]'' ;''[[A communi observantia non est recedendum]]'' :"Arabat eo pellaat diouzh ar soñjoù boutin". ;''A contrariis'' :"Dre an tuioù kontrol". Dre an traoù enebet : un arguzenn ''a contrariis'' zo un arguzenn diwanet eus an tu enep. ;''A contrario'' :"En enep, kontrol da se". ;''A cruce salus'' :"Eus ar groaz (e teu) ar silvidigezh". ;''A Deo rex, a rege lex'' :"A Zoue (e teu) ar roue, ag ar roue (e teu) al lezenn". ;''A Deucalione'' :"Abaoe [[Deukalion, mab Prometeüs|Deukalion]]". Abaoe pell. ;''A divinis'' :"Pellaet diouzh an oberoù doueel". Er relijion gatolik, ar c'hastiz ''suspentio a divinis'' a zo unan eus an doareoù digargoù a c'hall kastizañ ur c'hloareg. An [[eskob]] [[Fernando Lugo]] a voe digarget ''a divinis'' pa voe dilennet da brezidant [[Paraguay]] d'an [[20 a viz Ebrel]] [[2008]]. ;''A facto ad jus non datur consequentia'' :"N'eus ket ur gwir eus ar fed e-unan". ;''A falsis principiis proficisci'' :"A zisoc'h diwar pennaennoù diwir". ;''A fluctibus opes'' :"Eus ar mor (e teu) ar binvidigezh". [[Sturienn]] kêr [[Sarzhav]]. ;''[[A fortiori ratione]]'' :"Ken met rak se". Seul gent a se ; berraet alies en ''[[A fortiori]]''. ;''A Jove principium'' :"Krogomp gant Jupiter", da lavaret eo "enor d'ar mestr, da vestr an ti". ;''A latere'' :"E-kichen". ''Cardinal a latere'' : [[kardinal]] kaset gant ar [[pab]] d'ur pennstad bennak. ;''A mari usque ad mare'' :"Adal ar mor betek ar mor". Eus an eil mor d'egile ; sturienn [[Kanada]]. ;''A mensa et t(h)oro'' :"Eus an daol hag eus ar gwele". Disrann a gorf, hep na vefe torret an dimeziñ. ;''A minima'' :"Ag an hini bihanañ". Talvoudegezh vihanañ un dra bennak. ;''A minore ad maius'' :"Eus ar bihanañ d'ar brasañ". ;''A mundo condito'' :"Adalek krouidigezh ar bed". ;''A non domino'' :"Eus un nann-aotrou". Implijet pa resever ur mad digant un den ha n'eo ket perc'henn warnañ. ;''A parte'' :"A-gostez". Er [[Arz ar c'hoariva|c'hoariva]], komzoù ''a parte'' a vez lavaret gant un dudenn war-eeun d'an arvesterien, en diavaez d'ar c'hendivizoù etre an tudennoù all. ;''[[A pedibus usque ad caput]]'' :"Eus an troad betek ar penn". Penn-kil-ha-troad ; gwelit ''[[A capite ad calcem]]''. ;''A posse ad esse non valet consequentia'' :"Diwar gallusted bezañ un dra ez eo arabat dezastum ez eus anezhañ". ;''A posteriori'' :"Diwar skiant-prenet". ;''[[A priori]]'' :"Diwar raksant". ;''[[A quo]]'' :"Diwarnañ". An ''dies a quo'' eo an deiz ma krog ur pad diwarnañ, enebet ouzh an ''dies [[#Ad|ad quem]]'', an devezh ma paouez ar pad en diwezh anezhañ. ;''A silentio'' :"Dre an tav". Tennet eus ''argumentum a silentio'', a vez implijet evit lavaret ez eo dic'houest un den da sevel enep un arguzenn, pa chom mut goude e glevet. ;''A solis ortu usque ad occasum'' :"Eus ar sav-heol betek ar c'huzh-heol" (e sevenan ma c'hefridi). ===Ab=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Ab abrupto'' :"En un doare reut, trumm". ;''Ab absurdo'' :"Dre an emsiv" ; prouiñ ''ab absurdo''. <ref>[[Geriadur Ménard]], 2020, <span style="font-variant:small-caps;">absurde</span>, p. 32-b.</ref> ;''Ab abusu ad usum non valet consequentia'' :"Un arver diwar ur c'hammarver n'eo ket gwiriek." Gwelit ''[[#Ab|Abusus non tollit usum]]''. ;''Ab aestu et tempestate'' :"(Goudoriñ) diouzh ar wrez vras hag ar gorventenn". ;''Ab aeterno'' :"Adal deroù an amzer". A-holl-viskoazh. ;''Ab ante'' :"A-ziagent". En a-raok. ;''Ab antiquo'' :"A-gozh-amzer". ;''Ab agendo'' :"Diwar an oad". ''Ab agendo'' a reer eus un den a zo dic'houest da ober un dra bennak peogwir eo re gozh, re wan a spered, nammet pe war e leve. ;''Ab amicis honesta petamus'' :"Digant ur mignon ne ranker goulenn nemet ar pezh ez eo gouest da ober." — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/amic.shtml ''Laelius De Amicitia'', 44]. ;''Ab asino lanam quaeris'' :"Emaoc'h o c'hortoz kaout gloan digant un [[azen]]". ;''Ab assuetis non fit passio'' :"Ne zeu ket an angerzh diwar an traoù boas". ;''Ab epistulis'' :"Diwar al lizheroù". ;''Ab esse ad posse valet consequentia'' :"Mard eus eus un dra e c'haller kendastum ez eo gallus". ;''Ab extra'' :"Eus an tu-hon". ;''Ab hinc'' :"Alemañ". ;''Ab hoc et ab hac'' :"Amañ hag ahont". A-hed hag a-dreuz : komz ''ab hoc et ab hac''. ;''Ab igne ignem capere'' :"Lezel un tan da gregiñ en e dan". Ober en un doare ent-keodedel, asantiñ da ober un dra a zo reizh e buhez ar gevredigezh. ;''Ab illo tempore'' :"Abaoe an amzer-se". ;''Ab imis fundamentis'' :"Adalek an diazezoù donañ". Nevesaat ar gevredigezh ''ab imis fundamentis'' e oa pal an [[Dispac'h Gall]]. ;''Ab immemorabili'' :"Abaoe (amzerioù) dreist koun". A-holl-viskoazh. ;''[[Ab imo corde]]'' :"A-greiz-kalon". ;''[[Ab imo pectore]]'' :"Eus don ar bruched". En un doare gwirion : diskouez bezañ brouezet ''ab imo pectore''. ;''Ab inconvenienti'' :"Diwar zivarregezh". Un arguzenn ''ab inconvenienti'' a ziskouez divarregezh an arguzenner, pa heuilh un hent a gas da fazioù pe da zislavaroù. ;''Ab incunabulis'' :"Abaoe ar gavell". Abaoe ar vugeliezh. ;''Ab initio'' :"Adalek an deroù". ;''Ab intestat'' :"Hep testamant". A lavarer diwar-benn un den a zo marvet hep testamantiñ, hag a-zivout e hêred. ;''Ab Iove principium'' :"Gwelit'' ''[#A|A Jove principium]]''. ;''Ab irato homine'' :"Diwar un den fuloret". Arabat eo ober un testamant ''ab irato'', rak keuz a c'hallfe dont goude. ;''Ab origine'' :"Adalek an orin". Adalek ar penn-kentañ : studiañ un afer ''ab origine''. ;''Ab origine fidelis'' :"Feal d'e orin'', na zisoñj ket a be lec'h e teu. ;''Ab ovo'' :"Adalek ar [[vi]]". Adalek an orin. ;''Ab ovo usque ad mala'' :"Eus ar vi betek an aval". A-hed ar pred, diwar ar boaz roman da gregiñ pep pred gant vioù ha d'e echuiñ gant frouezh. ;''Ab tam tenui initio tantae opes sunt profligatae'' :"[Biskoazh] ne voe ken bras ur galloud diskaret gant kentaoù ken dister." — [[Cornelius Nepos]] (~100 – ~25), [https://books.google.fr/books?id=rNxGAQAAMAAJ&pg=PA57&lpg=PA57&dq=%22Ab+tam+tenui+initio+tantae+opes+sunt+profligatae%22&source=bl&ots=NL6cBehDHz&sig=DZ94_UZGHOMd7sL4IOXJ2_5Ue34&hl=fr&sa=X&ei=WgZfVdTuNsixUaL4gsgB&ved=0CCsQ6AEwAjgU#v=onepage&q=%22Ab%20tam%20tenui%20initio%20tantae%20opes%20sunt%20profligatae%22&f=false ''De vita excellentium imperatorum et Phaedri fabulae selectae'', linenn 15] – [https://web.archive.org/web/20231031195446/http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/cornelius_nepos_Vies/ligne05.cfm?numligne=17&mot=profligatae Troidigezh c'hallek]. ;''Ab uno disces omnes'' :"Diwar unan anavez an holl." — [[Virgilius]], [https://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen2.shtml ''Aeneis'' II:65]. ;''Ab Urbe condita'' :"Adalek diazezidigezh ar Gêr". [[Roma]] eo ar Gêr, bet diazezet e 754 pe 753 kJK hervez Marcus Terentius Varro en e ''Rerum rusticarum de agricultura''. <ref>{{la}} Marcus Terentius Varro, [https://www.thelatinlibrary.com/varro.rr1.html ''Rerum rusticarum de agricultura''].</ref> ;''Aberratio delicti'' :"Distro ar felladenn". Er [[gwir (lezenn)|gwir]], gallusted ur fazi, a-greiz seveniñ ur gwallober, a c'hoarvez pa 'z eo atebek ar gwalloberour d'un darvoud disheñvel diouzh e bal kentañ. ;''Aberratio ictus'' :"Distro an taol". Tenn hebiou. Er gwir, un ober reizh a zegas ur gaou dre fazi, gant atebegezh an oberour. ;''Abest ut fatear, ut praecise negem'' :"Pell diouzh en anzav en e nac'han da vat". ;''Abiens abi'' :"O vont gant e hent". O kuitaat ul lec'h pe ur garg. ;''Abistis, dulces caricae'' :"Echu eo ganeoc'h, fiez c'hwek". Aet eo an devezhioù c'hwek da get. — [[Petronius]], [http://www.thelatinlibrary.com/petronius1.html ''Satiricon'', LXIV]. ;''Abrogata lege abrogante non reviviscit lex abrogata'' :"Ne vez ket adsavet ul lezenn dorr dre derriñ al lezenn he deus he zorret". ;''Absens haeres non erit'' :"An ezveziad ne vo ket hêr". Aet diwar wel, aet diwar galon. ;''Absentem lædit, qui cum ebrio litigat'' :"Skeiñ gant un den ezvezant a ra an hini a vez o tabutal gant un den mezv". ;''Absit inuidia verbo'' :"Ra ne vo noaz ebet er ger-se". Hep dismegañsiñ den, gant neptuegezh. — [[Titus Livius]], [http://www.thelatinlibrary.com/livy/liv.9.shtml#19 ''Ab Urbe condita libri'', IX-19]. ;''Absit omen'' :"Ra ne vo ket ur vallozh" eus kement-mañ. Latin ar [[Grennamzer]]. ;''Absit reverentia vero'' :"Arabat eo dimp kaout aon rak lavaret ar wirionez". — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.her5.shtml ''Heroides'' V:13]. ;''Absolutio ab actione'' :"Didamalladur diwar ober". Da lavaret eo : evit abegoù danvezel. ;''Absolutio ab instantia'' :"Didamalladur diwar ar goulenn". Da lavaret eo : dre ur si en argerzh an tamall. ;''Absolutum dominium'' :"Beli ziharz". ;''Absque argento omnia vana'' :"Hep arc'hant e vez aner pep tra". ;''Abstinere debet aeger'' :"Ret eo d'ar c'hlañvad yunañ". ;''Abundans cautela non nocet'' :"Ne zeu droug ebet diwar re a ziarbennoù". Keñveriañ gant ar c'hrennlavar <q> Al logodenn n'he deus nemet un toull zo boued d'ar c'hazh. </q> ;''Abusus non tollit usum'' :"Reober ne dalv ket paouez d'ober". N'eo ket peogwir eo fall ur boaz e vo diskaret. Gwelit ''[[#Ab|Ab abusu ad usum non valet consequentia]]''. ;''Abuti errore hostium'' :"Tenn splet eus fazi an enebour". ;''Abyssus abyssum invocat'' :"Gervel an islonk a ra an islonk". <ref>{{fr}} [[Bibl]], [[Testamant Kozh]], [[Levr ar Salmoù]] [https://web.archive.org/web/20150510044804/http://www.psaumes.site-catholique.fr/index.php?post/Psaume-42 II-42:8].</ref> ===Ac=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Accessorium sequitur principale'' :"Da heul ar pouezusañ e teu an eilrenk". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] : diwar hini ar mad pennañ e teu dezvad ur mad a eil renk. ;''Accessum ad res salutares, a pestiferis recessum'' :"Tostaat d'an traoù salvus, pellaat diouzh ar re noazus". — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/nd2.shtml#34 ''De Natura Deorum''II:34]. ;''Accipe quam primum, brevis est occasio lucri'' :"Gra diouzhtu, dibad eo ar chañsoù da zont a-benn". « Pa vez gedon eo gedona ». ;''Accidere ex una scintilla incendia passim'' :"Diwar ur fulenn en em strew an tangwall". ;''Accipio omen'' ''Degemer a ran an diougan". ;''Accusare nemo se debet nisi coram Deo'' ;''''Den ne rank en em damall, nemet dirak e-tal Doue". ;''Acetum habet in pectore'' :"Gwinêgr zo em bruched". Lemm eo ma spered ha kalz danvez zo ennon. <ref>{{fr}} C. de Méry (1828), ''Des proverbes, adages, sentences, apophtegmes'', [https://books.google.fr/books?id=9xulEVI0kGwC&pg=PA508&dq=cetum+habet+in+pectore&hl=fr&sa=X&ei=1R53VceNLIGsUbmqgYAP&redir_esc=y#v=onepage&q=cetum%20habet%20in%20pectore&f=false p. 201.]</ref>. ;''Acta est fabula, plaudite !'' :"C'hoariet eo ar [[Arz ar c'hoariva|pezh-c'hoari]], strakit ho taouarn!". Gerioù diwezhañ distaget gant [[Aogust (impalaer)|Aogust]] war ar varskaoñ, a-hervez. Kar da "echu eo an abadenn". ;''Actio adversus iudicem que litem suam fecit'' :"Keinad a-enep ur barner hag en deus ul laz personel er gaoz". ;''Actio libera in causa'' :"Ober dishual en afer". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] : ur gwallober sevenet gant un den a zo en em lakaet da ziatebek. ;''Actio nondum nata non praescribitur'' :"Un ober ha n'eo ket bet ganet c'hoazh ne c'hall ket bezañ digastizet". ;''Actio personalis moritur cum persona'' :"Gant an den e varv e oberoù". ;''Actor sequitur forum rei'' :"Neb a vreut ur gaoz a heuilh kreizon an difenner". ;''Actore non probante, reus absolvitur'' :"Mar ne zegas ket ar goulenner ar brouenn, ret eo didamall an difenner". ===Ad=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Ad abundantiam'' :"A-builh". ;''Ad agendum'' :"A-benn an ober". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] e c'hall ur c'hlemmer reiñ d'un den all un urzh ''ad agendum'' evit ma kasfe ar prosez e-lec'h ar c'hlemmer. ;''Ad astra'' :"Trema ar stered". ;''Ad astra per aspera'' :"Trema ar stered a-dreuz an diaesterioù". ;''Ad audiendum verbum'' :"War selaou ar gomz''. Da skouer : ur c'henglav ''ad audiendum verbum'', ma teuer da selaou ar pezh a zo da vezañ lavaret fraezh. ;''Ad augusta per angusta'' :"D'an nec'h dre an hentoù strizh". Diaes eo an hent da c'hounit brud hag enor. ;''Ad bestias'' :"D'al loened". Gwelit ''[[#Da|Damnatio ad bestias]]''. ;''Ad captandum vulgus'' :"A-benn pakañ an engroez". Er [[politikerezh]], plijout d'ar yoc'hoù eo pal un arguzenn ''ad captandum vulgus''. ;''Ad coetum geniti sumus'' :"Evit an unaniezh ec'h omp bet ganet". ;''Ad gloriam per spinas'' :"Trema ar c'hlod a-dreuz drein". ;''Ad explorandum'' :"Klask evit kavout". Implijet er [[gwir (lezenn)|gwir]] evit goulenn un enklask ma vo kavet ur brouenn bennak. ;''[[Ad hoc]]'' :"Graet evit se". Evel pa lakaer un dra bennak el lec'h ''ad hoc''. ;''[[Ad hominem]]'' :"War-du an den". Arguzennoù ''ad hominem'' zo mennet da skeiñ war un den, d'e ziskar, pe da ziskar e vrud, e-lec'h diskar e arguzennoù. Gwelit ''[[#Ad|Ad personam]]''. ;''Ad honorem nostrum interest'' :"Rekis eo d'hon enor". ;''Ad horas'' :"A-barzh un nebeud eurvezhioù". ;''Ad impossibilia nemo tenetur'' :"Den n'eo ret dezhañ ober ar pezh na c'heller ket ober". ;''[[Ad infinitum]]'' :"Betek an didermen". ;''Ad instar'' :"Diouzh patrom". Er gloer [[henroma]]n, ur garg ''ad instar'' a oa unan a enor, da lavaret eo gant an titl hep ar garg wirion. ;''Ad interim'' :"En amzer etre". Da c'hortoz ; ur [[gouarnamant]] etreadegat eo unan ''ad interim''. ;''Ad iura renunciata, non datur regressus'' :"N'eus distro ebet da zilez ar gwirioù". ;''Ad Kalendas graecas'' :"Da Gala ar C'hresianed ". E [[Roma]] e oa eus ar c'hala, ha kala ar C'hresianed ne oa ket anezho. Kement ha "bloavezh an erc'h du" eo eta. ;''[[Ad libitum]]'' :"Diouzh gwalc'h". ;''Ad litteram'' :"Hervez al lizherenn". Sentiñ rik ouzh ar ger eo sentiñ ''ad litteram''. ;''Ad maiora'' :"War-du traoù brasoc'h". Implijet da sevel yec'hedoù, da hetiñ muioc'h c'hoazh a verzh en dazont. ;''Ad maiorem regis gloriam'' :"Evit brasañ gloar ar roue". [[Restr:St. Ignatius A.M.D.G..jpg|thumb|<div class="center;">''Ad majorem Dei gloriam''<br>skrivet en un iliz e [[SUA]]</div>]] ;''Ad majorem Dei gloriam'' :"Evit brasañ gloar Doue". Sturienn [[Kompagnunezh Jezuz]], skrivet ivez ''A.M.D.G"., a vez moullet war al levrioù embannet ganto. ;''Ad malum malae res plurimae se agglutinant'' :"Alies e vez meur a reuz goude ur reuz". « Pa erru ur c'holl en ti / Ez erru daoou pe dri ». ;''Ad multos annos !'' :"War-du kalz bloavezhioù !" Hetoù. ''Many happy returns'' eo an droienn [[saoznek]] a glot amañ. ;''Ad nauseam'' :"Betek sevel ar galon". Betek bezañ heug. ;''Ad nocendum potentes sumus'' :"Evit noazout ez omp galloudus". ;''[[Ad nutum]]'' :"Diwar un hejadenn penn". Evit komz eus un disentez bet kemeret war an tach, hep goulenn ali den pe zen ha hep en em wennañ dirak den pe zen. ;''Ad oculum'' :"Diwar al lagad". Priziañ ''ad oculum'' : priziañ well-wazh, d'ar much. ;''Ad patres'' :"War-du an tadoù". Kas un den bennak ''ad patres'' zo kement hag e gas da welout e hendadoù, da lavarout eo e lazhañ. ;''Ad perpetuam rei memoriam'' :"Evit ar goun beurbadel". Lakaet goude a ar c'hevarc'hiñ e dibenn un teul roman, evit reiñ da c'houzout e oa an teul unan solius ha trebad. ;''Ad personam'' :"War-du an den". Tagañ an den e-lec'h e brezeg a reer pa'z implijer un arguzenn ''ad personam''. Gwelit ''[[Ad hominem]]''. ;''Ad probationem'' :"Evit ar brouenn". Implijet er [[gwir (lezenn)|gwir]] diwar-benn un akta solius na c'hall ket bezañ enebadus ouzh ar gevrenn enep hep prouenn. Gwelit ''ad validitatem''' amañ izeloc'h. ;''Ad proximum antecedens fiat relatio, nisi impediatur sententia'' :"Ra vo liammet ar ger kent ouzh ar ger a zo war e lerc'h, anez ez eo distrujet ster ar frazenn". ;''[[Ad quem]]'' :Implijet en troiennoù ''dies ad quem'', enebet ouzh ''dies [[a quo]]''. ;''Ad referendum'' :"D'ar vodadeg". Kaset e vez un afer ''ad referendum'' evit goulenn ali ur vodadeg kent kemer un disentez. ;''Ad rem'' :"Perzhiek". A denn dres d'an dodenn. ;''Ad substantiam'' :"Evit an danvez". Er [[gwir (lezenn)|gwir]], ar stumm rekis dre lezenn evit ma talvezfe un akta da vat. ;''Ad unguem'' :"D'an ivinenn"; En un doare disi, diwar [[arz]] ar [[kizellerezh|c'hizellerezh]]. ;''Ad usum Delphini44 :"Evit barr an Daofin". Meneg e oa lakaet war un dastumad skridoù klasel latin ha [[henc'hresianek]] a oa bet moullet evit [[Loeiz Bro-C'hall (1661-1711)|Loeiz Bro-C'hall]], mab [[Loeiz XIV]]. ;''Ad Urbis fabricae / Ad usum fabricae44 :"Evit sevel Kêr / Evit implij ar sevel". Berraet alies dre ''A.U.F.". Eilsinadur teulioù an treuzkas dafar evit sevel ilizoù-meur [[Italia]] ([[Firenze]], [[Milano]], [[Roma]]. Dizemglev zo diwar-benn e ster resis : ha digoust e oa an tailhoù war an dafar hag an treuzkas, pe get ? ;''Ad validitatem'' :"Evit ar soliusted". Implijet er [[gwir (lezenn)|gwir]] diwar-benn un akta a c'hall bezañ nullet mar ne sevener ket un diviz a soliusted. Gwelit ''Ad probationem''. ;''Ad valorem'' :"Diouzh an dalvoudegezh". Implijet er [[maltouterezh]]. ;''Ad veritatem'' :"Trema ar wirionez". ;''Ad vitam æternam'' :"A-hed ar vuhez peurbadel". Da viken. ;''Ad vinum disertum esse'' :"Bezañ helavar dre ar gwin". ;''Adde parvum parvo, magnus acervus erit'' :"Laka ouzhpenn tamm-ha-tamm, kalz az po". ;''Addenda et corrigenda'' :"Ouzhpennadennoù ha reizhadennoù". ;''Addendum'' :"Tra da lakaat ouzhpenn". ''Addenda'' el liester. ;''Adducere inconveniens non est solvere argumentum'' :"Degas nemedennoù ne ziskoulmo ket ar gudenn". ;''Adfines inter se non sunt adfines'' :"An heñvelderioù a zo etrezo n'int ket dre nesaelezh". ;''Adfinitas in coniuge superstite non deletur'' :"N'eo ket nullet nesaelezh ar pried manet bev". ;''Adfinitas iure nulla successio permittitur'' :"An nesaelezh ne ro ket gwirioù kantved-diner". ;''Adiaphora'' :"An traoù diforzh". Diwar an [[henc'hresianeg]] ἀδιάφορα, evit diskouez an traoù ha n'int na ret na berzet. Eus ar [[stoikegezh]] e teu ar meizad, hag adkemeret eo bet gant ar [[Kristeniezh|gristeniezh]]. ;''Adoptio naturam imitatur'' :"Drevezañ an natur a ra an advabadur". ;''Adtemptata pudicitia'' :"Dismeg ouzh an elevez". ;''Adulatio perpetuum malum regum'' :"Dre flanerezh e kendalc'h ar renerezh fall". ;''Adversae res religionum admonent'' :"E-kreiz an droukverzh e tihun an dra relijiel". ;''Adversis rerum immersabilis undis'' :"Bepred skoet gant gwagennoù an droukverzh, hep bezañ beuzet nepred". — [[Horatius]], en e droidigezh latin diwar ''[[Odysseia]]'' [[Homeros]] ; {{la}} {{en}} [https://www.loebclassics.com/view/horace-epistles/1926/pb_LCL194.265.xml ''Episluæ'', II, linenn 23]. ;''Advocatus diaboli'' :"Alvokad an diaoul". Implijet pa arguzenner a-ratozh-ker enep un den padal e vezer a-du gantañ, evit amprouiñ talvoudegezh e arguzennoù. ===Ae=== <div style="width:260px;"><hr></div> [[Restr:AEIOU Buchmalerei in der Handregistratur König Friedrichs IV 1446.jpg|thumb|''[[A.E.I.O.U.]]'' en arouez an [[Friedrich III|impalaer santel Friedrich IV]], [[1446]]]] ;''A.E.I.O.U.'' :''Austria Est Imperare Orbi Universi''. "[[Aostria]] eo dezhi da c'hourc'hemenn ar bed-holl", sturienn latin an [[Tiegezh Habsburg]] ; ''Alle Erdreich Ist Österreich Untertan'' eo en [[alamaneg]]. ;''Ægroto dum anima est, spes est'' :"Goanag zo keit ha ma vez anal gant ar c'hlañvour". ;''Aequam memento servare mentem'' :"Bez soñj da virout ur spered ''plaen". ;''Aequat omnes cinis :"Al ludu a laka an holl dud da gevatal". — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/seneca.ep14-15.shtml ''Epistulae morales ad Lucilium'', XCI:16]. ;''Aeque principaliter'' :"Ken pouezus all". En [[Iliz katolik roman]], unaniñ [[eskopti]]où ''aeque principaliter'' zo o c'hendeuziñ hep na vefe lakaet an eil dreist egile. ;''Aequo pulsat pede'' :"A sko gant un troad diforzh". Berradur ar werzenn ''Pallida Mors æquo pulsat pede pauperum tabernas regumque turris'', "gant un troad diforzh e sko ar Marv disliv gant tavarnioù ar re baour ha rourioù ar rouaned". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm1.shtml ''Carmina'' I.IV.13]. ;''Aequum est ut cujus participavit lucrum, participet et damnum'' :"Reizh eo e kemerfe perzh er goll ivez an neb en deus kemeret perzh er gounid". ;''Ære perennius (exegi monumentum aere perennius)'' :"Padusoc'h eget arem (savet em eus ur monumant padusoc'h eget arem)" — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm3.shtml ''Carmina'', III, XXX, 1]. ;''Aes triplex'' :"Arem tric'hement". Tri gwiskad arem war bruched ar verdeerien gentañ, arouez o c'halonegezh. — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm1.shtml ''Carmina'' I-III-9]. ;''Aetatis cujusque notandi sunt tibi mores'' :"Dalc'h kont eus boazioù pep amzer". ;''Æternum vale'' :"Kenavo da viken". Gwelout ''[[#S|Supremum vale]]''. ===Af=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Affidavit'' :"Feiz en deus graet". Un ''affidavit'' zo ur skrid ma tisklêrier ha touer dirak un den aotreet gant al lezenn ez eo gwir kement fed a zo skrivet. ;''Affirmanti incumbit probatio'' :"Gant neb a lavar e tegouezh prouiñ". ;''Afflictis lentae'' :"Gorrek eo d'ar gouzañvidi". Hir e vez an amzer d'an dud a c'houzañv. ;''Afflictis longae, celeres gaudentibus horae'' :"Gorrek eo eurioù ar gouzañvidi, buan eo re an dud laouen". ===Ag=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Age quod agis'' :"Gra ar pezh a rez''. Gra ''mat'' ar pezh a rez. ;''Agnosco stilum Romanae ecclesiae'' :"Anavezout a ran stil an Iliz roman". ;''Agnosco veteris vestigia flammae'' :"Anavezout a ran roudoù ma flammenn gozh". ;''Agnus Dei'' :"Oan Doue". [[Jezuz Nazaret]] gwelet evel an [[oan]] a voe aberzhet war ar [[kroaz|Groaz]] hervez an [[Testamant Nevez]]. ===Al=== <div style="width:260px;"><hr></div> [[Restr:Caesar-ueberschreitet-den-rubikon.jpg|thumb|upright 1.8|<div class="center;">Julius Caesar o treuziñ ar stêr Rubicone</div>]] ;''Alas accidere'' :"Troc'hañ an divaskell". ;''Albo lapillo diem notare'' :"Merkañ an deiz gant ur maen gwenn''. Da gaout soñj eus un darvoud laouen ; kevatal da « lakaat ur groaz en nor ». An eneb d'al lavared ''[[#Di|Dies ater]]''. ;''Albo signanda lapillo dies'' :"Devezh da verkañ dre ur maen gwenn". ;''[[Alea jacta est]]'' :"Taolet eo an diñs". A vije bet lavaret gant [[Caius Julius Caesar]] pa dreuzas ar stêr [[Rubicone]], a oa berzet outañ, da vont da [[Roma]] da gemer ar galloud. ;''Alias'' :"En un doare all". Arveret gant ar ster "anvet en un doare all", kenster gant "derc'hanvenn", "anv-pluenn" : <q> Louis-Paul Nemo, ''alias'' [[Roparz Hemon]]. </q>. ;''Alibi'' :"E lec'h all". Er [[gwir|lezenn|gwir]], un digarez diazezet war ar fed ma oa an tamallad en ul lec'h disheñvel diouzh an hini m'eo bet sevenet ar gwallober. ;''Aliena vitia in oculis habemus a tergo nostra sunt'' :"Dirak hon daoulagad emañ fazioù an hentez, a-dreñv dimp emañ hor re". — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/sen.ira2.shtml ''De Ira'' II, XXVIII:8]. ;''Alieni iuris'' :"E lezenn unan all". A-zivout an dud, bugale peurliesañ, a zo e gwardoniezh un den all. ;''Alienis malis discimus'' :"Deskiñ a reomp diwar fazioù an hentez". ;''Alii bella gerunt, tu felix Austria nube'' :"Ar re all a ren brezel, te, Aostria eürus, a zimez". Lavarenn-stur [[Aostria|Arc'hdugelezh Aostria]]. ;''Aliis inserviendo consumor'' :"Deviñ evit servij an hentez". Sturienn Ernest I (dug Brunswick ; 1497-1546), Skol-veur [[Mezegiezh]] Danylo Halytslyi [[Lviv]] ([[Ukraina]]), Skol-veur [[Tyoumen]] ([[Rusia]]) ha The Catholic University of America (SUA). ;''Aliorum medicus, ipse ulceribus scates'' :"Mezeg ar re all, hag eñ goloet a c'houlioù". — [[Erasmus]], [https://web.archive.org/web/20120314093101/http://sites.univ-lyon2.fr/lesmondeshumanistes/wp-content/uploads/2010/09/Adages-tome-2.pdf ''Adagiorum'', II, v, 38.] ;''Aliquando et insanire iucundum est'' :"Plijus e vez bezañ foll a-wechoù". ;''Aliquem indicta causa damnare'' :"Kondaoniñ un den hep e glevout". ;''Aliquid dare, aliquid retinere'' :"Un dra bennak da reiñ, un dra bennak da virout". Arveret er [[gwir (lezenn)|gwir]] evit merkañ ar c'henaotre etre div gevrenn evit lakaat termen d'o dizemglev. ;''Aliquis non debet esse judex in propria causa, quia non potest esse judex et pars'' :"Arabat eo d'an den bezañ barner e gaoz dezhañ, abalamour ma ne c'heller ket bezañ barner ha kevrenn". ;''Aliquid stats pro aliquo'' :"Un dra bennak a dalvez evit un dra bennak all". Diazez ar [[semiotik]], ar skiant a bled gant argerzh ar c'henderc'hañ, ar bonekaat hag ar c'hehentiñ arouezioù. ;''Alis luporum catulos'' :"Emaoc'h o vagañ bleizigoù". ;''Aliud est celare, aliud tacere'' :"Kuzhat zo un dra, tevel zo un dra all". ;''Aliud pro alio'' :"Un dra evit unan all". ;''Alium silere quod voles primus sile'' :"Na lavar ket ar pezh na fell ket dit klevet digant un den all". ;''Alma mater'' :"Mamm vagerez". Implijet gant an dud da envel ar skol-veur m'int bet gant o studi. ;''Alter ego'' :"Me arall". Hennezh eo ma ''alter ego'' : hennezh pe me, heñvel eo. ;''Alter frenis, alter eget calcaribus'' :"Lod o deus ezhomm rañjennoù, lod all kentroù". Lod tud zo re herrek, lod zo re c'horrek. ;''Alterius non sit qui suus esse potest'' :"Na vezañ d'unan all neb a c'hall bezañ dezhañ e-unan". Arabat eo da neb a c'hall bezañ perc'henn warnañ e-unan bezañ perc'hennet gant un den all. – Sturienn [[Paracelsus]]. ;''Alterum non laedere'' :"Na noazout d'an hentez". ;''Altis plerumque adjacent abrupta'' :"Amezek d'un islonk e vez an uhelder peurliesañ". ===Am=== <div style="width:260px;"><hr></div> [[Restr:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|thumb|[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|''Amor vincit omnia'']] ]] ;''Amantes amentes'' :"Foll eo an amourouzien". ;''Amantium irae amoris integratio'' :"Nevesadur ar garantez eo tabutoù an amourouzien". ;''Amat victoria curam'' :"An trec'h a gar ar striv". ;''Ames parentem, si aequus est – si aliter, feras'' :"Kar da dud, mard int reizh : anez, gouzañv-i". ;''Amice, ad quid venisti !'' :"Mignon, evit petra out deuet !" — [[Aviel Mazhev]], [http://www.thelatinlibrary.com/bible/matthew.shtml#26 XXVI:50]. ;''Amici inesse adulationem'' :"N'eus lubanerezh ebet etre mignoned". — [[Tacitus]], [http://www.thelatinlibrary.com/tacitus/tac.ann2.shtml#12 ''Annales'', II.12]. ;''Amici, hodie diem perdidi'' :"Mignoned, hiziv em eus kollet un devezh". Lavaret gant an [[Roll an impalaerien roman|impalaer]] [[Titus (impalaer)|Titus]] pa n'en devoa graet mad ebet da zen ebet. ;''Amici nec multi nec nulli'' :"Na kalz mignoned, na hini ebet". ;''Amici vitia si feras, facis tua'' :"Mar gouzañvez sioù da vignon e rez da sioù-te ganto". ;''Amici mores noveris, non oderis'' :"Anaout boazioù da vignon a rankez, arabat eo o c'hasaat". ;''Amicitia inter pocula contracta, plerumque est vitrea'' :"Ken bresk hag ar gwer eo ar vignoniezh skoulmet tro-dro da vannac'hoù". ;''Amicitia magis elucet inter aequales'' :"Pelloc'h e pad ar vignoniezh etre tud kevatal". ;''Amicum an nomen habeas, aperit calamitas'' :"Diwar da walldroioù e ouezi hag ur mignon gwirion zo dit pe an anv anezhañ hepken". ;''Amicum secreto admone, palam lauda'' :"Kroz da'z mignon ez-prevez, gra meuleudi dezhañ ez-foran". ;''Amicus certus in re incerta cernitur'' :"Ur gwir vignon a vez anavezet pa zegouezh ur gwall". ;''Amicus magis necessarius quam ignis et aqua'' :"Rekisoc'h eget an tan hag an dour eo ar mignon". ;''Amicus ollaris'' :"Mignon ar pod pri". Ho mignon eo keit ha ma vez boued en ho pod. ;''Amicus omnibus, amicus nemini'' :"Mignon d'an holl (zo koulz ha) mignon da zen ebet". ;''Amicus Plato, sed magis amica veritas'' :"Mignon da Blaton on, hogen d'ar wirionez muioc'h c'hoazh". — [[Aristoteles]], ''Ethica Nicomachea'' I-6, diwar-benn [[Platon]], pa ne oa ket a-du gantañ. ;''Amicus verus rara avis'' :"Evned rouez eo ar vignoned wirion". ;''Amittit merito proprium, qui alienum appetit'' :"Neb a c'hoanta peadra an hentez zo dellezek da goll e hini". ;''Amor crescit dolore repulsae'' :"Kreskiñ a ra ar garantez gant poan an nac'hadenn". ;''Amor – dolor'' :"Karantez – poan". ;''Amor et deliciae humani generis'' :"Karantez ha dudi mab-den". Ul lesanv gounezet gant an [[Roll an impalaerien roman|impalaer]] [[Titus (impalaer)|Titus]] a-drugarez d'e vadelezh e-keñver e sujidi. — [[Eutropius (istorour)|Eutropius]], [http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius7.shtml#21 ''Breviarium Historiae Romanae'', VII.21]. ;''Amor omnia vincit'' :"Trec'h e vez ar garantez war pep tra". ;''Amor et melle et felle est fecundissimus'' :"Ar garantez eo ken puilh ar mel hag ar vestl enni". ;''Amor libertatis nobis est innatus'' :"Enganet ennomp ar ar garantez ouzh ar frankiz". ;''Amor patriae nostra lex'' : ''Karantez ouzh ar vammvro eo hor lezenn". ;''Amor vincit omnia'' :"Trec'hiñ war bep tra a ra ar garantez". ;''Amore, more, ore, re'' :"Ar garantez, ar vuhezegezh, ar c'homzoù, an oberoù". Berradur eus ''Verus amicus amore more ore re cognoscitur'' : "dre e garantez, e vuhezegezh, e gomzoù, e oberoù ez anavezer ar mignon gwirion". ===An=== <div style="width:260px;"><hr></div> [[Restr:Duerer Dreifaltigkeitsaltar.jpg|thumb|Munud eus ''Azeulerezh an Drinded'', un emboltred gant [[Albrecht Dürer]]]] [[Restr:Great_Seal_of_the_United_States_(reverse).svg|thumb|''Annuit cœptis'' war Siell Veur gouarnamant SUA]] ;''An debeatur'' :"Mard eo dleet". Implijet er gwir evit klask gouzout hag unj digoll zo ret a-c'houde ur gaou. Gwelit ''[[#Q|Quantum debeatur]]''. ;''An et quantum debeatur'' :"Mard eo dleet ha pegement". ;''Angina pectoris'' :"Kevenkez bruched". <ref>[[Geriadur Ménard]], 2020, p. 76-b.</ref>. ;''Anguillam cauda tenes'' :"Dalc'h ar silienn dre he lost". ;''Angulus ridet'' :"Ar c'horn-bro a c'hoarzh". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm2.shtml ''Carminum'', II-6:14]. ;''Animum debes mutare non caelum'' :"An ene a ranker kemmañ, an hinonad n'eo ket". ;''Animus ex ipsa desperatione sumatur'' :"Tennomp hor c'halonegezh eus an dic'hoanag". ;''Animus meminisse horret'' :"Skrijañ a ra ma ene gant an eñvorenn-se". ;''Animus pugnandi'' :"Ar youl da stourm". ;''Animus se a corpore abstrahit'' :"En em zisujañ eus ar c'horf a ra an ene". ;''Anno a Virginis partu'' :"Er bloaz goude d'ar Werc'hez gwilioudiñ". Heñvelster gant al lavared ''[[#An|Anno Domini]]''. Evel el livadur ''Azeulerezh an Drinded'' gant [[Albrecht Dürer]], a zo sinet ''Albertus Durer Noricus faciebat anno a Virginis partu 1511'', "Albrecht Dürer a Nürnberg a reas er bloaz 1511 goude d'ar Werc'hez gwilioudiñ". ;''Anno Domini'' :"Goude an Aotrou ([[Jezuz Nazaret]])". Berraet en ''A. D.''. ;''Annuit cœptis'' :"Darbennet (en deus) an embregadenn-mañ". Unan eus an teir sturienn a zo war pil Siell Veur [[Stadoù-Unanet Amerika]] ; embann a ra ez eo bet darbennet krouidigezh SUA gant Ragevezh Doue. ;''[[Annus horribilis]]'' :"Bloavezh euzhus". Bomm lavaret gant [[Elesbed II]], [[rouanez]] ar [[Rouantelezh-Unanet]], da zisplegañ petra he doa bevet e [[1992]]. Dre fent e veze kemmet gant farserien ar ger ''annus'' en ''anus'' ([[fraez]]). ;''[[Annus mirabilis]]'' :"Bloavezh brav-estlammus". ;''Ante Christum natum'' :"Kent ganedigezh Jezus-Krist". Berradurioù : a.C.n., A.C.N., ACN, a.Ch.n., a.Chr.n.). Gwelit ''[[#P|Post Christum natum]]''. ;''Ante diem'' :"Kent an deiz". A-raok hiziv. ;''Ante litteram'' :"Kent ar skrid". A-raok ma vefe eus ar ger ; da skouer : Henry Havelock Ellis (1859-1939) a voe ur [[revoniezh|revoniour]] ''ante litteram''. ;''Ante pedes non videre'' :"Na gwelout dirak e dreid". Bezañ avelek, pe verrsperedet. ;''Antiqua nove'' :"Traoù kozh en un doare nevez". ;''Antiqua sunt optima'' :"Ar re wellañ eo an traoù kozh". Arnodet ha gwiriekaet eo bet an traoù kozh, hervez ar Romaned bepred. ;''Antiquior mors turpitudine'' :"Gwell ar marv eget ar vezh". ;''Antiquo jure tutor'' :"Gouarnour kozh al lezenn". ;''Antiquo more'' :"Ar c'hiz kozh". ;''Antiquus amor cancer est'' :"Ur garantez kozh n'eo nemet ur valitouch (da soñj ar merc'hed)" – [[Petronius]], [http://www.thelatinlibrary.com/petronius1.html ''Satiricon'', II-42]. ;''Anxia divitiarum cura'' :"Enkrezus eo bezañ nec'het gant ar binvidigezh". ===Ap=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Apertis verbis'' :"Komzoù fraezh". ;''Apices juris non sunt jura'' :"Soutilderioù ar gwir n'int ket ar gwir". ;''Appellatio ad Caesarem'' :"Galv d'an impalaer". Evit terriñ ur barn d'ar marv. ''[[#Pr|Provocatio ad populum]]'' a veze graet kent an [[Impalaeriezh roman]]. ;''Aptari onus viribus debet'' :"Ret eo azasaat al labour ouzh an nerzh". ===Aq=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Aqua et ignis interdictio'' :"Berzet an dour hag an tan". A-zivout un den forbannet. ;''Aqua profunda est quieta'' :"Difiñv eo an dour don". ;''Aqua vitae'' :"An dour a vuhez". Ar gwin-ardant, an "odivi" : lambig, [[rom]], [[whisky]] hag all. ;''Aquila non capit muscas'' :"N'eo ket an erer a dap kelien". Un den a bouez ne ra ket war-dro aferioù ken dister. ;''Aquila non captat muscas'' :''[[#I|idem]]''. ;''Aquilam volare docet'' :"Emaoc'h o teskiñ nijal d'un erer". ;''Aquiris quodcumque rapis'' :"Dit eo ar pezh a laerez". ===Ar=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Arbiter elegantiae'' :"Barner ar granded". — [[Tacitus]] diwar-benn [[Petronius]] en [https://www.thelatinlibrary.com/tacitus/tac.ann16.shtml ''Annales'', XVI, 18]. ;''Arbitror esse aliquam liberi arbitrii vim'' :"Krediñ a ra din ez eus un nerzh gant ar frankdivizout". — [[Erasmus]], ''Adagiorum''. ;''Arbor mala, mala mala'' :"Gwezenn fall, avaloù fall". ;''Arcades ambo'' :"Arkadianed o-daou". Daou sod, an [[azen|ezen]] o vezañ loened brudetañ [[Arkadia (Henamzer)|Arkadia]]. — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/ec7.shtml ''Eclogues'' VII:4]. ;''Ardet nec consumitur'' :"Deviñ a ra hep peurzeviñ". Diwar-benn ar [[feniks]]. ;''Ardua ad gloriam via'' :"Diaes eo an hent trema ar c'hlod". ;''Ardua para subire'' :"Dev evit sevel". ;''Arenae semina mandare'' :"Hadañ en traezh". ;''[[Argumentum ad verecundiam]]'' :"Arguzenn a zoujañs". ;''Argumentum baculinum'' :"Arguzenn ar vazh". Skeiñ, implijout an nerzh e-lec'h ar reizhpoell (evel e pezh-c'hoari [[Molière]] ''Les Fourberies de Scapin''). ;''Articulus stantis vel cadentis Ecclesiae'' :"Ar benngredenn a laka an Iliz da chom en he sav pe da gouezhañ". Ar feiz kristen hervez [[Martin Luther]], da lavar an doueoniour Balthasar Meisner (1587-1626). ;''Ars casus similis'' :"Heñvel eo an arz ouzh ar chañs". — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.artis3.shtml ''Ars Amatoria'' III:155]. ;''Ars est celare artem'' :"Kuzhat an arz eo an arz". Kuzhat an ardoù eo an arz. ;''Ars est difficilis, recte rempublicam gerere'' :"Un arz diaes eo gouarn mat ar Stad". ;''Ars gratia artis'' :"An arz evit an arz". Sturienn ar gompagnunezh [[sinema]] [[Metro Goldwyn Mayer]]. ;''Ars longa, vita brevis''<ref>Troidigezh latin eus an [[henc'hresianeg]] Ὁ βίος βραχὺς, ἡ δὲ τέχνη μακρὴ ''O víos vrachýs, i dé téchni makrí'', bomm kentañ [https://www.remacle.org/bloodwolf/erudits/Hippocrate/aphorismes1.htm ΑΦΟΡΙΣΜΟ]] ''Aforismoi'' [[Hippokrates]] ;'' "berr ar vuhez, hir an arz" eo al lavared orin.</ref> :"Hir an arz, berr ar vuhez". ;''Artem quævis alit terra'' :"Ar vicher a vag an den e pep lec'h". ===As=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Asinus asinorum in sæcula sæculorum'' :"[[Azen]] an ezen da viken". N'eus ket sotoc'h eget hemañ. ;''[[Asinus asinum fricat]]'' :"Azen a frot azen". ;''Asinus balneatoris numquam particeps balnei'' :"Azen gward ar c'hibellec'h n'en devez kibelladenn ebet". ;''Asinus gestat mysteria'' :"Emañ an azen o tougen an ikonoù". – [[Andrea Alciato]] (1492-1550). ;''''Asinus in catedra'' :"Azen er gador". Un azen o prezeg pe o kelenn an dud. ;''Asinus in tegulis'' :"Un azen war an toennoù". Un dra iskis. ;''Aspexi terram et ecce vacua erat et nihil'' :"Sellet a ran ouzh an douar ha setu eo goullo ha distumm". — [[Vulgata]], [https://www.thelatinlibrary.com/bible/jeremiah.shtml#4 Jeremiaz, 4:23]. ;''Aspiciendo senescis'' :"Koshaat a rez en ur sellet ouzhin". ;''Assem habeas, assem valeas'' :"Bez arc'hant, kreñv e vi gant an arc'hant". Bez pinvidik ha stad a vo graet ac'hanout. An ''as'' e oa ar moneiz roman. ===At=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Athanasius contra mundum'' :"Athanasius Enep ar Bed". Lesanv [[Athanasius Aleksandria]] ([[297]]-[[373]]), ugentvet [[eskob]] [[Aleksandria]] adal [[328]] betek e varv, pa voe harluet pemp gwezh diwar urzh pevar [[Impalaeriezh roman|impalaer roman]] : [[Kustentin Iañ (impalaer roman)|Kustentin Iañ]], [[Constantius II]], [[Juluan II]] ha [[Valens]]. ===Au=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Auctores varii'' :"Lies aozerien". Berraet dre ''AA.VV.''. ;''Auctoritatem rebus vilitas adimit'' :"Ur priz izel a denn pep pouezusted d'an dra". ;''Audacia fidentiae est apposita'' :"Stok ouzh ar fiziañs eo an herder". ;''Audacter calumniare, semper aliquid haeret'' :Falstamall dizaon, atav e chom un dra bennak peg". ;''Audax est ad omnia quaecumque amat vel odit femina, et artificiosa est nocere cum vult'' :"Her eo ar vaouez e kement tra a gar hag a gaz, ha gouzout a ra noazañ pa fell dezhi". ;''Audax Japeti genus'' :"Mab dispont ganet eus Japet". ;''Aude contemnere opes'' :"Kred ober fae war ar stroñs". ;''Audendum est, fortes adjuvat ipsa Venus'' :"Ret eo krediñ ober, [[Gwener (doueez)|Gwener]] hec'h-unan a skoazell ar re galonek". — [[Tibullus]], [http://www.thelatinlibrary.com/tibullus1.html#2 ''Carminum Libri Tres'' I, II:16]. ;''Audentis fortuna juvat'' :"Ar chañs a c'hoarzh ouzh an dud dispont". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen10.shtml ''Aeneis'' X:284]). ;''Audere est facere'' :"Krediñ ober eo ober". ;''Audi alteram partem'' :"Ra vo klevet ar gostenn all ivez". ;''Audi, vide, sile'' :"Selaou, sell, tav". ;''Audi, vide, tace, si tu vis vivere in pace'' :"Selaou, sell, tav, ma kerez bevañ e peoc'h". Par da « un den berzet a dalv kant ». ;''Audiatur et altera pars'' :"Ra vo klevet an tu arall". A vez lavaret en ur prosez, pa vez bet klevet an tamaller peurvuiañ. ;''Audite pars adversa'' :''[[#I|idem]]''. ;''Aura popularis'' :"C'hwezh ar bobl". Avel (hegemm) ar bobl, ar c'hrad-vat a-berzh ar bobl a zoug brud an den hag e ziskar. ;''Auream quisquis mediocritem diligit'' :"Prizius evel an aour eo neb a gar ar muzul mat". — [[Quintus Horatius Flaccus]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm2.shtml ''Carmina'' II, X:5]. ;''Aures serva'' :"Diwall da zivskouarn". ;''Auri mediocritas'' :"Izelded an aour". ;''Auri sacra fames !'' :"Naon kazus a aour !" ;''Auribus teneo lupum'' :"Ar bleiz a zalc'han war-bouez e zivskouarn". ;''Aurora Musis amica est'' :"Mignonez d'ar [[Muzezed]] eo gouloù-deiz". ===Aut=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Aut agere aut mori'' :"Pe ober pe mervel". ;''Aut amat aut odit mulier, nil est tertium'' :"Pe karout pe kazout a ra ar vaouez, n'eus dibab all ebet". ;''Aut ... aut ...'' :"Pe ... pe ..". A dalvez "ya pe nann", "an eil pe egile". ;''Aut bibas aut abeas'' :"Ev pe kerzh kuit". ;''Aut Cæsar, aut nihil'' :"Pe impalaer pe netra". Sturienn [[Cesare Borgia]]. ;''Aut dedere aut punire'' :"Pe daskor pe kastizañ". ;''Aut disce aut discede'' :"Pe studi, pe kerzh kuit". ;''Aut dosce, aut disce, aut discede'' :"Pe kelenn, pe desk, pe kerzh kuit". ;''Aut nunc, aut numquam'' :"Pe bremañ pe biken". ;''Aut omnia, aut nihil'' :"Pe holl, pe netra". ;''Aut pati aut mori'' :"Pe gouzañv pe mervel". ;''Aut viam inveniam aut faciam'' :"Pe e kavin an hent pe e toullin anezhañ". ;''Aut vincere, aut mori'' :"Pe trec'hiñ pe mervel". ;''Autobi passebant completi'' :"Leun e oa ar busoù o tremen". ;''Autor opus laudat'' :"An oberour a gan meuleudi d'an oberenn". ;''Aut regem aut fatuum nasci oportet'' :"Ret eo bezañ ganet roue pe foll". Evit ober ar pezh a garer. ;''Aut ridenda omnia aut flenda sunt'' :"Ret eo c'hoarzhin pe gouelañ gant pep tra". ;''Aut vincere, aut emori/mori'' :"Bout trec'h pe mervel". ===Av=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Avaritia facit bardus'' :"Ar bizhoni a laka an den genaouek". ;''Avaro omnia desunt, inopi pauca, sapienti nihil'' :"D'an den pizh e vank pep tra, d'ar paour nebeud a dra, d'ar fur (ne vank) netra". ;''[[Avarum est mulierum genus]]'' :"C'hoantek eo gouenn ar maouezed". ;''Avarum irritat, non satiat pecunia'' :"An arc'hant a vrouez an den, n'en dic'hoant ket". ;''Avarus nisi cum moritur, nil recte facit'' :"Madober nemetañ an den pizh eo mervel". ;''Ave atque vale'' :"Kevarc'h, ha bez yac'h". ;''Ave Cæsar, morituri te salutant'' :"Salud dit, [[Caesar (titl)|Caesar]], ar re zo o vont da vervel az salud". A veze lavaret er sirk gant ar glezeourion d'an impalaer a-raok an [[emgann]]. ::'''''Ave imperator, morituri te salutant''''' eo a gaver e levr [[Suetonius]], ''[[De Vita Caesarum]]'', [[Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus|Claudius]] [http://www.thelatinlibrary.com/suetonius/suet.claudius.html#21 21]. ;''Ave color vini clari, Ave sapor sine pari'' :"Salud dit liv gwin sklaer, Salud dit blaz dibar". ;''[[Ave Maria]]'' :"Me ho salud, Mari'';'' pedenn gatolik d'ar [[Gwerc'hez Vari|Werc'hez Vari]]. ;''Ave, ave, aves esse aves'' :"Salud dit, tad-kozh, ha debriñ evned a fell dit ?'' – C'hoari gerioù diwar ''ave'' (salud), ''avus'' (tad-kozh), ''avis'' (evn), hag ''aveo'' (c'hoantaat [a ran}). ;''Avis alba'' :"Ur voualc'h wenn". Un dra rouez. ==B== ===Ba=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Barba crescit, caput nescit'' :"Kreskiñ a ra ar barv, ar penn ne fura ket". ;''Barba non facit philosophum'' :"N'eo ket ar barv a ra ar prederour ". ;''Barba tenus sapientes'' :"Furien betek ar barv". Furien diwar-c'horre — [[Erasmus]], ''Adagiorum''. ;''Barbam auream habere'' :"Kaout ur barv aour". Bezañ un doue. ;''Barbam sapientem pascere'' :"Derc'hel barv ur prederour". Bezañ prederour a-vicher. ===Be=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Beati pauperes spiritu'' :"Evurus ar re baour a spered". Distaget gant [[Jezuz Nazaret]] er ''Prezeg war menez'', en [[Aviel Mazhev]], [https://www.thelatinlibrary.com/bible/matthew.shtml 5:3]. A vez lavaret dre fent ivez ouzh un den ha n'eo ket gwall fin, en ur ster disheñvel-rik diouzh hini al lavared orin. ;''Beatus qui prodest quibus potest'' :"Evurus an hini a ra vad d'ar re a c'hall". ;''Bellum frigidum'' :"Brezel yen".Gwelit [[Brezel Yen]]. ;''Bellum omnium contra omnes'' :"Brezel an holl enep an holl". ;''Belua fera est avaritia'' :Ar bizhoni zo ul looen ferv". ;''Bene diagnoscitur, bene curatur'' :"Kement ha pareañ eo anaoudaduriñ". ;''Bene vobis'' :"Mat, (ha) c'hwi ?". ===Bi=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Bibere humanum est, ergo bibamus'' :"Perzh an den eo evañ, evomp eta". ;''Bis dat, qui cito dat'' :"Div wech e ro an hini a ro buan". ;''Bis pueri senes'' :"An dud kozh zo div wech bugale". ;''[[Bis repetita placent]]'' :"Div wech lavaret a blij". ;''Bis repetita non placent'' :"Div wech lavaret ne blijont ket". Ar bomm ''deciens repetita placebit'' a lenner digant [[Quintus Horatius Flaccus]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/arspoet.shtml ''Ars Poetica'' 365], ma respont ar barzh e c'heller lavarout dek gwech un dra vrav hep skuizhañ penn ar selaouer. ===Bo=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Bona diagnosis, bona curatio'' :"Deznaou mat, louzoù mat". ;''[[Bona fide]]'' :"A feiz vat". ;''Bona valetudo melior est quam maximæ divitiæ'' :"Gwell eo yec'hed mat evit pinvidigezh vras". ;''Bonum vinum lætificat cor hominum'' :"Gant gwin mat e vez laouenaet kalon an den". ;''Bonus liber amicus optimus'' :"Ul levr mat eo ar mignon gwellañ". ;''Bonus pater familias'' :"Den mat eo an [[ozhac'h]]". ===Br=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Breve et inreparabile tempus omnibus est vitae'' :"Un amzer berr ha dirapar eo buhez an holl". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen10.shtml ''Aeneis'' X:467]. ;''Brevi manu'' :"Dre zorn berr". <q> Roet eo bet an arc'hant dezhi ''brevi manu'' </q>, roet eo bet an arc'hant dezhi war-eeun etre he daouarn. ;''Brevis in longo'' :"Ur silabenn verr e lec'h unan hir". War hirder ar silabennoù ez eo diazezet ar gwerzaouerezh latin<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20160304211706/https://scribium.com/yohan-charles-roger-picot/a/la-versification-latine/ ''Scribium'']</ref>{{,}}<ref>{{fr}} [http://www.weblettres.net/blogs/uploads/p/Philomene/29893.pdf ''WebLettres'']</ref>. Gwelit ''[[#L|Longam esse duorum temporum, brevem unius etiam pueri sciunt]]''. ;''Brevitatis causa'' :"Lavaret berr". E berr gomzoù. ;''[[Britannia reges habet, sed tyrannos]]'' :"(Enez) Breizh he deus rouaned, hogen tiranted int". ==C== ===Ca=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Caeca invidia est'' :"Dall eo an droukc'hoant". ;''Canis sine dentibus vehementius latrat'' :"Ki hep dent a harzh kreñvoc'h". Ne grog ket ar c'hi a harzh. ;''Captatio benevolentiae'' :"Degerc'hañ an hegarated". En [[retorik|helavarouriezh]], frazenn a lakaer e deroù ur brezegenn, ur skrid pe ul lizher, evit broudañ ar selaouer pe al lenner da vont a-du gant an aozer ha neuze da selaou pe da lenn pelloc'h. ;''Caput imperat, non pedes'' :"Ar penn ar ren, an treid ne reont ket". ;''Caput sine lingua pedaria sententia est'' :"Ur penn dideod eo ali ar senedourien ardroader". — [[Aulus Gellus]], ''Noctes atticae'', III-18). "Senedourien ardroader" eo ster ''pedaria'', pa oa anezho senedourien nann-ofisiel a zeue war droad d'ar bodadegoù da reiñ o ali ; pignet war girri ez errue ar senedourien ''curulis'', ar re a oa e karg ent-ofisiel. [[File:Zonnewijzer Carpe Diem.jpg|thumb|<div class="center">''[[Carpe diem]]''</div>]] ;''[[Carpe diem]]'' :"Kutuilh an deiz". — [[Quintus Horatius Flaccus]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm1.shtml ''Carmina'' I, XI:8]. ;''[[Carthago delenda est]]'' :"Ret eo distruj [[Kartago]]". Berradur eus ''Ceterum autem censeo Carthaginem esse delendam'', "ouzhpenn-se, da'm meno e rank Kartago bezañ distrujet", a veze lavaret alies gant [[Marcus Porcius Cato|Cato Gozh]] e-kerzh e brezegennoù a-raok an trede [[brezelioù punek|brezel punek]] etre Kartago ha [[Roma]]<ref>Meur a desteni skrivet zo : [[Aurelius Victor]], [http://www.thelatinlibrary.com/victor.ill.html ''De Viris Illustibus'' XLVII:8] ;'' [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/senectute.shtml ''De Senectute'', VI:18] ;'' [[Plinius an Henañ]], [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost01/PliniusMaior/plm_hi15.html ''Naturalis Historia'' XV:20] ;'' [[Florus]], ''Epitome de T. Livio bellorum omnium annorum DCC'' I, XXXI] ;'' [[Ploutarc'hos]], ''Βίοι Παράλληλοι'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Cato_Major*.html#27 27.1 {{en}}] ;'' [[Titus Livius]], [https://la.wikisource.org/wiki/Ab_Urbe_Condita_-_Periochae/liber_XLIX ''Ab Urbe Condita Libri'' XLIX].''</ref>. ;''Castigat ridendo mores'' :"Reizhañ a ra ar boaz dre ar c'hoarzh". Sturienn ar c'hoariva ''[[Comédie-Française]]'' e [[Paris]], troet e galleg dre ''Elle corrige les mœurs en riant". ;''Castis omnia casta'' :"Enor kement tra a zo glan". ;''Casus belli'' :"Degouezh a c'hall degas [[brezel]]". [[File:Cave canem2.jpg|thumb|''Cave canem'']] ;''Causa causans'' :"Abeg devoudus". Er [[gwir (lezenn)|gwir]], pennabeg an darvoudenn. ;''Causa causarum'' :"Abeg an abegoù". — [[Tommaso d'Aquino]], ''Questiones disputatoe de veritate, 21-3-3, en ''Sancti Thomae de Aquino opera omnia'', Fratrum Praedicatorum, XXII, Romae, 1976, p. 598:18-19<ref>{{fr}} J. follon & J. McEvoy, ''Finalité et intentionnalité'' - Doctrine thomiste et perspectives modernes - Actes du Colloque de Louvain-la-Neuve et Louvain, 21-23/05/1990 [https://books.google.fr/books?id=gUkFxPDXCWIC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=causa+causarum&source=bl&ots=fPdBdoRptr&sig=khjp1AlBhu2ZOUloJX5WsVzAExU&hl=fr&sa=X&ved=0CEsQ6AEwBzgKahUKEwipxOe-uI3GAhVLPBQKHZ4qAPo#v=onepage&q=causa%20causarum&f=false p.70]</ref>. ;''Causa proxima'' :"Abeg nesañ". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] : an abeg tostañ d'an darvoudenn eo ''causa proxima'' en heuliad an abegoù o deus degaset ur gaouad. ;''Causa sine qua non'' :"Abeg ret". Er [[gwir (lezenn)|gwir]], an abeg ret evit ma c'hoarvezfe ar gaouad. ;''[[Cave canem]]'' :"Diwall diouzh ar c'hi". Enskrivadur kavet war ur [[marelladur]]-leur ma weler ur c'hi dirak un nor e [[Pompei]]. ;''Caveat emptor'' :"Ra ziwallo ar prener". ;''Cave ne cadas'' :"Diwall na gouezhi". Distaget gant ar [[sklaverezh|sklav]] en em zalc'h a-drek an ''imperator'' pa vez [[lid an trec'h]]. ;''Cave ab homine unius libri'' :"Diwall diouzh an den ha n'en deus nemet ul levr hepken". Sturienn ti-embann Umberto Allemandi e [[Torino]], en [[Italia]]. Gwelit ''[[#T|Timeo hominem unius libri]]''. ===Ce=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Cedo maiori'' :"Plegañ a ran d'un den meuroc'h". ;''Ceteris paribus'' :"Pep tra o vezañ par". ===Ci=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Cibi condimentum est fames'' :"Temz pep meuz eo an naon". Pa vez naon e kaver mat pep tra. ;''Cibus non qui plurimus, sed qui suavissimus'' :"Ket ar muiañ a veuzioù, hogen ar re saourusañ". ;''Cicada cicadae cara, formicae formica'' :"Ar c'hrank-raden a gar ar c'hrank-raden, ar verienenn ar verienenn". — [[Aisopos]]. ;''Circa'' :"War-dro". Berraetdre ''c.'' peurliesañ. ;''Citius, Altius, Fortius'' :"Fonnusoc'h, uheloc'h, kreñvoc'h !' Sturienn ar [[C'hoarioù Olimpek]]. ;''Cito maturum, cito putridum'' :"Azv buan, brein buan". Rekis eo lezel amzer d'an amzer. ;''[[Civitas sine suffragio]]'' :"Keodedouriezh hep mouezhiañ". Un dere e [[Republik Roma]] hag a roe d'un den holl wirioù ur c'heodedad war-bouez ar gwir da vouezhiañ en dilennadegoù. ===Cl=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Claudite jam rivos, pueri ; sat prata biberunt'' :"Serrit ar gwazhioù, sklaved ; ar pradoù o deus evet a-walc'h". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/ec3.shtml ''Eclogues'' III:111]). <q> Serret ar gwazhioù, douret ar pradoù </q>, evel meneget gant [[L. F. Sauvé]]<ref name="LFS">Léopold-François Sauvé, ''Proverbes et dictons de la Basse-Bretagne'', Genève-Paris, Slatkine Reprints, 1986 {{ISBN|978-2-05-100101-4}}.</ref> #753, notenn 1, pp. 110-111. ===Co=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Cogito ergo sum'' :"Sonjal a ran neuze ez on". — [[René Descartes]], [http://fr.wikisource.org/w/index.php?title=Discours_de_la_m%C3%A9thode/Quatri%C3%A8me_partie&oldid=1284239 ''Discours de la méthode'', IV, §§ 1 & 3]. ;''Concordia civium murus urbium'' :"Kenemglev etre keodedourion, (zo kement ha) mogerioù (d') ur gêr". ;''Conditio sine qua non'' :"An diviz ha n'eus netra hepti". N'heller ket tremen heptañ. ;''Confer'' :"Kerzh da welout". Berraet dre ''cf.'' peurliesañ. ;''Consuetudinis vis magna est'' :"Bras eo nerzh ar boaz". ;''Consuetudo altera natura est'' :" Un natur all eo ar boaz". ;''Consuetudo est altera natura'' :"Un natur arall eo ar boaz". ;''Contra aquam remigare'' :"Roeñvat a-benn da red an dour". ;''Contra bonos mores'' :"Enep ar vuhezegezh vat". ;''Contra vim mortis non est medicamen in hortis'' :"Ouzh nerzh ar marv n'eus louzaouenn ebet el liorzh". ;''Contraria contrariis curantur'' :" An traoù kontrol a vez paraet gant traoù kontrol". ;''Conubia sunt fatalia'' :"Planedennoù eo an dimezioù". Den ne oar penaos ez echuo un dimeziñ. ;''Copia ex industria'' :"Puilhentez diwar obererezh". Strivañ a ranker ober a-benn dastum frouezh a-builh. ;''Cor plumbeum'' :" Kalon blom". — [[Caius Suetonius Tranquilus]], ''[[De Vita Caesarum]]'', ''Nero'', 2. A-zivout Domitius : ''In hunc dixit Licinius Crassus orator non esse mirandum, quod aeneam barbam haberet, cui os ferreum, ''cor plumbeum'' esset'', "diwar e benn e lavare Licinius Crassus ne oa ket souezh en devoa ur barv kouevr, p'en devoa ur genoù houarn hag ur galon blom."<ref>{{fr}} {{la}} [https://web.archive.org/web/20140123040125/http://www.cndp.fr/archive-musagora/gaulois/textes/latinbi/suetone_neron_2.doc ''CNDP'']</ref> ;''Corpus delicti'' :"Korf an torfed''. Pe « korf an den lazhet », evel prouenn ur muntr. ;''Corruptio optimi pessima'' :"Ar gwashañ tra eo breinadur ar pep gwellañ". ;''[[Corruptissima re publica plurimae leges]]'' :"Seul vreinoc'h ar Stad seul niverusoc'h al lezennoù". — [[Tacitus]], [https://www.thelatinlibrary.com/tacitus/tac.ann3.shtml#27 ''Annales'', III, 27] ===Cr=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Crocodili lacrimae'' :"Daeroù ur c'hrokodil". Daeroù faos, daeloù ki. ===Cu=== <div style="width:260px;"><hr></div> [[File:Ms 224 anselm.jpg|thumb|<div class="center">''Cur Deus Homo''<br>[[Anselm Canterbury|Anselmus Cantuariensis]]<br>([[1098]])</div>]] ;''Cui bono ?'' :"Da biv eo mat ?". Piv a denn gounit eus an torfed ? Hag a c'hall bezañ torfedour ? ;''Cuique suum'' :"Da bep unan e hini". Da bep den ar pezh a zellez, da geñveriañ gant <q> E-keñver an dellidoù / Emañ ar c'haoudoù </q>. ;''Cuius est solum eius est usque ad coelum et ad inferos'' :"Neb a zo perc'henn war an douar zo perc'henn betek an neñv ha betek doneier an douar". Lezenn ar berc'henniezh douaroù en Henroma hag e [[SUA]]. ;''[[Cuius regio, eius religio]]'' :"Hevelep priñs, hevelep relijion". An neb a zo e penn ar vro a ziviz petra eo relijion e genvroiz. ;''Cuiusvis hominis est errare'' :"Faziañ eo tech kement den a zo". Gwelout ''[[#E|Errare humanum est]]''. ;''Cum grano salis'' :"Gant ur c'hreunenn holen". Komz gant un tamm fent, hep mennout bezañ sirus eo komz ''cum grano salis'' ; diouzh tu ar selaouerien ez eo na krediñ da vat er pezh a vez lavaret<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20140810151348/http://www.btb.termiumplus.gc.ca/tpv2guides/guides/chroniq/index-eng.html?lang=eng&lettr=indx_autr8BKE-TUZytps&page=9Am92FVvGFZo.html ''BtB'']</ref>. ;''Cum hoc, ergo propter hoc'' :"Gant se, neuze dre se". Lavarenn direizh er [[poellerezh]] : mar c'hoarvez an darvoudennoù A ha B war un dro e rank unan anezho bezañ abeg egile. Da skouer : <q> Bep beure e kan ar c'hilhog, neuze e laka ar c'hilhog an heol da sevel. </q>. Gwelit ''[[#No|Non causa pro causa]]''. ;''Cum laude'' :"Gant meuleudi", ur meneg a vez deroet a-gevret gant un diplom. ;''Cum nexum faciet mancipiumque, uti lingua nuncupassit, ita ius esto'' :"Graet dre sklavidigezh pe dre an dorn, pa vez disklêriet dre gomz ez eo roet ar gwir". Doare ar gwir roman da wareziñ ur gevrat : dre ''nexum'' en em lakae an amprester dindan beli ar prester – pe e lakae unan eus e vugale – betek ma vefe daskoret ar mad a oa prestet ; dre ''mancipium''<ref>Diwar ''manus'' "dorn" ha ''capio'' "kemer".</ref> e veze savet ul lid dezvekaet heuliet gant ar gwerzher, ar prener, pemp test hag un den a zalc'h ur ventel, ma tremen arouez ar mad eus dorn ar gwerzher da zorn ar prener. ;''Cum notis variorum scriptorum'' :"Gant notennoù a bep seurt skrivagnerien". Merk war embannadurioù latin kozh. ;''Cur Deus Homo'' :"Perak eo aet Doue da zen".<ref name="CDH">{{la}} [[Anselm Canterbury|Anselmus Cantuariensis]], ''Cur Deus Homo'', I, 1.</ref> ;''Cura ut valeas !'' :"Diwall, ma vi yac'h !" ==D== ===Da=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Damnant quod non intelligunt'' :"Kondaoniñ a reont pezh na gomprenont ket". Frazenn implijet diwar-benn an dud sot pe dizesk. ;''[[Damnatio ad bestias]]'' :"Kondaonidigezh d'al loened". En [[Henroma]], un doare [[kastiz ar marv|poan a varv]] ma veze ar gondaonidi roet da loened ferv, en ur gaoued ganto pe er stourmva. ;''Dat veniam corvis, vexat censura columbas'' :"Pardoniñ d'ar brini ha heskinañ ar c'houlmed a ra ar c'hontrollerezh". — [[Juvenal]], [http://www.thelatinlibrary.com/juvenal/2.shtml ''Saturae'', II:63]. ===De=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''De duobus malis minus est semper eligendum'' :"A-douez daou zroug ez eo ret dibab ar bihanañ bepred". [[Thomas von Kempen]], [http://www.thelatinlibrary.com/kempis/kempis3.shtml ''De Imitatione Christi'' III-12-2]. ;''[[De facto]]'' :"Hervez ar fed". Hervez ar pezh a zo gwir. ;''[[De gustibus et coloribus non disputandum]]'' :"War blizidigezh na livioù n'eus ket d'ober kaozioù". ;''[[De jure]]'' :"Dre lezenn". ;''De jure uxoris'' :"Dre lezenn ar wreg". Gwir ur gwaz dre ar galloudoù a zo gant e wreg. ;''De minimis non curat prætor'' :"Ar pretor ne ra forzh gant an traoù dister". Kement ha "komandant", "penn", e talvez ''prætor''. ;''De mortuus aut bene aut nihil'' :"Diwar-benn ar re varv : pe mad pe netra". Arabat eo lavaret droug diwar-benn ar re varv. ;''De mortuis nihil nisi bene'' :"Diwar-benn ar re varv netra nemet mad". ;''De omnibus dubitandum'' :"Arvar war pep tra". Sturienn [[Karl Marx]]<ref>{{en}} [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1865/04/01.htm ''Karl Marx's "Confession"'']</ref>. ;''De profundis'' :" Eus ar goueled em eus garmet". Deroù ar werzenn ''De profundis clamavi ad te, Domine'' en [[Testamant Kozh]], [[Levr ar Salmoù]], [https://web.archive.org/web/20241213115711/https://www.introibo.fr/Psaume-129 Salm 129]. ;''De visu'' :"Diouzh gwelout". ;''Decet imperatorem stantem mori'' :"D'un impalaer e tere mervel en e sav". — [[Vespasian]]. ;''Degetetur corium de tergo meo'' :"Diwar ma c'hein eo kemeret al lêr". Em riskl e reer an dra-mañ. — [[Titus Maccius Plautus]], [http://www.thelatinlibrary.com/plautus/epidicus.shtml ''Epidicus'', I:65]) ; gwelit [[L. F. Sauvé]]<ref name="LFS" />, #648 notenn 1, pp. 92-93. ;''Delicta juventutis meæ'' :" Fazioù ma yaouankiz ". ;''Deus ex machina'' :"Doue (deuet) e-maez an ardivink". Damveneg eus an doueed ha doueezed lakaet da zont a-us al leurenn-c'hoariva gant ardivinkoù ijinus ha koustus hag a ziskoulme en un taol an holl gudennoù a oa bet rouestlet er pezh a-raok pa veze poent d'ar pezh echuiñ. ===Di=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Di lanatos pedes habent'' :"An doueed o deus treid gloan". — [[Petronius]], [http://www.thelatinlibrary.com/petronius1.html ''Satiricon'', XLIV]). ;''Di te ament'' :"An doueed ra 'z pennigo". ;''Di te incolumem custodiant'' :"An doueed ra 'z kwarezo". ;''Dictum, factum'' :"Lavaret, graet". ;''Dies ater'' :"Devezh du". Un devezh fall. An eneb da ''[[#Al|Albo lapillo diem notare]]''. ;''Dies dominica'' :"Deiz an aotrou". Ar [[Sul]], deiz kentañ ar sizhun en [[Iliz katolik roman]]. ;''Dignus barba majorum'' :"Den a vuhezegezh hen". ;''Disciplina in civitatem'' :"Kelennadurezh evit ar geodedourelezh". Sturienn an [[Ohio]] State University e [[Columbus (Ohio)|Columbus]]. ;''Discipulus est prioris posterior dies'' :"Skoliad an deiz a-raok eo an deiz war-lerc'h". ;''Discite iustitiam moniti et non temnere divos'' :"Deskit kelennoù ar justis ha na disprizañ an doueed". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen6.shtml ''Aeneis'' VI:620]. ;'' Distinguo'' :" Gwelout a ran ar c'hemm". Troienn a vez implijet dre fent evit ober goap ouzh ar c'hemmoù ken bihan ma'z int dister ha dibouez, ha dreist-holl ouzh ar re o c'hav pouezus. ;''[[Divide et impera]]'' :"Rann ha ren". Un doare all eo ''Divide ut imperes'', ''rann ma reni". ;''Divitiae bona ancilla, pessima domina'' :"Ur servijourez vat eo ar binvidigezh, hag an itron washañ". Ret eo d'an den bezañ mestr war e binvidigezh, arabat eo e vefe e binvidigezh mestrez warnañ. ===Do=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Do ut des, do ut facias, facio ut des, facto ut facias'' :"Reiñ a ran evit ma rofes, reiñ a ran evit ma rafes, ober a ran evit ma rofes, ober a ran evit ma rafes". ;''Doctus cum libro'' :"Desket gant ul levr". Troienn implijet diwar-benn tud ha n'ouzont netra hep mont da glask en ul levr. Gwechall ez eus bet klevet ur c'helenner oc'h ober goap ouzh ur skoliad a oa bet tapet oc'h adskrivañ ar pezh en doa kavet en ul levr : « ''Doctus cum libro'', ''asinus'' (azen), d'an daolenn ! ». ;''Dolores Tantali'' :"Poanioù Tantali". E [[Gwengelouriezh Hellaz|gwengelouriezh Henc'hres]], [[Tantalos]], mab da [[Zeus]] ha d'an nimfenn Plouto, a brofas d'an doueed ur pred ma servijas dezho ur geusteurenn aozet diwar kig e vab Pelops. Kondaonet e voe Tantalos d'ur boureviadur a zo chomet brudet : lakaet e voe Tantalos e kreiz ur stêr ha dindan ur wezenn karget a frouezh, me da hesk e ya ar stêr pa stou Tantalos evit evañ, hag an avel a bella skourroù ar wezenn pa astenn e zorn da dapout ur frouezenn. ([[Homeros]], ''Odysseia'', kan XI). ;''Dolus an virtus quis in hoste requirat ?'' :"Gwidre pe galon, dirak an enebour ne vern". ;''Dominus vobiscum'' :"An Aotrou (Doue) ra vo ganeoc'h". Bomm en [[oferenn]] e lid an [[Iliz katolik roman]]. ===Dr=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Dramatis personæ'' :"Tudennoù ar [[Arz ar c'hoariva[pezh-c'hoari]]". Al listennad anezho. ===Du=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Ducunt volentem fata, nolentem trahunt'' :"Ambroug an hini a bleg dezhi a ra an tonkadur, ha sachañ war ar re na reont ket". Lavar [[Stoikegezh|stoikour]] diwar-benn ar ''[[fatum]]''. ;''[[Dulce et decorum est pro patria mori]]'' :"C'hwek ha kaer eo mervel evit ar vro". — [[Quintus Horatius Flaccus]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm3.shtml ''Carmina'' III, II.13]. ;''Dum spiro, spero'' :"Keit ma analan ec'h esperan". ;''Duos habet et bene pendentes'' :"Div en deus, hag istribilhet mat". Lavaret er [[Sez Santel]] pa vez gwiriekaet gourelezh ur [[pab]] nevez, abaoe istor ar [[pabez Janed|babez Janed]]. ;''Dura lex sed lex'' :"Kriz eo al lezenn, met al lezenn eo". A vez lavaret diwar-benn ul lezenn pe reolenn a ranker lakaat da dalvezout, pegen displijus bennak e ve. ;''Dura necessitas'' :"Kriz eo an dra pa vez ret". « Ouzh ret n'eus ket a remed » eo ar c'hrennlavar brezhonek. ;''Durate et vosmet rebus servate secundis'' :"Bezit gouzañvus hag en em erbedit evit an dazont". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen1.shtml ''Aeneis'', I, 207]. ;''Dux bellorum'' :"Penn brezel". ==E== [[Restr:Antonello da Messina 004.jpg|thumb|<div class="center">''[[Ecce Homo]]''<br>[[Antonello da Messina]] (~1473)</div>]] ;''E fructu arbor cognoscitur'' :"Diouzh he frouezh ec'h anavezer ar wezenn". Ha diouzh e oberoù, an den. ;''E pluribus unum'' :"A lies, unan". Unan eus an teir sturienn a zo war Siell Veur [[SUA]]. ;''[[Ecce Homo|Ecce homo]]'' :"Setu an den". Lavaret gant [[Pontius Pilatus|Bontius Pilatus]] pa ginnigas [[Jezuz Nazaret]] d'ar bobl, hervez an [[Testamant Nevez]]. ;''Eloquentia sagitta'' :"An helavarded eo (ma) saezh". Dre ar prezeg eo e tizhan ma fal hag e tiarbennan pep enebiezh. ;''Errare humanum est'' :"Perzh an den eo faziañ". — [[Eosten Hippo]], [''Sermones'' CLXIV:14]). Dre fazi e vez lakaet war gont [[Seneca ar Yaouankañ]], pa ne gaver ar frazenn-se neblec'h en e oberoù. ;''Errare humanum est, sed perseverare diabolicum'' :"Perzh an den eo faziañ, perzh an diaoul eo derc'hel da ober". Setu al lavarenn en he fezh : ''Humanum fuit errare, diabolicum est per animositatem in errore manere'' "Perzh an den eo faziañ, perzh an diaoul eo menel er fazi dre lorc'h" — [[Eosten Hippo]], [http://www.e-rara.ch/doi/10.3931/e-rara-14781 ''Sermones'' CLXIV:14]. ===Et=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Et alii'' :"Ha (re) all". Skrivet ''et al.'' pe ''e.a'' peurliesañ, goude anv un oberour(rez) hep menegin an dud all o deus kenlabouret gantañ pe ganti. ;''Et caetera desunt'' :"Hag ar peurrest a vank". Berraet dre [[Et cætera]] ha skrivet ''etc.'' peurliesañ. ;''[[Etiamsi omnes, ego non]]'' :"Goude (ma rafe) ar re all me ne rin ket". ''Et si omnes scandalizati fuerint in te, ego numquam scandalizabor'' "Zoken ma strebot an holl en abeg dit, biken ne rin-me" eo ar frazenn e gwirionez. — [[Aviel Mazhev]], [http://www.thelatinlibrary.com/bible/matthew.shtml#26 26:33]. ;''[[Et in Arcadia ego]]'' :"Hag en Arcadia (emaon-) me (ivez)". Eno evel e pep lec'h emañ ar Marv. Anv div daolenn gant al livour gall [[Nicolas Poussin]], diwar ar werzenn latin. ===Ex=== <div style="width:260px;"><hr></div> [[Restr:Apollo 13-insignia.png|thumb|<div class="center">Arouez Apollo XIII</div>]] [[Restr:Last Rites ca 1600.jpg|thumb|<div class="center">''Extrema unctio''<br>[[Izelvroioù]], ~[[1600]]</div>]] ;''Ex abrupto'' :"Reut, trumm". Gwelit ''[[#Ab|ab abrupto]]''. ;''Ex abstracto'' :"Diwar un dra difetis". ;''Ex æquo'' :"Rampo". ;''Ex bellis bella serendo'' :"Diwar brezelioù e hader brezelioù". — [[Titus Livius]], ''Ab Urbe condita'', XXI.10. ;''Ex corde pleno'' :"A galon leun'' ;''Ex falso sequitur quod libet'' :"Eus an dra faos e teu pezh a garer". Reolenn ar poellata : adalek ul lavarenn faos e c'haller tennañ n'eus forzh petra, n'eus forzh peseurt kentel faos ivez. ;''Ex libris'' :"Unan eus al levrioù a zo din". ;''Ex luna scientia'' :"Digant al loar, gouiziegezh". Sturienn ar gefridi [[Apollo 13|Apollo XIII]] war-du al [[Loar]]. ;''Ex nihilo'' :"Diwar netra". ;''Ex pede Herculem'' :"Dre e droad ec'h anavezer [[Herakles]]". « Troad Herakles » e oa unanenn muzulioù an hedoù en [[Henc'hres]] ; dre ma oa 600 troatad (190 [[metr|m]]) hirder ar c'hentañ sportva olimpek e c'heller kendastum e oa 31,66 cm hirder treid Herakles – botoù ment 48 eta. ;''Ex post facto'' :"A-c'houde ar fed". Ul lezenn zo ''ex post facto'' pa vez embannet a-c'houde ur fed ha pa vez kildalvoudek, da lavaret eo pa dalvez evit ar fed-se ivez. ;''Exempli gratia'' :"Da skouer". Berraet alies dre ''e.g.". ;''Experto crede'' :"Bez fiziañs er c'hevarouezour". ;''Extrema unctio'' :"Nouenn". Sakramant a vez roet en [[Iliz katolik roman]] d'ar glañvidi a zo war o zalaroù, war-nes mervel. ;''Extremis malis extrema remedia'' :"D'ar gwashañ poanioù ar c'hreñvañ remedoù". ;''Ex voto suscepto'' :"Hervez ar gouestl a zo bet graet". Berraet alies dre ''ex-voto''. Engouestl evit envel un daolenn, un draez, ur blakenn warno ur frazenn a anaoudegezh-vat a lakaer en un iliz pe ur chapel da vont gant ur gouestl pe da drugarekaat a-c'houde sevenadur ur gouestl. ==F== ;''Fabula, sed vera'' :"Un istor, met unan gwir". ;''Fac simile'' :"Graet heñvel". E meur a yezh e komzer eus ur ''fax'', un teul luc'heilet a gaser dre ar [[pellgehenterezhioù]]. ;''Factis, non verbis'' :"Fedoù, nann gerioù". Dre ober, ha n'eo ket dre gomz hepken. ;''Falsa est fiducia formae'' :"Touellus eo fiziout e kened ar stumm". ;''Fata viam invenient'' :"An tonkadur a gavo e hent". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen10.shtml ''Aeneis'' X:113] ; [[doue]]ez an tonkadur e oa ''Neuna Fata'', a droas da ''Nona'', unan eus an teir [[Parkezed|Farkezenn]] a neze buhezioù an dud kent troc'hañ an neudenn, ''Decima'' ha ''Morta'' o vezañ he div c'hoar. ;''Felix alterius cui sunt documenta flagella'' :"Eürus an den a dap kentel diwar skourjezadurioù un den all". ;''Felix culpa'' :"Fazi chañsus". ;''Felix quem faciunt aliena pericula cautum'' :"Eürus an neb a dro da evezhiek goude arvarioù ar re all". ;''Felix qui potuit rerum cognoscere causas'' :"Eürus neb a c'hall anaout goueled an traoù". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/geo2.shtml ''Georgicon'' II:490]. ;''[[Festina lente]]'' :"Hastañ goustad". — [[Erasmus]], [http://ihrim.huma-num.fr/nmh/Erasmus/Proverbia/Adagium_1001.html ''Adagiorum'', I, 1.] ;''[[Fiat lux]]'' :"Ra vo gouloù". Urzh a-berzh doue ar gristenien pa voe krouet ar bed gantañ, hervez ar [[Bibl]], [[Testamant Nevez]], [[Levr ar C'heneliezh]] [http://www.thelatinlibrary.com/bible/genesis.shtml 1:3]. ;''Fide, sed cui vide'' :"Bez fiziañs, met sell mat e piv". ;''Fides quaerens intellectum'' :"Ar feiz hag a glask kompren".<ref name="CDH" /> ;''Finis coronat opus'' :"Ar fin an hini eo kurunenn an oberenn". Ne vern an hent gant ma c'heller degouezhout. ;''Flagrante delicto'' :"Felladenn anat". Bezañ tapet ''flagrante delicto'' : bezañ tapet e gwall war an tomm, a-greiz drougober. ;''[[Fluctuat nec mergitur]]'' :"Hejet-dihejet e vez gant an tonnoù met gouelediñ ne ra ket". Sturienn [[Pariz]]. ;''Foeda est in coitu et brevis voluptas'' :"Loustoni ha plijadur verr a vez er c'hediadennoù". Bomm lakaet war anv [[Publius Petronius Niger]], ''Fragmentum LIV''. ;''Forma raro cum sapientia'' :"Dibaot e vez kened ha furnez". ;''Fortes fortuna juvat pe Audaces fortuna juvat'' :"Ar re zispont a laouena gant ar chañs". Ret eo krediñ ober evit kaout chañs. ;''Fortuna caeca est'' :"Dall eo ar chañs". ;''Fortuna est rotunda'' :"Stummet evel ur rod eo ar chañs". ;''Fortuna vitrea est ; tum cum splendet, frangitur'' :"Graet diwar gwer eo ar chañs". Pa vez o lintraouiñ e torr. ;''Furor arma ministrat'' :"Ar fulor a bourvez armoù". ==G== ;''Gallinae filius albae'' :"Mab ar yar wenn". A-zivout un diougan mat — [[Juvenal]], [http://www.thelatinlibrary.com/juvenal/13.shtml ''Saturae'' XIII:141]. ;''Gladius legis custos'' :"Ar c'hleze diwaller al lezenn". Sturienn ouzh Palez ar Justis Pariz. Ar polis, an arme a lakat da sentiñ ouzh al lezenn. ;''Gloria victis !'' :"Gloar d'ar re drec'het ! Enebet ouzh ''[[#V|Væ victis !]]''. ;''Gradus ad Parnassum'' :"Pignadenn gant ar [[Menez Parnassos|Parnassos]]". Un dornlevr evit ar studierien, a-zivout al [[lennegezh]], ar [[sonerezh]] pe an [[arz]]où dre vras. ;''Grammatici certant'' :"Dizemglev zo etre an dud desket diwar-benn an dra-se". ;''Grosso modo'' :"Dre vras". ;''[[Gutta cavat lapidem|Gutta cavat lapidem - non vi, sed sæpe cadendo]]'' :"Kleuziañ ar maen a ra an dakenn, n'eo ket dre nerzh, dre gouezhañ alies eo". — [[Ovidius]], ''[[Epistulae ex Ponto]]'', [https://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.ponto4.shtml IV, x, 5] evit al lodenn gentañ. ==H== ;''[[Habemus papam]]'' :"Ur [[pab]] hon eus". A glever a-raok diskuliadur anv ar [[pab]] nevez. ;''Habent sua fata libelli'' :"O flanedenn o devez al levrioù". ;''Hannibal ante portas pe Hannibal ad portas'' :"Emañ [[Hannibal]] e toull an nor". N'eus ket amzer da gaozeal, ret eo mont d'an emgann. ;''Heri servus, hodie liber'' :"Sklav dec'h, dishual hiziv". ;''[[Hic et nunc]]'' :"Amañ ha bremañ". ;''[[Hic sunt dracones]]'' :"Amañ ez eus [[erevent]]". ;''[[Hic sunt leones]]'' :"Amañ ez eus [[leon]]ed". ;''Hic Rhodus, hic salta'' :"Setu [[Enez Rodez]] : lamm eta". ;''Historia magistra vitae est'' :"An Istor eo kelenner ar vuhez". Stumm diverret ur frazenn gant [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/oratore2.shtml ''De Oratore'' Levrenn II, IX:36]. <ref>''Historia vero testis temporum, lux veritatis, vita memoriae, magistra vitae, nuntia vetustatis'' "Nemet ez eo an Istor test an amzerioù, gouloù ar wirionez, kelenner ar vuhez, keleier a-zivout an henamzer".</ref> ;''Hoc signo vinces'' :"Gant an arouez-mañ e vi trec'h." Klevet en ur weledigezh gant an impalaer [[Constantinus Iañ]], emezañ, a-raok [[emgann pont Milvius]]. ;''Hodie mihi, cras tibi'' :"Hiziv din-me, warc'hoazh dit-te". ;''Hominem unios libri timeo'' :"Aon am eus rak den ul levr hepken." Bet lakaet war anv [[Tommaso d'Aquino]] gant an [[eskob]] [[Bro-Saoz|saoz]] Jeremy Taylor (1613-1667) ; ar [[Bibl]] eo al levr. ;''Homines quod volunt credunt'' :"An dud a gred ar pezh a fell dezho krediñ". ;''Homo homini lupus est'' :"An den zo ur bleiz d'an den". Drouk an eil re ouzh ar re all e vez an dud. ;''[[Homo sum: humani nil a me alienum puto]]'' :"Den on : netra eus an den ne gavan estren din". — [[Terentius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ter.heauton.html ''Heauton Timorumenos'', Actus I-I.i:77]. ;''Honoris causa'' :"En abeg d'an enor". Meneg un diplom enorus a vez deroet d'un den a-bouez gant ur skol-veur. Gwelit ''[[#S|Summum ius, summa iniuria]]''. ;''Hora fugit, stat jus'' :"Tec'hel a ra an eur, chom a ra ar gwir". ;''Horas non numero nisi serenas'' :"An eurioù ne gontan ket, nemet seder e vefent". Skrivet war un [[horolaj-heol]]. ;''Horresco referens'' :"Krenañ a ran ouzh el lavarout". ;''Horribile dictu'' :"Euzhus da lavarout". ;''Humana cuncta sic vana'' :"Evel-se eo goullo pep tra denel". ==I== ;''I'' :"Kae". Doare-gourc'hemenn ar verb ''ire'', "mont". ;''I.H.S.'' :"Iesus Hominum Saluator". [[Jezuz Nazaret|Jezuz]] saveteer [[Mab-Den|mab-den]]. ;''Ibidem'' :"Er memes lec'h". Skrivet ''ibid.'' peurliesañ. ===Id=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Id est'' :"Heñvel eo." Da lavaret eo. Berraet alies dre ''i.e.''. ;''Idem'' :"Heñveldra". ===Ig=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Ignoratio elenchi'' :"Stagadennoù a ziouiziegezh". Fazi poellata en [[daelerezh]], pa zedastumer ur brouenn a zo disheñvel diouzh an dodenn : pe vreutaer a-zivout un dra a c'haller ober pe get, un ''ignoratio elenchi'' eo dezastum e ''rankfed'' gallout ober. ;''Ignorantia iuris nocet''' :"Chom hep anaout ar gwir a noaz". Gwelloc'h d'an den anaout al lezenn. ;''Ignorantia juris neminem excusat'' :"Chom hep anaout ar gwir n'eo digarez da zen". ;''Ignorantia legis non excusat'' :"Chom hep anaout ar gwir n'eo ket digarez". ;''Ignoti nulla cupido'' :"Ne c'hoantaer ket pezh n'anavezer ket". — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.artis3.shtml ''Ars amatoria'' III:397]. ===In=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''I.N.R.I.'' :"Iesus Nazarenus Rex Iudaerum''. [[Jezuz Nazaret]] Roue ar Judeaned. Tennet eus [[Aviel Yann]] 19:19, ma kont [[Yann an Avielour]] e lakaas [[Pontius Pilatus]] engravañ al lavarenn-se a voe lakaet war ar Groaz. Gwelit ''[[#T|Titulus Crucis]]''. ;''[[In absentia]]'' :"En ezvezañs". ;''In cauda venenum'' :"El lost emañ ar binim". E dibenn ar frazenn latin, ar brezegenn, ar pennad-skrid, emañ ar gerioù drouk. ;''Incipit'' :"Deraouiñ a ra". Gerioù kentañ ur skrid. <q> Paol, emañ ho koan war an daol ! Deuit da zebriñ ho koan ! </q> eo ''incipit'' ar romant ''[[Itron Varia Garmez]]'' gant [[Youenn Drezen]]. ;''In dubio pro reo'' :"En arvar e ranker lezel an tamallad". ;''[[In effigie]]'' :"Dre boltred". ;''In extenso'' :"En e bezh". Hep bezañ bet kemmet pe verraet. ;''In fine'' :"En diwezh". A-benn an diwezh. ;''In girum imus nocte et consumimur igni'' :"Treiñ a reomp en noz ha devet gant an tan". Un [[amzrec'had]] an hini eo : tu zo da lenn a zehou da gleiz, evel ar ger ''radar''. ;''In maxima potentia minima licentia'' :"Er galloud brasañ emañ ar frankiz vihanañ". ;''In medias res'' :"E-kreiz an traoù". Tro-vicher (danevelliñ, filmaozañ) a dalv da gregiñ gant un danevell e-kreiz an ober, pe pa vez bet c'hoarvezet an darn vrasañ eus an traoù. ;''In medio stat virtus'' :"Er c'hreiz emañ ar vertuz". N'emañ ket en daou benn pellañ ; par d'an [[henc'hresianeg]] μηδεν αγαν ''mêdén ágan'', "(na ra) netra betek re". ;''In naturalibus'' : ''En e noazh". ;''In partibus infidelium'' :"Er brioù difidel". Er [[relijion]] [[Iliz katolik roman|gatolik]], un [[eskob]] ''in partibus'' zo unan a zo anvet e douaroù ha n'int ket kristen pe kristenekaet. ;''In petto'' :"En askre". ;''In silico'' :"Er [[silikiom]]'', da lavaret eo dre [[urzhiataer]]. ;''In situ'' :"War an dachenn". ;''In statu quo ante'' :"Er stad a oa a-raok". ;''In vino veritas'' :"Er [[gwin]] emañ ar wirionez". ;''In vitro'' :"Er werenn". En unan eus endalc'hoù [[gwer]] a gaver en un arnodva. ;''In vivo'' :"Er bev". War an dachenn peurvuiañ, pe en ur boud bev pa gomzer eus arnodoù [[bevoniezh]]. ;''Incertae sedis'' :"Lec'h diasur". E rummatadur ar [[bevoniezh|vevoniezh]]. ;''Incredibile dictu'' :"Digredus da lavarout". ;''Invidus vicini oculus'' :"C'hoantus eo lagad an amezeg". — [[Erasmus]], ''Adagiorum'', 4. 28. 20. ;''Inflat se tanquam rana'' :"C'hwezañ a ra evel ur ran". ;''Innocentia eloquentia'' :"Helavar eo an digablusted". N'en devez ket ezhomm an den digablus da ziskouez e zigablusted. ;''Innocentia ubique tuta'' :"E surentez e vez an den direbech e pep lec'h". ;''Inter arma silent leges'' :"En amzer a vrezel eo mut al lezennoù". ;''Inter fæces et urinam nascimur'' :"Etre [[kaoc'h]] ha [[troazh]] e vezomp ganet".<ref name="DWO">Dizemglev zo war orin al lavared.</ref> ;''Intra muros'' :"E diabarzh ar mogerioù". En ur gêr gloz. ===Ip-ir-is-it=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Ipso facto'' :" Dre an ober-se end-eeun". ;''Ira furor brevis est'' :"Ar gonnar zo follentez berrbad". ;''Irritare crabrones'' :"Kounnariñ ar sardon". Kement ha stlepel eoul war an tan. ;''Is fecit, cui prodest'' :"Neb en deus graet, hennezh en deus splet". Evit gouzout piv en deus graet un torfed n'eus nemet klask gouzout piv a c'hounez diwarnañ. ;''Is pater est quem nuptiæ demonstrant'' :"An tad eo an hini a zo diskouezet gant ar briedelezh". ;''Istos quos nova artificia docuit fames'' :"Ar re o deus desket troioù dre o naon". — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/seneca.ep2.shtml ''Epistulae Morales ad Lucilium'' II, XV:7]. ;''Ita vita'' :"Evel-se emañ ar vuhez". ;''Ite missa est'' :"Kit, kaset oc'h". Gerioù diwezhañ an [[oferenn]] latin. A vez da gompren gant ar gristenien : « Kit, kaset oc'h dre ar bed da embann ar C'heloù Mat, an [[Aviel]] ». ===Iu=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Iunctis viribus'' :"Gant nerzhioù unanet". Unaniezh a ra nerzh. ;''Iurare in verba magistri'' :"Touiñ dre c'herioù ar mestr". ;''Iuventus stultorum magister'' :"Ar yaouankiz eo mestrez ar re sot". ==J== ;''Jam illustrabit omnia'' :"Emberr e sklêrijenno ar bed". Unan eus sturiennoù [[Felipe II]]. ;''Jure uxoris'' :"Dre wir ar wreg". Roue Bro-Saoz hag Iwerzhon ''hure uxoris'' e voe Felipe II dre ma oa e wreg Mary Tudor o ren war an div vro. ==L== ;''Labor omnia vincit improbus'' :"Al labour dalc'hus a zeu a-benn a bep tra". ;''Laborare est orare'' :"Labourat zo pediñ". Abalamour da se eo e vez lakaet ar venec'h da labourat e manatioù zo. ;''Lapsus calami'' :"Fazienn ar raosklenn". Fazienn dre skrid. ;''Lapsus linguæ'' :"Fazienn an teod". Fazienn dre gomz ; berraet dre ''lapsus'' hepken peurliesañ. ;''Latet anguis in herba'' :"An naer kuzhet er geot". Un dañjer dic'hortoz hag a zeu war wel a-daol-trumm, evel trubarderezh ur falsvignon. — [[Publius Vergilius Maro|Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/ec3.shtml ''Eclogues'' III.93]. ;''Laudate puerum'' :"Meulit ar bugel". ;''Laudator temporis acti'' :"Meuler oberoù an amzer gwechall". An den a zisplij dezhañ doareoù an amzer-vremañ hag a gav gwell re an amzer dremenet. — [[Horatius]], [https://www.thelatinlibrary.com/horace/arspoet.shtml ''Ars Poetica'', 173]. ;''Lectio brevior, potior'' :"Seul verroc'h ar gentel, seul c'halloudusoc'h". ;''Lectio difficilior, potior'' :"Seul ziaesoc'h ar gentel, seul c'halloudusoc'h". ;''Legitimatio per matrimonium subsequens'' :"Reizhwiriañ dre zimez diac'houde". ;''Levius fit patientia quidquid corrigere nefas'' :"Ar c'houzañvidigezh a skañva an holl zrougoù diremed". — [[Horatius]], [https://www.thelatinlibrary.com/horace/carm1.shtml ''Carmina'', I, 24. 19]. ;''Libri muti magistri sunt'' :"Kelenerien vut eo al levrioù". ;''Lignum curvum numquam rectum'' :"Ur skourr kromm ne vo biken eeun". Da vezañ tostaet ouzh <q> Aesoc'h eo plegañ plantenn / Evit n'eo displegañ gwezenn </q>, meneget gant L. F. Sauvé<ref name="LFS" />, #488, pp.78-79. ;''Loc. cit.'' :"En hevelep lec'h". El lec'h a zo bet meneget uheloc'h er skrid. ;''Locus medius tutus est'' :"Diriskl eo al lec'h kreiz". ;''Longa est vita si plena est'' :"Hir eo ar vuhez mard eo leun". ;''Longam esse duorum temporum, brevem unius etiam pueri sciunt'' :"Zoken ar vugale a oar ez eus daou goulz, an hini hir hag unan en hini berr". — [[Quintilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/quintilian/quintilian.institutio9.shtml#4 ''Institutiones'', IX, 4, 47] a-zivout ar werzaoueriezh latin. Gwelit ''[[#Br|Brevis in longo]]''. ;''Lux luceat eis'' :"Ra skedo ar gouloù warno". ==M== ===Ma=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Macte animo ! Generose puer, sic itur ad astra'' :"Nerzh-kalon ! Bugel hael, evel-se eo ez eer betek ar stered". ;''Magister dixit'' :"Ar mestr en deus lavaret". ;''Magister meus asinus'' :"Un azen eo ma mestr". ;''Magistra vitae philosophia'' :"Ar [[prederouriezh|brederouriezh]] eo kelennerez ar vuhez". — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/tusc2.shtml ''Tusculanae Disputationes'', II.15]. ;''Magna Carta Libertatum'' :"Karta Veur ar Frankizoù". Bet sinet gant [[Yann Iañ (dug Normandi)|Yann Dizouar]] d'ar [[15 a viz Mezheven]] [[1215]] evit lakaat termen d'ur [[brezel-diabarzh]] bet kaset gant baroned [[Bro-Saoz]]. ;''Magna cum laude'' :"Gant kalz a veuleudi". ;''Magna Europa est Patria Nostra'' :"Europa Veur eo hor Mammvro". Sturienn dalc'hidi ar [[Broadelouriezh|vroadelouriezh]] [[Europa (kevandir)|europat]]. ;''[[Magna Graecia]]'' :"[[Gres]] Veur". ;''Magna pars'' :"An darn vrasañ". ;''Magnae spes altera Romae'' :"Eil goanag Roma". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen12.shtml ''Aeneis'' XII:168]. ;''Magni nominis umbra'' :"Skeud un anv meur". En ur [[Arz ar c'hoariva|pezh-c'hoari]] latin, goude marv he breur Britannicus e lavar Octavia : <q> Ne choman war an Douar nemet evit bezañ skeud un anv meur </q><ref>{{fr}} {{la}} [https://books.google.fr/books?id=ov2JWYt1vtkC&pg=PA359&lpg=PA359&dq=Magni+nominis+umbra+traduction&source=bl&ots=4TjHO6rTpg&sig=dxp453ItPO3OysebqfzKjNs4SUw&hl=fr&sa=X&ei=oxhqVeLcLorvUunPgPgP&ved=0CCgQ6AEwATgK#v=onepage&q=Magni%20nominis%20umbra%20traduction&f=false ''Journal des savans'', 1823]</ref>. ;''Magnificat'' :Trede gour unan ar verb ''magnifico'', "kanmeuliñ". ''[[#In|Incipit]]'' Kantik ar Werc'hez : ''Magnificat anima mea Dominum'' ("Kanmeuliñ an Aotrou a ra ma ene") — [[Aviel Lukaz]] [http://www.thelatinlibrary.com/bible/luke.shtml 1:46]. ;''Magno cum gaudio'' :"Gant levenez vras". ;''Magnum opus'' :"Oberenn veur". ;''Magnus liber magnum malum'' :"Ul levr bras zo un droug bras". Gwelloc'h eo berr ha sklaer eget hir ha brizh. ;''Major e longinquo reverentia'' :"A bell ec'h estlammer gwell". Pa weler an dud a renk uhel a dost e weler ez int eveldomp. ;''Maiora premunt'' :"Traoù brasoc'h zo mallus". Poent bras eo ober war-dro traoù pouezusoc'h. ;''Maiores pennas nido'' :"Divaskell brasoc'h eget an neizh". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/epist1.shtml ''Epistulae'' I, XX:21]. ;''Mala fide'' :"Feiz fall". ;''Mala fides superveniens non nocet'' :"Ar feiz fall o tont war-lerc'h ne noaz ket". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] : solius e chom ur gevrat bet sinet etre div gevrenn a feiz vat, zoken mar c'hoarvez gant an eil pe eben bezañ a feiz fall goude ar sinadur. ;''Mala herba cito crescit'' :"Buan e kresk al louzoù fall". Aesoc'h eo ober ar fall eget ar mad. ;''Mala mala mala sunt bona'' :"Mat eo an avaloù fall evit an droug dent". ;''Mala malus mala mala dat'' :"Un avalenn fall a ro avaloù fall". ;''Mala quia vetita'' :"Fall rak berzet" (benel). ;''Mala sunt vicina bonis'' :"Amezek d'an traoù mat eo an traoù fall". — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.rem.shtml ''Remedia Amoris'' 323]. ;''Mala tempora currunt sed peiora parantur'' :"Amzerioù fall zo warnomp met gwashoc'h zo e gor". ;''Male captus bene detentus'' :"Paket fall, dalc'het mat". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] : pakadur dilezenn ur gwalloberour ne vir ket ez eo lezennel e vac'hadur. ;''Male parta, male dilabuntur'' :"Ar pezh a zo bet gounezet e gaou zo kollet e gaou". ;''Mali corvi malum ovum'' :"Da vran fall, vi fall". ;''Malitia supplet aetatem'' :"An drougiezh a ra evit an oad ". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] : atebek e vez ur gwalloberour minor pa oar ez eo e-maez lezenn ar pezh emañ oc'h ober. ;''Malitiis non est indulgendum'' :"Trugarez ebet d'an drougiezh". ;''Malo periculosam libertatem quam quietum servitium'' :"Gwell eo din ar frankiz dañjerus eget ar sklaverezh peoc'hus". — Meneget gant [[Jean-Jacques Rousseau]], ''Du Contrat social, principes du droit politique'', [https://fr.wikisource.org/wiki/Du_contrat_social/%C3%89dition_1762/Livre_III/Chapitre_4 III-4]]. ;''Maluisses cloacas Augeae purgare'' :"Gwelloc'h e vije bet deoc'h naetaat kanioù-skarzh Augeae". — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/sen.apoc.shtml ''Apocolocyntosis divi Claudii'', 7]). Lod labourioù ret zo gwashoc'h eget kur vrudet [[Herakles]]. ;''Malum discordiae'' :"Aval a zizunvaniezh". Draen-fuilh ; diwar an aval aour a voe roet da [[Afrodit]] gant [[Paris (mab Priamos)|Pâris]], a gasas da [[Brezel Troia|Vrezel Troia]]. ;''Malum est mulier sed necessarium malum'' :"Ur fall eo ar vaouez, hogen ur fall rekis". ;''Malum in se'' :"Fall dre e natur". Un torfed ''malum in se'' zo anavezet e [[gwir (lezenn)|gwir]] an darn vuiañ eus ar broioù, evel ar muntr pe ar [[gwadorged]]. ;''Malum prohibitum'' :"Fall dre lezenn". Berzet dre lezenn. ;''Malum quo communius eo peius'' :"Seul baotoc'h ur gwall, seul washoc'h". ;''Mandata principum'' :"Kefridioù ar renerien". Lizheroù kaset gant an impalaerien da lod reizhaouerien evit reiñ an urzh dezho da ober un dra bennak da-geñver un emvod pe un afer a denn d'o c'harg. ;''Mandatum morte resolvitur'' :"Da get ez a ar gefridi gant ar marv". ;''Manibus date lilia plenis'' :"Roit lili a-zornadoù". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen6.shtml ''Aeneis'' VI, 883]. ;''Mantua me genuit, Calabri rapuere, tenet nunc Parthenope ; cecini pascua rura duces'' :"[[Mantova]] am ganas, [[Calabria]] am skrapas, [[Napoli]] am dalc'h bremañ ; kanet em eus ar peurvanoù, ar maezioù, an harozed". Bezskrivadur [[Vergilius]]. ;''Manu militari'' :"Gant [[dorn]] an arme". Dre nerzh ; heñvel ouzh ''Manus milites''. ;''Manumissio'' :"Frankizadur". Lakaat ur [[sklaverezh|sklav]] en e frankiz. Tri doare ''manumissio'' a oa : ::• ''manumissio per vindictam'', "frankizadur dre ar wialenn", ma veze lakaet ur slav en e frankiz dre ziouer a zifenn digant e vestr dirak ul lezvarn ; en e frankiz e oa an den goude bout resevet un taol skañv a-berzh ar barner gant ur wialenn ; ::• ''manumissio censu'', "frankizadur dre niveradur", ma veze lakaet ar sklav en e frankiz en abeg ma ne oa ket bet kontet da-geñver renabl sklaved e vestr ; ::• ''manussimo testamento'', "frankizadur dre destamant", ma veze lakaet ar sklav en e frankiz dre destamant e vestr. ;''Manus celer dei'' :"Dorn prim Doue". ;''Manus dei'' :"Dorn Doue". ;''Manus manum lavat'' :" An dorn a walc'h an dorn". An eil dorn a walc'h egile. ;''Manus milites'' :"Gant dorn ar soudarded". En un doare rust. Gwelit ''manu militari''. ;''Manus multae, cor unum'' :"Lies dornioù, ur galon hepken". ;''Mare clausum'' :"Mor serr". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] etrebroadel, ur mor pe forzh pe dachennad dour a zo bageadus, renet gant ur Stad ha berzet d'ar Stadoù all. Enebet ouzh ''[[#Ma|Mare liberum]]''. ;''Mare liberum'' :"Mor frank". [[Dourioù etrebroadel]], enebet ouzh ''Mare clausum''. ;''Mare nostrum'' :"Hon mor-ni". Ar [[Mor Kreizdouar]]. ;''[[Margaritas ante porcos]]'' :"Perlez dirak ar moc'h". A vez lavaret diwar-benn traoù brav diskouezet da dud dizesk. ;''Mater artium necessitas'' :"Ar rekiz eo mamm an ampartiz". ;''Mater Dei'' :"Mamm Doue". ;''Mater facit'' :"Mamm er gra". ;''Mater familias'' :"Mamm ar familh". ;''Mater semper certa, pater autem incertus vel pater numquam'' :"Divarteze atav e vez ar vamm, diasur pe dianav e vez an tad". ;''Materia medica'' :"Danvez mezegel". Ar renabl eus perzhioù mezegel ur mil plantenn ha maen bennak, savet gant [[Pedanis Dioskoridês]] (~[[25]] - ~[[90]]) dindan an talbenn Περὶ ὕλης ἰατρικῆς ''Peri hulês iatrikês'', "A-zivout an danvez mezegel" ha troet e latin evel [https://en.wikisource.org/wiki/De_Materia_Medica ''De Materia Medica''] e [[1453]]. ;''Materiam superabat opus'' :"Trec'h e oa al labour war an danvez". — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.met2.shtml ''Metamorphoses'' II-2.5]. ;''Matre pulchra filia pulchrior'' :"Mamm genedus, merc'h kenedusoc'h". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm1.shtml ''Carmina'' I, XVI-1]. ;''Matutina parum cautos iam frigora mordent'' :"Rev ar beure a zant ar re zibreder". — [[Horatius]]), [http://www.thelatinlibrary.com/horace/serm2.shtml#2.6 ''Sermones'' II-6:45]. ;''Maxima debetur puero reverentia'' :"Ar brasañ azaouez zo dleet d'ar vugale". — [[Juvenal]], [http://www.thelatinlibrary.com/juvenal/14.shtml''Saturae'' XIV-47]. ;''Maximum ius est saepe maxima iniuria'' :"Alies e vez ar reishañ ar flemmusañ". A-wechoù e vez diaes d'an den klevet ar wirionez diwar e benn. ===Me=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Me vexat pede'' :"Debron am eus em zroad". Emaon war-nes argas an den-se hegasus a-daolioù troad. ;''Mea navis aëricumbens anguillis abundat'' :"Ma aerrikler zo leun a silioù". Ur frazenn "latin" bet savet diwar ''The Dirty Hungarian Phrasebook'' ("An dastumad lous lavaredoù hungarek"), ur sketch gant [[Monty Python]] a ra goap eus distervez al levrioù-treiñ eus an eil yezh d'eben a vez gwerzhet d'an douristed er bed a-bezh. ;''[[Mea culpa]]'' :"Ma gwall eo". Tennet eus ''mea culpa, mealculpa, mea maxima culpa'' ("ma gwall eo, ma gwall eo, ma gwallcbras eo", dekvet gwerzenn ur bedenn [[Iliz katolik roman|gatolik]] anvet ''[[Confiteor]]'' ("Anzav a ran") — [https://hozana.org/priere/en-latin/confiteor ''Confiteor'']. ;''Media vita in morte sumus'' :"E kreiz ar vuhez emaomp er marv". Tennet eus ar skrid ''Liber ymnorum Nokteri Balbuli'' bet kendastumet e [[884]] gant ar soner [[suis]] ''Notcerus Balbulus'' ("Nolker ar Besteod"). ;''Medium certum'' :"Asur eo an hent kreiz". ;''Medice, cura te ipsum'' :"Mezeg, en em bare da-unan". ;''Medicus curat, natura sanat'' :"Prederiañ a ra ar mezeg, pareañ a ra an natur". ;''Medicus non accedat nisi vocatur'' :"Ne zeu ket ar mezeg tre mar n'eo ket galvet". Unan eus reolennoù [[Hippokrates]]. ;''Medio tutissimus ibis'' :"Dre hent ar c'hreiz ez i gant ar surentez vrasañ". — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.met2.shtml ''Metamorphoses'', II-137]. ;''Mediolanum captum est'' :"Paket eo [[Milano]]". ;''Mel in ore, verba lactis, fel in corde, fraus in factis'' :"Mel er genoù, laezh er c'homzoù, bestl er galon, flodoù en oberoù". En ur [[pedergwerzenn|bederwerzenn]] meneget e 1572 gant ar skrivagner ha politiker gall Estienne Tabourot (1549-1590) — [https://fr.wikisource.org/wiki/Les_Bigarrures/Chapitre_17 ''Les Bigarrures et Touches du seigneur des Accords'', pennad XVII]<ref>« Mil bloaz zo tremenet dija / N'eus feiz ebet en emglevioù / Mel er genoù, laezh er c'homzoù, / Bestl er galon, flodoù en oberoù ».</ref> ;''Meliora'' :"Gwell". Liester nepreizh an anv-gwan ''melior". "War-du ar gwell bepred" eo an droidigezh a vez roet pa vez implijet evel sturienn, evel gant University of Rochester e Rochester ([[New York (stad)|New-York]]). ;''Melita, domi adsum'' :"Karedig, er gêr emaon". Troidigezh ar frazenn [[saoznek]] ''Honey, I'm home'' gant ar fentigellour [[stadunanat]] Henry Beard (*1945)<ref>{{en}} {{la}} Henry Beard, ''Latin for all occasions / Lingua Latina Occasionibus Omnibus'', Villard Books, 1990, [[ISBN|978-1-59240-080-5}} ha ''Latin for Even More Occasions / Lingua Latina Multo Pluribus Occasionibus'', Villard Books, 1991 {{ISBN|978-0-679-40674-7}}</ref>. ;''Melius abundare quam deficere'' :"Gwell eo re eget re nebeut". ;''Melius est reprehendant nos grammatici quam non intelligant populi'' :"Gwelloc'h eo e vefemp karezet gant yezhadurourien eget ma ne vefemp ket komprenet gant ar poblañsoù". Pennabeg ar [[brezhoneg beleg]]. ;''Melius re perpensa'' :"Gwelloc'h priziet ar blegenn". Evit pouezañ war ur c'hemm en un ali goude bout bet o soñjal donoc'h a-zivout ur blegenn bennak. ;''Melius scitur Deus nesciendo'' :"Gelloc'h ec'h anavezer Doue en diouiziegezh". — [[Eosten Hippo]], ''De Ordine'' II-16:44. ;''Melle litus gladius'' :"Kleze melet". — [[Erasmus]], ''Adagiorum'' I-VIII-57. ;''Mellitum venenum, blanda oratio'' :"Pistri melek, prezeg c'hwek". Disfiz zo da gaout diouzh an helavarded, rak ar wirionez n'he deus ket ezhomm a ginkladur. ;''Memento audere semper'' :"Bez soñj da grediñ (ober) atav". Sturienn [[Gabriele D'Annunzio]]. ;''Memento homo, quia pulvis es et in pulverem reverteris'' :"Dalc'h soñj, den, ez out poultrenn hag e tistroi de boultrenn". — [[Testamant Kozh]], [[Geneliezh]] [http://www.thelatinlibrary.com/bible/genesis.shtml III:19]. ;''[[Memento mori]]'' :"Bez soñj e varvi". ;''Memento quia pulvis es'' :"Bez soñj ez out poultrenn/ludu". ;''Memento vivere'' :"Bez soñj e rankez bevañ". ;''Meminerunt omnia amantes'' :"An amourouzien o deus soñj eus pep tra". ;''Memores acti prudentes futuri'' :"Emskiantek eus an oberoù, emouez eus an dazont". Neb a oar ar pezh a zo bet graet a c'hall rakwelet ar pezh a c'hoarvezo. ;''Memoria minuitur nisi eam exerceas'' :"Gwanaat a ra an eñvor pa ne vez ket embreget". ;''Mens agitat molem'' :"Ar spered a lusk an danvez". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen6.shtml ''Aeneis'' VI-727]. ;''Mens et manus'' :"Ar spered hag an dorn". Sturienn ar ''Massassuchettes Institute of Technology'' (M.I.T.). ;''Mens rea'' :"Spered an tamallad". Evit deskrivañ stad spered ur gwalloberour da vare e dorfed. ;''Mens sana in corpore sano'' :"Ur spered yac'h en ur c'horf yac'h". — [[Juvenal]], [http://www.thelatinlibrary.com/juvenal/10.shtml ''Saturae'' X:336]. ;''Mentem sanctam, spontaneam, honorem Deo et Patriae liberationem'' :"Spered santel, youlek, enor Doue ha dieubidigezh e vammvro". ;''Mero et mixto imperio'' :"Gourc'hemenn glan ha mesket". A veze implijet gant un aotrou [[gladdalc'helezh|gladdalc'hel]] evit reiñ an holl c'halloudoù politikel ha lezvarnel d'ur gwaz dezhañ. ;''Metri causa'' :"Dre garantez ouzh ar gwerzaerezh". Evit disMetrplegaén un doare dibar da sevel ur werzenn en ur [[barzhoneg|varzhoneg]]. :''Metri gratia'' ;Heñvelster gant ''metri causa''. ===Mi=== [[File:Emblemata_Politica-Minor_esca_maioris.jpg|thumb|''Minor esca maioris". Ar brasañ a zebr ar bihanañ.]] <div style="width:260px;"><hr></div> ;''[[Miles gloriosus]]'' :"Ar soudard fogaser". Anv ur gomedienn latin gant [[Plautus]], [http://www.thelatinlibrary.com/plautus/miles.shtml ''Miles Gloriosus'']. ;''Minatur innocentibus qui parcit nocentibus'' :"Neb a espern ar c'habluz a c'hordrouz an digabluz". ;''Minimum minimorum'' :"Ar bihanañ eus ar re vihanañ". ;''Minor esca maioris'' :"Ar brasañ a zebr ar bihanañ". ;''Minus dixit lex quam voluit'' :"Al lezenn he deus lavaret nebeutoc'h eget na venned". ;''Mirabile dictu'' :"Souezhus da gontañ". ;''Mirabile visu'' :"Souezhus da welout". ;''Miscerique probat populos et foedera iungi'' :"Asantiñ a ra gant meskañ ar pobloù hag o c'hevreañ". Sturienn [[Trinidad ha Tobago]]. ;''Misera contribuens plebs'' :Ar werin baour hag a bae tailhoù". Atav e vez ar re baourañ bec'hiet gant an tailhoù. — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/serm1.shtml#1.8 ''Sermones'' I-VIII-10]. Enskrivet eo bet e lezenn II, 1751 [[Parlamant]] [[Hungaria]] (''Magyar Törvénytàr''). ;''Misera est magni custodia census'' :"Diaes-bras eo mirout ur binvidigezh vras". — [[Juvenal]], [http://www.thelatinlibrary.com/juvenal/14.shtml ''Saturae'' XIV-304]. ;''Misera est servitus ubi ius est aut incognitum aut vagum'' :"Diaes bras eo sentiñ el lec'h ma vez dianav pe diasur al lezenn". ;''Miserabile visu'' :"Truezus da welout". ;''Miseremini, Musae'' :"Ho pet truez, [[Muzezed]]". A vez lavaret dirak un oberenn arzel savet fall, ur [[barzhoniezh|varzhoneg]] peurgetket. ;''[[Miserere]]'' :"Ho pet truez". ;''Miserere nobis'' :"Ho pet truez ouzhimp". ;''Missi dominici'' :"Kannaded an aotrou".''Missus dominicus'' en unander. Kannaded ar galloud [[Karolingidi|karolingat]] a zeue da evezhiañ derc'houezourien ar roue. ;''Missio Dei'' :"Mision Doue". Hervez savboent an [[Iliz katolik roman]] ez eo ar misioniñ kefridi Doue, hag an Iliz eo benveg ar gefridi-se. ;''Missit me dominus'' :"Ar mestr en deus ma c'haset". ;''Mittimus'' :"Kas a reomp". El lezenn [[Bro-Saoz|saoz]], ''[[#In|incipit]]'' al lizher a gas un tamallad d'ar vac'h, pe d'ul lezvarn all. ===Mo=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Mobilis in mobili'' :"Monedus en (elfenn) monedus". Sturienn al [[lestr-spluj]] 'Nautilus'' e [[romant]] [[Jules Verne]], ''Vingt mille lieues sous les mers'' ; an [[dour]] eo an elfenn vonedus, evel-just. ;''Modo frenis utamur modo stimulis'' :"Gwech dre rañjennoù, gwech dre gentroù". Gwech e ranker gorrekaat, gwech all e ranker buanaat. — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/sen.ira2.shtml ''De Ira'' II, XXI:3]. ;''Modus dicendi'' :"Doare da lavarout". ;''Modus morons'' :"Doare an diod". Lavared brizhlatin ("latin podoù"<ref>[[Geriadur Ménard]] ; {{en}} [[:en:Dog latin|''dog latin'']] ; {{fr}} [[:fr:Latin de cuisine|''latin de cuisine'']] ; {{la}} [[:la:Latinitas macaronica|''latinitas macaronica'']].</ref>) savet diwar al latin ''modus'', "doare" hag ar [[saozneg]] ''moron'', "diod", evit ober goap eus an dud a ra ur fazi mantrus er poellata. Gwelit ''modus ponens'' ha ''modus tollens''. ;''Modus operandi'' :"Doare da ober". ;''Modus ponens'' :"Doare a ro da wir dre reiñ da wir". [[Poelloniezh]] : dre ar ''modus ponens'' e roer da wir an heuliad-mañ : « mard empleg ul lavarenn A ul laverenn B, neuze ez eo B gwir mard eo A gwir. » ;''Modus tollens'' ::"Doare a nac'h dre nac'hañ". Poelloniezh : dre ar ''modus tens'' e roer da wir an heuliad-mañ : « mard empleg ul lavarenn A ul laverenn B, neuze ez eo B diwir mard eo A diwir. » ;''Modus vivendi'' :"Doare da vevañ". A vez implijet dreist-holl evit komz eus un doare emglev etre tud bet oc'h en em gannañ. ;''Monasterium sine libris est sicut civitas sine opibus'' :"Ur manati dilevr zo evel ur geoded didra". Er [[romant]] ''Il nome de la rosa'' ("Anv ar rozenn") gant ar skrivagner [[italia]]n [[Umberto Eco]], bet embannet e [[1980]]<ref>{{it}} Umberto Eco, ''Il nome de la rosa'', Bompani, 2013 (embannadur adwelet ha reizhet) {{ISBN|978-88-452-7348-3}} ; {{fr}} Umberto Eco, ''Le nom de la rose'', Le Livre de Poche, 2002 {{ISBN|978-2-253-03313-4}}</ref> emañ ar frazenn en he fezh : <blockquote>''Monasterium sine libris, est sicut civitas sine opibus, castrum sine numeris, coquina sine suppellectili, mensa sine cibis, hortus sine herbis, pratum sine floribus, arbor sine foliis.''<br>"Ur manati dilevr zo evel ur geoded didra, ur c'hastell disoudard, ur gegin dilestr, un daol divoued, ul liorzh diblantenn, ur bradenn divleuñv, ur wezenn dizeil."</blockquote> ;''Monitoribus asper'' :"Rebell ouzh ar c'huzulioù". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/arspoet.shtml ''Ars Poetica'', 163]. ;''Monstrum vel prodigium'' :"Euzhvil pe varzh". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] henroman, ''monstrum vel prodigium'' a lakae ur bugel nevez-vet distummet da dostoc'h d'ul loen eget d'un den. ;''Montani semper liberi'' :"Atav e vez dishual ar venezidi". Sturienn [[West Virginia]]. ;''Montis insignia calpe'' :"[[Ardamezouriezh|Ardamezioù]] Menez Calpe". Sturienn [[Gibraltar]] (1502), a oa ''Montis Calpe'' da amzer ar Romaned. ;''More ferarum'' :"Hervez boaz al loened ferv". A-zivout an oberoù reizhel peurvuiañ. ;''More solito'' :"Hervez ar boaz". ;''More uxorio'' :"Hervez boaz ar briedelezh". ;''Moriamur pro rege nostro Maria Theresia'' :"Marvomp evit hor roue Maria Theresia". A voe huchet e [[1741]] gant ur vodageg [[Hungaria|Hungariz]] e [[Vienna|Wien]] pa c'houlennas [[Maria Theresia]], arc'hdugez [[Aostria]], he sikour a-c'houde aloubidigezh [[Silezia]] gant [[Frederig II (Prusia)|Frederig II]] [[Prusia]] e miz Kerzu [[1740]]<ref>{{fr}} Ph. Le Bas, ''France - Annales historiques'', levrenn I, Firmin Didot Frères, Paris, 1840, [https://books.google.fr/books?id=XNg1AAAAMAAJ&pg=RA1-PA108&lpg=RA1-PA108&dq=Moriamur+pro+rege+nostro+Maria+Theresia&source=bl&ots=e_TypB40wy&sig=3T7vQPOWQkm1MWYfAquZCcL1fPY&hl=fr&sa=X&ei=0fxtVej0IcHbU7CuguAK&ved=0CFsQ6AEwCA#v=onepage&q=Moriamur%20pro%20rege%20nostro%20Maria%20Theresia&f=false p. 108]</ref>. ;''Morior invictus'' :"Difaezh e varvan". Troet ivez dre "ar marv kent an drouziwezh". ;''Morituri nolumus mori'' :"Ni hag a zo war-nes mervel ne fell ket dimp (mervel)". Tennet eus ''The Last Hero'' ("An haroz diwezhañ"), ur [[romant]] gant [[Terry Pratchett]].<ref>{{en}} Terry Pratchett, ''The Last Hero'', Gollancz, 2001 {{ISBN|978-0-575-06885-8}} : {{fr}} Terry Pratchett, ''Le dernier héros'', L'Atalante, 2003 {{ISBN|978-2-84172-251-8}}</ref> ;''[[Morituri te salutant]]'' :"Kevarc'h a-berzh ar re a zo o vont da vervel". ;''Mors acerba'' :"Marv re abred". — Cornelius Nepos, ''De viris illustribus'', [http://www.thelatinlibrary.com/nepos/nepos.cim.shtml Cimon, IV]). ;''Mors certa, hora incerta'' :"Sur eo ar marv, diasur eo an eur". ;''Mors est ianua vitae'' :"Dor ar vuhez eo ar marv". ;''Mors etiam non sufficit'' :"Ar marv zoken n'eo ket a-walc'h". ;''Mors immatura'' :"Marv rakkoulzek". Evel hini [[Hektor]] en ''[[Ilias]]''. ;''Mors omnia solvit'' :"Ar marv a zispenn pep tra". ;''Mors omnibus'' :"Ar marv evit an holl". ;''Mors tua vita mea'' :"Da varv-te eo ma buhez-me". ;''Mors vincit omnia'' :"Ar marv zo trec'h war bep tra". Enebet ouzh ''[[Omnia vincit amor]]''. ;''Morte magis metuenda senectus'' :"Ar gozhni a ranker doujañ kentoc'h eget ar marv". ;''Mortui vivos docent'' :"Ar re varv a gelenn ar re vev". Dre ziskejañ korfoù-marv e komprener abegoù ar marv. ;''Mortuum flagellas'' :"Emaoc'h o skourjezañ un den marv". Emaoc'h oc'h abegiñ un den hag ne ra forzh ebet eus ho parnadenn. — [[Erasmus]], ''Adagiorum''. ;''Mos Maiorum'' :"Doareoù an hendadoù". ;''Motu proprio'' :"Diwar e intrudu". Da verkañ teulioù melestradurel a-berzh ar [[pab]], pe embannet gant e asant. ===Mu=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''[[Mundus vult decipi, ergo decipiatur]]'' :"Ar bed a fell dezhañ bezañ desevet, ra vezo desevet". ;''Mulgere hircum'' :"Goro ur bouc'h". Un dra na c'haller ket ober. — [[Erasmus]], ''Adagiorum''. ;''Mulier est hominis confusio'' :"Strafuilh ar gwaz eo ar vaouez". — [[Geoffrey Chaucer]], ''Canterbury Tales'' (1476), ''The Nun's Priest's Tale'' [https://web.archive.org/web/20160307035212/http://molcat1.bl.uk/treasures/caxton/record.asp?LHPage=314v&LHvol=&LHCopy=1&RHPage=315r&RHvol=&RHCopy=1&disp=s&Linked=0#DispTop f° 314 v°, li. 16] & [http://www.gutenberg.org/cache/epub/2383/pg2383.html ''The Nun's Priest's Tale'':20]. ;''Multa fercula, multos morbos'' :"Lies meuzioù, lies kleñvedoù". ;''Multa paucis'' :"Kalz dre nebeut". ;''Multa renascentur quae iam cecidere'' :"Niverus eo an dud a ranko bezañ ganet a-nevez hag int dall dija". Da gadarnaat ar feiz e disorc'hidigezh ar re varv. ;''Multae manus onus levant'' :"Meur a zoarn a skañva ar bec'h". ;''Multi sunt vocati, pauci vero electi'' :"Kalz zo galvet, nebeud zo dibabet". ;''Multis e gentibus vires'' :"Nerzh diwar meur a bobl". Sturienn [[Saskatchewan]]. ;''Multitudo sapientium sanitas orbis'' :"Savete ar bed eo engroeziad ar furien". ;''Multo enim multoque se ipsum quam hostem superare operosius est'' :'Diaesoc'h a-galz eo bezañ trec'h war an-unan eget war un enebour". — [[Valerius Maximus]], [http://www.thelatinlibrary.com/valmax4.html ''Factorum et dictorum memorabilium libri novem'', IV, 1, 2]. ;''Multum in parvo'' :"Kalz e nebeut". Implijet en egor, en amzer, hag evel er brezhoneg <q> e berr gomzoù </q>. ;''Multum, non multa'' :"Kalz, nann lies". Gwelloc'h eo sipañ e spered war un dra hepken kentoc'h eget e stlabezañ a-dammoùigoù e-touez traoù niverus. ;''Mundae vestis electio adpetenda est homini'' :"Dereat eo d'an den dibab dilhad eeun". — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/seneca.ep14-15.shtml ''Epistulae morales ad Lucilium'' XCII-12]. ;''Mundus senescit'' :"Koshaat a ra ar bed". ;''Mundus vult decipi, ergo decipiatur'' :"Fellout a ra d'ar bed bezañ touellet, neuze ra vo touellet".<ref name="DWO" /> ;''Munit haec et altera vincit'' :"Difenn a ra an eil, aloubiñ a ra egile". Sturienn [[Skos Nevez]]. ;''Mutantur saecla animantium et quasi cursores vitai lampada tradunt'' :"Kemmañ a ra rummadoù ar boudoù evel rederien pebeil o treuzkas ar flammerenn". ;''Mutatio libelli'' :"Kemmadenn er c'hlemm". Er [[Gwir (lezenn)|gwir]]. ;''Mutatis mutandis'' :"Dre m'eo bet kemmet ar pezh a oa da vezañ kemmet". A-c'houde m'eo bet graet ar c'hemmadennoù rekis. ==N== [[Restr:Exlibris miroslaw piotrowski.jpg|thumb|''Navigare necesse est'']] [[Restr:Coat of arms of the United Kingdom in Scotland.svg|thumb|''Nemo me impune lacessit'', e Bro-Skos]] ===Na=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Nam lacrimis struit insidias, cum femina plorat'' :"Pa leñv ar vaouez e stegn un antell gant he daeloù". — [[Dyonisius Cato]], [http://www.thelatinlibrary.com/cato.dis.html ''Disticha Catonis'' III:20]. ;''Natio sibi'' :"Ar vroad drezi ha dezhi hec’h-unan". ;''Natura abhorret a vacuo'' :"Euzhiñ a ra an natur ouzh ar goullo". ;''Natura non facit saltus'' :"An Natur ne ra ket lammmoù". — [[Carl von Linné|Carolus Linnaeus]], ''Philosophia Botanica'', 1751, pennad III, § 77, p. 27. Adkemeret gant meur a skiantour, en o zouez [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] en e Lezenn a gendalc'helezh (''Nouveaux Essais'', IV, 16). ;''Naturam expelles furca, tamen usque recurret'' :"Argas an natur a-daolioù forc'h, d'ar pimperlamm e tistroio". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/epist1.shtml ''Epistulae'' I, X:24]. ;''Navigare necesse est, vivere non est necesse'' :"Merdeiñ zo ret, bevañ n'eo ket". Sturienn [[Gnaeus Pompeius Magnus]], bet adkemeret gant moraerien an [[Hansa]]. ===Ne=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Nec caput, nec pedes habens'' :"N'eus na penn na treid". N'eus ster ebet, « na penn na lost » da gement-se. ;''Nec Hercules contra plures'' :"N'eus [[Herakles]] ebet ouzh an engroez". ;''Nec plus ultra'' :"N'eus netra gwell". ;''Nec pluribus impar'' :"Bastañ a ran da veur a ved". Unan eus sturiennoù [[Felipe II]], a rene e daou ved ([[Europa (kevandir)|Europa]] ha [[Suamerika]]) ; adkemeret gant ar roue gall [[Loeiz XIV (Bro-C'hall)|Louis XIV]] diouzh ali un [[Ardamezouriezh|ardamezour]] anvet Louis D'Ouvrier, en devoa ijinet arouez an [[Heol]] evit ar roue.<ref>Hervez [[Voltaire]], ''Du siècle de Louis XIV'', [https://fr.wikisource.org/wiki/Page:Voltaire_-_%C5%92uvres_compl%C3%A8tes_Garnier_tome14.djvu/457 pennad XXV, p.437].</ref> Den ne oar resis ster al lavared-se : ar roue e-unan ne ouie ket<ref>{{fr}} Charles Dreyss (dastumer), ''Mémoires de Louis XIV pour l'instruction du Dauphin'', Paris, Didier & C^ie, levrenn 2, [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015053668011&seq=580 p. 570]</ref>. Meur a droidigezh zo bet kinniget : "Nann izeloc'h eget muioc'h", "E-unan enep an holl" hag "A-us an holl" (evel an heol)<ref>{{fr}} Pierre Larousse, ''Fleurs latines des dames et des gens du monde ou Clef des citations latines que l'on rencontre fréquemment dans les ouvrages des écrivains français'', Paris, Larousse & Boyer, 1874, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6528141q/f312 p. 262].</ref>, "Hep e bar"<ref>{{fr}} Onésime Reclus, ''Le plus beau royaume sous le ciel'', Paris, Hachette, 1899, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1031624/f6 p. 3]</ref>, "Bastus (e-unan) da gement a draoù" pe "Pep tra zo gallus evitañ"<ref>{{fr}} Yves-Marie Bercé, ''Louis XIV'', Paris, Le Cavalier Bleu, 2005, [https://books.google.fr/books?id=Rrdk2vGNc4sC&pg=PA5&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false p. 5].</ref>. ;''Nec puero gladium'' :"Kleze ebet d'ur paotrig". ;''Nec spe, nec metu'' :"Hep goanag, hep aon". Unan eus sturiennoù [[Felipe II]]. ;''Nemo auditur propriam turpidudinem allegans'' :"Den ne vo klevet o komz eus e vezh". ;''Nemo censetur ignorare legem'' :"Den n'eo sañset dic'houzout al lezenn". ;''Nemo me impune lacesset'' :"Den na 'm anoaz digastiz". Sturienn war [[ardamezouriezh|ardamezioù]] roueel ar [[Rouantelezh-Unanet]] a vez implijet e [[Bro-Skos]]. ;''[[Nemo judex in causa sua]]'' :"Den (ne c'hall bezañ) barner en e afer dezhañ". ;''Neque ignorare medicum oportet quæ sit ægri natura'' :"Arabat eo d'ar mezeg chom hep anaout petra eo natur (orin) ar c'hleñved". ;''Neque pessimus neque primus'' :"Na gwashoc'h, na kentañ". — [[Erasmus]], ''Adagiorum'', 4. 4. 22. ===Ni=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Nihil lacrima citius arescit'' :"Netra ne sec'h buanoc'h eget un daeraouenn". ;''Nihil obstat'' :"N'eus netra a yafe a-enep". Frazenn a ro aotre digant an Iliz katolik da embann ul levr relijiel. ;''Nil novi sub sole'' :"Netra nevez dindan an heol". ;''Nil sine numini'' :"Netra hep bolontez an doueed". Sturienn Stad [[Colorado]]. ===No=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Nocumentum documentum'' :"Ur c'hloaz zo ur gentel". ;''Non bis in idem'' :"Ket div wech en hevelep tra". Ne c'haller ket bezañ kondaonet div wech en abeg d'an hevelep torfed. ;''Non causa pro causa'' :"Abeg ebet evit abeg". Lavarenn direizh er [[poellerezh]] : mar c'hoarvez an darvoudennoù A ha B war un dro e rank unan anezho bezañ abeg egile. Da skouer : <q> Kalz yaouankizoù a selaou sonerezh ''hard rock'' ; feuls eo ar sonerezh ''hard rock'' ; peogwir e vez selaouet ''hard rock'' gant kalz yaouankizoù e rank an holl yaouankizoù bezañ feuls. </q>. Gwelit ''[[#Po|Post hoc, ergo propter hoc]]''. ;''[[Noli me tangere]]'' :"Na stok ket ouzhin". Distaget gant [[Jezuz Nazaret]] hervez ar [[Vulgata]] — [[Aviel Yann]], [http://www.thelatinlibrary.com/bible/john.shtml#20 20:17]. ;''Nomen est omen'' :"Diougan eo an anv". ;''Non est otium servis'' :"N'eus diskuizh ebet d'ar sklaved". ;''Non est vivere, sed valere vita est'' :"Ar vuhez n'eo ket bevañ, hogen bezañ yac'h". Hep ar yec'hed n'eo ket dav d'an den bevañ. — [[Marcus Valerius Martialis]], [http://www.thelatinlibrary.com/martial/mart6.shtml ''Epigrammaton'', VI, 70:15]. ;''Non ficta fabula, sed vera historia'' :"N'eo ket un istor faltaziet, un istor gwir eo". ;''Non fui, fui, non sum, non curo'' :"Ne oan ket, bet on, n'on ket, ne ran forzh". Bezenskrivadur a gaver berraet dre ''NFFNSNC''. ;''Non licet omnibus adire Corinthum'' :"N'eus ket aotre d'an holl da vont da Gorintos". [[Korintos]] a oa brudet da vezañ ur gêr binvidik ma oa uhel koust ar vuhez en [[Henamzer]], hag ezhomm a oa da gaout arc'hant da vevañ eno. ;''Non nobis domine, non nobis nomine sed tuo da gloriam'' :"N'eo ket evidomp Aotrou, n'eo ket en hon anv deomp, met evit da c'hloar". ;''Non nova sed nove'' :"Traoù n'int ket nevez, met en un doare nevez". ;''Non omnia possumus omnes'' :"An holl n'hallont ket pep tra". ;''Non sequitur'' :"Ne heuilh ket". N'eo ket kempoell ar c'hendastum gant ar rakdivizoù. ;''Non scholæ, sed vitæ discimus'' :"N'eo ket evit ar skol e teskomp, evit ar vuhez eo". ;''Non ut edam vivo, sed ut vivam edo'' :"N'eo ket evit debriñ e vevan, evit bevañ e tebran". ;''Non vestimentum virum ornat, sed vir vestimentum'' :"N'eo ket an dilhad a vrava an den, an den eo a vrava an dilhad". ;''Non vini vi no, sed vi no aquæ'' :"N'eo ket abalamour d'ar gwin e neuian, abalamour d'an dour e neuian". C'hoari war ar gerioù. ;''Nondum amabam, et amare amabam, et secretiore indigentia oderam me minus indigentem'' :"Ne garen ket c'hoazh, ha karout a raen karout ha dre un ezhomm kuzh em boa droug ouzhin peogwir ne'm boa ket ezhomm a-walc'h c'hoazh". [[Eosten Hippo]], [http://www.thelatinlibrary.com/august.html ''Confessiones'' III.1.1]. ;''Nosce te ipsum'' :"En em anavez". Troidigezh latin ar frazenn henc'hresianek [[Gnothi seauton|γνώθι σεαυτόν]] "gnôthi seautón". ;''Nota bene'' :"Merkit mat". Taolit evezh ; berraet alies dre ''N.B.''. ;''Novus ordo seclorum'' :"Urzh nevez ar c'hantvedoù". Unan eus an teir sturienn a zo war Siell Veur [[SUA]] — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/ec4.shtml ''Eclogues'' IV:5]. ===Nu=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Nulla dies sine linea'' :"Deiz ebet hep (skrivañ) linenn ebet". Reolenn ar skrivagner. ;''Nulla est medicina sine lingua latina'' :"N'eus ket a [[mezegiezh|vezegiezh]] hep latin". Ret eo gouzout latin pa venner bezañ ur mezeg. ;''Nulla poena sine lege'' :"Kastiz ebet hep lezenn". Arabat eo reiñ ur c'hastiz ha n'eo ket skrivet el lezenn. ;''Nulla regula sine exceptione'' :"N'eus reolenn hep he nemedenn". ;''Nulla res tam necessaria est quam medicina'' :"N'eus mann ken ret hag ar vezegiezh". ;''Nulla rosa sine spinis'' :"N'eus rozenn dizraen ebet". ;''Nullum gratuitum prandium'' :"N'eus pred digoust ebet". ;''Nullum malum impunitum'' :"N'eus gwallober digastiz ebet". ;''Nunc est bibendum'' :"Bremañ emañ evañ". ''Nunc est bibendum, nunc pede libero pulsanda tellus'' "evañ zo ret bremañ, skeiñ an douar gant un troad skañv eo bremañ" eo ar bomm en e bezh, ma c'halv Horatius da evañ ha da zañsal a-c'houde marv [[Kleopatra]]. — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm1.shtml ''Carmina'' I, XXXVII:1]. Troet eo bet gant Horatius ur werzenn [[henc'hresianeg|henc'hresianek]] gant [[Alkaios]], Νῦν χρῆ μεθύσθην ''Nyn chrê methysthen'' "Bremañ eo e ranker mezviñ" a-c'houde marv Myrsilus<ref>{{en}} {{el}} William S. Annis (2012), ''Delectus Indelectatus'' [http://www.aoidoi.org/poets/loipa/indelectatus.pdf ''Aoidoi.org'']</ref>. ==O== ;''Opus citatum'' :"Oberenn veneget". Evit adkas d'un oberenn ez eus bet graet dave dezhi uheloc'h er skrid. Berraet dre ''Op. cit.'' peurliesañ. ;''O tempora, o mores'' :"A amzer, a zoareoù". Pebezh mare, pebezh doareoù ! — [[Cicero]] ([http://www.thelatinlibrary.com/cicero/cat1.shtml ''Orationes in Catilinam'' 1.2]. ;''Ob solum punctum caruit Martinus Asello'' :"En abeg d'ur pik e voe kollet Asello gant Martinus". Gwelit ''[[#Un|Uno pro puncto caruit Martinus Asello]]''. ;''Oculi plus vident quam oculus'' :"Meur a lagad a wel gwell eget unan". ;''Oculos habent et non videbunt'' :"Daoulagad o deus ha gwelout ne reont ket". ;''Oderint, dum metuant'' :"Ra vagint kasoni (ouzhin), gant ma toujint ac'hanon". ;''Omne ignotum pro magnifico'' :"Pouezus-meurbet e kaver kement tra na ouzer ket."<ref>{{fr}} [https://fr.liberpedia.org/Omne_ignotum_pro_magnifico ''Liberpédia'']</ref> ;''Omne ignotum pro terribili'' :"Spontus eo an holl zañjerioù dianav". ;''Omnes homines sibi sanitatem cupiunt, sæpe autem omnia, quæ valetudini contraria sunt, faciunt'' :"An holl dud a c'hoanta yec'hed dezho, met alies e reont kontrol dezhañ". ;''[[Omnes vulnerant, ultima necat]] :"An holl (eurioù) a c'hloaz, an diwezhañ a lazh". A weler war lod [[Horolaj-heol|horolajoù-heol]]. ;''Omnia mecum porto mea'' :"Ma holl vadoù a zougan ganin". Bias Priene, unan eus seizh den fur [[Henc'hres]], a oa o tec'hel a-zirak alouberien pa voe harzet gant tud a oa souezhet ouzh e welet o vont hep an disterañ mad gantañ ; respont a reas Bias e oa e holl vadoù gantañ koulskoude : an eeunder, an onestiz hag ar vertuz — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/paradoxa.shtml ''Paradoxa stoicorum'' I, 8]. ;''Omnia mutantur, nihil interit'' :"Pep tra a gemm, netra ne varv" — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.met15.shtml ''Metamorphoses'' XV:165]. ;''[[Omnia vincit amor]]'' :"Ar garantez a deu a-benn eus pep tra" — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/ec10.shtml ''Eclogues'' X:69]. A c'hall bezañ lavaret ''[[#Am|Amor Vincit Omnia]]''. ;''Omnibus viis Romam pervenitur'' :"Da [[Roma]] e kas an holl hentoù". ;''Omnis homo mendax'' :"An holl dud zo gaouierien". ;''Omnium artium medicina nobilissima est'' :"A-douez an holl arzoù, ar vezegiezh eo an hini noplañ". ;''Optima medicina temperantia est'' :"Ar gerreizhded eo ar vezekniezh wellañ". ;''Optimum medicamentum quies est'' :"An diskuizh eo ar gwellañ louzoù". ;''Optimus magister bonus liber'' :"Ul levr mat eo ar gwellañ kelenner". ;''Ora et labora'' :"Ped ha labour". Sturienn ar [[manac'h|venec'h]]. ;''Oratores, bellatores, laboratores'' :"Pedereien, brezelerien, labourerien". Ar gloer, ar soudarded, ar gouerien : teir stad pep kevredigezh, hervez an abad [[Ælfric of Eynsham]] (''[[#Ci|Circa]]'' [[955]] – ''c.'' [[1010]]) ==P== ===Pa=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''[[Panem et circenses]]'' :"[[Bara]] ha c'hoarioù". — [[Juvenal]], [http://www.thelatinlibrary.com/juvenal/10.shtml ''Saturae'' X:81]. ;''Passim'' ;"E meur a lec'h". Pa reer dave d'ur ger, d'ul lavarenn a gaver e meur a lec'h en un oberenn. ;''Pauci sed boni'' :"Nebeut, hogen mat". ;''Pax melior est quam iustissimum bellum'' :"Gwelloc'h eo ar peoc'h eget ar reishañ brezel". ===Pe=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Par tibi, Roma, nihil'' :"Par dit, [[Roma]], n'eus ket". ;''[[Pecunia non olet]]'' :"Dic'hwezh eo an arc'hant". — [[Vespasianus]], pa lakaas un taos war an [[troazh|troazhlec'hioù]]. ;''Per aequa et iniqua'' :"Dre reizh ha direizh". Ne vern ar priz. ;''Per ardua ad astra'' :"A-dreuz an enebiezh betek ar stered". [[Sturienn]] ar ''[[Royal Air Force]]''. ;''Per aspera ad astra'' :"Dre hentoù serzh trema ar stered". Diaes eo an hent da c'hounit brud hag enor. Heñvel ouzh ''[[#Ad|Ad augusta per angusta]]''. ;''Per inania regna'' :"E rouantelezh ar skeudoù". ;''Per scientiam ad salutem ægroti'' :"Dre ar skiant e tremen yec'hed ar c'hlañvour". ;''[[Perinde ac cadaver]]'' :"Evel ur c'horf-marv". ;''Persona non grata'' :"Den ha n'eo ket c'hoantaet". A vez lavaret diwar-benn un den ha ne garfed ket gwelout en ul lec'h, abalamour d'ar pezh en deus graet pe lavaret, pe a virer outañ da vont en ul lec'h. ===Pl=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Plenus venter non studet libenter'' :"Ur stomog leun ne studi ket a-youl-vat". ;''Plures crapula quam gladius perdidit'' :"Ar vezventi he deus kaset da goll muioc'h a dud eget ar c'hleze". ===Po=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Post acerba prudenter'' :"Goude ar c'hwervoni, an evezh". Ret eo ober pe dibab gant evezh, da heul ur walldro. ;''Post bellum auxilium'' :"Goude ar brezel, ar skoazell". ;''Post cenam non stare sed mille passus meare'' :"Na chom ket goude koan, met kerzh da stranañ mil kammed". ;''Post Cristum natum'' :"Goude ganedigezh Jezuz-Krist". Berradurioù : P.C.N., p.Chr.n. Gwelit ''[[#An|Ante Christum natum]]''. ;''Post hoc, ergo propter hoc'' :"Goude-se, neuze dre-se". Lavarenn direizh er [[poellerezh]] : mar c'hoarvez an darvoudenn A kent an darvoudenn B e rank A bezañ abeg B. Da skouer : <q> Gwelloc'h e oa ar c'hlañvad goude pedenn ar beleg, neuze ec'h eo bet pareet ar c'hlañvad gant ar beleg. </q>. Gwelit ''[[#No|Non causa pro causa]]''. ;''Post hoc non est propter hoc'' :"Goude an dra-se, met n'eo ket abalamour d'an dra-se". ;''Post ludos ad seria'' :Goude ar c'hoarioù, d'an traoù sirius". ;''Post mortem nihil est'' :"Goude ar marv n'eus mann". ;''Post nubila Phoebus'' :"Goude ar c'houmoul, an heol". Doue an Heol e oa ''Phoebus Apollo". ;''Post prandium'' :"Goude merenn". ;''Post proelium praemium'' :"Goude an emgann, ar garedon". ;''[[Post scriptum]]'' :"Skrivet war-lerc'h". Berraet alies dre ''P.S.'' ha troet dre « goude-skrid » (G.S.) a-wezhioù. ;''Post spinas palma'' :"Goude an drein, ar balmezenn". Arouez an trec'h eo ar balmezenn. ;''[[Potius mori quam foedari]]'' :"Ar marv kent ar c'housi". Sturienn [[Roll Rouaned ha Duged Breizh|Duged Breizh]]. ===Pr=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Pro bono publico'' :"Evit ar mad foran". Ur raktres ''pro bono publico'' eo Wikimedia ha Wikipedia. ;''Præsente medico nihil nocet'' :"Pa vez ar mezeg ne c'hoarvez droug ebet". ;''Prævenire melius est quam præveniri'' :"Gwell eo diaraogiñ eget bezañ diaraoget". ;''Primordia cuncta pavida sunt'' :"Spontus e vez an holl gentaoù". ;''Primum non nocere'' :"Da gentañ chom hep noazout". Sturienn ar [[mezegiezh|vezegiezh]]. ;''Primum vivere, deinde philosophari'' :"Da gentañ bevañ, goude [[prederouriezh|prederiañ]]". ;''Primus inter pares'' :"An hini kentañ e-touez tud par". Evit deskrivañ penn ur strollad n'en deus beli ebet war izili all ar strollad. Gwelit ''[[#Un|Unus inter pares]]''. ;''Prisca latinitas'' :"Henlatin". ;''Provocatio ad populum'' :"Galv d'ar bobl". Evit terriñ ur barn d'ar marv, a droas da ''[[#Ap|Appellatio ad Caesarem]]'' en [[Impalaeriezh roman]]. ;''Publica fama non semper vana'' :"Brud foran ne vez ket atav goullo". ==Q== ;''[[Quæ sunt Cæsaris, Cæsari]]'' :"An traoù a zo da [[Caesar (titl)|Gaesar]] zo da reiñ da Gaesar". ;''Qualis artifex pereo !'' :"Pebezh arzour a varv pa varvan !". Lavaret gant an impalaer [[Nero]] pa oa o vervel, hervez [[Suetonius]], ''Vita Neronis'' [http://www.thelatinlibrary.com/suetonius/suet.nero.html XLIX:1]. ;''Qualis pater, talis filius'' :"Hevelep tad, hevelep mab". <q> Mab e dad eo [[Kadiou]] </q>. ;''Quando cadet Roma, cadet et mundus'' Pa gouezho [[Roma]] e kouezho ar bed ivez". Berradur eus ''Quandiu stabit coliseus, stabit et Roma ; quando cadet coliseus, cadet et Roma ; quando cadet Roma, cadet et mundus'' "Keit ha ma chomo ar [[Kolize|C'holize]] e chomo Roma ; pa gouezho ar C’holize e kouezho Roma ; pa gouezo Roma e kouezho ar bed". — [[Beda Venerabilis]]. ;''Quantum debeatur'' :"Pegement an dle". Implijet er gwir evit termeniñ talvoudegezh an digoll a zo dleet d'ur gaou. ''Gwelit ''[[#An|An debeatur]]''. ;''Qui nescit dissimulare, nescit regnare'' :"Neb na oar ket kuzhat ne oar ket ren". ;''Qui rogat, non errat'' :"Neb a c'houlenn, ne fazi ket". ;''Qui scribit, bis legit'' :"Neb a skriv a lenn div wech". Lavared da zeskiñ d'ar studierien labourat. ;''Qui tacet, consentire videtur ubi loqui debuit ac potuit'' :"Neb a dav a seblant asantiñ pa zlee bezañ komzet ha pa c'halle". — [[Bonifas VIII]], ''Liber Sextus Decretalium'' V, XII.43 - Builh ''Sacrosanctae'', [[3 a viz Meurzh]] [[1298]]<ref>{{la}} [https://books.google.fr/books?id=1iQ_AAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false ''Google Books''].</ref>. ;''Quibus sunt verba sine penu et pecunia'' :"A zo komzerien divoued ha diarc'hant". — [[Plautus]] a-zivout annezidi [[Sparta (kêr)|Sparta]], en e [[Arz ar c'hoariva|bezh-c'hoari]] [http://www.thelatinlibrary.com/plautus/captivi.shtml ''Captivi'', III.1, 472]. ;''Quid pro quo'' :"Un dra bennak evit un dra bennak". Er [[Grennamzer]], evit komz eus ur fazi en [[apotikerezh]], ul louzoù e-lec'h unan all. ;''Quidquid agis, prudenter agas, et respice finem'' :"N'oufes pe rafes, gra gant evezh, ha sell ouzh an diwezh gant evezh". ;''Quidquid discis, tibi discis'' :"Evidout-te e teskez kement tra a zeskez". ;''[[Quis custodiet ipsos custodes ?]]'' :"Piv a ziwallo an diwallerien ?". — [[Juvenal]], [http://www.thelatinlibrary.com/juvenal/6.shtml ''Saturae'' VI:347-348]. ;''Quo fata ferunt'' :"War hentoù an tonkad". Sturienn [[Bermuda]]. ;''[[Quod erat demonstrandum]]'' :"Ar pezh a oa ret anataat". Berraet alies dre ''Q.E.D.". ;''Quod licet Iovis, non licet bovis'' :"Ar pezh a zo aotreet da Yaou n'eo ket aotreet d'ar saout". Kemm-digemm e vez al lezenn alies, hervez dere an den. Gwalldro [[Io (mitologiezh)|Io]], serc'h [[Yaou (doue)|Yaou]], eo dave al lavared latin. ;''Quod medicina aliis, aliis est acre venenum'' :"Ar pezh a zo ur remed evit lod zo ur pistri taer evit lod all". ;''Quod vinculum amoris esse debebat seditionis atque odi causa est, idem velle'' :"Evel-se, youl an holl hag a rankfe bezañ ul liamm a garantez a zegas dizemglev ha kasoni". — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/sen.ira3.shtml ''De Ira'' III, 34-2]. ;''Quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra?'' :"Betek pegoulz, Catilina, e ri re gant hor pasianted ?". — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/cat1.shtml ''In Catilinam'', I-1]. ;''Quot homines, tot sententiæ'' :"Kement a dud, kement a alioù". — [[Terentius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ter.phormio.html ''Afri Phormio'' II-454]. ==R== ;''[[Rara avis]]'' :"Al labous dibaot". Un den ma n'eus kalz dioutañ e-keñver e varregezh. ;''Rarum carum'' :"Ker e vez ar pezh a zo rouez". ;''Rarus fidus amicus'' :"Rouez eo ar mignon feal". ;''Reddite ergo quæ sunt Cæsaris Cæsari et quæ sunt Dei Deo'' :"Daskorit eta da [[Caesar (titl)|Gaesar]] ar pezh a zo da Gaesar, ha da Zoue ar pezh a zo da Zoue". — [[Aviel Mazhev]] [http://www.thelatinlibrary.com/bible/matthew.shtml#22 22:21] ; [[Aviel Mark]] [http://www.thelatinlibrary.com/bible/mark.shtml#12 12:17] hag [[Aviel Lukaz]] [http://www.thelatinlibrary.com/bible/luke.shtml#20 20:25]<ref>Merkit ez eo disheñvelik frazenn Mark diouzh an div all.</ref>. Gwelit ''[[#Q|Quæ sunt Cæsaris, Cæsari]]''. ;''Reductio ad absurdum'' :"Kas da ziskiantegezh". Prouiñ dre arguzennoù diskiant ; doare poellata a lakaer da vont en-dro pa groger da lakaat da wir ar c'hontrol eus ar pezh a glasker prouiñ. Gwelit ''[[#Ab|Ab absurdo]]''. ;''Rem acu tetigisti'' :"An dra begek hoc'h eus stoket outañ". A vez lavaret pa vez divinet un dra bennak : « Deuet eo ganit ! » — [[Plautus]], [http://www.thelatinlibrary.com/plautus/rudens.shtml ''Rudens'' V.ii:1306]. ;''Repetitio est mater memoriae'' :"An adlavarout eo mamm an eñvor". ;''Repetitio est mater studiorum'' :"An adlavarout eo mamm ar studioù". ;''Requiescat in pace'' :"Ra ziskuizho e peoc'h". Berraet dre ''R.I.P.'' peurliesañ. ;''Res judicata pro veritate habetur'' :"Tra barnet zo gwirionez". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] : ur varnedigezh embannet zo evel un dra prouet. ;''Res nullius'' :"Tra da zen ebet". A vez lavaret pa ne vez perc'henn ebet d'un dra bennak. ;''Res, non verba'' :"An dra, ha n'eo ket gerioù". A vez lavaret pa weler ez eo deuet ar poent da ober, ha n'eo ket a-walc'h chom da gomz. Ur spered heñvel zo c'hrennlavar flemmus brezhonek <q> Teod hir, dorn berr </q>. ;''Respice finem'' :"Bez soñj er finvezh". Damheñvel ouzh ''[[#Me|Memento mori]]''. ;''Retro Satana !'' :Gwelout : ''[[#Va|Vade retro Satana]]''. ;''[[Risus abundat in ore stultorum]]'' :"Paot ar c'hoarzh war c'henoù ar re sot". ;''Rixa rixae causa est'' :"Un tabut zo abeg d'unan all". ;''Roma aeterna'' :"Peurbad eo [[Roma]]". ;''Roma caput mundi'' :"Penn ar bed eo Roma". ;''Roma quanta fuit, ipsa ruina docet'' :"Ar c'halloudegezh hag a voe hini Roma, zoken he dismantroù he c'helenn". ;''Rus in Urbe'' :"Maezioù er Gêr". [[Roma]] eo ar Gêr. — [[Marcus Valerius Martialis]], [https://thelatinlibrary.com/martial/mart12.shtml ''Epigrammaton libri'', XII-42:21]. ==S== ;''Sæpe morborum gravium exitus incerti sunt'' :"Alies e vez diasur disoc'h ar c'hleñvedoù grevus". ;''Salus populi suprema lex'' :"Savete ar bobl eo al lezenn uhelañ". Sturienn [[Missouri (stad)|Missouri]]. — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/leg3.shtml ''De legibus'' III, III, 8]. ;''Sapere aude'' :"Kred gouzout". Sturienn [[Kantved ar Sklêrijenn]] hervez [[Immanuel Kant]]<ref>{{de}} Immanuel Kant, ''Was ist Aufklärung?'', § 1 {{ISBN|978-1-5390-4573-1}}</ref>. ;''Sapientia est potentia'' :"Ar furnezh zo ur galloud". ;''Satis eloquentiae, sapientiae parum'' :"Kalz helavarded, nebeut a furnez". — [[Caius Sallustus Crispus]], [http://www.thelatinlibrary.com/sall.1.html ''Bellum Catilinae'' V:4]. ;''Scientia potentia est'' ;''Scripta manent, verba volant'' :"Ar skridoù a chom, ar c'homzoù a nij kuit". A-wechoù e vez gwell d'an den na lezel roudoù skrivet eus un dra hag a c'hellfed implijout evit noazout outañ. Gwelit : ''[[#Ve|Verba volant, scripta manent]]''. :"Ar c'houiziegezh zo ur galloud". ;''Semel malus, semper malus'' :"Fall ur wech, fall bepred". ;''Semper fidelis'' :"Feal bepred". Sturienn an [[US Marine Corps|US Marines]]. ;''Semper odoriferis proxima spina rosis'' :"Atav e vez an draenenn tost d'ar roz frondus". ;''[[Senatus Populusque Romanus]]'' :"Ar Sened hag ar Bobl Roman". Berraet dre ''S.P.Q.R.''<ref>E kentel [[italianek]] ar [[bannoù-treset]] ''[[Astérix]]'' ez eo bet troet ar galleg ''Ils sont fous ces Romains'' dre ''Sono Pazzi Questi Romani'' – S.P.Q.R. ivez. Gwelit {{fr}} Fratti, Roméo : ''Sono Pazzi Questi Romani'', [https://larepubliquedeslivres.com/sono-pazzi-questi-romani/ ''La République des livres'', 13/03/2017].</ref>. ;''Sermo vulgaris'' :"Yezh ar bobl", eleze al latin poblek. ;''Serum auxilium post proelium.'' :"Diwezhat eo ar skoazell goude an emgann". ;''Serum est post facta consilium'' :"Diwezhat eo ar c'huzul goude an ober". ;''Si napo leo viveret, hominem non esset'' :"Mar bevje al leon diwar irvin ne zebrje ket tud". ;''Si non nova, saltem nove'' :"Mar n'eo ket traoù nevez, nevez eo an doare". ;''Si satis est, multum est'' :"Mard eo a-walc'h, kalz eo'". — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/sen.consolatione2.shtml ''Consolatio ad Marciam'' XXI]. ;''Si tacuisses, philosophus mansisses'' :"Mar bijes tavet, e vijes chomet [[prederouriezh|prederour]]". ;''Si vis pacem, para bellum'' :"Mard mennez ar peoc'h, prient ar brezel". Deveret diouzh ''Igitur quī dēsīderat pācem, præparet bellum'' "Neuze, neb a venn ar peoc'h a rank printiñ ar brezel". — [[Publius Flavius Vegetius Renatus|Vegetius]], [ ''Epitoma rei militaris'', Liber III, Rakger]. ;''Si vis pacem, para iustitiam'' :"Mar mennez ar peoc'h, prient ar justis". ;''[[Sic]]'' :"Evel-se emañ". Implijet alies en embannadurioù pa veneger ur bomm fazius, evit sachañ evezh al lenner war an doare dic'hortoz pe fazius ma 'z eo skrivet ar bomm, da ziskouez n'eus fazi ebet en embannadur rak adskrivet eo bet ar bomm en e stumm orin. Da skouer : « '' Les ragoûts, notamment l’irish tsew'' [''sic'']'', pourraient se classer après les meilleurs ragoûts d’Europe, qui sont les ragoûts grecs'' […]. » – Paul Morand, ''Londres'' (1933) — ma lenner *''tsew'' e-lec'h ''stew'', "keusteurenn". ;''Sic cuncta caduca'' :"Evel-se e vez distabil pep tra". ;''[[Sic et simpliciter]]'' :"Evel-se emañ, ken plaen ha tra". ;''Sic luceat lux'' :"Ra splanno ar gouloù evel-se". ;''Sic semper tyrannis'' :"Evel-se bepred d'an diranted". Sturienn [[Virginia]]. ;''[[Sic transit gloria mundi]]'' :"Evel-se e tremen gloar ar bed". Lavaret d'ar [[pab]] nevez da zegas da soñj dezhañ ec'h eo berrbad ar gloar ha bresk ar galloud. ;''Silentii tutum praemium'' :"Asur eo garedon an tav". Mar gall an den tevel n'en devo ket da gaout keuz a-c'houde e gomzoù. ;''Similia similibus curantur'' :"Dre ar seurt e pareer ar seurt". Pennaenn an [[homeopatiezh]]<ref>Eus an [[alamaneg]] ''Homöopathie'', nevezc'her bet ijinet e 1796 gant Samuel Hahnemann diwar an [[henc'hresianeg]] ὅμοιος ''hómoios'' "heñvel" ha πάθος ''páthos'' "ar pezh a c'houzañver".</ref>. ;''Sine amico visceratio leonis ac lupi vita est'' :"Debriñ kig hep mignon zo buhez ul leon pe ur bleiz". Da lavar [[Epikuros]], hervez [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/seneca.ep2.shtml ''Epistularum moralium ad Lucilium'' – Levrenn II : XIX-10]. ;''Sine anno et loco'' :"Hep bloaz na lec'h". A-zivout skridoù ma vank ar menegoù-se warne. ;''Sine die'' :"Hep deiz". Hep resisaat pegoulz. ;''Sine labore non erit panis in ore'' :"Hep labour ne vo ket a vara ez kenoù". ;''Solem lucerna non ostenderent'' :"Ne ziskouezer ket an heol gant ul letern". ;''Soli sol soli'' :"An heol hepken". ;''Spes salutis'' :"Goanag ar savete". ;''Spoliatis arma supersunt'' :"An armoù a chom da neb a zo dibourc'het". Sturienn Emanuele Filiberto di Savoia (1526-1580), dug [[Savoia]]<ref>{{fr}} Burnier, Eugène (1864) : ''Histoire du Sénat de Savoie et des autres compagnies judiciaires de la même province''. HardPress™ Publishing, 2020 {{ISBN|978-0-371-81413-0}}</ref>. ;''sqq.'' :Berradur eus ''sequunturque'', "hag ar re da heul" en un dave. Da skouer : "pajenn 123 ''sqq.''". ;''Stat sua cuique dies'' :"Da bep unan e zedevezh dezhañ". ;''Statu quo'' :Gwelit : ''[[#In|In statu quo ante]]''. ;''[[Statu quo ante bellum]]'' :"Evel ma oa an traoù kent ar brezel". A vez implijet pa n'eus c'hoarvezet kemmadenn ebet a-c'houde ur brezel. ;''Stricto sensu'' :"Er ster strizh". ;''Stultorum infinitus est numerus'' :"Dreistkont eo niver an dioded". — [[Bibl]], [[Testamant Kozh]], [[Eklesiastes]] [https://www.thelatinlibrary.com/bible/ecclesiastes.shtml I:15]. ;''Stupete, gentes'' :"Bezit souezhet, tudoù". ''[[#In|Incipit]]'' ur meulgan [[katoligiezh|katolik]] evit [[Gouel Maria ar Gouloù}} savet gant Pierre Robert (1618-1699)<ref>{{fr}} [https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb17738441k BnF]</ref> ;''Substine et abstine'' :"Gouzañv hag en em vir". Sturienn ar [[stoikegezh|stoikourien]]. ;''Substructiones insanae'' :"Danenframmoù diskiant". Lavared bet ijinet gant ar skrivagner [[Bro-Saoz|saoz]] Robert Burton ([[1577]]-[[1640]]) en e ''Anatomy of Melancholy'' '[[1621]]) evit deskrivañ emzalc'h an uhelidi a glask staliañ o domani war un dachenn dre lakaat sevel kastilli hollgaer, daoust d'ar c'houst o rivinañ alies<ref>{{en}} [http://www.gutenberg.org/files/10800/10800-h/10800-h.htm ''Anatomy of Melancholy'']</ref>. ;''Sui generis'' :"Eus e seurt-eñ". Er gwir e lakaer da ''sui generis'' ur blegenn na c'haller ket renkañ e rummad pe rummad ; ret eo neuze krouiñ skridoù arbennik nevez. ;''Summa cum laude'' :"Gant ar brasañ enor". Enorusañ meneg a c'heller kaout gant un diplom er skolioù-meur. Gwelit ''[[#H|Honoris causa]]''. ;''Summum ius, summa iniuria'' :"Ar reishañ, an direishañ". Dre ar reober gant ar [[gwir (lezenn)|gwir]] e teu an direizhder. — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/off1.shtml#33 ''De Officiis'' I, 33]. ;''Sunt mala quae libas, ipse venenum bibas'' :"Fall eo ar pezh a brofez, ev da bistri". Berraet dre ''S.M.Q.L.I.V.B.'' war medalenn [[sant]] [[Benead Norcia|Benead]], goude ''V.R.S.N.S.M.V.'', ''[[#Va|Vade Retro Satana]]'', Numquam Suade Mihi Vana'', "Tec'h alese, Satan, na 'm zempt biken dre ar vended". ;''Supremumque 'vale' '' :"Un 'adeo' diwezhañ" distaget gant [[Orfeüs]] pa goll [[Euridike]] en eil tro. — [[Ovidius]] [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.met10.shtml ''Metamorphoses'' X:62]. ;''Sursum corda !'' :"Savit, kalonoù !". A vez lavaret da reiñ nerzh-kalon. ;''Sutor ne supra crepidam'' :"Kereour, arabat eo dit mont uheloc'h eget ar votez". Da bep hini da rannañ kaoz diwar-benn ar pezh a anavez. — Distummadir eus ''ne supra crepidam sutor iudicaret'' "[gant aon] na varnfe ar c'here dreist ar votez" e [[Plinius an Henañ]], [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Pliny_the_Elder/35*.html ''Naturalis historia'', levrenn XXXV, xxxvi, 22, 85] a-douez aozerien all. ;''Suum cuique'' :"Da bep unan e hini". Da bep den hervez e zellidoù ; ''Nam iustitia, quae suum cuique distribuit, quid pertinet ad deos'' "Evit a sell ouzh ar justis, a zo da bep unan e hini, ar pezh a zo e kerz an doueed'' eo ar frazenn glok — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/nd3.shtml#8 ''De Natura deorum'' III, 38]. Bez' emañ ivez ''Suum cuique tribuere'', "reiñ da bep unan e hini", a zo kenster gant ''[[#Un|Unicuique suum]]''. ==T== ;''Tarde venientibus ossa'' :"D'ar re degouezhet diwezhat, an eskern". A vez lavaret d'ar re a zegouezh diwezhat ouzh taol, pe e diwezh un abadenn pe un emgann. ;''Tempora mutantur nos et mutamur in illis'' :"Kemmañ a ra an amzerioù, ha kemmañ a reomp ganto". Bomm eus hanterenn gentañ ar {{XVvet kantved}}, deveret eus ''Omnia mutantur, nihil interit'' "pep tra a gemm, netra ne varv" gant [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.met15.shtml ''Metamorphoses'' XV:165]. ;''Tempori servire'' :"En em ober diouzh an degouezhioù". ;''Ter'' :"Teir gwech". ;''Terminus'' :"Diwezh". ;''Testis unus, testis nullus'' :"Un test hepken, test ebet". Un test hepken ne dalv ket dirak al lez-varn rak n'eo ket a-walc'h. ;''Timeo Danaos et dona ferentis'' :"Aon am eus rak ar C'hresianed ha pa vefent o tegas profoù". — [[Vergilius]], [https://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen2.shtml ''Aeneis'', II, 49]. ;''Timeo hominem unius libri'' :"Aon am bez rak den ul levr hepken." Dañjerus e vez an den na gred nemet en ul levr hepken (hini e relijion peurvuiañ). Gwelit ''[[#Ca|Cave ab homine unius libri]]''. ;''Titulus crucis'' :"Talbenn ar groaz". Anv latin ar skritellig koad a voe lakaet war kroaz [[Jezuz Nazaret]] diwar urzh [[Pontius Pilatus]], hervez [[Aviel Yann]] [https://www.lueur.org/bible/jean19/vulgate 19:19]. Gwelit '''[[#In|I.N.R.I.]]'". ;''Tres faciunt collegium'' :"Tri a ra ur strollad". Tri eo an niver bihanañ a dud a zo rekis evit sevel un aozadur. [[File:Vincenzo Camuccini - La morte di Cesare.jpg|thumb|''Marv Caesar'', Vincenzo Camuccini (~1804)]] ;''Tu quoque, mi fili'' :"Te ivez, ma mab". Hervez an hengoun, gerioù lavaret gant [[Caius Julius Caesar]] d'e vab [[Brutus]] goude bout bet kontellataet gantañ. E gwirionez en devefe komzet [[henc'hresianeg]] (καὶ σὺ τέκνον ''kaì sý téknon''). ==U== ===Ub=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Uberrima fides'' :"Fonnusañ feiz". Kreñvoc'h c'hoazh eget [[#Bo|bona fide]]''. Enebet ouzh ''[[#Ca|caveat emptor]]''. Skrivet ''uberrimae fidei'' a-wechoù, en [[tro-c'henel|dro-c'henel]] eta. ;''Ubi amici ibidem opes'' :"El lec'h m'emañ ar vignoned emañ an nerzh". ;''Ubi amor, ibi dolor'' :"El lec'h ma vez karantez e vez poan". ;''Ubi bene, ibi patria'' :"El lec'h ma vez an den en e vleud, eno emañ e vammvro". ;''Ubi commoda, ibi incommoda'' [[File:Sestertius-Aquilia Severa-RIC 0390.jpg|thumb|upright 1.4|An doueez [[Concordia (doueez)|Concordia]], war kein ur pezh-moneiz]] ;''Ubi concordia, ibi victoria'' :"El lec'h ma vez unvaniezh e vez an trec'h". [[Doue]]ez ar c'henemglev e oa [[Concordia (doueez)|Concordia]] ivez. ;''Ubi deficiunt equi, trottant aselli'' :"El lec'h ma n'eus ket a-walc'h a gezeg e trot ezenigoù". ;''Ubi dubium, ibi libertas'' :"El lec'h m'emañ an arvar emañ ar frankiz". ;''Ubi eadem legis ratio, ibi eadem legis dispositio'' :"El lec'h m'emañ an hevelep abeg d'al lezenn e vez an hevelep talvoudegezh d'al lezenn". ;''Ubi est, mors, victoria tua ?'' :"Marv, pelec'h emañ da drec'h ?" ;''Ubi feuda, ibi demania'' :"El lec'h m'emañ ar glad emañ an domani". Pennaenn ar [[gladdalc'helezh|c'hladdalc'helezh]]. ;''Ubi fumus, ibi ignis'' :"El lec'h m'emañ ar moged emañ an tan". <q> Dibaot siminal a voged / Anez na ve tan en oaled </q>. ;''Ubi lex non distinguit, nec nos distinguere debemus'' :"El lec'h ma ne ziforc'h ket al lezenn, arabat eo diforc'hañ". ;''Ubi lex voluit dixit, ubi noluit tacuit'' :"El lec'h ma vennas al lezenn e lavaras, el lec'h ma ne vennas ket e tavas". Pa fell d'al lezennerien plediñ gant ur gudenn e reont ul lezenn, pa ne fell ket dezho ne reont ket, da lavaret eo ez eo arabat klask mont dreist ar pezh a zo skrivet el lezenn ha dezastum traoù na oant ket mennet gant al lezennerien. ;''Ubi maior minor cessat'' :"Kodianañ a ra ar gwan dirak ar c'hreñv". ;''Ubi mel ibi apes'' :"El lec'h ma 'z eus mel ez eus gwenan". ;''Ubi ordo, ibi pax et decor; ubi pax et decor, ibi laetitia'' :"El lec'h ma'z eus urzh ez eus peoc'h ha kened ; el lec'h ma'z eus peoc'h ha kened ez eus levenez". Lavaret gant [[Benito Mussolini]] en ur brezegenn e ''Scala'' [[Milano]] d'an [[28 a viz Here]] [[1928]]. ;''Ubi periculum'' :"El lec'h (m'emañ an) dañjer". Anv ur builh bet embannet gant ar [[pab]] [[Gregor X]] d'ar [[7 a viz Gouere]] [[1274]] ma stalias sened ar [[kardinal|c'hardinaled]] evel doare nemetañ da zibab ur pab<ref>{{la}} [https://web.archive.org/web/20160304064715/http://www.osjcuria.org/sga/young/giovannipaolo/ubipericulum.pdf Ar skrid latin].</ref>. ;''Ubi plura nitent in carmine, non ego paucis offendi maculis'' :"El lec'h ma 'z eus kened en ur varzhoneg, n'on ket dismegañset gant un nebeud tarchoù". ;''Ubi societas, ibi ius'' :"El lec'h m'emañ ar gevredigezh emañ ar gwir". N'eus kevredigezh ebet hep lezennoù pe reolennoù. ;''Ubi solitudinem faciunt, pacem appellant'' :"El lec'h m'o deus graet un dezerzh o deus lavaret e oa ar peoc'h". ;''Ubi sunt qui ante nos fuerunt?'' :"Pelec'h emañ ar re a zo bet en hor raok ?". Anv ur [[barzhoniezh|varzhoneg]] [krennsaozneg|krennsaonek] savet gant un aozer(ez) dianav war-dro [[1275]]<ref>[http://www.wwnorton.com/college/english/nael/noa/pdf/20Beauty_1_2.pdf Ar skrid krennsaoznek].</ref>. Diwar ar skouer-se e voe ul uskad barzhoniezh a voe anvet ''ubi sunt'', ar barzh gall [[François Villon]] ([[1431]]-[[1463]]) o vezañ ur skouer anezhañ gant [http://www.lettres-persiennes.net/textes-extraits/francois-villon/ballade-dames-temps-jadis.php ''Ballade des dames du temps jadis'']. ;''Ubi tu Gaius, ibi ego Gaia'' :"El lec'h ma vi Gaius, e vin Gaia". Bomm da zisklêriañ fealded etre ar priedoù roman da zeiz an [[eured]]. [[Gaia (doueez)|Gaia]] eo [[doue]]ez an [[Douar (planedenn)|Douar]], hag a ro he frouezh. ===Ul=== [[File:Ultima Ratio Regum Cannon.jpg|thumb|''Ultima ratio regum'' war ur c'hanol]] <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Ultima cave'' :"Douj d'an hini ziwezhañ." Oc'h ober dave d'an eur, war un [[horolaj|horolaj-heol]]. ;''Ultima ratio regum'' :"Diwezhañ arguzenn ar rouaned". An nerzh. Sturienn war ar c'hanolioù gall, diwar urzh ar [[Kardinal|c'hardinal]] [[Armand Jean du Plessis de Richelieu]]. ;''Ultra posse nemo obligatur'' :"N'eo an dic'hallus rekis da zen". ;''Ultra vires'' :"Dreist ar galloudoù". ;''Ulula cum lupis, cum quibus esse cupis'' :"Neb a vez gant bleizi a zesko yudal ganto". ===Um=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Umbram facere alicui rei'' :"Bannañ ur skeud war un dra bennak". Da lavaret eo e vougañ. ;''Umbram suam metuere'' :"Kaout aon rak e skeud". ===Un=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Una hirundo non facit ver'' :"Ur wennili ne ra ket an hañv". Un darvoudenn vat ne dalvez ket e vo mat an holl zarvoudennoù heñvel a c'hoarvezo war he lerc'h. ;''Una nota super la, semper est canendum fa'' :"Un notenn a-us La a vez bepred kanet Fa". Reolenn ar [[sonerezh|sonaozour]] [[Alamagn|alaman]] [[Michael Praetorius]] (1571-1621) en e ''Syntagma musicum'' (1619) da geñver skeuliadoù ar [[kanañ|c'hanañ]]<ref>[https://archive.org/details/syntagmamusicume00prae/page/n9/mode/2up En-linenn (1154 fajenn)]</ref>. ;''Una res est in obligatione, duae autem in solutione'' :"Un dra zo en endalc'h, daou en diskoulm". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] : un amveziad zo evit skoulmañ ar gevrat, daou avat zo ret evit he diskoulmañ. ;''Una salus victis, nullam sperare salutem'' :"Ur goanag hepken d'ar gollerien, na c'hoanagiñ savete ebet". ;''Una tantum'' :"Unan hepken". Implijet a-zivout un dra na c'hoarvez nemet ur wech, evel un taos nemedel. ;''Unguibus et rostro'' :"Gant an ivinoù hag ar pigos". En em zifenn ''unguibus et rostro'', gant nerzh hag a-zevri. Sturienn kêr [[Avinhon]]. ;''Unicuique suum'' :"Da bep unan e hini". Gwelit ''[[#S|Suum cuique]]''. ;''Unitas virtute'' :"An unaniezh a ra an nerzh". ;''Universalia sunt nomina post rem'' :"Anvioù goude an traezoù eo an hollegoù". Ur prezeg stummet goude ar skiant-prenet eo an hollegoù ; da skouer : deuet eo meizad an "denelezh" a-c'houde ma 'z eus bet tud war an Douar, hag an traezoù hepken zo gwirvoudel. Er [[Grennamzer]], arguzenn bennañ an [[usvedoniezh|usvedoniourien]] [[nominalouriezh|nominalour]] en enep da hini ar [[gwirvoudelezh (prederouriezh)|wirvoudelourien]]. ;''Universalia sunt realia ante rem'' :"Beziadoù kent an traezoù eo an hollegoù". Gwirvoudeloc'h eget an traezoù eo ar meizadoù, ha bez' e oa anezho kent an traezoù ; da skouer : a-viskoazh ez eus bet eus meizad an "denelezh", zoken pa ne oa den ebet war an douar. Er Grennamzer, arguzenn an usvedoniourien wirvoudelour en enep da hini an nominalourien. ;''Uno pro puncto caruit Martinus Asello (Ob solum punctum caruit Martinus Asello)'' :"En abeg d'ur pik e voe kollet Asello Martinus gant Martinus". Martinus, a oa [[Abati|abad]] Asello er {{XVIvet kantved}}, a c'horchemennas ma vije skrivet ''Porta patens esto. Nulli claudatur honesto'', da lavaret eo "Digor e chom an nor. Ne vo serr da zen onest ebet". Siwazh, dre fazi e voe engravet ar frazenn ''Porta patens esto nulli. Claudatur honesto'', ar pezh a dalvez "An nor ne chom ket digor da zen. Serr eo d'an den onest". Dre zilec'hiadur ar pik e voe an abati kontrol d'ar garitez kristen eta, ha diskarget e voe Martinus eus an abati. Gant e warlerc'hiad e voe lakaet reizhañ ar fazi, hag ouzhpennañ ar frazenn ''Uno pro puncto caruit Martinus Asello". Lod istorourien a lavar e voe ouzhpennet ''Ob solum punctum caruit Martinus Asello'', a zo kenster. ;''Unum castigabis, centum emendabis'' :"Mar kastizez unan e reizhi kant". Arabat eo kastizañ an holl fazioù nag an holl fazierien. ;''Unus inter pares'' :"Unan e-touez tud par". Evit deskrivañ ezel ur strollad. Gwelit ''[[#Pr|Primus inter pares]]''. ;''Unus lanius non timet multas oves'' :"Ur c'higer n'en devez ket aon rak an deñved niverus". ;''Unus omnium parens mundus est'' :"Ar bed eo tad nemetañ an holl". — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/ben3.shtml ''De Beneficiis'' III, 28]. ;''[[Unus pro omnibus, omnes pro uno]]'' :"Unan evit an holl, an holl evit unan". Sturienn [[Suis]]. ;''Unus testis, nullus testis'' :"Un test, test ebet". Ne dalez mui er [[gwir (lezenn)|gwir] ; an istorourien avat en implij evit lavaret e sav ur gudenn pa vez un andon hepken. ===Ur=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''[[Urbi et orbi]]'' :"D'ar Gêr ha d'ar bed". A vez lavaret diwar-benn embannoù ar [[pab]] ; [[Roma]] eo ar gêr. ;''Urticae proxima saepe rosa est'' :"Alies e vez ar rozenn tost d'al linad skaotus". ===Us=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Usufructus est ius alienis rebus utendi fruendi, salva rerum substantia'' :"Ar gerz eo ar gwir da implijout ha da gaout ar gerz eus madoù un den all hep kemmañ o danvez". — [[Julius Paulus Prudentissimus]], ''Ad Vitellium'', III, meneget en [http://droitromain.upmf-grenoble.fr/Corpus/d-07.htm ''Digesta seu Pandectae'' VII, 1, 1]. ;''Usque ad finem'' :"Betek an diwezh". Stourm betek ar berzh pe ar marv eo stourm ''usque ad finem''. ;''Usque ad effusionem sanguinis'' :"Betek skuilh ar gwad". <q> Rak ret eo deoc'h mennout en em ren gant kalonegezh, zoken betek skuilh ar gwad </q> eo kalon prezegenn ar [[pab]] d'ar [[kardinal|gardinaled]] nevez-anvet, alese liv ruz-gwad o saeoù. ;''Usque ad sideras, usque ad inferos'' :"Eus ar stered betek an ifernioù". ;''Usus magister est optimus'' :"An ober eo ar gwellañ mestr". ;''Usus sine fructu potest'' :"Gallus eo an implij hep ar frouezh". — [https://books.google.fr/books?id=pltEAAAAcAAJ&pg=PA535&lpg=PA535&dq=usus+sine+fructu+potest&source=bl&ots=fBkmSG2ajQ&sig=cM-HaRUU5UUxnfcwuMtPvwCIVjY&hl=fr&sa=X&ei=iUhzVd6sNsP3UtyYgYAB&ved=0CDsQ6AEwBg#v=onepage&q=usus%20sine%20fructu%20potest&f=false ''Digesta seu Pandectae'', Lib. VII, t. VIII, §14, 1]. ===Ut=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Ut ameris, ama'' :"Evit bezañ karet, kar". ;''Ut ameris, amabilis esto'' :" Evit bezañ karet, bez hegarat". ;''Ut desint vires, tamen est laudanda voluntas'' :"Lakaet e vefe diouer a nerzh, padal ez eo meuladus ar ratozh". — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.ponto3.shtml ''Epistulae ex Ponto'' III, 4, 79]. ;''Ut pictura poesis'' :"Evel al livouriezh eo ar varzhoniezh". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/arspoet.shtml ''Ars Poetica'', 361]. ;''Ut quiescat Atlas'' :"Evit ma tiskuizhfe [[Atlas (mitologiezh)|Atlas]]". Unan eus sturiennoù [[Felipe II]]. ;''Ut sementem feceris, ita metes'' :"Evel ho po hadet ez eostot". — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/oratore2.shtml#65 ''De Oratore'' II, LXV, 261]. ;''Ut sis nocte levis, sit cena brevis'' :"Mar kerez kaout un nozvezh vat (a gousk), gra ur goan verr". ;''Utile per inutile non vitiatur'' :"Un dra talvoudus n'eo ket siet gant un dra didalvoud". Er [[gwir (lezenn)|gwir]], ne c'haller ket nullañ un teul solius dre ouzhpennañ traoù didalvoud ennañ. ;''Uti, non abuti'' :"Ober, ha n'eo ket reober". ; "[[Uti possidetis]]" ;''Ut supra'' :"Evel (meneget) uheloc'h". ===Ux=== ;''Uxori dilectae'' :"D'am gwreg karet". ''Dilectae Uxori'' eo dindan pluenn [[René Le Gléau]] e levrenn gentañ ''Études syntaxiques bretonnes''<ref>{{fr}} René Le Gléau, ''Études syntaxiques bretonnes'', levrenn 1, Al Liamm, 1999 {{ISBN|978-2-9514004-0-5}}</ref>. ==V== ;''V.S.L.M'' :Berradur ''Votum Solvit Libens Merito'', amañ izeloc'h. ;''V. V. V. V. V.'' :Berradur ''[[Vi veri universum vivus vici|Vi Veri Vniversum Vivus Vici]]'', "dre c'halloud ar wirionez em eus, em bev, trec'het an hollved". Embannet er [[bannoù treset]] ''[[V for Vendetta]]'', m'eo lakaet war gont Faust, oc'h ober dave da dudenn [[Johann Wolfgang von Goethe]] (''Faust'') pe da hini [[Christopher Marlowe]] (''Doctor Faustus''). N'eus roud ebet eus al lavared latin-se en oberennoù-se avat. ===Va=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Vacatio legis'' :"Ezvezañs al lezenn". ;''Vade ad formicam o piger et considera vias eius et disce sapientiam'' :"Kae d'ar verienenn ha sell penaos e ra ha desk ar furnez". — [[Vulgata]], [http://www.thelatinlibrary.com/bible/proverbs.shtml#6 ''Proverboù'' 6:6]. ;''Vade in pace'' :"Kae e peoc'h". Bomm ar [[beleg]] katolik e dibenn ar gofesadenn. ;''Vade mecum'' :"Deus ganin". Ul levr (peurvuiañ) hag a vez atav gant an den. ;''Vade retro Satana'' :"Tec'h alese, Satan !". Respont graet d'al lubanerien ha tempterien. ''Vade retro me Satana'' eo ar bomm reizh. — [[Vulgata]], [[Aviel Mark]] [https://www.lueur.org/bible/marc8/vulgate 8:33]. ;''Vae soli'' :"Gwa an den an-unan". ''[...] vae soli quia cum ruerit non habet sublevantem'' "gwa an den an-unan, rak pa gouezh n'eus den ebet d'e lakaat war e sav" eo al lavred klok. — [[Testamant Kozh]], [[Eklesiastes]], [https://www.thelatinlibrary.com/bible/ecclesiastes.shtml Eklesiastes, 4:10]. ;''Væ victis'' : ''Gwa ar re drec'het". A voe distaget gant [[Brennos]], penn-brezel galian, war-lerc'h kemer kêr [[Roma]] — [[Titus Livius]], [https://www.thelatinlibrary.com/livy/liv.5.shtml#34 ''Ab urbe condita libri'', V, 48]. ;''Vaga est fortuna'' :"Kemm-digemm eo ar chañs". ;''Vale'' :"Chom yac'h". Kevarc'h latin, a dalve kement ha [[kenavo]]. ;''Vanitas vanitatum omnis vanitas'' :"Goullonder ar goullonderioù, goullonder eo pep tra". — [[Testamant Kozh]], [[Eklesiastes]], [https://www.thelatinlibrary.com/bible/ecclesiastes.shtml Eklesiastes, 1:2]. Ar stumm ''Vanitas vanitatum '''et''' omnis vanitas'' a gaver gant [[:s:la:Liber_Ecclesiastes_(Hieronymus)|Sophronius Eusebius Hieronymus]] ha [[:s:la:Liber Ecclesiastes (Anselmus Laudunensis)|Anselmus Laudunensis]]. ;''Vare, legiones redde !'' :"[[Varus]], daskor [ma] [[lejion]]où [din] !". Distaget gant an impalaer [[Aogust (impalaer)|Aogust]] en e gousk goude ma voe distrujet e voe al lejionoù roman e [[Germania]] gant [[Arminius]] en [[emgann Teutoburg]] er bloaz [[9]]. — [[Suetonius]] [https://web.archive.org/web/20140502004537/http://www.thelatinlibrary.com/suetonius/suet.aug.shtml#23 ''Vita Divi Augusti'', 23]. ;''Varia vita est'' :"Kemm-digemm eo ar vuhez". ;''Variorum'' :"Gant a bep seurt". Berradur ar bomm ''[[#Cu|Cum notis variorum scriptorum]]'' ;''Varitatio delectat'' :"Plijus e vez ar c'hemm". ;''Varium et mutabile semper femina'' :"Kemmus ha hedro e vez ar vaouez atav". — [[Vergilius]], [https://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen4.shtml ''Aeneis'', IV, 569-570]. ===Ve=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Velle est posse'' :"Youlañ a zo gallout". <q> Neb a venn a c'hall </q>. ;''Veni vidi vici'' :"Deuet on, gwelet em eus, trec'het em eus". A vije bet lavaret gant [[Caius Julius Caesar]] da Sened Roma da gontañ an emgann ouzh ar roue Pharnaces II e-kichen Zela e 47 kent JK. — « Ἦλθον, εἶδον, ἐνίκησα » eo skrid [[Ploutarc'hos]], [https://remacle.org/bloodwolf/historiens/Plutarque/cesarpierron1.htm Buhez Caesar, 50,3]. ;''Venia aetatis'' :"Brient an oad". Ur brient roet gant an impalaer d'un den minor evit e lakaat da vajor kent an oad a 25 bloaz. E dibenn an Impalaeriezh ne veze roet ''venia aetatis'' nemet d'ar baotred koshoc'h eget 20 vloaz ha d'ae merc'hed koshoc'h eget 18 vloaz<ref>{{en}} Adolf Berger, ''Encyclopedic Dictionary of Roman Law'', The American Philosophical Society, 1953, [https://books.google.fr/books?id=oR0LAAAAIAAJ&pg=PA760&lpg=PA760&dq=venia+aetatis&source=bl&ots=sTLsU1hx9x&sig=ca_r2gx0_0ED3G1YBPEieiUlPOg&hl=fr&sa=X&ei=lAZ0VdewM8ffUcKIgugO&ved=0CCkQ6AEwAQ#v=onepage&q=venia%20aetatis&f=false p. 760-b].</ref>. ;''Venia sit dicto'' :"Lavaret hep dismegañsiñ an doue". — [[Plinius ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/pliny.ep5.html ''Epistularum'' V, 6, 46]. Lavared lakaet etre krommelloù peurliesañ. ;''Ventis secundis, tene cursum'' :"Gant harp an avelioù, dalc'h da vont gant ar red". ;''Vera causa'' :":(Ar) gwir abeg". ;''Verae amicitiae sempiternae est'' :"Peurbadus eo ar vignoniezh wirion". ;''Verba docent, exempla trahunt'' :"Kelenn a ra ar c'homzoù, sachañ (an dud) a ra ar skouerioù". ;''Verba ita sunt intelligenda ut res magis valeat quam pereat'' :"Ar gerioù a rank bezañ komprenet a-benn ma talvezfent kentoc'h eget mont da get". ;''Verbatim'' :"Ger-ha-ger". [[Adverb]] latin ar [[Grennamzer]], savet diwar ''verbum'' "ger", liester ''verba'', hag al lost-ger adverbel ''–atim''. Testeniekaet e [[saozneg]] abaoe dibenn ar {{XVvet kantved}} kent tremen d'ar [[galleg]]<ref>{{en}} [http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=verbatim&searchmode=none ''Online Etymology Dictionary''].</ref>. ;''Verba volant, scripta manent'' :"Ar c'homzoù a nij kuit, ar skridoù a chom". en [[Henroma]] e kaved gwell skoulmañ un emglev dre skrid eget dre gomz. Gwelit : ''[[#Sc|Scripta manent, verba volant]]''. ;''Vere papa mortuus est'' :"E gwirionez, marv eo ar pab". Lavared hengounel a vez distaget gant ar [[kardinal|c'hardinal]] merour evit testeniañ marv ar [[pab]]. ;''Veritas odium parit'' :"Ar wirionez a c'han ar gasoni". Pe : "Mamm d'ar gasoni eo ar wirionez". <q> Ar wirionez a zo kazus / D'an hini a zo kablus </q>. ;''Veritas odium parit, obsequium amicos'' :"Gant ar wirionez e sav kasoni, gant klufennerezh e teu mignoned". ;''Vestigia terrent'' :"Aon am eus rak al louc'hoù". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/epist1.shtml ''Epistulae'' I, 1, 74]<ref>{{fr}} {{la}} [https://web.archive.org/web/20110613030507/http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/horace_epitresI/lecture/1.htm ''AgoraClass''1, 01, 70].</ref>. ;''Vestis virum facit'' :"An dilhad a ra an den". — [[Erasmus]], ''Adagiorum'' III, 1, 60)<ref>{{en}} Desiderius Erasmus, ''The Adages of Erasmus, selected by William Baker'', University of Toronto Press, 2001, ISBN 978-0-8020-4874-5, [https://books.google.fr/books?id=VmJn6IFMyicC&pg=PA240&lpg=PA240&dq=vestis+virum+facit&source=bl&ots=SvHvh1kxAJ&sig=uIrl8TwSG_XykIbNBDlFvDM34fY&hl=fr&sa=X&ei=sBV0VcScLoatU9_BgdgE&ved=0CD8Q6AEwBTgK#v=onepage&q=vestis%20virum%20facit&f=false p. 240]</ref>. ;''Veto'' :"Herzel a ran (ouzh tra pe dra da dremen pe da vezañ)". Ger implijet da lavarout ez eus lakaet berz gant un aotrouniezh bennak. ;''Vexata quaestio'' :"Goulenn skoemp". A zo bet breutaet meur a wech c'hoazh. ===Vi=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''[[Vi veri universum vivus vici]]'' :"Dre c'halloud ar wirionez em eus, em bev, trec'het an hollved". ([[Aleister Crowley]] ([[1875]]-[[1947]]), ''The Cry of the 4th Aethyr, which is called PAZ'', e [http://hermetic.com/crowley/the-vision-and-the-voice/aethyr4.html ''The Vision and the Voice''])<ref>{{en}} Aleister Crowley, ''The Vision and the Voice'', Red Wheel, 1997 {{ISBN|978-0-87728-887-9}}</ref>. ;''Via'' :"Hent". Implijet evit deskrivañ un treug, gant ar ster "o tremen dre" ; da skouer : mont a [[Roazhon]] da [[Naoned]] ''via'' [[Redon]]. ;''Via crucis'' :"Hent ar groaz". ;''Via antique via est tuta'' :"An hent kozh eo an hent asur". ;''Via trita via tuta'' :"An hent uzet eo an hent asur". ;''Vice versa'' :"En daou du a bep eil". ;''Victrix causa diis placuit, sed victa Catoni'' :"Kaoz an trec'hour he deus plijet d'an doueed, kaoz an hini trec'het da [[Marcus Porcius Cato|Gato Gozh]]". — [[Marcus Annaeus Lucanus|Lucanus]], [http://www.thelatinlibrary.com/lucan/lucan1.shtml ''Pharsalia'', I-128]. ;''Vide infra'' :"Gwelit (amañ) izeloc'h". Evit kas d'ul lec'h pelloc'h en ur skrid. Berraet alies dre ''infra'' hepken. ;''Vide supra'' :"Gwelit (amañ) uheloc'h". Evit adkas d'ul lec'h kentoc'h en ur skrid. Berraet alies dre ''supra'' hepken. ;''Video meliora proboque deteriora sequor'' :"Ar mad a welan, hag a garan, hag an droug a ran". Komzoù lakaet e genoù [[Medea]]). — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.met7.shtml ''Metamorphoses'' VII:20-21]. ;''Videre nostra mala non possumus ; alii simul delinquunt, censores sumus'' :"Ne c'hallomp ket gwelet hor sioù ; bezet tud all fazius war an dro, setu-ni barnerien". — [[Phaedrus]], ''Fabulae'', [https://books.google.fr/books?id=RCrkg1xaoXYC&pg=PA114&lpg=PA114&dq=videre+nostra+mala+non+possumus+alii+simul+delinquunt+censores+sumus&source=bl&ots=3BVoONFQ8p&sig=F1zsoWcwhzGeS1tb9AdDm8mkw-c&hl=fr&sa=X&ei=OWR0VfioO4TTU9v5g5gP&ved=0CFgQ6AEwBw#v=onepage&q=videre%20nostra%20mala%20non%20possumus%20alii%20simul%20delinquunt%20censores%20sumus&f=false ''Liber IV, Fabula X : De Vitiis Hominum]. ;''Vigilantibus non dormientibus iura succurrunt'' :"Ar [[gwir (lezenn)|gwir]] a sikour ar re a zo war evezh, ket ar re a zo kousket". N'eo ket a-walc'h d'an den gouzout emañ al lezenn diouzh e du, ret eo dezhañ en em zifenn. ;''Vilicus ne sit ambulator'' :"Ar feurmer n'eo ket ur pourmener". — [[Marcus Porcius Cato|Cato Gozh]], [http://www.thelatinlibrary.com/cato/cato.agri.html ''De Agri Cultura'' V, 2]. ;''Vim vi repellere licet'' :"Aotreet eo diarbenn an nerzh dre an nerzh". Evit en em zifenn. ;''Vincere scis, Hannibal, victoria uti nescis'' :"Gouzout a rez trec'hiñ, Hannibal, implijout an trec'h n'ouzez ket". Ar jeneral Maharbal da [[Hannibal Barca]] a-choude trec'h [[Cannae]] e 216 kent J-K, pa ne fellas ket da Hannibal mont war-eeun da-gaout Roma. — [[Titus Livius]], [http://www.thelatinlibrary.com/livy/liv.22.shtml#51 ''Ab Urbe Condita Libri'' XXII-51]. ;''Vindica te tibi'' :"Azgoulenn da-unan". Azgoulenn da wirioù warnout-te, bez perc'henn warnout a-nevez — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/seneca.ep1.shtml ''Epistulae morales ad Lucilium'' I, 1]. ;''Vinum animi speculum'' :"Melezour an ene eo ar gwin". Pa vez mezv an den e weler e demz-spered gwirion. ;''Vinum aqua miscere'' :"Lakaat dour er gwin". Bezañ izeloc'h e gribenn. ;''Vinum et musica laetificant cor'' :"Gwin ha sonerezh a laouena ar galon". ;''Vir bonus dicendi peritus'' :"Un den mat a oar komz". Termenadur ar prezeger, hervez [[Marcus Fabius Quintilianus|Quintilianus]], [http://www.thelatinlibrary.com/quintilian/quintilian.institutio12.shtml ''Oratoria'' XII, 1.I], a-zivout [[Marcus Porcius Cato|Cato Gozh]]. ;''Vir ex virtute'' :"An den dre ar vertuz". Sturienn Skol Itron Varia Gwengamp. ;''Vires acquirit eundo'' :"Nerzh a zastum en ur vont". Sturienn [[Melbourne]]. — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen4.shtml ''Aeneis'', IV, 175]. ;''Virgo intacta'' :"Gwerc'h dibistik". Ur [[Gwerc'hded|werc'h]], ur vaouez n'he deus biskoazh bet darempredoù revel. ;''Viribus unitis'' :"Nerzhioù an unaniezh". <q> Kant neudenn / A ra kordenn </q>. ;''Virtus post nummos'' :"Ar vertuz war-lerc'h an arc'hant". ;''Virtus unita fortior'' :"An nerzh eo vertuz an unaniezh". Sturienn [[Angola]]. [[Restr:Coat of arms of the Italian Air Force.svg|thumb|<div class="center">''Virtute siderum tenus''<br>''Aeronautica Militare'', Italia</div>]] ;''Virtute siderum tenus'' :"Gant kadarnded trema ar stered". Sturienn [[aerlu]] [[Italia]]. ;''Vis comica'' :"An nerzh fentus". Ar galloud da lakaat an dud da c'hoarzhin. ;''Vis consili expers mole ruit sua'' :"An nerzh hep ar spered a zisac'h dindan e dolz". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm3.shtml ''Carmina'', III, IV, 65]. ;''Vis experiri amicum? Calamitosus fias'' :"Ha c'hoant hoc'h eus da amprouiñ ur mignon ? Troit da walleürus". — [[Marcus Terentius Varro]], [http://remacle.org/bloodwolf/erudits/varron/sentences.htm ''Sententiae Varronis'' VI, 21]. ;''[[Vis grata puellae]]'' :"Feulster c'hoantaet gant ar plac'h". Deveret eus ''grata est vis ista puellis'' "Mat eo ar galloud-se evit ar merc'hed" — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.artis1.shtml ''Ars Amatoria'' I:673-674]. ;''Vis maior'' :"Rediezh vuiek". ;''Vita brevis, ars longa, occasio praeceps, experimentum periculosum, iudicium difficile'' :"Berr ar vuhez, hir an arz (da zeskiñ), berrbad an degouezh, dañjerus an arnodiñ, diaes ar barn". Diwar-benn arz ar [[mezegiezh|vezegiezh]]. — [[Hippokrates]], [https://books.google.fr/books?hl=fr&id=_vPKvaXuU-0C&q=ars+longa#v=snippet&q=ars%20longa&f=false Αφωρισμων / ''Sententiae'' I-1]. ;''Vita enim mortuorum in memoria est posita vivorum'' :"Buhez ar re varv zo dalc'het en eñvor ar re vev". — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/phil9.shtml ''Oratio Philippica Nona'', 10-V]. ;''Vita mutatur non tollitur'' :"Kemmet eo ar vuhez, tennet n'eo ket". Mervel n'eo ket daskor ar vuhez, hogen tremen d'ur vuhez welloc'h.<ref>{{fr}} {{la}} ''Le Paroissien Complet Latin-Français à l'usage du diocèse de Toulouse'', 1826-1856 [https://books.google.fr/books?id=aMTli8h_7HEC&pg=PA743&lpg=PA743&dq=messe+des+morts+en+latin&source=bl&ots=6IXTVZAHK7&sig=Gxz2Kz--hj8cxfWfjn74zRD2_-I&hl=fr&sa=X&ei=dsp1VYmuCMTzUs2VgZgI&ved=0CD4Q6AEwBDgU#v=onepage&q=tollitur&f=false Rakger da Gounlid an Anaon, p. 690].</ref>. ;''Vitiantur et vitiant'' :"Siek ha sier". Un elfenn ''vitiantur et vitiant'' en ur gevrat a c'hall diwiriekaat ar gevrat en he fezh. ;''Vitiantur sed non vitiant'' :"Siek hogen ket sier". Un elfenn ''vitiantur sed non vitiant'' en ur gevrat ne c'hall ket diwiriekaat ar gevrat en he fezh. ;''Vive et me ama'' :"Bev ha kar ac'hanon ". A vez lakaet e dibenn ul lizher a-wechoù. A seblant savet diwar skouer ar frazenn izeloc'h, ''Vive valeque''. ;''Vivere est cogitare'' :"Prederiañ eo bevañ". — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/tusc5.shtml#38 ''Tusculanae Disputationes'' V, XXXVIII, 111]. ;''Vive valeque'' :"Bev ha bez yac'h". A vez lakaet e dibenn ul lizher a-wechoù. — [[Horatius]] [http://www.thelatinlibrary.com/horace/serm2.shtml ''Sermones'', II, 2.5]. ;''Vivit sub pectore vulnus'' :"Er galon e vev ar c'hloaz". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen4.shtml ''Aeneis'', IV, 67]. ;''Vixit'' :"Bevet en (he) deus". Gant ar ger-se e veze kemennet marv un den gant ar Romaned. ===Vo=== <div style="width:260px;"><hr></div> [[Restr:Accademia - St John the Baptist by Titian Cat314.jpg|thumb|''Sant Yann ar Badezour'', [[Tizian]], ~1541]] ;''Volenti non fit iniuria'' :"Da neb a asant ne vez graet dismegañs ebet". Mard en em laka un den en ur blegenn en ur c'houzout e c'hall c'hoarvezout droug gantañ ne c'hall ket sevel klemm a-enep ar gevrenn all. ;''Vota superis reddite'' :"Sevenit ho kouestl d'ar re zivarvel". — [[Phaedrus]], [http://www.thelatinlibrary.com/phaedrapp.html ''Fabularum aesopiarum libri quinque'', ''Appendix Perrotina Fabularium'', ''De oraculo Apollinis'', VIII]. ;''Votum Solvit Libens Merito'' :"A galon vat en deus graet hervez e c'houestl". A veze skrivet war an ''[[#Ex|ex-voto suscepto]]''. Berraet e ''V. S. L. M.'' alies. ;''Vox clamantis in deserto'' :"Ar vouezh o huchal en dezerzh". Respont roet gant [[Yann ar Badezour]] pa voe goulennet outañ « Piv out-te ? » A vez implijet gant kelennerien er c'hlas da ziskouez ne vezont ket selaouet nemeur. Ur ster all a vez roet d'ar bomm kemeret evel sturienn Dartmouth College, e [[New Hampshire]], [[SUA]] : "mouezh an deskadurezh eo ar skol e gouelec'h New Hampshire" — [[Vulgata]], [[Levr Izaia]], [https://www.thelatinlibrary.com/bible/isaiah.shtml#40 40:3]. ;''Vox populi vox dei'' :"Mouezh Doue eo mouezh ar bobl". Eus youl ar bobl eo ez eus kaoz. Berraet dre ''vox populi'' hepken alies, evit komz eus "mouezh an dud goulennataet" gant ar ''[[media]]''. ===Vu=== <div style="width:260px;"><hr></div> [[Restr:BG-Lovere-201-meridiana.jpg|thumb|[[Horolaj|Horolaj-heol]] skrivet ''Vulnerant omnes, ultima necat'' warnañ]] ;''Vulgare amici nomen sed rara est fides'' :"Boutin eo an anv « mignon » hogen rouez eo ar vignoniezh". — [[Phaedrus]], [http://www.thelatinlibrary.com/phaedr3.html ''Fabulae'', III, IX]. ;''Vulgus vult decipi, ergo decipiatur'' :"Fellout a ra d'an dud voutin bezañ touellet, neuze ra vint touellet".<ref name="DWO" /> ;''[[Vulnerant omnes, ultima necat]]'' :"An holl a c'hloaz, an diwezhañ a lazh". Eus an eurioù ez eus kaoz amañ : war an [[horolaj-heol|horolajoù-heol]] e lenner kement-se alies. ;''[[Vulpes et uva]]'' :"Al louarn hag ar rezin". — [[Phaedrus]], [http://www.thelatinlibrary.com/phaedr4.html ''Fabulae'', IV, III : ''De Vulpe et uva'']. ;''[[Vulpes pilum mutat, non mores|Vulpem pilum mutare, non mores]]'' :"Kemmañ e vlev a ra al louarn, kemmañ e zoare da vevañ ne ra ket". — [[Suetonius]], ''De via Caesarum'', [http://www.thelatinlibrary.com/suetonius/suet.vesp.html ''Vita Divi Vespasiani'' XVI, 2]. ;''Vultus est index animi '' :"Melezour an [[ene]] eo an dremm". ==Daveoù== ===Levrioù=== ;{{en}} *Adolf Berger, ''Encyclopedic Dictionary of Roman Law'', Lawbook Exchange, 2014, {{ISBN|978-1-58477-142-5}} *Laura Gibbs, ''Latin Via Proverbs: 4000 Proverbs, Mottoes and Sayings for Students of Latin'', Laura Gibbs, 2006 (ASIN: B00262PY4W) ;{{fr}} *C. de Méry, ''Des proverbes, adages, sentences, apophtegmes". 1828 *Jacques Michel, ''Memento de locutions latines'', Guérin Canada, 2001 — {{ISBN|978-2-760-17087-2}} *Nathan Gigorieff, ''Citations latines expliquées'', Éditions d'Organisation, 2003 — {{ISBN|978-2-708-13529-1}} *Gabriel Montagnier, Serge Guincherd, ''Locutions latines juridiques'', Dalloz, 2007 — {{ISBN|978-2-247-07078-7}} *Marie-Dominique Porée-Rongier, ''Les expressions grecques et latines'', First, 2007 — {{ISBN|978-2-754-00477-0}} ===Kenrouedad=== *{{en}} {{la}} [http://www.thelatinlibrary.com/ ''The Latin Library''] – Skridoù latin klasel. *{{en}} {{la}} [http://latinviaproverbs.pbworks.com/w/page/15130829/FrontPage ''Latin Via Proverbs''] *{{es}} {{la}} [http://latin.dechile.net/ ''Frases y Citas en Latín''] *{{fr}} {{la}} [http://www.lexilogos.com/latin/gaffiot.php Geriadur Gaffiot latin-galleg (1934)] *{{fr}} {{la}} [http://www.locutio.net/modules.php?name=Encyclopedia&op=list_content&eid=1 ''Locutio – Expressions et Citations Latines''] ==Notennoù== {{Daveoù|bannoù=2}} ==Gwelet ivez== *[[Lavaroù latin ar gwir]] [[Rummad:Rolloù]] [[Rummad:Lavaroù latin]] qkyq5j1fdzphy0npmfbskilru1do7bb 0 26007 2192323 2190107 2026-06-03T09:17:58Z Flo Goni 91190 /* Brezhoneg */ 2192323 wikitext text/x-wiki {{pennad zo|Blaen (Kembre)}} {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Blaen | skeudenn = Blain mairie.jpg | alc'hwez = An ti-kêr | ardamezioù = Blason ville fr Blain (Loire-Atlantique).svg | bro = [[Bro-Naoned|Naoned]] | departamant = [[Liger-Atlantel]] | arondisamant = [[Arondisamant Kastell-Briant-Ankiniz|Kastell-Briant-Ankiniz]] | etrekumuniezh = [[Kumuniezh kumunioù Bro Blaen]] | bro velestradurel = | kanton = [[Kanton Blaen|Blaen]] <small>([[pennlec'h]])</small> | cp = 44130 | maer = Jean-Michel Buf | amzer-gefridi = 2014-2020 | gorread = 101.72 | hedred = -1.76222222222 | ledred = 47.4769444444 | uk = | ubi = 7 | ubr = 44 | lec'hienn web = http://www.ville-blain.fr/ }} '''Blaen''' a zo ur gumun a [[Vreizh]], e [[Liger-Atlantel]], e [[gevred]] ar vro. == Douaroniezh == 40 km eus [[Naoned]] emañ Blaen, war ribloù [[Kanol Naoned-Brest]] hag e-kichen [[Koad ar C'havr]]. Tro-dro emañ kumunioù [[Faouell]], [[Kernitron-al-Lann]], [[Hierig]], [[Kergaval]], [[Kerrigon]], [[Gwez (kumun)|Gwez]], [[Gavr]], [[Gwenred]] ha [[Bolvronn]]. Stêr an [[Izar]] a rede dre ar gumun met ne chom un nebeud arroudennoù ken dre ma voe kemeret he naoz d'ober [[Kanol Naoned-Brest]]. Hervez an niveridigezh ziwezhañ e 1999 ez eus 7731 annezad e Blaen. Hiziv avat, gant pikol kresk ar boblañs, e vrasjeder eo bet tizhet ouzhpenn 9200 a annezidi. Dre garr emañ Blaen da 25 munut eus trowardroioù Naoned, da 50 munut eus [[Roazhon]], da 20 munut eus [[Savenneg]] ha da 45 munut eus [[Sant-Nazer]]. == Anv == * Erwan Vallerie ː '''Bableni''', 1123; '''Blaing''', 1148; '''Bleyng''', 1254; '''Blen''', 1287; '''Blain''', 1341; '''Bleingn''', 1345; '''Blein''', 1355; '''Blaign''', 1381; '''Blein''', 1406; '''Bleign''', 1407; '''Blaign''', 1453; '''Blain''', 1515; '''Bleing''', 1519; '''Belain''', 1630<ref>Erwan Vallerie : ''Traité de toponymie historique de la Bretagne''. (3 volumes). Embannadurioù An Here. 1995.</ref> == Ardamezioù == ''Brizhet etre argant ha glazur, e greskenn en gul'' Implijet adalek 1924. Digemeret gant Kuzul ar Gumun e 1967. Ardamezioù Guy de Blain (siell 1293), bet douget e-kerzh Kroaztdegioù gant baroned Pontkastell, ha degouezhet d'ar skourr yaouankañ familh Blaen. Kadarnet gant ar roue pa-z eo bet savet Blaen da varkizelezh<ref>Michel Froger & Michel Pressensé : ''Armorial des communes de Loire-Atlantique.'' Froger SA. 1996.</ref> == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Krouet e voe kumun Blaen e [[1790]] diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe da benn [[Kanton Blaen]]. Gant al lezenn eus an 26 a viz C'hwevrer 1790 e voe lakaet Blaen da benn [[Bann Blaen]]<ref>{{fr}}J. B. Duverger, ''Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat'', Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.106 </ref> hag e 1800 e voe lakaet en [[Arondisamant Savenneg]]<ref>{{fr}}[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=4395 Cassini - EHESS - Fichenn kumun Blaen]</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 225 gwaz abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 3,39% eus ar boblañs e 1911<ref>{{fr}}[http://lessoldatsdeloireinferieure.hautetfort.com/blain/ Les soldats de Loire Inférieure - Monumant ar re varv]</ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * Mervel a reas 127 den abalamour d'ar brezel<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/liste_des_noms.php?id_source=8512 Memorial Genweb]</ref>. ==== Trevadennoù ==== * [[Brezel Indez-Sina]]: mervel a reas daou vilour eus ar gumun hervez monumant ar re varv<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/liste_des_noms.php?id_source=8512 Memorial Genweb]</ref>. === Darvoudoù sport a bep seurt === <gallery> Roger_Rivière_1972_Ajman_stamp_2.jpg|Roger Rivière ouzh un timbr bet embannet gant [[Ajman]] e 1972. </gallery> * [[30 a viz Mezheven]] [[1959]] : 6{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1959|Tro Bro-C'hall]] etre Blaen ha [[Naoned]] (a-benn d'an eur) ; trec'h eo [[Roger Rivière]]. <gallery> Bazh-Yod.jpg|[[Bazh-yod]]. </gallery> * [[6 a viz Eost]] [[2017]]: Kampionad C'hoarioù Nerzh. == Brezhoneg == * 8,8 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek<ref>Jean-Yves Le Moing, ''Les noms de lieux bretons de Haute-Bretagne'', Coop Breizh, 1990, p. 327</ref>. * Panelloù divyezhek zo e mont-tre ar gumun abaoe 2002. Kentelioù brezhoneg zo bet e-pad pell e skolaj publik ar gumun. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 44 skoliad (4,4 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>[https://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Brezhoneg]</ref>. * Sinet e voe ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] d'an 29 a viz Gwengolo 2025<ref>{{fr}}''Cette ville de Loire-Atlantique est plus bretonne que jamais !'', [https://www.ouest-france.fr/pays-de-la-loire/blain-44130/a-blain-la-ville-plus-bretonne-que-jamais-218dd89e-9fa2-11f0-a3fa-5c812a016b0d Ouest-France] - 3 Here 2025</ref> da dizhout live 1. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> Restr:Blain Hafen.jpg|Kastell Blaen. </gallery> * Kastell La Groulais. <gallery> Restr:Blain église.jpg|Iliz katolik ''Sant Emilian ha Sant Laorans''. </gallery> * Iliz katolik ''Sant Emilian ha Sant Laorañs'', luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://clochers.org/Fichiers_HTML/Accueil/Accueil_clochers/44/accueil_44015_1.htm Clochers de France]</ref>. <gallery> Restr:Blain Ch.St-Roch.jpg|Chapel ''Sant Rok''. </gallery> * Chapel ''Sant Rok'', luc'hskeudennoù<ref>{{fr}}[https://clochers.org/Fichiers_HTML/Accueil/Accueil_clochers/44/accueil_44015c.htm Clochers de France]</ref>. * Iliz katolik ''Sant Emilian'', luc'hskeudennoù<ref>{{fr}}[https://clochers.org/Fichiers_HTML/Accueil/Accueil_clochers/44/accueil_44015b.htm Clochers de France]</ref>. * Iliz katolik ''Sant Omer'', luc'hskeudennoù<ref>{{fr}}[https://clochers.org/Fichiers_HTML/Accueil/Accueil_clochers/44/accueil_44015a.htm Clochers de France]</ref>. * Monumant ar re varv, luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=8512 Memorial Genweb]</ref>. [[skeudenn:Location Blain.svg|thumb|right|300px|Pelec'h emañ Blaen e departamant al Liger-Atlantel.]] == Emdroadur ar boblañs abaoe 1793 == <div class="center"> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7) ImageSize = width:750 height:340 PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:50 DateFormat = x.y Period = from:0 till:10000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1791 bar:1792 bar:1793 bar:1794 bar:1795 bar:1796 bar:1797 bar:1798 bar:1799 bar:1800 text:1800 bar:1801 bar:1802 bar:1803 bar:1804 bar:1805 bar:1806 bar:1807 bar:1808 bar:1809 bar:1810 bar:1811 bar:1812 bar:1813 bar:1814 bar:1815 bar:1816 bar:1817 bar:1818 bar:1819 bar:1820 text:1820 bar:1821 bar:1822 bar:1823 bar:1824 bar:1825 bar:1826 bar:1827 bar:1828 bar:1829 bar:1830 bar:1831 bar:1832 bar:1833 bar:1834 bar:1835 bar:1836 bar:1837 bar:1838 bar:1839 bar:1840 text:1840 bar:1841 bar:1842 bar:1843 bar:1844 bar:1845 bar:1846 bar:1847 bar:1848 bar:1849 bar:1850 bar:1851 bar:1852 bar:1853 bar:1854 bar:1855 bar:1856 bar:1857 bar:1858 bar:1859 bar:1860 text:1860 bar:1861 bar:1862 bar:1863 bar:1864 bar:1865 bar:1866 bar:1867 bar:1868 bar:1869 bar:1870 bar:1871 bar:1872 bar:1873 bar:1874 bar:1875 bar:1876 bar:1877 bar:1878 bar:1879 bar:1880 text:1880 bar:1881 bar:1882 bar:1883 bar:1884 bar:1885 bar:1886 bar:1887 bar:1888 bar:1889 bar:1890 bar:1891 bar:1892 bar:1893 bar:1894 bar:1895 bar:1896 bar:1897 bar:1898 bar:1899 bar:1900 text:1900 bar:1901 bar:1902 bar:1903 bar:1904 bar:1905 bar:1906 bar:1907 bar:1908 bar:1909 bar:1910 bar:1911 bar:1912 bar:1913 bar:1914 bar:1915 bar:1916 bar:1917 bar:1918 bar:1919 bar:1920 text:1920 bar:1921 bar:1922 bar:1923 bar:1924 bar:1925 bar:1926 bar:1927 bar:1928 bar:1929 bar:1930 bar:1931 bar:1932 bar:1933 bar:1934 bar:1935 bar:1936 bar:1937 bar:1938 bar:1939 bar:1940 text:1940 bar:1941 bar:1942 bar:1943 bar:1944 bar:1945 bar:1946 bar:1947 bar:1948 bar:1949 bar:1950 bar:1951 bar:1952 bar:1953 bar:1954 bar:1955 bar:1956 bar:1957 bar:1958 bar:1959 bar:1960 text:1960 bar:1961 bar:1962 bar:1963 bar:1964 bar:1965 bar:1966 bar:1967 bar:1968 bar:1969 bar:1970 bar:1971 bar:1972 bar:1973 bar:1974 bar:1975 bar:1976 bar:1977 bar:1978 bar:1979 bar:1980 text:1980 bar:1981 bar:1982 bar:1983 bar:1984 bar:1985 bar:1986 bar:1987 bar:1988 bar:1989 bar:1990 bar:1991 bar:1992 bar:1993 bar:1994 bar:1995 bar:1996 bar:1997 bar:1998 bar:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 bar:2002 bar:2003 bar:2004 bar:2005 bar:2006 bar:2007 bar:2008 bar:2009 bar:2010 bar:2011 bar:2012 text:2012 PlotData= color:barra width:10 align:left bar:1793 from:0 till: 4085 bar:1800 from:0 till: 4500 bar:1806 from:0 till: 4215 bar:1821 from:0 till: 4476 bar:1831 from:0 till: 4899 bar:1836 from:0 till: 4553 bar:1841 from:0 till: 5441 bar:1846 from:0 till: 5896 bar:1851 from:0 till: 6170 bar:1856 from:0 till: 6502 bar:1861 from:0 till: 6781 bar:1866 from:0 till: 6865 bar:1872 from:0 till: 6825 bar:1876 from:0 till: 6807 bar:1881 from:0 till: 6660 bar:1886 from:0 till: 6728 bar:1891 from:0 till: 6787 bar:1896 from:0 till: 6601 bar:1901 from:0 till: 6618 bar:1906 from:0 till: 6737 bar:1911 from:0 till: 6625 bar:1921 from:0 till: 5962 bar:1926 from:0 till: 5880 bar:1931 from:0 till: 5978 bar:1936 from:0 till: 5851 bar:1946 from:0 till: 5801 bar:1954 from:0 till: 5659 bar:1962 from:0 till: 6531 bar:1968 from:0 till: 7052 bar:1975 from:0 till: 7153 bar:1982 from:0 till: 7366 bar:1990 from:0 till: 7434 bar:1999 from:0 till: 7731 bar:2004 from:0 till: 8171 bar:2006 from:0 till: 8544 bar:2008 from:0 till: 9041 bar:2012 from:0 till: 9491 TextData= fontsize:S pos:(50,15) text:Mammenn - Cassini hag EBSSA. </timeline> </div> == Melestradurezh == == Tud == *François Durand, selaouer ouzh [[Kambr ar C'hontoù Breizh]] e 1552 *[[Louis Bizeul]] (1785-1861), istorour hag arkeologour, * Marie-Julie Jahenny [[w:fr:Marie-Julie Jahenny|(fr)]] (1850-1941), kevrinadez katolik *Victor Iturria ( -1944), soudard euskarat, meneget e anv war monumant [[Sara (Lapurdi)]]<ref>http://www.francaislibres.net/liste/fiche.php?index=75022</ref>, *[[Jacky Flippot]], emsaver hag eil-maer. === Ardamezeg ar familhoù=== {| class="wikitable" |[[Restr:Amproux.gif|80px]] |'''Amproux''' ''Geotet e deir daerenn en argant''. [PPC] |- |[[Restr:Bidé de la Bidéaie.gif|80px]] |'''Bidé de la Bidéaie''' ''En argant, e leon en sabel, krabanek ha teodek en gul, eilet ouzh konk 1 gant ur greskenn en glazur, ouzh konk 2 gant ur steredenn en gul, hag ouzh beg gant un eil steredenn en gul''. [PPC] |- |[[Restr:Blain.gif|80px]] |'''de Blain''' ''Brizhet etre argant ha glazur, e greskenn en gul (siell 1225).'' [PPC] |- |[[Restr:Durand de la Chesnaye.png|80px]] |'''Durand''' Aotrounez Pont-Piétin ''En argant e nav talbennan en sabel, 3, 3, 3'' |}<br /> == Liammoù diavaez == *{{br}} [http://www.geobreizh.com/breizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=44015 Blaen war lec'hienn Geobreizh] *{{fr}} [https://web.archive.org/web/20110721024408/http://www.ville-blain.fr/ Lec'hienn ofisiel] == Levrlennadur== * [[Louis Bizeul]], ''Dictionnaire du patois du canton de Blain'', [[1988]] * Gérard Locu, ''Blain et sa région : aperçu historique et touristique'', [[1975]] == Daveoù ha notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù Liger-Atlantel]] [[Rummad:Kumunioù Bro-Naoned]] [[Rummad:Kumunioù bet krouet e Liger-Izelañ e-pad an Dispac'h Gall]] [[Rummad:Pennlec'hioù distrigoù Breizh]] ey2vpnmml3rk9rni5nw8oyyg6n2952t 2192350 2192323 2026-06-03T11:35:04Z Kestenn 14086 /* Brezhoneg */ 2192350 wikitext text/x-wiki {{pennad zo|Blaen (Kembre)}} {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Blaen | skeudenn = Blain mairie.jpg | alc'hwez = An ti-kêr | ardamezioù = Blason ville fr Blain (Loire-Atlantique).svg | bro = [[Bro-Naoned|Naoned]] | departamant = [[Liger-Atlantel]] | arondisamant = [[Arondisamant Kastell-Briant-Ankiniz|Kastell-Briant-Ankiniz]] | etrekumuniezh = [[Kumuniezh kumunioù Bro Blaen]] | bro velestradurel = | kanton = [[Kanton Blaen|Blaen]] <small>([[pennlec'h]])</small> | cp = 44130 | maer = Jean-Michel Buf | amzer-gefridi = 2014-2020 | gorread = 101.72 | hedred = -1.76222222222 | ledred = 47.4769444444 | uk = | ubi = 7 | ubr = 44 | lec'hienn web = http://www.ville-blain.fr/ }} '''Blaen''' a zo ur gumun a [[Vreizh]], e [[Liger-Atlantel]], e [[gevred]] ar vro. == Douaroniezh == 40 km eus [[Naoned]] emañ Blaen, war ribloù [[Kanol Naoned-Brest]] hag e-kichen [[Koad ar C'havr]]. Tro-dro emañ kumunioù [[Faouell]], [[Kernitron-al-Lann]], [[Hierig]], [[Kergaval]], [[Kerrigon]], [[Gwez (kumun)|Gwez]], [[Gavr]], [[Gwenred]] ha [[Bolvronn]]. Stêr an [[Izar]] a rede dre ar gumun met ne chom un nebeud arroudennoù ken dre ma voe kemeret he naoz d'ober [[Kanol Naoned-Brest]]. Hervez an niveridigezh ziwezhañ e 1999 ez eus 7731 annezad e Blaen. Hiziv avat, gant pikol kresk ar boblañs, e vrasjeder eo bet tizhet ouzhpenn 9200 a annezidi. Dre garr emañ Blaen da 25 munut eus trowardroioù Naoned, da 50 munut eus [[Roazhon]], da 20 munut eus [[Savenneg]] ha da 45 munut eus [[Sant-Nazer]]. == Anv == * Erwan Vallerie ː '''Bableni''', 1123; '''Blaing''', 1148; '''Bleyng''', 1254; '''Blen''', 1287; '''Blain''', 1341; '''Bleingn''', 1345; '''Blein''', 1355; '''Blaign''', 1381; '''Blein''', 1406; '''Bleign''', 1407; '''Blaign''', 1453; '''Blain''', 1515; '''Bleing''', 1519; '''Belain''', 1630<ref>Erwan Vallerie : ''Traité de toponymie historique de la Bretagne''. (3 volumes). Embannadurioù An Here. 1995.</ref> == Ardamezioù == ''Brizhet etre argant ha glazur, e greskenn en gul'' Implijet adalek 1924. Digemeret gant Kuzul ar Gumun e 1967. Ardamezioù Guy de Blain (siell 1293), bet douget e-kerzh Kroaztdegioù gant baroned Pontkastell, ha degouezhet d'ar skourr yaouankañ familh Blaen. Kadarnet gant ar roue pa-z eo bet savet Blaen da varkizelezh<ref>Michel Froger & Michel Pressensé : ''Armorial des communes de Loire-Atlantique.'' Froger SA. 1996.</ref> == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Krouet e voe kumun Blaen e [[1790]] diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe da benn [[Kanton Blaen]]. Gant al lezenn eus an 26 a viz C'hwevrer 1790 e voe lakaet Blaen da benn [[Bann Blaen]]<ref>{{fr}}J. B. Duverger, ''Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlemens avis du Conseil d'Etat'', Levrenn gentañ, Eil embannadur, Pariz, 1834, p.106 </ref> hag e 1800 e voe lakaet en [[Arondisamant Savenneg]]<ref>{{fr}}[http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=4395 Cassini - EHESS - Fichenn kumun Blaen]</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 225 gwaz abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 3,39% eus ar boblañs e 1911<ref>{{fr}}[http://lessoldatsdeloireinferieure.hautetfort.com/blain/ Les soldats de Loire Inférieure - Monumant ar re varv]</ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * Mervel a reas 127 den abalamour d'ar brezel<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/liste_des_noms.php?id_source=8512 Memorial Genweb]</ref>. ==== Trevadennoù ==== * [[Brezel Indez-Sina]]: mervel a reas daou vilour eus ar gumun hervez monumant ar re varv<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/liste_des_noms.php?id_source=8512 Memorial Genweb]</ref>. === Darvoudoù sport a bep seurt === <gallery> Roger_Rivière_1972_Ajman_stamp_2.jpg|Roger Rivière ouzh un timbr bet embannet gant [[Ajman]] e 1972. </gallery> * [[30 a viz Mezheven]] [[1959]] : 6{{vet}} tennad-hent [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1959|Tro Bro-C'hall]] etre Blaen ha [[Naoned]] (a-benn d'an eur) ; trec'h eo [[Roger Rivière]]. <gallery> Bazh-Yod.jpg|[[Bazh-yod]]. </gallery> * [[6 a viz Eost]] [[2017]]: Kampionad C'hoarioù Nerzh. == Brezhoneg == * 8,8 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek<ref>Jean-Yves Le Moing, ''Les noms de lieux bretons de Haute-Bretagne'', Coop Breizh, 1990, p. 327</ref>. * Panelloù divyezhek zo e mont-tre ar gumun abaoe 2002. Kentelioù brezhoneg zo bet e-pad pell e skolaj publik ar gumun. * E distro-skol 2025 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 44 skoliad (4,4 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>[https://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Brezhoneg]</ref>. * Sinet e voe ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] d'an 29 a viz Gwengolo 2025<ref>{{fr}}''Cette ville de Loire-Atlantique est plus bretonne que jamais !'', [https://www.ouest-france.fr/pays-de-la-loire/blain-44130/a-blain-la-ville-plus-bretonne-que-jamais-218dd89e-9fa2-11f0-a3fa-5c812a016b0d Ouest-France] - 3 Here 2025</ref> evit tizhout al live 1. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> Restr:Blain Hafen.jpg|Kastell Blaen. </gallery> * Kastell La Groulais. <gallery> Restr:Blain église.jpg|Iliz katolik ''Sant Emilian ha Sant Laorans''. </gallery> * Iliz katolik ''Sant Emilian ha Sant Laorañs'', luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://clochers.org/Fichiers_HTML/Accueil/Accueil_clochers/44/accueil_44015_1.htm Clochers de France]</ref>. <gallery> Restr:Blain Ch.St-Roch.jpg|Chapel ''Sant Rok''. </gallery> * Chapel ''Sant Rok'', luc'hskeudennoù<ref>{{fr}}[https://clochers.org/Fichiers_HTML/Accueil/Accueil_clochers/44/accueil_44015c.htm Clochers de France]</ref>. * Iliz katolik ''Sant Emilian'', luc'hskeudennoù<ref>{{fr}}[https://clochers.org/Fichiers_HTML/Accueil/Accueil_clochers/44/accueil_44015b.htm Clochers de France]</ref>. * Iliz katolik ''Sant Omer'', luc'hskeudennoù<ref>{{fr}}[https://clochers.org/Fichiers_HTML/Accueil/Accueil_clochers/44/accueil_44015a.htm Clochers de France]</ref>. * Monumant ar re varv, luc'hskeudenn<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/photo.php?id_source=8512 Memorial Genweb]</ref>. [[skeudenn:Location Blain.svg|thumb|right|300px|Pelec'h emañ Blaen e departamant al Liger-Atlantel.]] == Emdroadur ar boblañs abaoe 1793 == <div class="center"> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7) ImageSize = width:750 height:340 PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:50 DateFormat = x.y Period = from:0 till:10000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1791 bar:1792 bar:1793 bar:1794 bar:1795 bar:1796 bar:1797 bar:1798 bar:1799 bar:1800 text:1800 bar:1801 bar:1802 bar:1803 bar:1804 bar:1805 bar:1806 bar:1807 bar:1808 bar:1809 bar:1810 bar:1811 bar:1812 bar:1813 bar:1814 bar:1815 bar:1816 bar:1817 bar:1818 bar:1819 bar:1820 text:1820 bar:1821 bar:1822 bar:1823 bar:1824 bar:1825 bar:1826 bar:1827 bar:1828 bar:1829 bar:1830 bar:1831 bar:1832 bar:1833 bar:1834 bar:1835 bar:1836 bar:1837 bar:1838 bar:1839 bar:1840 text:1840 bar:1841 bar:1842 bar:1843 bar:1844 bar:1845 bar:1846 bar:1847 bar:1848 bar:1849 bar:1850 bar:1851 bar:1852 bar:1853 bar:1854 bar:1855 bar:1856 bar:1857 bar:1858 bar:1859 bar:1860 text:1860 bar:1861 bar:1862 bar:1863 bar:1864 bar:1865 bar:1866 bar:1867 bar:1868 bar:1869 bar:1870 bar:1871 bar:1872 bar:1873 bar:1874 bar:1875 bar:1876 bar:1877 bar:1878 bar:1879 bar:1880 text:1880 bar:1881 bar:1882 bar:1883 bar:1884 bar:1885 bar:1886 bar:1887 bar:1888 bar:1889 bar:1890 bar:1891 bar:1892 bar:1893 bar:1894 bar:1895 bar:1896 bar:1897 bar:1898 bar:1899 bar:1900 text:1900 bar:1901 bar:1902 bar:1903 bar:1904 bar:1905 bar:1906 bar:1907 bar:1908 bar:1909 bar:1910 bar:1911 bar:1912 bar:1913 bar:1914 bar:1915 bar:1916 bar:1917 bar:1918 bar:1919 bar:1920 text:1920 bar:1921 bar:1922 bar:1923 bar:1924 bar:1925 bar:1926 bar:1927 bar:1928 bar:1929 bar:1930 bar:1931 bar:1932 bar:1933 bar:1934 bar:1935 bar:1936 bar:1937 bar:1938 bar:1939 bar:1940 text:1940 bar:1941 bar:1942 bar:1943 bar:1944 bar:1945 bar:1946 bar:1947 bar:1948 bar:1949 bar:1950 bar:1951 bar:1952 bar:1953 bar:1954 bar:1955 bar:1956 bar:1957 bar:1958 bar:1959 bar:1960 text:1960 bar:1961 bar:1962 bar:1963 bar:1964 bar:1965 bar:1966 bar:1967 bar:1968 bar:1969 bar:1970 bar:1971 bar:1972 bar:1973 bar:1974 bar:1975 bar:1976 bar:1977 bar:1978 bar:1979 bar:1980 text:1980 bar:1981 bar:1982 bar:1983 bar:1984 bar:1985 bar:1986 bar:1987 bar:1988 bar:1989 bar:1990 bar:1991 bar:1992 bar:1993 bar:1994 bar:1995 bar:1996 bar:1997 bar:1998 bar:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 bar:2002 bar:2003 bar:2004 bar:2005 bar:2006 bar:2007 bar:2008 bar:2009 bar:2010 bar:2011 bar:2012 text:2012 PlotData= color:barra width:10 align:left bar:1793 from:0 till: 4085 bar:1800 from:0 till: 4500 bar:1806 from:0 till: 4215 bar:1821 from:0 till: 4476 bar:1831 from:0 till: 4899 bar:1836 from:0 till: 4553 bar:1841 from:0 till: 5441 bar:1846 from:0 till: 5896 bar:1851 from:0 till: 6170 bar:1856 from:0 till: 6502 bar:1861 from:0 till: 6781 bar:1866 from:0 till: 6865 bar:1872 from:0 till: 6825 bar:1876 from:0 till: 6807 bar:1881 from:0 till: 6660 bar:1886 from:0 till: 6728 bar:1891 from:0 till: 6787 bar:1896 from:0 till: 6601 bar:1901 from:0 till: 6618 bar:1906 from:0 till: 6737 bar:1911 from:0 till: 6625 bar:1921 from:0 till: 5962 bar:1926 from:0 till: 5880 bar:1931 from:0 till: 5978 bar:1936 from:0 till: 5851 bar:1946 from:0 till: 5801 bar:1954 from:0 till: 5659 bar:1962 from:0 till: 6531 bar:1968 from:0 till: 7052 bar:1975 from:0 till: 7153 bar:1982 from:0 till: 7366 bar:1990 from:0 till: 7434 bar:1999 from:0 till: 7731 bar:2004 from:0 till: 8171 bar:2006 from:0 till: 8544 bar:2008 from:0 till: 9041 bar:2012 from:0 till: 9491 TextData= fontsize:S pos:(50,15) text:Mammenn - Cassini hag EBSSA. </timeline> </div> == Melestradurezh == == Tud == *François Durand, selaouer ouzh [[Kambr ar C'hontoù Breizh]] e 1552 *[[Louis Bizeul]] (1785-1861), istorour hag arkeologour, * Marie-Julie Jahenny [[w:fr:Marie-Julie Jahenny|(fr)]] (1850-1941), kevrinadez katolik *Victor Iturria ( -1944), soudard euskarat, meneget e anv war monumant [[Sara (Lapurdi)]]<ref>http://www.francaislibres.net/liste/fiche.php?index=75022</ref>, *[[Jacky Flippot]], emsaver hag eil-maer. === Ardamezeg ar familhoù=== {| class="wikitable" |[[Restr:Amproux.gif|80px]] |'''Amproux''' ''Geotet e deir daerenn en argant''. [PPC] |- |[[Restr:Bidé de la Bidéaie.gif|80px]] |'''Bidé de la Bidéaie''' ''En argant, e leon en sabel, krabanek ha teodek en gul, eilet ouzh konk 1 gant ur greskenn en glazur, ouzh konk 2 gant ur steredenn en gul, hag ouzh beg gant un eil steredenn en gul''. [PPC] |- |[[Restr:Blain.gif|80px]] |'''de Blain''' ''Brizhet etre argant ha glazur, e greskenn en gul (siell 1225).'' [PPC] |- |[[Restr:Durand de la Chesnaye.png|80px]] |'''Durand''' Aotrounez Pont-Piétin ''En argant e nav talbennan en sabel, 3, 3, 3'' |}<br /> == Liammoù diavaez == *{{br}} [http://www.geobreizh.com/breizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=44015 Blaen war lec'hienn Geobreizh] *{{fr}} [https://web.archive.org/web/20110721024408/http://www.ville-blain.fr/ Lec'hienn ofisiel] == Levrlennadur== * [[Louis Bizeul]], ''Dictionnaire du patois du canton de Blain'', [[1988]] * Gérard Locu, ''Blain et sa région : aperçu historique et touristique'', [[1975]] == Daveoù ha notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù Liger-Atlantel]] [[Rummad:Kumunioù Bro-Naoned]] [[Rummad:Kumunioù bet krouet e Liger-Izelañ e-pad an Dispac'h Gall]] [[Rummad:Pennlec'hioù distrigoù Breizh]] lf2mnrgcn2sbu8ueix0oj83ou3cf7oe 0 28784 2192282 2176326 2026-06-02T18:07:50Z Surajr7 89979 2192282 wikitext text/x-wiki [[Restr:Herkulaneischer Meister 002b.jpg|thumb|<div style="text-align:center;">Maouez gant tablezennoù koar hag ur goustilh, lesanvet ''Sapfo''<br><small>[[Pompei]], ''c.'' 50</small></div>]] [[Restr:Bust Sappho Musei Capitolini MC1164.jpg|thumb|<div style="text-align:center;">Delwenn da Sapfo, ma lenner ''Sappho Eresia,''<br><small>Diwar un delwenn hellazat eus ar Vvet kantved kent JK</small></div>]] [[Restr:Sir Lawrence Alma-Tadema, R.A., O.M. - Sappho and Alcaeus - Google Art Project.jpg|thumb|<div style="text-align:center;">Sapfo hag [[Alkea Mitilene]]<br><small>[[Lawrence Alma-Tadema]] (1881)</small></div>]] [[Restr:Gustav Klimt 064.jpg|thumb|<div style="text-align:center;">''Sapfo''<br><small>[[Gustav Klimt]] (1888-1890)</small></div>]] '''Sappho''', '''Sapfo''' pe '''Safo''' ([[henc'hresianeg|henc'hresianeg attek]]: Σαπφώ [sapːʰɔː], [[henc'hresianeg|henc'hresianeg eoliek]]: Ψάπφω [psapːʰɔː]) a oa ur [[barzhoniezh|varzhez]] hag a veve e [[Mitilíni|Mytilene]], kêr-benn [[Lesbos]], er VIIvet kantved kent JK. E [[Lesbos]], e Mitilene pe en [[Eresos]] e oa bet ganet, etre –630 ha –612, ha marvet war-dro –570. He barzhonegoù a veze meulet en Henamzer n'int ket deuet betek ennomp, nemet unan en he hed, ha tammouigoù eus re all. He brud avat zo brasoc'h evit biskoazh. == He buhez == Krediñ a reer e oa merc'h da Skamander ha Kleis, hag he doa tri breur. Dimezet e oa. Atav e chomas en enez Lesbos, war -bouez ur pennad harlu e [[Sikilia]], da dec'hel rak un dañjer dianav, war-dro -604, ha distreiñ a eure e -581.<br> Savet he devoa ur bagad merc'hed gouestlet da gehelidigezh [[Afrodite]], ma veze mesket barzhoniezh ha [[sonerezh]]. Hir e voe he buhez. == Menegoù el lennegezh == === E saozneg === * [[Lord Byron]] a ra anv anezhi e poz XXXIX ''[[Childe Harold's Pilgrimage]]'' : <div style="font-family:Palatino; font-size:1.2em;"> :::''And onward viewed the mount, not yet forgot,'' :::''The lover's refuge and the Lesbian's grave.'' :::''Dark Sappho! could not verse immortal save'' :::''That breast imbued with such immortal fire?'' </div> === E galleg === * [[Charles Baudelaire]] a ra kemend-all e ''[[Les Fleurs du mal]]''. * [[Renée Vivien]] he deus troet unan eus he barzhonegoù en he doare : <div style="font-family:Palatino; font-size:1.2em;"> :::''L'homme fortuné qu'enivre ta présence'' :::''Me semble l'égal des dieux, car il entend'' :::''Ruisseler ton rire et rêver ton silence,'' :::''Et moi, sanglotant,'' :::''Je frissonne toute et ma langue est brisée :'' :::''Subtile, une flamme a traversé ma chair'' :::''Et ma sueur coule ainsi que la rosée'' :::''Âpre de la mer ;'' :::''Un bourdonnement remplit de bruits d'orage'' :::''Mes oreilles, car je sombre sous l'effort,'' :::''Plus pâle que l'herbe, et je vois ton visage'' :::''À travers la mort...'' </div><div style="margin-left:230px;">— Renée Vivien, ''Sapho''<ref>Unan eus 100 troidigezh eus ur varzhoneg gant Sapfo, en {{fr}} ''L'égal des dieux – Cent versions d'un poème de Sapho'', Allia, 1998 {{ISBN|978-2-9111-8866-4}}</ref>.</div> == Levrlennadur == *{{en}} BARNARD Mary, ''Sappho: A New Translation'', University of California Press, 1999 {{ISBN|978-0-5202-2312-7}} *{{en}} BARNSTONE Willis, ''Sappho and the Greek Lyric Poets'', Pantheon, 1988 {{ISBN|978-0-8052-0831-3}} *{{en}} BLISS Carmen (1907), ''Sappho: 100 Lyrics'' [http://www.gutenberg.org/cache/epub/12389/pg12389-images.html Lenn en-linenn] *{{en}} CAMPBELL D. A., ''Greek Lyric : Sappho – Alcaeus'', Loeb Classical Library, 1989 {{ISBN|978-0-6749-9157-6}} *{{en}} CARSON Anne, ''If Not, Winter: Fragments of Sappho'', Virago Press, 2003 {{ISBN|978-1-8440-8081-6}} *{{en}} DUBOIS Page, ''Sappho Is Burning'', University of Chicago Press, 1995 {{ISBN|978-0-2261-6755-8}} *{{en}} LOBEL E. & PAGE Denys L., ''Poetarum Lesbiorum fragmenta'', Oxford University Press, 1955 {{ISBN|978-0-1981-4137-2}} *{{en}} RAYOR Diane, ''Sappho's Lyre: Archaic Lyric and Women Poets of Ancient Greece'', University of California Press, 1992 {{ISBN|978-0-5200-7336-4}} *{{en}} WILLIAMSON MArgaret, ''Sappho's Immortal Daughters'', Harvard University Press, 1995 {{ISBN|978-0-6747-8912-8}} == Liammoù diavaez == <!--*{{en}} [http://classicpersuasion.org/pw/sappho/ ''The Divine Sappho'']--Expired domain--06 GOU 17--> <!--*{{en}} [http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/3040.html ''Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'' (1867) : Sapho]--Server Time Out--06 GOU 17--> <!--*{{en}} [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime.shtml ''Greek and Roman love poetry'' BBC Radio 4]--No Sappho--06 GOU 17--> *{{en}} [http://www.aoidoi.org/poets/sappho/ ''Aoidoi''] *{{en}} [http://www.ellopos.net/elpenor/greek-texts/ancient-greece/sappho.asp ''Elpenor Anthology: Sappho''] *{{en}} [http://www.sacred-texts.com/cla/sappho/index.htm ''The Poems of Sappho''] Troidigezh gant Edwin Marion Cox (1925) *{{en}} [http://community.middlebury.edu/~harris/Translations/Sappho.html ''Sappho and the World of Lesbian Poetry''] Prezegenn gant ar c'helenner William Harris *{{en}} [https://web.archive.org/web/20070930042733/http://www.classicspage.com/sappho.htm ''The sound of Sappho?''] Enrolladenn MP3eus 5 arroud e gresianeg ==Notennoù ha daveennoù== {{Daveoù}} {{Commonscat}} [[Rummad:Skrivagnerien Hellaz kozh]] [[Rummad:Tudennoù De mulieribus claris]] 9rmvw7yqqs5t6ln8x07lb4pezzgfdee 0 34041 2192321 2190081 2026-06-03T09:13:18Z Flo Goni 91190 2192321 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Argantred-ar-Genkiz | anvYezh = ''Arjantrae'' | Yezh = gallaouek | anvOfisiel = ''Argentré-du-Plessis'' | skeudenn = Argentré-du-Plessis (35) Église 01.jpg | alc'hwez = An iliz katolik. | ardamezioù = Blason ville fr Argentré-du-Plessis (Ille-et-Vilaine).svg | bro = [[Bro-Roazhon]] | departamant = [[Il-ha-Gwilen]] | arondisamant = [[Arondisamant Felger-Gwitreg|Felger-Gwitreg]] | etrekumuniezh = [[Gwitreg Kumuniezh]] | bro velestradurel = [[Bro Gwitreg]] | kanton = [[Kanton Gwerc'h-Breizh|Gwerc'h-Breizh]] | maer = Jean-Noël Bévière | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 41.46 | hedred = -1.153889 | ledred = 48.057222 | uk = 89 | ubi = 67 | ubr = 163 | lec'hienn web = [http://www.argentre-du-plessis.fr www.argentre-du-plessis.fr] }} '''Argantred-ar-Genkiz''' a zo ur gumun eus [[Breizh]] e [[departamant gall|departamant]] [[Il-ha-Gwilen]], e [[Gwitreg Kumuniezh]]. Pennlec'h [[Kanton Argantred-ar-Genkiz]] e oa betek 2015. == Douaroniezh == *Kumunioù amezek : [[Domalan]]; [[Stredell|Stredel]]<nowiki/>l; [[Gwitreg]]; [[Ervored]]; [[Mondeverzh]]; [[Ar Perzh]]; [[Brielloù]]; [[Gen]]; [[Sant-Jermen-ar-Bineg]] == Anv == * Dauzat & Rostaing (1978) : "''de '''Argentorato''' (rate'' ''='' kreñvlec'h''), cf'' ''Argentoratum,'' anv gallian ha roman ''Strasbourg''". * Jean-Yves Le Moing (1990) : "'''''Argentreio''','' 1100 (abad Bossard & Dom Maurice)" * Erwan Vallerie (1995) ː '''Argentrium''', XVt Talvoudegezh : sur-awalc'h diwar an argant ... mes evit petra ? == Ardamezioù == ''En argant e groaz pavek en glazur.'' Ardamezioù tiegezh Argantred, 1213 == Istor == === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 112 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lâret eo 5,17% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911<ref name="MG">{{fr}} [http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=75188 Monumant ar re varv - Memorial Genweb]</ref>. ==== [[Eil Brezel-bed]] ==== * Mervel a reas dek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel. * D'an [[13 Mezheven|13 a viz Even]] [[1944]] e kouezhas ur c'harr-nij ''[[P-47]]D'' (marilhet 44-23174 ha kodet LC-?) eus [[aerlu]] ar Stadoù-Unanet (''[[United States Army Air Forces]]'') en "Au Cassoir" e Breal-Moñforzh; lazhet e voe e sturier<ref>[http://www.absa3945.com/airfield/pertesusaaf.html Pertes USAAF]</ref>. ==== Trevadennoù ==== * [[Brezel Indez-Sina]]: ur soudard a varvas. * [[Brezel Aljeria]]: tri milour a varvas. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> Argentré-du-Plessis - Château du Plessis - 20111026 (1).jpg|Ar c'hastell. Chapelle pinel.JPG|Chapel ar Bineg. Argentré-du-Plessis (35) Chapelle Saint-Pierre 01.JPG|Chapel ''Sant Pêr''. Chapelle fauconnerie vue.JPG|Chapel ''Sant Loeiz''. </gallery> * Kastell ar Genkiz, {{XVvet kantved}}-{{XIXvet kantved}}; savet da varkizelezh e 1819. * Iliz katolik ''Intron-Varia'', (1775-1779). * Chapel ''Sant Pêr'', {{XIvet kantved}}-{{XIIvet kantved}}-{{XVvet kantved}}. * Chapel ''Sant Loeiz'', {{XIXvet kantved}}. * Maner la Fauconnerie, {{XVIIIvet kantved}}-{{XIXvet kantved}}. * Moudenn, maner, {{XVvet kantved}}-{{XVIvet kantved}}, ha chapel {{XVvet kantved}} ar Bineg. * Maner Lomelay, {{XVvet kantved}}-{{XVIvet kantved}}-{{XVIIvet kantved}}. * Presbital, 1875. * Monumant ar Re Varv. == Emdroadur ar boblañs 1962-2007 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=5000 |passo1=1000 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2007 |p1=2265 |p2=2422 |p3=2765 |p4=3045 |p5=3329 |p6=3614 |p7=4021 |p8=4080 |mammenn=EBSSA }} == Melestradurezh == == Brezhoneg == [[Restr:Panell divyezhek.JPG|right|220px|border]] === Karta === * D'an 3 a viz Gwengolo [[2012]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'an 21 a viz Meurzh [[2015]] e oa bet roet d'ar gumun al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 1. * D'ar 14 a viz Du [[2025]] e oa sinet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] da dizhout live 2. === Deskadurezh === E distro-skol 2025 e oa 35 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (7,2 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez). == Gevelliñ == * [[Ahaus-Wüllen]] en [[Alamagn]] abaoe 1972 h a 1976 en ur mod ofisiel, * [[Reviga]] e [[Roumania]] e 2015, * [[Newbridge]] en [[Iwerzhon]] abaoe 2017. == Tud == * Tiegezh du Plessis d'Argentré ː '''André''', en eus sinet an "''Assise du comte Geoffroi''", er bloaz 1213. '''Pierre''', e 1226, senesal Roazhon ha barner hollek Breizh. '''Pierre''' (un all), a zo bet unan eus an dud huellañ eus e c'hantved. Savet eo bet gant Fañch Iñ, roue Bro-C'hall, hag e ouie diwar e varregezh, da senesal meur Roazhon, e-lec'h e varvas an 19 C'hwevrer 1548. E vab, '''Bertrand''', kuzulier ar Roue, prezidant ar Rekedoù ouzh [[Breujoù Breizh]], a zo bet ar brud uhellañ evit e c'hantved hag e familh. ... En eus skrivet "''commentaires sur la Coutume de Bretagne''" hag un istor ar Vro.... Aet eo da Anaon an 13 c'hwevrer 1590, e oa 71 bloaz. '''Charles''' du Plessis-d'Argentré, abad Sainte-Croix Gwengamp, er bloaz 1699, a zo bet laket e penn eskopti Tulle er bloaz 1725; aet eo da Anaon er bloaz 1740<ref>Tennet diwar Ogée. Argentré. 1780</ref> * Tiegezh Marcille. * Tiegezh Pinel. * Tiegezh Monbourcher. === Ardamezeg ar familhoù === {| |- |style="padding-right:1em;"|[[Restr:Ancenis-d.jpg|60px]] |'''d'Ancenis'''<br>Aotrounez La Rouvraye ha Lignières<br>''En gul e deir fempdeliaouenn en erminoù'' |- |style="padding-right:1em;"|[[Restr:Argentre-db.jpg|60px]] |'''d'Argentré'''<br>Aotrounez al lec'h<br>''En argant e groaz pavek en glazur'' |} == Levrlennadur == * Dauzat & Rostaing : ''Dictionnaire étymologique des noms de lieux en France''. Levdi Guénégaud. 1978. * Jean-Yves Le Moing : ''Les noms de lieux bretons de Haute Bretagne''. Coop Breizh. 1990. *Erwan Vallerie : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995 * Michel Froger & Michel Pressensé : ''Armorial des communes des Côtes d'Armor et Ille et Vilaine.'' 2008 *Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014 == Liammoù diavaez == * {{fr}} [http://www.argentre-du-plessis.fr/ Lec'hienn ofisiel ar gumun] {{Commonscat|Argentré-du-Plessis}} == Notennoù ha daveoù == {{daveoù}} [[Rummad:Kumunioù Il-ha-Gwilen]] j4m0bha8a7ur41erkctum1sxwnbrtgt 2192348 2192321 2026-06-03T11:33:45Z Kestenn 14086 2192348 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Argantred-ar-Genkiz | anvYezh = ''Arjantrae'' | Yezh = gallaouek | anvOfisiel = ''Argentré-du-Plessis'' | skeudenn = Argentré-du-Plessis (35) Église 01.jpg | alc'hwez = An iliz katolik. | ardamezioù = Blason ville fr Argentré-du-Plessis (Ille-et-Vilaine).svg | bro = [[Bro-Roazhon]] | departamant = [[Il-ha-Gwilen]] | arondisamant = [[Arondisamant Felger-Gwitreg|Felger-Gwitreg]] | etrekumuniezh = [[Gwitreg Kumuniezh]] | bro velestradurel = [[Bro Gwitreg]] | kanton = [[Kanton Gwerc'h-Breizh|Gwerc'h-Breizh]] | maer = Jean-Noël Bévière | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 41.46 | hedred = -1.153889 | ledred = 48.057222 | uk = 89 | ubi = 67 | ubr = 163 | lec'hienn web = [http://www.argentre-du-plessis.fr www.argentre-du-plessis.fr] }} '''Argantred-ar-Genkiz''' a zo ur gumun eus [[Breizh]] e [[departamant gall|departamant]] [[Il-ha-Gwilen]], e [[Gwitreg Kumuniezh]]. Pennlec'h [[Kanton Argantred-ar-Genkiz]] e oa betek 2015. == Douaroniezh == *Kumunioù amezek : [[Domalan]]; [[Stredell|Stredel]]<nowiki/>l; [[Gwitreg]]; [[Ervored]]; [[Mondeverzh]]; [[Ar Perzh]]; [[Brielloù]]; [[Gen]]; [[Sant-Jermen-ar-Bineg]] == Anv == * Dauzat & Rostaing (1978) : "''de '''Argentorato''' (rate'' ''='' kreñvlec'h''), cf'' ''Argentoratum,'' anv gallian ha roman ''Strasbourg''". * Jean-Yves Le Moing (1990) : "'''''Argentreio''','' 1100 (abad Bossard & Dom Maurice)" * Erwan Vallerie (1995) ː '''Argentrium''', XVt Talvoudegezh : sur-awalc'h diwar an argant ... mes evit petra ? == Ardamezioù == ''En argant e groaz pavek en glazur.'' Ardamezioù tiegezh Argantred, 1213 == Istor == === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 112 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lâret eo 5,17% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911<ref name="MG">{{fr}} [http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=75188 Monumant ar re varv - Memorial Genweb]</ref>. ==== [[Eil Brezel-bed]] ==== * Mervel a reas dek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel. * D'an [[13 Mezheven|13 a viz Even]] [[1944]] e kouezhas ur c'harr-nij ''[[P-47]]D'' (marilhet 44-23174 ha kodet LC-?) eus [[aerlu]] ar Stadoù-Unanet (''[[United States Army Air Forces]]'') en "Au Cassoir" e Breal-Moñforzh; lazhet e voe e sturier<ref>[http://www.absa3945.com/airfield/pertesusaaf.html Pertes USAAF]</ref>. ==== Trevadennoù ==== * [[Brezel Indez-Sina]]: ur soudard a varvas. * [[Brezel Aljeria]]: tri milour a varvas. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> Argentré-du-Plessis - Château du Plessis - 20111026 (1).jpg|Ar c'hastell. Chapelle pinel.JPG|Chapel ar Bineg. Argentré-du-Plessis (35) Chapelle Saint-Pierre 01.JPG|Chapel ''Sant Pêr''. Chapelle fauconnerie vue.JPG|Chapel ''Sant Loeiz''. </gallery> * Kastell ar Genkiz, {{XVvet kantved}}-{{XIXvet kantved}}; savet da varkizelezh e 1819. * Iliz katolik ''Intron-Varia'', (1775-1779). * Chapel ''Sant Pêr'', {{XIvet kantved}}-{{XIIvet kantved}}-{{XVvet kantved}}. * Chapel ''Sant Loeiz'', {{XIXvet kantved}}. * Maner la Fauconnerie, {{XVIIIvet kantved}}-{{XIXvet kantved}}. * Moudenn, maner, {{XVvet kantved}}-{{XVIvet kantved}}, ha chapel {{XVvet kantved}} ar Bineg. * Maner Lomelay, {{XVvet kantved}}-{{XVIvet kantved}}-{{XVIIvet kantved}}. * Presbital, 1875. * Monumant ar Re Varv. == Emdroadur ar boblañs 1962-2007 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=5000 |passo1=1000 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2007 |p1=2265 |p2=2422 |p3=2765 |p4=3045 |p5=3329 |p6=3614 |p7=4021 |p8=4080 |mammenn=EBSSA }} == Melestradurezh == == Brezhoneg == [[Restr:Panell divyezhek.JPG|right|220px|border]] === Ya d'ar brezhoneg === * D'an 3 a viz Gwengolo [[2012]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. * D'an 21 a viz Meurzh [[2015]] e oa bet roet d'ar gumun al label live 1. * D'ar 14 a viz Du [[2025]] e oa bet sinet evit tizhout al live 2. === Deskadurezh === E distro-skol 2025 e oa 35 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (7,2 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez). == Gevelliñ == * [[Ahaus-Wüllen]] en [[Alamagn]] abaoe 1972 h a 1976 en ur mod ofisiel, * [[Reviga]] e [[Roumania]] e 2015, * [[Newbridge]] en [[Iwerzhon]] abaoe 2017. == Tud == * Tiegezh du Plessis d'Argentré ː '''André''', en eus sinet an "''Assise du comte Geoffroi''", er bloaz 1213. '''Pierre''', e 1226, senesal Roazhon ha barner hollek Breizh. '''Pierre''' (un all), a zo bet unan eus an dud huellañ eus e c'hantved. Savet eo bet gant Fañch Iñ, roue Bro-C'hall, hag e ouie diwar e varregezh, da senesal meur Roazhon, e-lec'h e varvas an 19 C'hwevrer 1548. E vab, '''Bertrand''', kuzulier ar Roue, prezidant ar Rekedoù ouzh [[Breujoù Breizh]], a zo bet ar brud uhellañ evit e c'hantved hag e familh. ... En eus skrivet "''commentaires sur la Coutume de Bretagne''" hag un istor ar Vro.... Aet eo da Anaon an 13 c'hwevrer 1590, e oa 71 bloaz. '''Charles''' du Plessis-d'Argentré, abad Sainte-Croix Gwengamp, er bloaz 1699, a zo bet laket e penn eskopti Tulle er bloaz 1725; aet eo da Anaon er bloaz 1740<ref>Tennet diwar Ogée. Argentré. 1780</ref> * Tiegezh Marcille. * Tiegezh Pinel. * Tiegezh Monbourcher. === Ardamezeg ar familhoù === {| |- |style="padding-right:1em;"|[[Restr:Ancenis-d.jpg|60px]] |'''d'Ancenis'''<br>Aotrounez La Rouvraye ha Lignières<br>''En gul e deir fempdeliaouenn en erminoù'' |- |style="padding-right:1em;"|[[Restr:Argentre-db.jpg|60px]] |'''d'Argentré'''<br>Aotrounez al lec'h<br>''En argant e groaz pavek en glazur'' |} == Levrlennadur == * Dauzat & Rostaing : ''Dictionnaire étymologique des noms de lieux en France''. Levdi Guénégaud. 1978. * Jean-Yves Le Moing : ''Les noms de lieux bretons de Haute Bretagne''. Coop Breizh. 1990. *Erwan Vallerie : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995 * Michel Froger & Michel Pressensé : ''Armorial des communes des Côtes d'Armor et Ille et Vilaine.'' 2008 *Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014 == Liammoù diavaez == * {{fr}} [http://www.argentre-du-plessis.fr/ Lec'hienn ofisiel ar gumun] {{Commonscat|Argentré-du-Plessis}} == Notennoù ha daveoù == {{daveoù}} [[Rummad:Kumunioù Il-ha-Gwilen]] m37a3z7h56b9h1sur6ess299mat5fww 0 34258 2192343 2190082 2026-06-03T10:26:59Z Flo Goni 91190 /* Brezhoneg */ 2192343 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Beuzid-ar-C'hoadoù | anvYezh = ''La Boécierr'' | Yezh = gallaouek | anvOfisiel = ''La Bouëxière'' | skeudenn = La Bouëxière-mairie.jpg | alc'hwez = An ti-kêr. | ardamezioù = Blason ville fr La Bouëxière (Ille-et-Vilaine).svg | bro = [[Bro-Roazhon]] | departamant = [[Il-ha-Gwilen]] | arondisamant = [[Arondisamant Roazhon|Roazhon]] | kanton = [[Kanton Liverieg|Liverieg]] | etrekumuniezh = [[Liverieg-Hiliber Kumuniezh]] | bro velestradurel = [[Bro Roazhon (Voynet)|Bro Roazhon]] | maer = Stéphane Piquet | amzer-gefridi = [[2020]]-[[2026]] | gorread = 49.68 | hedred = -1.43666666667 | ledred = 48.1847222222 | uk = | ubi = 42 | ubr = 125 }} ''' Beuzid-ar-C'hoadoù''' (''{{lang|fr|La Bouëxière}}'' e galleg) a zo ur gumun eus [[Breizh]] e [[Kanton Liverieg]] e [[departamant gall|departamant]] [[Il-ha-Gwilen]]. == Douaroniezh == == Anv == A. Evit Beuzid / Bouexière * Dauzat & Rostaing ː '''Buxeria''', XV^vet B. Evit Chevré * en gortoz == Ardamezioù == ''En glazur e bont en argant loc'hant ouzh lezioù a seizh bolzenn krommvegek mogeriek en sabel, skoret gant ur dreustellan en argant hag ouzh beg gant un dredeenn c'hommek ivez en argant. Leinet eo ar pont gant ur skoed en argant e groaz en sabel, skoret ouzh dehoù gant ul levran en aour ouzh kleiz hag ouzh kleiz gant ul leon en aour en e ziazez.'' Displegadur ː Pont Chevré (XIIIvet); Ardamezioù familh La Bouexière (XIIvet) == Brezhoneg == * E distro-skol 2025 e oa enskrivet er c'hlasoù divyezhek 121 skoliad (20,6 % eus skolidi ar gumuniezh evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>[https://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Kelenn]</ref>. * D'ar 14 a viz Meurzh 2021 e oa roet d'ar gumun al live 1 d'ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]]. == Istor == == [[Henamzer]] == <gallery> MuséeBretagne_-_guerrier_gallo-romain.jpg </gallery> * Delwennig ur c'hadour bet kavet e 1935 e La Lande de Villeray<ref>{{fr}}« La découverte d’une statuette ancienne à la Bouëxière », L'Ouest-Éclair, embannadur Roazhon, d'ar 7 a viz C'hwevrer 1935.</ref> === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 123 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lâret eo 5,47% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911<ref name="memorialgenweb.org">{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=3907] Monumant ar re varv - Memorial Genweb</ref>; tri anezhe a varvas en [[Emgann Rossignol]] e [[Belgia]] d'an 22 a viz Eost 1914<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=5771844 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=5772655 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=5775007 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. ==== [[Sav-Heol (Reter-Nesañ)]] ==== * Lazhet e voe daou soudard eus ar gumun e [[Nedoha]] el [[Liban]] d'ar 16 a viz Meurzh 1926<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=5225653 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=5225656 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. ==== [[Eil Brezel-bed]] ==== * Mervel a reas trizek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref name="memorialgenweb.org"/>. * D'ar 7 a viz Gouhere 1944 e voe lazhet daouzek rezistant ha tapet c'hwezek arall e Beuzid gant ar [[Milice française|milis gall]]<ref>{{fr}}Éric Rondel, "Crimes nazis en Bretagne (septembre 1941-août 1944)", Embannadurioù Astoure, 2012, {{isbn|978-2-36428-032-8}}</ref>. == Monumantoù ha traoù heverk == <gallery> La-bouexiere_mancelliere_03.jpg|Ur peulvan. La Bouëxière-église.jpg|An iliz katolik. </gallery> * Steudadoù peulvanoù e La Mancellière<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20211023070332/http://cerapar.free.fr/publication/fichiers/mancelliere.pdf Loïc Gaudin, Yvan Onnée et Florentin Paris, « Préhistoire du pays de La Bouëxière (35), mégalithes connus et inconnus au Bois de la Mancellière », Les Dossiers du Ce.R.A.A, no 28,‎ 2000, pajennoù 91-106]</ref> * Iliz katolik ''Sant Varzhin'', {{XVIvet kantved}}-{{XIXvet kantved}}<ref>{{Lien web|langue=fr|titre=http://inventaire-patrimoine.region-bretagne.fr/gertrude-diffusion/dossier/eglise-paroissiale-saint-martin-de-tours/b69a396c-108e-4b84-9af5-6c15a7634460|url=http://inventaire-patrimoine.region-bretagne.fr/gertrude-diffusion/dossier/eglise-paroissiale-saint-martin-de-tours/b69a396c-108e-4b84-9af5-6c15a7634460|site=|date=|}}</ref>{{,}}<ref>{{Base Mérimée|IA35010969}}</ref>. * Monumant ar re varv er vered, luc’hskeudennoù<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/diapos.php?dpt=35&id_source=3907 Memorial Genweb]</ref>. * Plakenn ar re varv en iliz katolik, luc’hskeudennoù<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/diapos.php?dpt=35&id_source=71834 Memorial Genweb]</ref>. == Emdroadur ar boblañs 1962-2007 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=5000 |passo1=1000 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2007 |p1=1870 |p2=1965 |p3=2142 |p4=2667 |p5=3027 |p6=3503 |p7=3916 |p8=3875 |mammenn=EBSSA }} == Melestradurezh == == Tud == === Ardamezeg ar familhoù === {| class="wikitable" |[[Restr:D'Avignon.jpg|80px]] |'''d'Avignon''' pe '''Davaignon''', Aotrounez la Pinçzonnière, e Chevré |''En gul e lammell heuliet ouzh kab gant ur vezantenn hag ouzh lezioù hag ouzh beg gant teir c'hregilhenn, an holl en argant'' |- |[[Restr:De la Belinaye.jpg|80px]] |'''de la Bélinaye''' Aotrounez Berty |''En argant e zri arbenn-tourzh en sabel'' |} == Liammoù diavaez == {{commonscat|La Bouëxière}} * {{fr}} [http://www.mairie-labouexiere.fr/ Lec'hienn ofisiel ar gumun] * {{fr}}[https://web.archive.org/web/20070930143920/http://www4.culture.fr/patrimoines/patrimoine_architectural_et_mobilier/sribzh/main.xsp?execute=show_document&id=MERIMEEIA35011248 Glad Beuzid-ar-C'hoadoù] . == Levrlennadur == * {{fr}}Albert Dauzat & Charles Rostaing : ''Dictionnaire étymologique des noms de lieux en France''. Larousse, 1963. Guénégaud, 1978 * {{fr}}Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014 * Erwan Vallerie : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995 == Notennoù ha daveoù == <references /> [[Rummad:Kumunioù Il-ha-Gwilen]] 47evodlq454k4co3k63vjl5n2v0u2cz 0 61575 2192328 1875831 2026-06-03T09:35:38Z Ziv 76088 ([[c:GR|GR]]) [[File:SQUIRREL, WESTERN GRAY (scurius griseus) (8-21-09) santa margarita lake, slo co, ca -01 (3843297381).jpg]] → [[File:Squirrel, western gray (Sciurus griseus) (8-21-09) Santa Margarita lake, slo co, ca -01.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 2192328 wikitext text/x-wiki {{Taxobox Loen | Gwiñver gris<br>ar c'hornôg|Squirrel, western gray (Sciurus griseus) (8-21-09) Santa Margarita lake, slo co, ca -01.jpg| statud=LC}} {{Taxobox Phylum | Chordata}} {{Taxobox Classis | Mammalia}} {{Taxobox Ordo | Rodentia}} {{Taxobox Familia | Sciuridae}} {{Taxobox Genus | Sciurus}} {{Taxobox Anv skiantel |Sciurus griseus| [[George Ord|Ord]], [[1818]] }} {{Taxobox Echu}} '''Gwiñver gris ar c'hornôg''' (''Sciurus griseus'') a zo ur [[bronneg]] [[krigner]] hag a vev e [[Mec'hiko]] hag e kornôg [[Stadoù-Unanet Amerika]]. [[Rummad:Loened Kalifornia]] [[Rummad:Loened Norzhamerika]] [[Rummad:Sciurinae]] 3adp69tqwphfpbpxe763s5pfitpjjin 1 79616 2192311 730914 2026-06-03T06:28:03Z Breizhpadus 91585 /* */ Respont 2192311 wikitext text/x-wiki Ur pennad dedennus hag a ro un toullad alioù. Ha chom a ra neptu ? D'am soñj e rankfe bezañ ouzhpennet ur pennad ennañ diwar-benn an tabut gant an dud a-enep hagf o arguzennoù da-heul. Fazioù yezh boutin a veze ennañ, boutin met chalus atav.--[[Dibar:Contributions/86.220.139.132|86.220.139.132]] 16 Mae 2010 da 18:31 (UTC) :Demat, d'am sonj, ez eus ur fazi en ar frasenn :"''keidenn an temperadur war an douar a vefe eus -418 derez''", kentoc'h '''''-18 derez'''. A galon'' [[Implijer:Breizhpadus|Breizhpadus]] ([[Kaozeadenn Implijer:Breizhpadus|kaozeal]]) 3 Mezheven 2026 da 06:28 (UTC) 42z0x97rx6w5erl0ui7zekw7llj88nf 0 116188 2192295 2192272 2026-06-02T20:08:49Z Régis Marzin 91946 2192295 wikitext text/x-wiki {{Infobox Skrivagner | anv = | skeudenn = | ment = | alc'hwez = | anv mat = René Caouissin | anv pluenn = Ronan Caerleon<br />Ronan Caouissin | obererezh = Embanner<br />Skrivagner<br />Saver Filmoù<br />Poder | deiziad ganet = [[1914]] | lec'h ganet = e [[Pleiber-Krist]], {{Breizh}} | deiziad marv = D'an [[12 a viz Meurzh]] [[1986]] | lec'h marv = [[An Dreneg|En Dreneg]], {{Breizh}} | yezh = [[Galleg]] | luskad = | rumm = | enorioù = | oberennoù pennañ = ''Au village des condamnés à mort''<br />''Complots pour une république bretonne''<br />''La révolution bretonne permanente''<br /> ''Le rève fou des soldats de Breiz Atao'' | traoù ouzhpenn = ''Anne de Bretagne en bandes dessinées''<br />''Breizh : visions d'histoire''<br />''Bretons d'aujourd'hui''<br />''Gwenn ha du''<br />''Landouzan au cœur des siècles bretons''<br />''Les Bretons le dos au mur : le F.L.B. devant la Cour de sûreté de l'État''''<br />''Les chevaliers de la table ronde'' | sinadur = | ment sinadur = | lec'hienn = }} '''Ronan Caerleon''' eo anv-pluenn '''Ronan Caouissin''', ur broadelour kristen breizhat hag ur skrivagner gallek, bet ganet e [[1914]] e [[Pleiber-Krist]] ha marvet e [[1986]]. ==Buhez== Bez' e voe embanner ha skrivagner. Tad da bemp bugel e voe. Kemer a reas perzh e strollad c'hoariva ar [[Bleun-Brug]] a voe « ''goude gousperoù e brezhoneg'' » an anv anezhañ. Bet e voe tost ouzh [[Yann-Vari Perrot]]. E [[1938]] ez eas daou vizvezh en toull-bac'h e [[Sant-Brieg]] a-gevret gant [[Célestin Lainé]] evit bezañ livet luganoù broadelour war vogerioù, da geñver gweladenn arlevier [[Bro-C'hall]]<ref>Gw. pajenn 144 ''Au village des condamnés à mort'' : "''Ronan Caerleon en ur vont er maez eus an toull-bac'h e 1938. Kondaonet gant Lainé ha Geffroy evit bout iriennet trubuilhoù e-sell gweladenn arlevier ar Republik e Sant-Brieg.''" (Troet diwar ar galleg)</ref>. E [[1939]] e timezas da Jorda Renault, ur glañvdiourez en doa graet anaoudegezh ganti e pardon Koat Kev e [[Skrigneg]]. Ober a reas war-dro ar gelaouenn gristen ''[[Olole]]'' evit ar yaouankiz, gant e vreur [[Herri Caouissin]]. Adarre e voe toullbac'het e [[1944]] e-pad eizh miz. E-doug mizioù e voe difennet outañ dont da chom e Breizh hag e rankas dilojañ da [[Enez-Frañs (rannvro)|Enez-Frañs]]. [[Restr:Ouest-Eclair - 24 mai 1938 - arrestation René Caoussin.jpg|thumb|[[Ouest-Eclair]], [[24 a viz Mae]] [[1938]], harzadenn Ronan Caerleon evel sekretour melestradurel ar gazetenn [[Breiz Atao]].]] War-lerc'h ar brezel e roas lañs da fiñvskeudennoù breizhek gant e vreur, dre ar gevredigezh [[Brittia-films]]. Henry ha Ronan Caouissin o deus produet ha sevenet teulfilmoù ha filmoù faltazi, dreist-holl "Le mystère du Folgoët", filmet e brezhoneg hag e galleg gant sikour o breur Pierre a-dreñv ar c'hamera<ref>{{fr}}[https://fresques.ina.fr/ouest-en-memoire/fiche-media/Region00354/ronan-et-henri-caouissin.html Ronan et Henri Caouissin, INA, 16.3.2024]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[https://www.argedour.bzh/il-y-a-70-ans-naissance-dun-authentique-cinema-breton/ Youenn Caouissin, Il y a 70 ans : naissance d'un authentique cinéma breton avec le mystère du Folgoët, 3.9.2023]</ref>. Skrivañ a reas meur a levr e galleg a-zivout politikerezh Breizh hag an emsav, gant e-leizh a hanezennoù diwar-benn oberourion an eil Emsav, awenet gant an tu-dehou hag ar gristeniezh kentoc'h. Diwezhatoc'h e teuas da vout poder, d'an oad a 60 vloaz, pa grouas an "Ti-labour Keltiek" [[An Dreneg|en Dreneg]], war hent Brest, e-lec'h ma pledas gant ar c'heramik hag ar c'hizellerezh war temoù breizhek ha keltiek betek e varv e 1986<ref>{{fr}}[https://www.argedour.bzh/ronan-caerleon-aurait-eu-105-ans-aujourdhui/ Tudwal Ar Gov, Ronan Caerleon aurait eu 105 ans aujourd’hui…, Ar Gedour, 22.7.2019]</ref>. E vreur, [[Herri Caouissin]], a zo ezel Gorsedd Breizh (e galleg : Fraternité des Druides, Bardes et Ovates de Bretagne) hag ur berrskrid implijet gant an drouizegezh pe an nevezdrouizegezh eo. Mervel a reas d'an 12 a viz Meurzh [[1986]]. Douaret e voe e bered [[An Dreneg]]. E vab-bihan [[Gwendal Piégais]] en deus kengrouet ar gelaouenn [[Nidiad]]. == Levrioù == * ''Bretons d'aujourd'hui'', [[1936]]. * ''Gwenn ha Du'', emb. Ronan, [[Pleiber-Krist]], [[1938]]. * ''Les chevaliers de la Table Ronde'', emb. Brittia, [[1945]]. * ''Complots pour une République bretonne, Les dossiers secrets de l'autonomisme breton'', La Table Ronde, [[1967]]<ref>"''Daoust da berzhioù mat ez eo oberenn C. muioc'h hanezennel eget istorel ha ne vank ket a fazioù a fed pe a varn e-barzh, daoust d'an hegarat ma 'z eo."'' ([[Goulven Pennaod]], keneil da R. Caouissin, troet diwar ar galleg).</ref>. * ''La Révolution bretonne permanente'', emb. La Table Ronde, [[1969]]. * ''Au village des condamnés à mort'', emb. Brittia, [[1970]]. * ''Breizh : visions d'histoire''. [[Melezour Breizh]] - [[Fontenay-aux-Roses]]. (gant V. Ler). [[1970]] * ''Les Bretons le dos au mur : le F.L.B. devant la Cour de sûreté de l'État'', La Table Ronde, [[1973]], emb. Brittia, [[2000]]. ISBN 2845600062. * ''Le rêve fou des soldats de [[Breiz Atao]]'', emb. Nature et Bretagne, [[1974]]. * ''Anne de Bretagne en bandes dessinées'', Ti Labour Keltiek, Plabennec, [[1977]]. (gant Jorda Caouissin, e wreg) * ''Landouzan au cœur des siècles bretons''. An Dreneg, emb. Mignoned - [[1979]]. (gant Jorda Caouissin). == Levrlennadur == * Gwenaël Foucré, ''Les frères Caouissin, Bretons sans entrave. Sur la route au but lointain'', Skol-Veur Roazhon, 1990. ==Ere diavaez== *[http://fresques.ina.fr/ouest-en-memoire/fiche-media/Region00354/ronan-et-henri-caouissin.html Pennad-kaoz gant Herri ha Ronan Caouisin - FR3] (e galleg) *[http://buan1.chez.com/buancaerleon.htm Buhez Ronan Caerleon - Lec'hienn Buan] ==Notennoù== {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Caerleon, Ronan}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1914]] [[Rummad:Marvioù 1986]] [[Rummad:Emsaverien Breizh]] [[Rummad:Skrivagnerien c'hallek]] 6w921qh81p9epnfiw7z6b5kayclxe42 0 175614 2192310 2184346 2026-06-02T22:51:01Z Kestenn 14086 /* Aozadur */ 2192310 wikitext text/x-wiki {{Labour a chom}} {{databox}} [[Restr:Abzeichen Festungstruppen Maginot-Linie.jpg|thumb|220x220px|Arouez unvezioù al linenn Maginot]] Al '''linenn Maginot''' a oa ur stroll [[Kreñvlec'h|kreñvlec'hioù]] ha savadurioù difenn savet gant [[Bro-C'hall]] etre 1929 ha 1940 a-hed he harzoù gant [[Italia]], [[Suis]], [[Alamagn]], [[Luksembourg (bro)|Luksembourg]] ha [[Belgia]]. == Orin == Goude dibenn ar [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]] e savas divizoù e-touez ar pennoù milourel ha politikel gall evit gouzout petra a vije ar mod gwellañ da aozañ difenn harzoù Bro-C'hall, betegoût e vije aloubet ar vro a-nevez. Pa ginnige lod sevel linennoù difenn skañv ha lakaat ar pouez war un arme enepargadennoù fiñv, mekanikaet ha gouest da vont prim eus ul lec'h d'egile, lod all, en o zouez [[André Maginot]], bet [[Ministrerezh an Armeoù (Bro-C'hall)|ministr ar Brezel]] etre 1922 ha 1924, a soñje dezhe e oa gwelloc'h fiziañ en ul linenn difenn greñv. Diazezet e oa ar soñj-se ivez war ar fed e oa gortozet un diskar eus ar boblañs en oad da stourm er bloavezhioù 1930, abalamour d'an niver a c'hanedigezhioù bezañ digresket a galz e-pad ar Brezel Bras ; an taktikoù difenn a c'houlenne nebeutoc'h a soudarded evit ar re argadiñ. E 1929, pa zistroas André Maginot d'e bost ministr goude un troc'h, e voe kroget da vat gant al labourioù evit sevel al linenn, a veze anvet ''Fortification permanente'' (kreñvadur peurbad) neuze. He fal e oa gellet derc'hel teir sizhunvezh da nebeutañ, en ur chom emren, da vare un aloubadeg. 5 miliard a lurioù gall a voe postet e savidigezh al linenn, ha war-dro 20.000 labourer a gemeras perzh enni. An anv ''Ligne Maginot'' a voe roet dezhi e 1935 hepken, goude marv André Maginot. == Aozadur == [[Restr:CarteLigneMaginot.png|kleiz|thumb|212x212px|Kartenn takadoù al linenn e 1939-1940]] Ul linenn-difenn kreñv a voe savet e-tal an harzoù gant Alamagn hag Italia dreist-holl, enni ur rouedad kreñvlec'hioù. E-tal Alamagn e oa ar savadurioù-mañ savet dindan douar, ha tro-dro dezhe e kaved [[Kav-kreñv|kavioù-kreñv]], koupolennoù arsellet pe [[Mindrailherez|mindrailherezioù]], fozioù ha linennnoù [[orjal dreinek]]. Betek 25 km a ledander e c'halle al linenn bezañ e lec'hioù zo en [[Elzas]]. E-tal Italia e voe tennet splet eus an dachenn evit toullañ kreñvlec'hioù er menez war-eeun. Dafaret e oa al linenn gant pezhioù [[kanolierezh]] 75 mm, 81 mm ha 135 mm, kanolioù eneptank 37 mm ha 47 mm, [[Kanol-mortez|kanolioù-mortez]] 40 mm ha 50 mm, mindrailherezioù [[Reibel (mindrailherez)|Reibel]] ha [[Fuzuilh-vindrailher|fuzuilhoù-mindrailher]] deveret eus an [[FM 24/29]]. Gellet a rae pep post-tennañ goloiñ trowardroioù unan all da nebeutañ. E penn a-raok an teknologiezhioù nevez e oa al linenn. Pep post-emgann a oa liammet ouzh ar re all dre bellgomz. Degaset e veze ar [[Munision|munisionoù]] betek enne gant mekanikoù tredan. Koupolennoù enne kanolioù a c'halle sevel a-zindan an douar evit tennañ ha diskenn evit kuzhat adarre, a-benn ma vije kuzhet ar savadurioù ar muiañ ar gwellañ. Silet e veze an aer, a veze gwasket un tamm e diabarzh ar savadurioù evit mirout ouzh gazoù emgann pe moged da zont-tre enne. <gallery> Restr:Bloc B5 de Rimpla (2).JPG|Bloc'h 5 kreñvelc'h Rimplas ([[Alpoù-an-Arvor]]) Restr:C23 Ravin de Crusnes créneaux JM AC47.jpg|Kav-kreñv e Crusnes ([[Meurthe-et-Moselle]]) Restr:A10 Immerhof Entrée & barbelés.jpg|Rouedad orjal-dreinek dirak savadur an Immerhof ([[Loren]]) Restr:Antitankrails.jpg|Rouedad reilhoù eneptank dirak kreñvlec'h an Hochwald (Elzas) </gallery> Abalamour d'ar vuhez e kreñvlec'hioù kloz, gant nebeut a c'houloù, bezañ heñvel a-walc'h ouzh an hini war vag, e voe roet an anv ''équipages'' (« ekipajoù ») da soudarded ar c'hreñvlec'hioù. Lec'hioù en em walc'hiñ ha klañvdioù a gaved e pep savadur. Ingal e oa an temperadur diabarzh (13°C). Daoust d'ar savadurioù bezañ soñjet evit reiñ bod da soudarded en ur mod padus e voe paket lod anezhe gant un droug hag a voe lesanvet «''bétonite''»<ref>"Kleñved diwar vetoñs".</ref>, hag a voe deskrivet evel ur meskaj etre an enoe, an diwaskadenn hag ar [[Klozarureg|c'hlozarureg]]. Difennet e oa al linenn gant rejimantoù savet a ratozh-kaer evit implijout anezhi, en o zouez ar [[Régiment d'Infanterie de Forteresse|RIF]] (Rejimantoù Troadegiezh ar C'hreñvlec'hioù) pe ar [[Régiment d'Artillerie de Position|RAP]] (Rejimantoù Kanolierezh Lec'hioù-kreñv). E deroù miz Mae 1940 e oa 28 rann-arme [[troadegiezh]] klasel o c'hortoz a-dreñv d'al linenn ivez. <gallery> Restr:LigneMaginotStOursCasernement.jpg|Kambreier (kreñvlec'h Saint-Ours Haut, [[Val D'Oronaye]], [[Alpoù-Provañs-Uhel]]) Restr:Maginot1ix.jpg|Trepas e kreñvlec'h Hackenberg ([[Veckring]], Loren) Restr:Abri-hettange-2004-02.jpg|Siloù evit an aer en ur goudor e [[Hettange]] (Loren) Restr:Turret75.JPG|Un dourell evit ur c'hanol 75 mm </gallery> == Implij == Er bloavezhioù 1930 e voe implijet al linenn Maginot gant ar gouarnamant gall evit frealziñ ar boblañs. Ger-stur al linenn en arme e oa «'' On ne passe pas'' » (Ne dremener ket). Pa grogas ar « [[Brezel Drol|Brezel drol]] » e miz Gwengolo 1940 e voe rediet an annezidi hag a oa o chom etre al linenn Maginot hag harzoù ar vro da vont kuit. D'an 10 a viz Mae e krogas [[emgann Bro-C'hall]]. Dibab a reas ar [[Wehrmacht]] tremen dre koadeier [[Ardenne]], un takad ha ne oa fonnus al linenn Maginot warnañ abalamour e soñje d'ar pennoù-meur gall e oa dibosubl lakaat un arme mekanikaet da dreuziñ anezhañ. En devezhioù war-lerc'h en em gavas neuze difennerien al linenn Maginot en takad-mañ oc'h enebiñ ouzh argadennoù dre an a-raog ha dre an a-dreñv. Daoust d'ar bombezadagoù kreñv etre kreiz miz Mae hag an 22 a viz Even, ar braz eus ar c'hreñvlec'hioù a zalc'has mat-tre. En [[Alpoù]] e tiskouezas al linenn bezañ efedus pa voe taget gant an [[Arme Italia|arme italian]] adalek an 10 a viz Even, he ne voe ket treuzet ganti dre an nerzh. <gallery> Restr:French soldiers on Maginot Line.jpg|Eilañ ar soudarded en ur c'hreñvlec'h (1939) Restr:Cloche gfm2.jpg|Ur c'hloc'h tizhet gant obuzioù e kreñvlec'h [[La Ferté]] (Ardenne) Restr:Bundesarchiv Bild 121-0486, Frankreich, Maginotlinie.jpg|Poliserien alaman dirak ur c'hav-kreñv Restr:Maginot Line 1944.jpg|Soudarded stadunanat dirak kreñvlec'h an Hochwald (1944) </gallery> D'an 22 a viz Even 1940, devezh sinañ an harz-tan gant an [[Trede Reich]], an unvezioù gall a oa e savadurioù al linenn a resevas urzh da zilezel anezhi. E miz Gouere war-lerc'h e voe aloubet al linenn tamm-ha-tamm gant an arme alaman, hag a broduas e 1940 ha 1941 filmoù propaganda o tiskouez he soudarded bezañ trec'h e emgannoù evit tapout al linenn, a-enep d'ar wirionez istorel. [[Renad Vichy]], a oa o klask bouc'h ar pec'hedoù evit koll ar vro e 1940, a damallas da soudarded al linenn bezañ dilezet anezhi en ur dec'hel kuit dirak an arme alaman, a-enep d'ar wirionez ivez. Savadurioù zo eus al linenn a voe adimplijet gant an Alamaned e 1944-1945 evit difenn o bro a-enep d'ar [[Kevredidi an Eil Brezel-bed|Gevredidi]]. Savadurioù all a voe implijet gant an arme c'hall betek 1966 a-raok bezañ dilezet. == Liammoù diavaez == * {{Fr}} [https://www.lignemaginot.com/accueil/indexfr.htm Lec'hienn kreñvlec'h Schoenenbourg] == Gwelet ivez == * [[Linenn Siegfried]] * [[Emgann Bro-C'hall]] == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Linennoù difenn an Eil Brezel-bed]] 6a9zg3c75wiupnerxhk5magg4r1s26q 0 180165 2192274 2190766 2026-06-02T12:15:41Z Llydawr 145 2192274 wikitext text/x-wiki '''''A-ziwar logod ha tud''' (Of Mice and Men)'' zo ur romant skrivet e 1937 gant an aozer amerikan [[John Steinbeck]]<ref>{{Cite web|url=http://www.oxnotes.com/of-mice-and-men-summary.html|title=Of Mice and Men Summary|work=OxNotes GCSE Revision|language=en|accessdate=2018-10-10|archivedate=June 4, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604214305/https://www.oxnotes.com/of-mice-and-men-summary.html}}</ref>. Deskrivet eo ennañ buhez George Milton ha Lennie Small, daou labourer ranchoù o foetañ bro. Ar re-mañ az a a ranch da ranch dre stad [[Kalifornia]] evit klask labour e-pad an [[Enkadenn Veur]]. Diazezet eo bet ar romant gant Steinbeck war e vuhez e-unan pa oa krennard o labourat gant labourerien-douar divroet er bloavezhioù 1910, a-raok donedigezh an Okies a zeskrive en e romant ''The Grapes of Wrath''. Tennet eo an titl eus barzhoneg [[Robert Burns]] " To a Mouse " : "The best laid schemes o' mice an' men / Gang aft agley" ("The best-laid plans of mice and men / Often going awry"). Daoust ma vez kelennet al levr e meur a skol<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-12829392|title=Who, what, why: Why do children study Of Mice and Men?|work=BBC News}}</ref>, ''Of Mice and Men'' a zo bet taget alies gant ar c'hoñtrolliñ ha difennet al levrioù abalamour d'an divalamant ha d'ar pezh a vez gwelet gant lod evel ur yezh dismegañsus ha gouennelour. Dre-se e teu war roll al ''levrioù diaesañ eus an 21vet kantved'' gant Kevredigezh al Levraouegoù Amerikan<ref>{{Cite web|url=http://www.ala.org/ala/issuesadvocacy/banned/frequentlychallenged/challengedbydecade/2000_2009/index.cfm|title=American Library Association Top 100 Banned/Challenged Books: 2000–2009|year=2011|work=web page|publisher=American Library Association|accessdate=July 1, 2011|archivedate=January 4, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120104060338/http://www.ala.org/ala/issuesadvocacy/banned/frequentlychallenged/challengedbydecade/2000_2009/index.cfm}}</ref>. == Itrik == E-pad an [[Enkadenn Veur]] e Kalifornia, daou labourer-douar divroet — George Milton, un den speredek met dizesk, ha Lennie Small, un den kreñv-kreñv met nammet e spered — a zo o vont eus Soledad da ul lodenn all eus ar Stad. Un hunvre o deus: kaout o zachenn dezho o-unan. Hunvre Lennie zo ober war-dro al loened hag al lapined. Plijout a ra dezhañ flourañ al loened dous hag ar pezh a zo dous dre vras, met ken start e vez o flourikat anezho ma lazh anezho hep ober espres-kaer. Tec'het e oa George ha Lennie diouzh [[Weed (Kalifornia)|Weed]] goude ma oa bet tapet gant Lennie roched ur plac'h yaouank peogwir e kave dezhañ e oa brav. Ne felle ket dezhañ he lezel da vont, rak dalc'hmat e vez startoc'h pa vez ankeniet. An darvoud-se a roas ar vrud dezhañ da vezañ klasket palforsiñ ar plac'h yaouank, gant ur vandennad tud o sevel evit kavout ha [[Linchañ|linchañ]] Lennie. A-hed digoradur ar romant e teu da vezañ sklaer e lak Lennie e holl fiziañs e George rak n'eo ket gouest d'ober war e dro en e-unan. Gopret eo ar c'houblad en un atant el lec'h m'en em gavont gant Curley, mab berr ha tagus ar perc'henn. Curley ne blij ket dezhañ ar baotred brasoc'h ha diwar an dra-se e tag Lennie. Lennie a zo desachet raktal gant gwreg Curley, debocherez hag atahin anezhi. Kejañ a ra ar c'houblad, Georges ha Lennie, ivez gant Candy, un den kozh zo e vicher labourat er ranch. Candy zo mogn un dorn dezhañ hag ur c'hi leal en deus. Kejañ a reont ivez gant Slim, un toucher-kezeg speredek ha dous hag en deus bet e giez un torrad kelin. Slim a ro ur c'holen da Lennie. Unan a ro da Candy ivez, a oa bet lazhet e gi-deñved leal ha barrek gant e genlabourer Carlson. Daoust d'ar gudenn e teu o hunvre da wir pa ginnig Candy kinnig 350 $ evit prenañ un atant, en eskemm evit kaout aotre da vevañ ganto. Posupl e vo dezho prenañ un atant a-benn fin ar miz. Laouen-bras eo an tri, met goloet eo o levenez pa vez taget Lennie gant Curley. En em zifenn a ra en e-unan en ur stlakañ aes dorn Curley e-keit ma oa gourc'hemennet gant George hen ober. George en em sant dinec'het koulskoude. Lezel a ra Lennie war e lerc'h er ranch zoken e-keit ma ya e kêr gant ar baotred all. Lennie az a er c'hraou, hag a flap gant Crooks, ar paotr marchosi, un den c'hwerv, met desket, a zo disheñvel diouzh al labourerien all dre m'eo du. Candy en em gav ganto hag e komzont eus o raktresoù evit prenañ an atant gant Crooks, ha n'hall ket chom hep goulenn diganto hag-eñ e c'hallfe sevel ul liorzh war an atant, daoust ma vez dismegañset gantañ e c'hallfe an hunvre dont da wir. Gwreg Curley a zeu war wel en-dro hag a zouzet gant ar baotred, dreist-holl gant Lennie. Koulskoude e tiskouez he zu drouk pa zispriz anezho ha pa lavar da Crooks e c'hellfe bezañ linchaet. Klevet a reont tud ar ranch o tistreiñ, ha hi kuit. An deiz war-lerc'h e lazh Lennie e gi bihan hep ober a-ratozh kaer e-pad ma oa o flourañ anezhañ. Gwreg Curley en em gav e-barzh ar c'hrañj hag e klask komz gantañ. Anzav a ra ez eo he hec’h-unan-penn, hag e tispak hec'h hunvre bezañ ur steredenn sinema ha penaos eo bet gwastet hec'h hunvre. Divinout a ra neuze karantez Lennie evit an traoù dous hag e kinnig dezhañ flourañ he blev. Ne sav kudenn ebet er penn-kentañ met ur poent bennak e c'houlenn digantañ paouez, ar pezh na ra ket, ha goude e sant e nerzh e teu da vezañ spontet ha hi da grial. Gant ar spont Lennie a hej gwreg Curley hag e torr he gouzoug hep gouzout dezhañ. Gant ar pezh a zo c'hoarvezet e tiviz tec'hout kuit. Pa gav ar re all eus ar ranch ar c'horf e savjont ur vandenn linchañ gant ar soñj e lazhañ. Ar vandennad a c'halv ar polis a-raok kregiñ gant an enklask. George a gompren buan emañ o hunvre o vont da get ha mont a ra buan da gavout Lennie, gant ar spi m'emañ Lennie ouzh e c'hortoz el lec'h emgav dibabet ganto e kenkaz ma vefent en arvar. George a gav Lennie el lec'h emgav, hag an daou a azez asambles e-keit ma adkont George istor karet an hunvre, daoust ma oar bremañ ne c'hoarvezo biken. George a glev neuze ar vandennad tud a zo war-lerc'h Lennie evit linchañ anezhañ o tont hag e tenn e penn Lennie, o reiñ dezhañ ur marv trugarezusoc'h eget an hini a resevfe digant ar vandennad. Curley, Slim ha Carlson a erru un nebeud eilennoù diwezhatoc'h. Slim, hepken, a gompren ar pezh a zo c'hoarvezet. Kas a ra George kuit en ur glask e frealziñ. Curley ha Carlson a sell, hep kompren perak en em sant Slim ha George evel-se. == Tudennoù == === Tudennoù pennañ === ===== George Milton ===== Un den bresk hag a zo gwarezer ha mignon gwellañ Lennie. E vignoniezh gant Lennie a sikour da zerc'hel e hunvre evit un dazont gwelloc'h. Mignon eo da Lennie abaoe ma oant bugale. Deskrivet eo gant Steinbeck er romant evel "bihan ha prim", pep lodenn anezhañ o vezañ "termenet", gant daouarn bihan kreñv war divrec'h moan. Un dremm teñval ha "daoulagad dic'hortoz" en deus ha "perzhioù lemm ha kreñv" en o zouez ur "fri moan hag askornek". «An den kentañ a oa bihan ha bliv, rous-du e fas, e zaoulagad bepred war aked, merket don tresoù e zremm. Pep tra ennañ 'oa spis: daouarn bihan ha kreñv, divrec'h moan, ur fri hir hag askornek», e hunvre a zo bezañ perc'henn war un dachenn vihan ha merañ anezhi. Pa gomz e vez spisaet alies a-walc'h penaos: ez eus «imor ennañ», en un doare «melkonius», en un doare «rust», gant «joa», hag «aketus». Evel Lennie Small, devezhour eo ha dibouller (paotr ar c'haeioù). An dudenn-mañ a zo ur skoazeller abalamour ma sikour an dudenn bennañ da gas da benn e gest. Kalz a garantez a vag evit Lennie, ha pa vefe hemañ e gouloù George gant e sotonioù. An daou vignon a zo evel ur "c'houblad iskis" (odd couple e saozneg). Unan zo bras hag egile zo bihan. Unan zo sot hag egile zo fin. Stabilded a zo gant an daou vignon-se abalamour d'an enebiezhioù bihan o deus. Embannet e vez gantañ war ar groaz e vankfe dezhañ ul lojeiz hag un dachennig el lec'h ma kresko frouezh e-leizh ha n'en do netra d'ober. Eñ eo en deus ijinet istor an atant a gont dibaouez da Lennie. N'eo ket gwall sklaer e istor bersonel, met gouzout a reomp avat ez eo un den hag en deus evel dudi: c'hoari ar c'hartoù ha reoù all a bep seurt. ===== Lennie Small ===== Un den diskiant bras ha kreñv e gorf hag a veaj gant George hag a zo e genlabourer bepred. <ref name="nyt-parini">{{Cite journal|last=Parini|first=Jay|date=1992-09-27|title=FILM; Of Bindlestiffs, Bad Times, Mice and Men|journal=The New York Times|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE6DD1F3AF934A1575AC0A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all}}</ref> E hunvre brasañ eo gallout ober war-dro al lapined. Ur gwander eo e garantez evit an traoù dous, dreist-holl dre ma n'anavez ket e nerzh e-unan, hag a-benn ar fin e teu da vezañ pennabeg e zistruj. Steinbeck a zeskriv e zremm evel "kontrol" George, o skrivañ ez eo un "den bras-meurbet, gant un dremm hep stumm, gant daoulagad bras ha gwenn" ha "skoaz ledan ha stouet". Lennie a gerzh pounner, o ruzañ e dreid un tamm, "evel ma ruz un arzh e bavioù", en ur ouzhpennañ ne fiñv ket e zivrec'h war e gostez, met e krog en un doare distag. «Un den bras-spontus, distumm e zremm, gant daoulagad bras disliv, e zivskoaz ledan a-zivilh. Kerzhout a rae pounner, o stlejañ e dreid un disterañ, un tammig evel ma rafe un arzh. A-ispilh e oa e zivrec'h, dilusk anezho». Un den gour eo gant spered ur bugel, kreñv evel ur marc'h, hag a blij dezhañ kement tra hag a zo flour (evel logod marv a zalc'h en e c'hodelloù). E hunvre brasañ a zo ober war-dro lapined an atant o deus c'hoant da brenañ gant George Milton e vignon abaoe m'eo bugel. Un den hegredik, nay zoken eo Lennie. George a c'houlennas ur wech ouzh Lennie lammat diwar ur pont, hag eñ ha lammat en dour ha pa ne ouie ket neuial. Kreñv eo evel ur marc'h, goude bezañ bet o c'houzañv taolioù Curley e flastr Lennie dorn Curley diboan diwar urzh George. Karout a ra ar seiz hag an traoù flour. Pa gomañs da deutañ un dra bennak dous ne c'hell ket diharpañ. An dra-mañ a gousto ker d'e lêr, ha pennkaoz eo an dra-mañ d'e varv, dre m'en deus flouret brozh ur plac'hig pe c'hoazh blev gwreg Curley. Ar plac'hig a zo redet kuit o krial en doa bet c'hoant gwallañ anezhi ha lazhet en deus gwreg Curley hep kaout c'hoant d'en ober, avat. Meur a wech e vez keñveriet gant loened evel da skouer ouzh un arzh, un dingo, pe c'hoazh ur c'hi. Alies a-walc'h e vez deskrivet evel bezañ nervus, trouzus, pasiant pe trumm zoken. E vicher a zo devezhour pe c'hoazh dibouller. Tro ar ranchoù a vez graet gantañ ha gant e vignon George Milton hag a zo evitañ evel ur breur bras pe un tad. Ur pezh hunvre en deus Lennie hag a-hed al levr a vez kontet hag adkontet gant George. George zo aet skuizh o kontañ an istor ha pa lavar da Lennie kontañ an istor en e-unan e respont raktal Lennie bravoc'h eo pa vez kontet gant George. C'hoant en deus da brenañ gant e vignon George un atant el lec'h ma vo frank eus pep-tra. Ur wech ma vo perc'henn war un tammig atant e c'hello ober war-dro al lapined ha c'hoari gant e gi. Plijadurioù simpl ur bugel e korf un den gour. Deskrivet e vez deomp ivez penaos e c'hall bezañ feuls dre garantez a-wechoù. Hep kaout c'hoant d'en ober e lazh al logod hag ar c'hiig a oa bet roet dezhañ gant Slim. Ne ouzer ket kalz tra diwar-benn e vuhez. Klañv e oa Lennie pa oa ganet. E dintin Clara he deus herberc'hiet anezhañ pa oa marvet e vamm dezhañ. Hag ur prantadig goude e fizias houmañ Lennie e George ha hi peursur e c'hallfe ober war e dro ken madelezhus ma oa. Berr an arc'hant ganto, dalc'hmat, ez int staget gant tro ar ranchoù evit kaout arc'hant d'en em vevañ5 hag evit mont da-heul o hunvre: bezañ perc'henn war un dachenn. === Tudennoù a eil renk === ==== Ar skoazellerien ==== ===== Candy ===== Ul labourer kozh er ranch, Candy en deus kollet e zorn en ur gwallzarvoud ha nec'het eo gant e zazont er ranch. Gant aon e vefe lakaet da vezañ didalvoud gant e oad, e kemer perzh e deskrivadur George eus an atant a vo gantañ ha gant Lennie, o kinnig hollad arc'hant e vuhez ma c'hallfe kemer perzh gant George ha Lennie da vezañ perc'henn war an douaroù. An den koshañ war ar ranch eo. Kollet en deus un dorn gant al labour, ha gant an digoll en deus er bank e fell dezhañ prenañ un dachennig douar gant George ha Lennie. Ur c'hi kozh-tre en deus hag a zo bet lazhet gant Carlson daoust ma kare Candy kalz e gi, skoet eo bet forzh pegement gant an tenn fuzuilh en deus lazhet e gi. Candy a zo un den kozh krommet e gein. Gwisket eo gant ur c'houetiz glas. E arzorn a zo ront ha mogn eo. Ul loen doñv en deus, ur c'hi dall, flaerius, ha n'en deus ken gortoz mervel d'ober. Ne vez keñveriet gant netra. Etre eo er skeul sokial, peizant e servij unan bennak. Deskrivet e vez evel bezañ: goustad, hir, aketus ha jentil. Lavaret e vo ez eus ur skoazeller anezhañ dre ma sikour gant an dudenn bennañ hag e fell dezhañ reiñ an dorn evit ma teufe da wir hunvre an atant bihan gant al lapined hag all. Buan-kenañ e rann gant Lennie ha George o hunvre. Dre e sikour e teu da vezañ fetisoc'h an hunvre gant an arc'hant en deus en ti-bank ha gant sikour e jedadennoù. Evel evit an tudennoù all ne ouzer ket kalz tra diwar-benn e istor personel. E zudioù a seblant bezañ liesseurt : c'hoari d'ar c'hartoù, c'hoari, kousket, ober war-dro e gi. Gouzout a ra ervat war ar marc'had emañ o tostaat an eurvezh ma teuio karrigell an Ankoù evitañ. Soñjal a ra dezhañ e c'hallfe dont a-benn d'ober war-dro un nebeud trevelloù en e zanvez atant. E gomzoù diwezhañ el levr az a da wreg Curley, ton ar rebech a zo gant ar c'homzoù-mañ, eta. Dre m'en deus kollet pep spi da gaout un atant evel-se goude marv Gwreg Curley. ===== Slim ===== Un "toucher kezeg", blenier pennañ ur skipailh [[Mul|muled]] ha "priñs ar ranch". Doujet-bras eo Slim gant kalz eus an tudennoù hag an dudenn nemeti eo a vez doujet outañ gant Curley. E skiant-prenet, e santadur, e vadelezh hag e aotrouniezh naturel a denn an dud all eus ar ranch war e lerc'h en un doare aotomatek, hag eñ eo an dudenn nemeti o kompren mat al liamm etre George ha Lennie. Slim a zo sellet outañ evel an " übermensch " <ref>{{Cite book|last=Barden|first=Tom|title=Of Mice and Meaning in John Steinbeck's Of Mice and Men|publisher=Critical Insights: Of Mice & Men|date=May 2017}}</ref> eus an istor-mañ dre an deskrivadurioù doueek eus Slim a lavar eo eñ an hini a anavez gwellañ tudennoù ar romant. Un den gant ur vouezh don-tre, eñ eo chalboter ar ranch. Skoulmañ a ra mignoniezh gant George, ar c'how-boy parfet anezhañ. An hini nemetañ a c'hell spontañ Curley eo e-mesk al labourerien. Pa c'houlenn Curley digant Slim pelec'h emañ e wreg, Slim a lavar dezhañ en deus traoù all da ober. Spontet eo Curley ha goulenn a ra digarez, a-raok mont e-barzh ar sal m'emañ Lennie hag ar re all, el lec'h m'en em venjo eus e izeladenn en ur skeiñ gant Lennie. Slim a zo ur paotr bras-bras anezhañ, gwisket gant un tok feltr pladet, e vlev a zo hir ha du fichet war-dreñv. Gwisket e vez evel ar re all gant ur bragoù glas hag ur chupenn verr e danvez. N'eo ket gwall sklaer pe oad eo etre tregont vloaz hag hanter-kant. Pezhioù divskouarn en deus, hag e lavar az a difonn a-walc'h gant arlivioù komprenezon. Pezhioù daouarn tanav en deus, ar re-mañ a fiñv en un doare delikat evel reoù un dañserez sakret. Graet e vez anezhañ roue ar ranch, evel ur meurdez, ur mestr arzour hag un dañserez sakr. Gouest eo da vleniañ 20 mul gant rañjennoù d'ar mul-blein hepken. Gant un taol skourjez e c'hall lazhañ ur gelienenn war talier ur mul, hep touchal al loen avat. Bez en deus doareoù ken don ha ken ponner hag e-skoaz an dra-mañ e vez ken habask, ken ma tard an dud da gaozeal pa gomz. Ken bras eo e aotrouniezh ken ma roer kred da gement tra a vez lavaret gantañ. Chalboter eo. Deskrivet e vez evel bezañ un den az a war e bouez, hir, delikat, servijus ha speredek. Anat eo ez eo ur skoazeller. Ne vank netra dezhañ war a seblant ha ne ziskouez ket kaout c'hoant ebet, ne ouzer netra diwar-benn e istor nag e zudioù. E fin an istor e c'hoari gant ar baotred all d'ar c'hoari "hen-kezeg". ==== An enebourien ==== ===== Curley ===== Mab ar patron, un dudenn yaouank ha dorneg, ur bokser hanter-vicherel gwechall. Deskrivet eo gant tud all, gant un tamm ironiezh, evel "dornet flour", abalamour ma plij dezhañ mirout ur vaneg leun a vazelin en e zorn kleiz. Gwarizius-kenañ eo ha mirout a ra ouzh e wreg ha diouzhtu e teu da vezañ dismegañsus ouzh Lennie. Ur mare bennak e koll Curley e nerzh goude bezañ gwelet Lennie o c'hoarzhin outañ. E zorn a vo drailhet goude bezañ bet o stourm ouzh Lennie. Mab ar Patron, un den bihan anezhañ. Ur bokser amatour kozh eo. Plijout a ra dezhañ en em gannañ gant ar re vrasañ. Ne blij ket dezhañ pa ne vez ket e wreg en e gichen. En em gannañ a raio Lennie ha Curley, abalamaour ma klaske laou Curley ouzh Lennie. En em veñjañ a raio Lennie en ur flastrañ dorn Curley. Un dorn da gCurley a chom en ur vaneg gludet gant vazelin «blam' da gaout un dorn flour evit e wreg», hag al labourerien all d'ober goap ouzh an dra-mañ. Curley a zo ur paotr yaouank brun, gant daoulagad du ha blev stoub. E zorn kleiz a zo maneget gant ur vaneg labour gludet gant vazelin. E-giz e dad, ar patron, ez eus en e dreid botoù seulioù uhel. Evitañ da vezañ ur mailh war ar boks n'eus ket ar spered santel ennañ. Graet e vez anezhañ ar patron hag un tagnous bihan anezhañ. Deskrivet e vez hemañ gwech ha gwech evel bezañ : skañv, o vont dousik, un den start (fiks) pe c'hoazh trumm. Gopret eo gant e dad dre ma labour evit ar ranch. Un enebour eo abalamour ma ne baouez ket da zegas trubuilhoù ha soursioù d'an dudenn bennañ. N'en deus war a seblant na hunvre na c'hoant ebet pe dost na pa 'vefe ar garantez a vag evit e wreg. N'emañ ket en digenvez. Ne vez ket roet da c'houzout d'al lenner e istor war-bouez daou dra ur paotr ampart eo hag er rummad pouez skañv eo d'ar boks. Kasoni a vag ouzh an dud vras, ar pezh a zegaso kalz trubuilhoù da Lennie. ===== Gwreg Curley ===== Ur vaouez yaouank ha koant, a zo disprizet gant he gwaz. An tudennoù all a ra anv anezhi "Gwreg Curley" hepken. Steinbeck a zisplege n'eo ket "un den, un arouez eo. N'he deus kefridi ebet, nemet bezañ ur follenn&nbsp;– hag un dañjer evit Lennie." <ref name="nyt-parini" /> En ul lizher diwezhatoc'h kaset gant Steinbeck da Miss Luce (an aktourez a c'hoari gwreg Curley) evit ur produadur leurenn ''Of Mice and Men'', e teskriv Steinbeck gwreg Curley evel ur plac'h yaouank digenvez ha spontet hag a zo hec'h emzalc'h kalet ha flemmus un doare da zifenn hec'h aon hag he spont c'hoant dic'hortoz da gaout mignoniezh. <ref>{{Cite web|date=2020-09-17|title=Steinbeck’s Letter to Miss Luce|url=https://jwpblog.wordpress.com/2020/09/17/steinbecks-letter-to-miss-luce/|accessdate=2026-04-08|work=English Teaching Resources|language=en}}</ref> Prederi gwreg Curley gant he c'haerder a vuanao he marv: lezel a ra Lennie da flourañ he blev evel un induljañs dic'hortoz war a seblant, nemet e teu da vezañ nec'het Lennie pa gri outañ paouez da "flourikat" he blev. Lennie a glasko lakaat anezhi da devel en ur lakaat an dorn war he genoù hag en ur hejañ anezhi, en ur ober an dra-se e lazho anezhi a-benn ar fin. Torret e vo he gouzoug gantañ. Ur plac'h yaouank koant hag a zesach evezh ar baotred. N'eo ket dre garantez eo dimezet da Curley, met dre redi. He hunvre kaerañ a zo dont da vezañ aktourez. Met n'he deus ket gellet. Gwreg Curley a zo ur vaouez yaouank anezhi. Livet eo he muzelloù gant he ruz-muzelloù. Daoulagad distok ha livet mat. Hec'h ivinoù a zo ruz-tan, he blev rodellet ha dous. Gwisket eo gant ur vrozh-ti kotoñs, muletezoù ruz, gant bokedoùigoù pluñv lotrus ruz. He a vez ingal o klask war-lerc'h he «dousig». Keñveriet e vez gant ur silzigenn. Deskrivet e vez evel bezañ: skañv, sioul ha stabil. N'he deus micher ebet. Lennie a lazho anezhi hep ober espres-kaer e fin al levr, dre ma n'eo ket evit e nerzh a zo en e izili. Ha dre an dra-mañ e vo kiriek eus marv Lennie en distro. Hag un enebourez eo? Ne seblant ket bezañ ken anat ha se. Kollet he deus he c'hoantoù hag hec'h hunvreoù. Kerse he deus ne vefe ket bet asantet gant he mamm he c'hoant da zont da vezañ aktourez. He buhez a vez kontet ganti, n'eus koulz lavaret tudenn all ebet o kontañ he buhez. O chom e oa e Salinas pa oa bihan deuet e oa neuze ur strollad c'hoariva. Graet he doa anaoudegezh gant ur c'homedian. Hennezh en doa kinniget dezhi mont d'e heul. C'hoant bras a oa ganti da vont da heul ar c'homedian-se. Ar pezh a voe nac'het gant he mamm, re yaouank e oa neuze : 15 vloaz e oa d'ar poent-se. Ur wech all e reas anaoudegezh gant un den er [[Riverside Dance Palace]]. Lavaret 'zo bet dezhi e lakfe anezhi d'ober sinema hag e oa ganet aktourez. Kerkent ha ma vefe distro hennezh da [[Hollywood]] e oa o vont da skrivañ dezhi. N'he deus resevet lizher ebet avat, tapet ha distrujet gant he mamm, hervezi. Rannet he c'halon e tivizas mont kuit hag eurediñ gant Curley. === Tudennoù a drede renk === ===== Carlson ===== Un den tev-mat, lard memes, met bagol. Diskenn a ra ki Candy gant un tenn «luger» peogwir e soñj dezhañ ez eus c'hwezh fall spontus gantañ. Ur revolver «luger» en deus hag a vo laeret gant George evit lazhañ Lennie. Ne vez keñveriet gant netra er skrid. Deskrivet e vez evel bezañ un den: gant leun a basianted, trumm, stenn, ha stabil. Gopret eo gant an embregerezh. N'eo netra ouzhpenn evit ur figurant en istor dre ma ne seblant ket bezañ, gwall bouezus ar pezh a vez lavaret gantañ, daoust da bep tra e tegasont kudennoù kevredigezh. Hervez ar pezh a c'heller lenn, ne seblant kaout tamm hunvre ebet, daoust da-se e fell dezhañ e varvfe ki Candy, dre m'eo flaerius anezhañ. Ne ouzer tamm tra ebet diwar-benn e vuhez a-raok hini ar ranch. ===== Crooks ===== Crooks, ar paotr-marchosi du, a zeu e anv eus e gein kromm (crooked o talvezout krommet e saozneg). Fier, c'hwerv ha sinik, digenvez eo diouzh ar baotred all abalamour da liv e groc'hen. Daoust dezhañ e-unan e teu Crooks da vezañ karet gant Lennie, ha daoust ma lavar bezañ gwelet tud diniver o heuliañ hunvreoù goullo evit prenañ o douaroù o-unan, e c'houlenn digant Lennie hag-eñ e c'hallfe mont ganto da bourmen el liorzh. Crooks zo un den aesoc'h da zaremprediñ an traoù hag a sell ouzh an traoù diouzh ur sell reishoc'h ha deneloc'h. Ar palefrinier du pe anvet ivez «The Negro» (ar beg du, ar morian). Kromm eo e gein peogwir eo bet skoet gant karn ur marc'h. Ne vev ket gant e gamaraded ranch peogwir eo du ha tamallet e vez dezhañ gant ar re all ez eus «c'hwezh fall» gantañ. Er marchosi emañ o chom ha soñjal a ra eo ar vicherourien all a zo c'hwezh fall ganto. Kejañ a raio gant Lennie, sachet gant gouloù e lamp, hag a vo an hini kentañ o vezañ madelezhus outañ. Desket-tre eo ivez war ar c'hezeg, toucher eo eñ. Crooks a zo un den du deskrivet en un doare gouennelour «Negr». Ur penn moan en deus merket gant ar boan, ha daoulagad leun a basianted. O vevañ emañ en dibrerezh, un hangar harpet ouzh moger ar marchosi. A-gostez emañ o vevañ abalamour d'ar ouenelouriezh hag a zo ledet dre Stadoù-Unanet Amerika d'ar poent-se. E wele a zo ur c'hased leuniet a blouz, lec'h ma astenne e ballennoù. Palefrinier eo diouzh e vicher. Nammet eo ha bodet en deus muioc'h a draoù evit ar pezh n'en dije gellet dougen war e gein. Perc'henn eo war ur fuzuilh, Ha kalz levrioù en deus ivez met abalamour d'an amzer m'eo bet en e-unan ne ro talvoudegezh ebet ken d'al levrioù ha muioc'h-muiañ d'an darempredoù etre an dud. An dra-mañ eo a vank ar muiañ da Crooks, an darempredoù. E livenn-gein a zo diroudennet, hag e zaoulagad zo siket en e boulloù-lagad a seblant bezañ o skediñ ha skediñ mat abalamour d'o donder. Moan eo e zremm gant roufennoù du ha muzelloù du, strishaet gant ar boan, sklaeroc'h evit peurrest e zremm. Ne vez keñveriet gant netra dre ar skrid-mañ. Ar gerioù a zeskriv anezhañ a zo : sioul, hir hag efedus. Ur «figurant» eo. Ur wech c'hoazh ne ouzer kazimant netra diwar-benn istor buhez an dudenn nemet e vefe ganet e Kalifornia. Kontet e vez gantañ ivez penaos e tesave e dad yer hag en doa hemañ un nebeud devezhioù-arat. E zaou vreur a veze bepred gantañ hag an dud wenn a zo pennkaoz d'o gwalleur. C'hoant bras en deus e vefe degemeret gant ar re all ha dreist pep-tra e c'hallfe rannañ ur bartienn kartoù hag anavezout eskemmoù hir. ===== Moereb Clara ===== Maouez he deus savet Lennie Small. Reiñ a rae logod da Lennie a-raok mervel. Goulennet he deus ouzh George Milton ober war-dro Lennie. Lennie a gomz ur wech eus "ar vaouez jentil hag a roe logod" met n'en deus ket soñj eo e voereb memes. Ne ouzer ket kalz a dra diwar he fenn. War-bouez penaos he doa degemeret Lennie goude marv e vamm ha penaos e fizias Lennie e George pa oa war he dalaroù. Paouezet he doa da reiñ logod gwirion ha bev da Lennie dre ma lazhe anezho seul taol, roet he doa unan kaoutchoug dezhañ met ne blije ket dezhañ o vezañ ma oa ket ken dous hag ar re wir. ===== Ki Candy ===== Ur c'hi dall a vez deskrivet evel "kozh", "kamm", "flaerius", ha "dall", ha lazhet gant Carlson. Candy en doa bet hemañ pa oa ur c'holen c'hoazh. Ur c'hi barrek-tre war e labour e oa, ken en doa c'hoant Candy ober war e dro betek fin e vuhez. Ar pezh a en em gavo hepdale o vezañ ma ne c'hell ket debriñ traoù kalet ken. Carlson na oa ket evit anduriñ ken e welet o kiañ gant ar boan hag e c'hwezh a zo pegus meurbet hervezañ. Abalamour d'an dra-se e kinnig da candy lazhañ e gi evit n'en defe ket poan ken. Er penn-kentañ e vez nac'het gant Candy e vefe lazhet met bountet eo gant holl dud pe dost a zo er varakenn hag e fin ar gont ec'h asant e vefe lazhet. A-raok ne 'z afe kuit Carlson gant ur c'hi evit e lazhañ e lavar Slim dezhañ kas gantañ ur bal evit e zouarañ. Ne vez ket gwelet fin buhez ar c'hi. Klevet e vez avat un tenn en noz tra ken. Carlson en doa lavaret e vefe tennet gantañ etre e zaoulagad giz-se ne santo netra. Pa vez klevet an tenn-mañ e paouez an holl dud da gomz ha da c'hoari d'ar c'hartoù ha Candy, eñ, gourvezet war e wele a dro war-zu ar voger evit gouelañ ha mouzhañ war an dro. Ne lavaro netra ken a-hed an nozvezh-se. Posupl eo keñveriañ tonkadur ki Candy gant hini Lennie. Ki Candy a vez lazhet gant un estren ha na vag tamm karantez ebet evitañ ha candy en do keuz da vezañ lezet un estren en ober. George n'en doa ket c'hoant e vefe bet Lennie o c'houzañv diwar krizder an dud ha war ar marc'had n'en doa ket c'hoant en defe bet keuz evel Candy o vezañ laosket un den estren ha na vag karantez ebet evit Lennie da lazhañ anezhañ. Ki Candy a vez lazhet gant un estren, ya, met un den dizhegar hag en digenvez ha pa vez lazhet Lennie ez eo gant e vignon feal, evel ur breur, e kreiz e seizh plijadur warn-ugent o valañ kaozioù skuizh an atant a vo prenet ganto. Pa varv eo anat ez eo aet kuit marvailh ar bed hag an inosanted. ===== Ar Patrom ===== Tad Curley, merour ar ranch. Perc'hennet eo ar ranch gant "un embregerezh bras a zouaroù" hervez Candy. Un den berr ha tev eo. Gwisket en deus ur bragoù glas-glas, ur roched flanell, ur jiletenn du divoutonnet, ur porpant du, hag ur gouriz lec'h ma stag e veudoù. Gwisket en deus ur gasketenn feltr kozh gell ha botoù seul uhel gant kentroù. ===== Whit ===== Ul labourer-douar yaouank er ranch. Deskrivet eo evel bezañ "divskoaz a-ispilh en deus ha kerzhout a ra start war e dreid." == Temoù == <blockquote> E pep skrid onest er bed ez eus un tem diazez. Klaskit kompren an dud, ma komprenit an eil egile e voc'h dous an eil ouzh egile. Anavezout mat un den ne gas ket d'ar gasoni ha kazi bepred d'ar garantez. Bez' ez eus doareoù berroc'h, kalz anezho. Skridoù a gas war-raok ar cheñchamant sokial, skridoù a gastiz an direizhder, skridoù a lid an harozegezh, met bepred an tem diazez-se. Klask kompren an eil egile.<ref>{{Cite book|last=Steinbeck|first=John|title=[[John Steinbeck]] in his 1938 journal|date=1938|publisher=|isbn=|location=|pages=|oclc=}}</ref></blockquote> === Ar c'hoantoù === Pouezañ a ra Steinbeck war ar c'hoantoù a-hed al levr. C'hoant en deus George da vezañ dizalc'h, da vezañ e vestr e-unan, da gaout un atant, ha, dreist-holl, da vezañ "unan bennak". C'hoant en deus Lennie da vezañ gant George en e di dizalc'h, ha da stankañ e evezh war an traoù dous. C'hoant en deus Candy da adlakaat e gefridi kollet gant marv e gi, ha da gaout surentez evit e gozhni — e ti George. C'hoant en deus Crooks da gaout un ti bihan ma c'hallo diskouez e zoujañs, e surentez, ha dreist-holl e zegemer. Huñvreal a ra gwreg Curley er fet da vezañ aktourez, evit bastañ d'he c'hoant brud kollet pa zimezas da Curley, ha lakaat un termen d'he digenvezded. === An digenvezded === Un elfenn bouezus eo an digenvezded e buhez meur a dudenn. Candy a zo en e-unan goude ma'z eo aet kuit e gi. Digenvez eo gwreg Curley rak n'eo ket he gwaz ar mignon a c'hortoze — ober a ra war-dro he digenvezded dre zouzigañ gant ar baotred er ranch, ar pezh a laka Curley da vagañ muioc'h-muiañ a zroukrañs hag a warizi. Kompagnunezh George ha Lennie a zo disoc'h an digenvezded. Crooks a zispleg an tem evel-henn "Un den a ya da sot ma n'en deus den ebet. Arabat ober diforc'h ebet hervez piv eo an den-se, hag e pad pegeit e vo ganeoc'h." Kreñvaat a ra an aozer an tem-se muioc'h c'hoazh dre doareoù soutil o lakaat an istor e-kichen kêr Soledad, ar pezh a dalvez "an digenvezded" e spagnoleg. <ref name="cliffnotebook">{{Cite book|last=Van Kirk|first=Susan|editor=Tracy Barr|title=Cliff Notes: On Steinbeck's Of Mice and men|origyear=2001|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley Publishing]]|location=New York City, New York|isbn=0-7645-8676-9|year=2001|url=https://archive.org/details/cliffsnotesofmic00vank}}</ref> Daoust d'an ezhomm da gaout mignoniezh e laka Steinbeck ar gaoz war ar mod ma vez dalc'het an digenvezded dre ar barregezhioù staliet evit ober traoù dishegar an eil ouzh egile. Digenvezded gwreg Curley a zo dalc'het gant gwarizi Curley, ar pezh a laka an holl dud eus ar ranch da bellaat diouti. Trenkded Crooks a zeu eus ar fet da vezañ bet dispartiet diouzh ar re all a zo er "varakenn" ha bezañ bet kaset er marchosi ; torret eo e c'hwervder evit ul lodenn, avat, gant diouiziegezh Lennie. === An namm hag ar psiche === Peurliesañ e vez dic'hallus tudennoù Steinbeck, abalamour d'o degouezhioù speredel, ekonomikel ha sokial. Lennie zo an den kreñvañ eus an holl dudennoù, ar pezh a zlefe neuze sevel ur santimant a zoujañs dre ma vez implijet evel dibouller war ar ranch. E namm speredel a zigresk koulskoude an dra-se hag a laka anezhañ da vezañ dic'hallus. Staliet eo an dic'halloudezh ekonomikel dre ma'z eo kalz eus an dud a ra war-dro ar ranchoù gouzañvet gant an [[Enkadenn Veur|Enkadenn Vras]]. Dre ma'z eo George, Candy ha Crooks tudennoù pozitivel ha troet war an obererezh, e fell dezho prenañ un atant, met abalamour d'an Enkadenn ne c'hellont ket gounit arc'hant a-walc'h evit seveniñ o hunvre. Lennie eo an hini nemetañ ha n'eo ket gouest d'ober war e dro. An tudennoù all, avat, a zo gouest d'ober e seurt da wellaat o flanedenn. Ar gwir zañjer a c'hallfe bezañ namm speredel Lennie evit eürusted an holl. === Keñverioù nerzh === Evit a sell ouzh an oberoù etre an dud, droug ar gwask hag an drougimplij zo un tem a vez skeudennaouet gant Curley ha gwreg Curley. Curley a implij e natur tagus hag e garg uheloc'h evit klask kemer ar galloud war atant e dad. Ton ar rebech a vez atav en e c'henoù ouzh an dud a labour an douar ha tamall a ra ouzh lod da vezañ o c'hoari gant e wreg. Diskouezet eo kemplezh Napoleon Curley gant e c'hourdrouz ouzh tud an atant evit darvoudoù bihan. Gwreg Curley, eus an tu, n'eo ket gwasker a-fet korf met kentoc'h dre gomz. Implijout a ra he c'hoant reizhel evit tapout un tamm evezh, o tousigañ gant tud ar feurm. Hervez al levr Penguin "Teacher's Guide evit ''Of Mice and Men''", Curley ha gwreg Curley a zastum an droug dre ma vez gwasket ha gwallgaset an divroidi e doareoù disheñvel. <ref>{{Cite book|last=Reed|first=Arthea J.S.|title=A Teacher's Guide to the Penguin Edition of John Steinbeck's Of Mice and Men|publisher=Penguin Group (USA)|url=http://us.penguingroup.com/static/pdf/teachersguides/ofmiceandmen.pdf|accessdate=2013-06-11}}</ref> === Pouez an tonkad === Kompren a reer pouez an tonkad pa vez distrujet c'hoantoù an tudennoù pa ne c'hell ket George gwareziñ Lennie (hag a zo ur gwir zañjer). Steinbeck a ginnig an dra-se evel "un dra bennak a c'hoarvezas" pe evel m'en deus krouet e vignon dezhañ "soñjal nann-teleologel" pe "o soñjal", ar pezh a ziskouez ur savboent ha na varn ket. <ref name="introshillinglaw">{{Cite book|editor=Tracy Barr|title=Cliff Notes: On Steinbeck's Of Mice and men|origyear=2001|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley Publishing]]|location=New York City, New York|isbn=0-7645-8676-9|year=2001|url=https://archive.org/details/cliffsnotesofmic00vank}} </ref> === Ar bevennoù diabarzh === ''A-ziwar logod ha tud (Of Mice and Men)'' a c'hell bezañ liammet ouzh ar mennozh ez eus bevennoù diabarzh. Ha daoust d'an holl strivoù ha d'an holl stourmoù e vez bevennet a-wechoù gant an darvoudoù ar vuhez marvailhus a fell d'an nen bevañ. Titl ar romant e-unan zoken a ra anv eus se "an titl a zo, a-dra sur, un tamm eus barzhoneg Robert Burns, a laka pouez war ar soñj eus didalvoudegezh strivoù mab-den pe vanite c'hoantoù mab-den". <ref>{{Cite journal|last=Goldhurst|first=William|date=October 2017|title=Of Mice and Men : John Steinbeck's Parable Of The Curse Of Cain|url=https://www.jstor.org/stable/43017590|journal=[[Western American Literature]]|volume=6|issue=2|pages=123–135|doi=10.1353/wal.1971.0038}}</ref> === Al loened, arouezioù === Al loened a c'hoari ur roll en istor ivez ; ar gerc'heiz a dremen eus ul lodenn gaer eus ar gweledva eus penn-kentañ ar romant d'ur preizher e fin al levr. Er pennad diwezhañ e tistro ar gerc'heiz, o preizhañ naered a zeu da vezañ re gurius en un natur adlavaradus, arouezius eus hunvreoù an dud a vez laeret kuit bepred. == Diorren == === Framm al levr === ''Of Mice and Men'' a zo taol-esae kentañ Steinbeck skrivañ e stumm ur romant-c'hoari anvet "play-novelette". Savet e tri arvest daou chapistr pep hini anezho. Graet eo e seurt da vezañ ur romant hag ur senario evit ur pezh-c'hoari. 30 000 ger a zo ennañ. Fellout a rae da Steinbeck sevel ur romant a c'hellfe bezañ c'hoariet diwar e skrid, pe ur pezh-c'hoari a c'hellfe bezañ lennet evel ur romant. <ref name="Shillinglaw">{{Cite web|author=Dr. Susan Shillinglaw|date=January 18, 2004|title=John Steinbeck, American Writer|url=http://www.steinbeck.sjsu.edu/biography/briefbiography.jsp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060908113639/http://steinbeck.sjsu.edu/biography/briefbiography.jsp <!-- Bot retrieved archive -->|archivedate=September 8, 2006|accessdate=December 28, 2006|publisher=The [[Martha Heasley Cox Center for Steinbeck Studies]]}}</ref> === Orin an titl === Da gentañ e oa bet anvet gant Steinbeck ''Something That Happened'' (o komz eus darvoudoù al levr evel "un dra bennak a c'hoarvezas" rak den ebet ne c'hell bezañ tamallet evit an drajedienn a c'hoarvez en istor). Koulskoude e cheñchas an titl goude bezañ lennet barzhoneg [[Robert Burns]] " To a Mouse ". <ref name="Shillinglaw">{{Cite web|author=Dr. Susan Shillinglaw|date=January 18, 2004|title=John Steinbeck, American Writer|url=http://www.steinbeck.sjsu.edu/biography/briefbiography.jsp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060908113639/http://steinbeck.sjsu.edu/biography/briefbiography.jsp <!-- Bot retrieved archive -->|archivedate=September 8, 2006|accessdate=December 28, 2006|publisher=The [[Martha Heasley Cox Center for Steinbeck Studies]]}}</ref> Barzhoneg Burns a gont ar glac'har a sant an daneveller evit bezañ distrujet ti ul logodenn e-pad ma oa oc'h arat e dachenn. <ref>{{Cite web|author=Coyer|first=Megan|title=More About This Poem|url=https://www.bbc.co.uk/arts/robertburns/works/to_a_mouse/|work=Robert Burns - To a Mouse|publisher=BBC|accessdate=26 May 2014|archivedate=January 30, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180130015415/http://www.bbc.co.uk/arts/robertburns/works/to_a_mouse/}}</ref> === Adskrivañ e labour === Steinbeck en deus skrivet al levr-mañ ha ''The Grapes of Wrath'' el lec'h m'emañ bremañ Monte Sereno, e Kalifornia. Ur brouilhed kentañ eus ''Of Mice and Men'' a oa bet debret gant ki Steinbeck. Evel m'en deus displeget en ul lizher eus 1936: <ref>{{Cite book|last=Steinbeck|first=John|title=Steinbeck : a life in letters|date=1976|publisher=Penguin Books|isbn=0-14-004288-1|location=New York|pages=124|oclc=2511315}}</ref><blockquote>Ma c'hi bihan [Toby], lezet e-unan un nozvezh, en deus graet konfeti gant tamm-pe-damm hanter ma levr [dornskrid]. Daou viz [sic] labour da ober en-dro. Gorrekaet on bet gant an dra-se. Ne oa brouilhed all ebet. Fuloret e oan a-walc'h, met ar paourkaezh paotr bihan a c'hellfe bezañ bet o vont en-dro en un doare kritikel.</blockquote>Steinbeck, labourer er ranchoù E penn-kentañ embannadur 1994 al levr gant Penguin e skriv Susan Shillinglaw e oa bet Steinbeck, goude bezañ kuitaet skol-veur Stanford, o tremen tost daou vloaz o pourmen e Kalifornia, o kavout labour e ranchoù evit Spreckels Sugar ma veze gounezet ed ha beterabez-sukr. <ref name=":0">{{Cite book|last=Steinbeck|first=John|title=Of mice and men|date=1994|isbn=978-1-101-65980-9|location=New York, N.Y., U.S.A.|oclc=873818443}}</ref> Steinbeck a lavaras ''d'ar New York Times'' e 1937 : <ref name="nyt-parini">{{Cite journal|last=Parini|first=Jay|date=1992-09-27|title=FILM; Of Bindlestiffs, Bad Times, Mice and Men|journal=The New York Times|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE6DD1F3AF934A1575AC0A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all}}</ref><blockquote>Ur bindlestiff on bet va-unan e-pad ur pennadig. Labouret em eus er memes bro ha m'emañ an istor. Kemmesket eo an dudennoù betek ur mare bennak. Un den gwirion e oa Lennie. E Kalifornia emañ bremañ en ul lec'h repu d'ar re foll. Labouret em eus gantañ e-pad meur a sizhunvezh. Ne lazhas plac'h ebet. Lazhañ a reas ur mestr-feurm. Poan en deus bet rak ar patron en doa skarzhet e vignon ha sanket ur forc'h en e stomog. N'em eus ket c'hoant da lavarout deoc'h pet gwech. Kasoni am eus o lavaret deoc'h pet gwech. E welet em eus oc'h hen ober. Dibosupl e oa deomp harzañ anezhañ ken na oa re ziwezhat.</blockquote> == Degemer == O vezañ bet resevet an degemer c'hwekañ eus e holl oberennoù betek ar poent-se, romant Steinbeck a voe dibabet gant Levr ar Miz Klub a-raok ma voe embannet. Meuleudiet e voe al labour gant meur a vurutellour brudet, en o zouez Maxine Garrard (''Enquirer-Sun''), <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_3ukzgEACAAJ|title=John Steinbeck – The Contemporary Reviews|isbn=9780521114097|last=Joseph r. Mcelrath|first=Jr|date=18 June 2009|publisher=Cambridge University Press|accessdate=March 25, 2023}}</ref> Christopher Morley, ha Harry Thornton Moore (''New Republic''). <ref>{{Cite web|url=http://www.goldenbooksgroup.co.uk/index.php?target=products&product_id=100627|title=Harry Thornton Moore: John Steinbeck and His Novels - an appreciation by Harry Thronton Moore|work=www.goldenbooksgroup.co.uk|accessdate=10 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090610140200/http://www.goldenbooksgroup.co.uk/index.php?target=products&product_id=100627|archivedate=June 10, 2009}}</ref> Ar burutellour eus ''ar New York Times'' Ralph Thompson en deus deskrivet ar romant evel ul "levr bihan brav, evit e holl melodrama diwezhañ". <ref name="ContemporaryReviews">{{Cite book|last=McElrath|first=Joseph R.|title=John Steinbeck: The Contemporary Reviews|publisher=Cambridge University Press|pages=71–94|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=uFSfYMpUyokC&q=%22mice+and+men%22+%22christopher+morley%22&pg=PA85|accessdate=October 8, 2007|isbn=978-0-521-41038-0}}</ref> <ref>{{Cite book|title=CliffNotes: Of Mice and Men : About the Author|publisher=Wiley Publishing, Inc.|pages=71–94|date=2000–2007|url=http://www.cliffsnotes.com/WileyCDA/LitNote/Of-Mice-and-Men.id-101,pageNum-2.html|accessdate=October 8, 2007}}</ref> Er Rouantelezh-Unanet e oa bet renket e niverenn 52 eus "romantoù karetañ ar vro" e-kerzh enklask ar [[BBC]] e 2003 [[The Big Read]]. == Kontrollerezh == Difennet eo bet ar romant e levraouegoù foran ha skolioù SUA pe programmoù kelenn abalamour ma oa o "vroudañ an eutanaziezh ", oc'h "aotren ar c'hunujennoù gouennel", a "enep-embregerezh", komzoù gros ennañ, ha dre vras ur yezh "divalav", "dismegañsus", ha stereotipoù gouennel, hag ivez levezon negativel ar stereotipoù-se war ar studierien. <ref>{{Cite web|title=Banned and/or Challenged Books from the Radcliffe Publishing Course Top 100 Novels of the 20th Century|publisher=American Library Association|year=2007|url=http://www.ala.org/Template.cfm?Section=bbwlinks&Template=/ContentManagement/ContentDisplay.cfm&ContentID=136590|accessdate=October 8, 2007|archivedate=June 2, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150602220138/http://www.ala.org/Template.cfm?Section=bbwlinks&Template=%2FContentManagement%2FContentDisplay.cfm&ContentID=136590}}</ref> <ref>{{Cite web|date=2013-03-26|title=Top 10 Most Challenged Books Lists|url=http://www.ala.org/advocacy/bbooks/frequentlychallengedbooks/top10|accessdate=2021-05-04|work=Advocacy, Legislation & Issues|language=en|archivedate=July 24, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170724195723/http://www.ala.org/bbooks/frequentlychallengedbooks/top10}}</ref> Kalz eus an difennoù hag ar strishadurioù a zo bet lezet kuit hag ez eo ur redi lenn anezhañ e meur a lise amerikan, aostralian, iwerzhonat, saoz, eus zeland-nevez pe c'hoazh kanadian all. Dre ma vez taget alies ar c'hontrollerezh, e teu ''Of Mice and Men'' war roll ar 100 levr difennet/koñtestet gwellañ gant Kevredigezh al Levraouegoù Amerikan: 2000–2009 (niverenn pemp) <ref name="ChallengedBooks">{{Cite web|title=American Library Association list of the Most Challenged Books of 21st Century|publisher=American Library Association|year=2007|url=http://www.ala.org/ala/newspresscenter/news/pressreleases2006/september2006/harrypottermostchallenge.cfm|accessdate=August 25, 2009|archivedate=June 5, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110605050109/http://www.ala.org/ala/newspresscenter/news/pressreleases2006/september2006/harrypottermostchallenge.cfm}}</ref> ha 100 levr difennet/koñtestet: 2010–2019 (niverenn 288). <ref>{{Cite web|date=2020-09-09|title=Top 100 Most Banned and Challenged Books: 2010-2019|url=http://www.ala.org/advocacy/bbooks/frequentlychallengedbooks/decade2019|accessdate=2021-05-04|work=Advocacy, Legislation & Issues|language=en|archivedate=September 27, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927125855/http://www.ala.org/advocacy/bbooks/frequentlychallengedbooks/decade2019}}</ref> ''Of Mice and Men'' a zo bet kinniget 54 gwech evit bezañ siñset abaoe ma oa bet embannet e 1936. <ref>Doyle, Robert. "Banned And/or Challenged Books from the Radcliffe Publishing Course Top 100 Novels of the 20th Century". ALA.org. American Library Association, 2010. Web. {{Cite web|url=http://www.ala.org/advocacy/banned/frequentlychallenged/challengedclassics/reasonsbanned|title=Banned and/Or Challenged Books from the Radcliffe Publishing Course Top 100 Novels of the 20th Century &#124; American Library Association|accessdate=2012-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119215758/http://www.ala.org/advocacy/banned/frequentlychallenged/challengedclassics/reasonsbanned|archivedate=2012-01-19}}.</ref> Koulskoude, skolidi en o zouez Thomas Scarseth o deus stourmet evit gwareziñ al levr en ur arguzenniñ e dalvoudegezh lennegel. Hervez Scarseth "er gwir lennegezh veur e vez treuzfurmet poan ar Vuhez e kaerder an Arz". == Azasadennoù == === Leurennn c'hoariva === Evel ur "romant c'hoarius", e oa bet c'hoariet gant Theatre Union of San Francisco evel ma oa bet skrivet. Digoret e voe ar stumm-se d'an 21 a viz Mae 1937 – nebeutoc'h eget tri miz goude embannadur ar romant – hag e padas un daou viz bennak. <ref name=":0">{{Cite book|last=Steinbeck|first=John|title=Of mice and men|date=1994|isbn=978-1-101-65980-9|location=New York, N.Y., U.S.A.|oclc=873818443}}</ref> Evit krouiñ ur produadur Broadway, Steinbeck a azasaas hag adwelet un tamm e destenn orin hag ar stumm-mañ, produet gant Sam H. Harris ha sevenet gant George S. Kaufman, a voe digoret d'an 23 a viz Even 1937, er Music Box Theatre e Broadway hag a voe aozet e-pad 207 arvest. <ref name="IBDB">{{Cite web|title=Internet Broadway Database: Of Mice and Men|publisher=The League of American Theatres and Producers|date=2001–2007|url=http://www.ibdb.com/production.asp?ID=12320|accessdate=October 8, 2007|archivedate=May 1, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080501081833/http://www.ibdb.com/production.asp?ID=12320}}</ref> C'hoariet en deus Wallace Ford evel George ha Broderick Crawford evel Lennie. <ref name="IBDB" /> Roll Crooks a voe c'hoariet gant Leigh Whipper, an ezel afro-amerikan kentañ eus Actors' Equity Association . <ref name="Whipper">{{Cite web|title=Internet Broadway Database: Leigh Whipper|date=2001–2007|url=http://www.ibdb.com/person.asp?id=7209|accessdate=October 8, 2007|archivedate=October 12, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012000112/http://ibdb.com/person.asp?id=7209}}</ref> (Whipper a adkemeras ar roll-se er stumm film e 1939. <ref name="Mice1939">{{Cite web|title=Of Mice and Men (1939)|work=Internet Movie Database|url=https://www.imdb.com/title/tt0031742/|accessdate=October 8, 2007|archivedate=October 30, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030200117/http://www.imdb.com/title/tt0031742/}}</ref>) Dibabet e voe ar produadur evel ar pezh-c'hoari gwellañ e 1938 gant New York Drama Critics' Circle. <ref name="SteinbeckOrg">{{Cite web|title=National Steinbeck Center: About John Steinbeck : Facts, Awards, & Honors|publisher=National Steinbeck Center|url=http://www.steinbeck.org/|accessdate=October 8, 2007|archivedate=December 18, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151218083555/http://www.steinbeck.org/}}</ref> E 1939 e voe dilec'hiet ar produadur da Los Angeles, gant Wallace Ford c'hoazh e roll George, met gant Lon Chaney, Jr., o kemer perzh Lennie. C'hoari Chaney er roll-se a lakaas anezhañ da vezañ dibabet er film. E 1958 e voe produet un azasaat c'hoariva sonerezhel gant Ira Bilowit (1925–2016) e-maez Broadway e New York City. En o zouez e oa meur a arzour brudet-tre en o amzer, en o zouez Art Lund ha Jo Sullivan, adkempennet goude bezañ bet o seniñ asambles er sonerezh brudet ''The Most Happy Fella'', hag ivez Leo Penn. <ref>{{Cite web|title=The Western Stage and The National Steinbeck Center present Rare Musical Adaptation of Steinbeck's Of Mice and Men, Archived for 60 Years|url=https://latinoedge.wordpress.com/2018/04/27/the-western-stage-and-the-national-steinbeck-center-present-rare-musical-adaptation-of-steinbecks-of-mice-and-men-archived-for-60-years/|work=Latino Edge|accessdate=3 January 2019|date=2018-04-27}}</ref> Un harz-labour kazetennoù a lakaas koulskoude ar produiñ da vezañ en ur blegenn fall ha serret e voe goude c'hwec'h sizhunvezh. Un adsav eus al labour a oa bet staliet e Western Stage e Salinas, e Kalifornia e 2019. <ref name="Californian" /> Adsavet e voe ar pezh-c'hoari e 1974 e Broadway e C'hoariva Brooks Atkinson gant Kevin Conway evel George ha James Earl Jones evel Lennie. <ref name="IBDB1974">{{Cite web|title=Internet Broadway Database: Of Mice and Men (1974)|publisher=The League of American Theatres and Producers|date=2001–2007|url=http://www.ibdb.com/production.asp?ID=3709|accessdate=October 8, 2007|archivedate=May 1, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080501081840/http://www.ibdb.com/production.asp?ID=3709}}</ref> An aktourez leurenn brudet Pamela Blair a c'hoarie perzh gwreg Curley er film-mañ. E 1970 e skrivas Carlisle Floyd un opera diwar ar romant-se. Un diforc'h etre levr Steinbeck hag opera Floyd eo e vez kavet The Ballad Singer en opera, un dudenn na vez ket kavet el levr. Ur stumm nevez eus ar pezh-c'hoari a voe digoret war Broadway e The Longacre Theatre d'an 19 a viz Meurzh 2014 evit ur c'hoari bevennet a 18 sizhunvezh, gant James Franco, Chris O'Dowd, Leighton Meester ha Jim Norton. <ref name="NYNews">{{Cite news|title=James Franco Says He's Coming to Broadway to Star in 'Of Mice and Men'|url=http://www.nydailynews.com/blogs/node/136221|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Leighton Meester on Broadway|url=http://ph.omg.yahoo.com/news/leighton-meester-broadway-030000179.html|work=Yahoo! Philippines|accessdate=December 8, 2013|date=December 8, 2013|archivedate=December 15, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131215101004/http://ph.omg.yahoo.com/news/leighton-meester-broadway-030000179.html}}</ref> Un azasadenn dindan stumm ur "ballet" a oa bet savet gant [[Cathy Marston]] gant sonerezh orin gant [[Thomas Newman]]. Deuet eo er-maez d'ar 27 a viz Ebrel 2022 e [[Joffrey Ballet]] e Chicago. <ref>{{Cite news|author=Warnecke|first=Lauren|title=Review: The Joffrey brings 'Of Mice and Men' to the ballet stage in a world premiere; plus Balanchine's 'Serenade'|url=https://www.chicagotribune.com/entertainment/theater/reviews/ct-ent-mice-and-men-joffrey-ballet-review-20220428-4legte3aoffknfndofe32vtwfe-story.html|accessdate=29 May 2022|work=Chicago Tribune|date=April 28, 2022}}</ref> === Film === [[Restr:Of_Mice_and_Men_poster.jpg|thumb|Poster ar film e 1939]] Embannet e voe ar film kentañ e 1939, daou vloaz goude embannadur ar romant, ha Lon Chaney Jr. a c'hoarie evel Lennie, gant [[Burgess Meredith]] evel George, ha sevenet gant Lewis Milestone . <ref name="Mice1939">{{Cite web|title=Of Mice and Men (1939)|work=Internet Movie Database|url=https://www.imdb.com/title/tt0031742/|accessdate=October 8, 2007|archivedate=October 30, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030200117/http://www.imdb.com/title/tt0031742/}}</ref> Enrollet e oa bet evit pevar [[Academy Award|Priz an Akademiezh]]. <ref name="Mice1939" /> Ur stumm skinwel, produet gant David Susskind e 1968, a c'hoarie George Segal evel George, Nicol Williamson evel Lennie, Will Geer evel Candy, Moses Gunn evel Crooks, ha Don Gordon ha Joey Heatherton evel Curley hag e wreg, hervez o urzh. <ref name="tcm">{{Cite web|title=Of Mice and Men (1968)|work=Turner Classic Movies|url=https://www.tcm.com/tcmdb/title/470253/of-mice-and-men|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203083426/http://www.tcm.com/tcmdb/title/470253/Of-Mice-and-Men/|archivedate=February 3, 2012|accessdate=January 21, 2012}}</ref> E 1981 e voe embannet ur stumm [[film skinwel]], gant Randy Quaid evel Lennie, ha Robert Blake evel George, ha sevenet gant Reza Badiyi . <ref name="Mice1981">{{Cite web|title=Of Mice and Men (1981)|work=Internet Movie Database|url=https://www.imdb.com/title/tt0082838/|accessdate=October 8, 2007|archivedate=February 10, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080210014751/http://www.imdb.com/title/tt0082838/}}</ref> Ur stumm film c'hoariva all a voe savet e 1992, sevenet gant [[Gary Sinise]], a voe anvet evit ar Palmez aour e [[Canas|Cannes]] . <ref name="Mice1992">{{Cite web|title=Of Mice and Men (1992)|work=Internet Movie Database|url=https://www.imdb.com/title/tt0105046/|accessdate=October 8, 2007}}</ref> Sinise a c'hoarie George, ha roll Lennie a c'hoarie [[John Malkovich]], o-daou o adtapout o rolloù eus produadur leurenn Steppenwolf Theatre Company e 1980. <ref name="RottenTomatoes">{{Cite web|title=Of Mice and Men (1992)|publisher=Rotten Tomatoes / IGN Entertainment|url=http://www.rottentomatoes.com/m/1040322-of_mice_and_men/|accessdate=October 8, 2007|archivedate=June 19, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150619015855/http://www.rottentomatoes.com/m/1040322-of_mice_and_men/}}</ref> Diwar ar romant eo savet ivez ar film malayalam ''Soorya Manasam,'' sevenet gant Viji Thampi e 1992. <ref>{{Cite web|url=http://www.golpaani.com/Film/Details/SOORYA_MANASAM_2014_Malayalam|title=Sooryam Manasam|accessdate=29 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529195643/http://www.golpaani.com/Film/Details/SOORYA_MANASAM_2014_Malayalam|archivedate=29 May 2015}}</ref> === Radio === ''Of Mice and Men'' a oa bet azasaet gant Donna Franceschild evel ur pezh-c'hoari radio sevenet gant Kirsty Williams gant David Tennant ha [[Liam Brennan (actor)|Liam Brennan]] <ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00r33y7|title=BBC – Classic Serial – ''Of Mice and Men''|accessdate=October 18, 2011|archivedate=November 30, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130104653/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00r33y7}}</ref> ar 7 a viz Meurzh 2010. == Daveennoù == === Notennoù === {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == * Of Mice and Men at Faded Page (Canada) * [https://web.archive.org/web/20080517081314/http://www.mansionbooks.com/BookDetail.php?bk=200 Photos of the first edition of ''Of Mice and Men''] * [https://archive.org/download/BestPlays/BestPlays53-05-0835OfMiceAndMen.mp3 1953 ''Best Plays'' radio adaptation of play version] at Internet Archive [[Rummad:Pajennoù gant troidigezhioù hep adlenn]] [[Rummad:Romantoù saoznek]] [[Rummad:Oberennoù John Steinbeck]] [[Rummad:Levrioù 1937]] n65pfd4n9qwek01uuoot0msjd674ppr 0 180166 2192275 2190784 2026-06-02T12:20:13Z Llydawr 145 2192275 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ur '''gêr vedel''' (pe '''kêr alfa''', pe '''kreizenn vedel''') zo ur [[kêr|gêr]] hag a zo diazez er [[Ekonomiezh bedel|rouedad ekonomikel bedel.]] Mammenn ar meizad a zo en [[douaroniezh]] hag er studioù kêrel, ha diazezet war mennad ar [[bedeladur]] o krouiñ un urzhaz eus lec'hioù douaroniel strategel gant derezioù disheñvel hervez o levezon war ar [[Kellidouriezh|gellidouriezh]], ar [[kenwerzh|c'henwerzh]], hag ar [[sevenadur]]ezh vedel<ref>{{cite journal |last1=Lenormand |first1=Maxime |last2=Gonçalves |first2=Bruno |last3=Tugores |first3=Antònia |last4=Ramasco |first4=José J. |title=Human diffusion and city influence |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |date=2015 |volume=12 |issue=109 |article-number=20150473 |doi=10.1098/rsif.2015.0473 |pmid=26179991 |pmc=4535413 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lin |first1=Jan |title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization |chapter=World Cities |date=2012 |doi=10.1002/9780470670590.wbeog820 |isbn=978-0-470-67059-0}}</ref><ref>{{cite book |last1=Pain |first1=Kathy |title=International Encyclopedia of Geography |chapter=World Cities |date=2017 |pages=1–9 |doi=10.1002/9781118786352.wbieg0525 |isbn=978-1-118-78635-2}}</ref>. Ar gêr vedel eo an hub luzietañ ha pouezusañ eus ar reizhiad etrebroadel, ha liammet eo ouzh kêrioù all hag o deus ivez levezon war ar [[Sokiologiezh ekonomikel|sokioekonomiezh]] vedel<ref name="Sass1">{{cite magazine |issue=503 |last1=Sassen |first1=Saskia |url=http://www.india-seminar.com/2001/503/503%20saskia%20sassen.htm |title=The global city: strategic site/new frontier |archive-url=https://web.archive.org/web/20061018200419/http://www.india-seminar.com/2001/503/503%20saskia%20sassen.htm |archive-date=18 Here 2006 |date= Gouhere 2001 |magazine=Seminar Magazine |url-status=live }}</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Bedeladur]] [[Rummad:Kêriekadur]] [[Rummad:Takadoù kêrel]] oze1p75n4ptoneocdi9s0y7nn1xos7j 0 180168 2192276 2190767 2026-06-02T12:22:16Z Llydawr 145 2192276 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |- {{Infobox/Titl|.300 PRC|b0c4de|talbenn defaut|000}} |- |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Doare |- ! scope="row" |Doare korf an douilhez |boutailh, kreuzenn |- ! scope="row" |Doare skeiñ |e-kreiz |- ! scope="row" |Bro orin |{{Stadoù-Unanet Amerika}} |- ! scope="row" |Krouer |[[Hornady (munisionoù)|Hornady]] |- ! scope="row" |Mare produiñ |Abaoe 2018 |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Muzulioù |- ! scope="row" |Ø bannadell |7,83 mm |- ! scope="row" |Ø kolier |8,66 mm |- ! scope="row" |Ø skoaz |8,66 mm |- ! scope="row" |Ø korf an douilhez |13,11 mm |- ! scope="row" |Ø strad |13,55 mm |- ! scope="row" |Tevder ar strad |1,27 mm |- ! scope="row" |Hirder an douilhez |65,53 mm |- ! scope="row" |Hirder ar gartouchenn |93,98 mm |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Perzhioù all |- ! scope="row" |Pouez ar vannadell |13,4 - 14,6 g |- ! scope="row" |Tizh ar boled V₀ |850 - 950 m/s |- ! scope="row" |Gwask ar gazoù d'ar muiañ |4400 bar |- ! scope="row" |Energiezh ar vannadell |5800 J |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Lezenn |- ! scope="row" width="50%" |Rummad e Bro-C'hall |C |} An '''.300 PRC''' (evit ''Precision Rifle Cartridge'') zo ur [[munision]] [[Arm-skoaz|armoù-skoaz]] kinniget gant an embregerezh stadunanat [[Hornady (munisionoù)|Hornady]] e 2018. Savet eo bet gant ar soñj kinnig ur gartouchenn tost he ment ouzh unan [[.300 Winchester Magnum]], met evit gellout tennañ ur vannadell ponneroc'h ha pelloc'h. Tost eo he ferzhioù [[bannouriezh]] ouzh reoù an [[.338 Lapua Magnum]]<ref>{{fr}} Jérémy Compiègne, ''[https://bulletaddict.com/blogs/analyse-de-calibres/le-calibre-300-prc-un-monstre-de-performance-pour-le-tld Le calibre 300 PRC, un monstre de performance pour le TLD]'', Bullet Addict, 06/12/2024 (lennet d'an 11/05/2026)</ref>. E 2019 e oa bet dibabet gant [[arme ar Stadoù-Unanet]] evit bezañ implijet e lod eus o [[Fuzuilh-resisted|fuzuilhoù-resisted]] [[Barrett MRAD]]<ref>{{en}} Kyle E. Lamb, ''[https://www.gunsandammo.com/editorial/barrett-mrad-300-prc-review/385139 Barrett MRAD .300 PRC Review]'', Guns & Ammo, 08/10/2020 (lennet d'an 11/05/2026)</ref>. == Liammoù diavaez == * {{Fr}} [https://bobp.cip-bobp.org/uploads/tdcc/tab-i/300-prc-200428-fr.pdf Taolenn ar munision] war lec'hienn ar [[Commission internationale permanente pour l'épreuve des armes à feu portatives|CIP]] == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} {{DEFAULTSORT:300 PRC}} [[Rummad:Kalibroù armoù-tan]] [[Rummad:Munisionoù SUA]] s2ceb3mynpus0j6t51tcr3h73ra9pq8 0 180169 2192277 2190781 2026-06-02T12:29:15Z Llydawr 145 2192277 wikitext text/x-wiki [[File:Samoa 1896 2½d King Malietoa BLACK error of colour perf 11.jpg|thumb|left|upright 1.0|Ar roue Malietoa Laupepa (1896)]] [[File:Five shilling Samoa Express stamp-forged.jpg|thumb|right|upright 0.8|Eilad (faos) an timbr kentañ eus 1877]] Un enezeg eus Meurvor Habask ar Su eo ar [[Samoa]]. Deuet e oa enezennoù ar c’hornaoueg (en o zouez ar re vrasañ, Upolu ha Savai'i) da vezañ ur Stad dizalc’h d’ar 1añ a viz Genver 1962, met emañ an darn vrasañ eus an enezeg dindan aotrouniezh [[Stadoù-Unanet Amerika]] (ar [[Samoa Amerikan]], dezho statud un tiriad diaoz ha diembarzhet. == Postoù lec’hel == Gant [[Feur-emglev Berlin]] a voe sinet e 1889 gant kannaded [[Impalaeriezh Alamagn]], ar [Rouantelezh-Unanet]], hag ar [[Stadoù-Unanet]], e voe gwarantet dizalc'hiezh Rouantelezh Samoa. Gant an embregerezh prevez Samoa Express e voe moullet an timbroù kentañ e 1877. Paouez a reas ar servij-postoù e 1881 avat, advoullet e voe an timbroù, gant falserien a-wechoù ivez. Krouet e voe ur servij postoù prevez gant J. Davis e 1886. An heuliad embannet e 1887 a ziskoueze ur wezenn-balmez e-barzh ur c'helc'h, ha skrivet "SAMOA POSTAGE" en nec’h. E 1892 e voe savet ur c’houblad timbroù warno poltred ar roue [[Malietoa Laupepa]], un talvoud-gwerzh 2 1/2 [[pence]] pep hini, e liv ruz pe e liv du. Dreistmoullet e voe an darn vrasañ eus timbroù kentañ embannet etre 1894 ha 1899 gant prizioù nevez. [[File:D-Samoa 1900 9.jpg|thumb|right|upright 0.7|HMS Hohenzollern (1900)]] E 1899 e voe rannet Samoa e div lodenn : ar Samoa alaman (er C’hornôg) ha Samoa ar Reter (dindan beli Amerika). Kenderc'hel a ra an disrann-se betek hiziv an deiz. == Trevadenn Alamagn (1900-1914) == Samoa ar c'hornôg a ‘z eas d'ober un drevadenn eus an impalaeriezh alaman. Embannet e voe da gentañ timbroù-boutin alaman dreistmoullet gant ar ger '''Samoa''' moullet a-dreuz. Dont a reas e-maez ar rummad [[SMS Hohenzollern (timbr)|SMS Hohenzollern]] e miz Kerzu 1900, ar pezh a c’hoarvezas e-barzh tiriadoù all an impalaeriezh. == Aloubadeg Lu Bro-Saoz == [[File:Samoa25pf1914hohenzollern-gri3dovpt.jpg|thumb|left|upright 0.6|Timbr Alamagn dreistmoullet (1914)]] E miz kentañ ar Brezel-bed kentañ, d'an 29 a viz Eost 1914, e tilestras arme Zeland-Nevez war Upolu hep enebiezh diouzh perzh an Alamaned. War urzh Breizh-Veur eo e voe kemeret ar galloud ganti, "ur goulenn kreñv ha mallus e servij an Impalaeriezh" a-hervez. Gant ar Zelandiz e voe embannet timbroù a-ratozh en ur implij ar re gozh dreistmoullet gant <big>'''G.R.I.'''</big>, da lavaret eo ''Georgius Rex Imperator''. == Melestradurezh Zeland-Nevez == Fiziet e voe melestradurezh Samoa ar C’hornaoueg e Zeland-Nevez goude ar [[Brezel-bed kentañ]] gant [[Kevredigezh ar Broadoù]] ha gant [[Aozadur ar Broadoù Unanet]] da c’houde (gant ar statud ''United Nations Trust Territory'') E-pad ar Brezel-bed kentañ e voe moullet "SAMOA" war timbroù Zeland-Nevez. An talvoudoù-gwerzh a veze skrivet e pence ha shilling, dres evel ma oa a-raok 1900. E 1922 e voe embannet an timbroù kentañ a ziskoueze ur foukenn hengounel ha banniel [[Zeland-Nevez]]. Eus 1927 da 1958 e voe embannet un toullad rummadoù timbroù a ziskoueze, evit an darn vrasañ anezho, gweledvaoù (ur vourc’h, lamm-dour Falefa, lenn Lanuto’o..), tudennoù (ur vaouez yaouank, un tiern samoan hag e wreg..), buhez ar vro (ar pesketa, ar produiñ kakao, an dañsoù henvoazel) … Dav eo menegiñ avat an timbroù a selle ouzh ar skrivagner skosat [[Robert Louis Stevenson]] (e di, e vez war ar menez Vaea, e boltred) a vevas bloavezhioù diwezhañ e vuhez e [[Vailima]] war enez [[Upolu]]. == Stad dizalc’h == Samoa ar C'hornôg a c'hounezas he dizalc'hiezh d'ar 1añ a viz Genver 1962 da-heul ur boblvouezhiadeg. Treiñ a reas alc’hwez an timbroù da SAMOA I SISIFO ( = ''eus ar C’hornôg'' e [[samoaeg]]) kerkent ha 1981. Heñvel a-walc’h eo danvez an timbroù ouzh ar pezh a vez embannet gant postoù inizi all ar Mor Habask : an natur (ar c’hregin-mor, al laboused, an amprevaned, ar frouezh…), an istor (dilestradegoù Bougainville ha James Cook), ar relijion gristen (Gouel Nedeleg, an ilizoù, gweladenn ar Pab [[Paol VI]] …), tiegezh ar rouanez [[Elesbed II]], deiz-ha-bloaz an dizalc’hidigezh, sevenadur ar vro (dañsoù hengounel, binviji-sonerezh) … E 2002 e voe kroget gant rummadoù « Dremmoù tud Samoa » hag e 2004 « Maouezed yaouank an inizi », alese timbroù savet diwar luc’hskeudennoù evit enoriñ kaerder mousc'houarzh an annezidi ! Klas a reas ar velestradurezh embann timbroù gant ur stumm tost d'an danvez ivez : kirri-boutin liesliv e 2003, kregin-mor e 2006, frouezhennoù e 2007… N’eo ket disoñjet ar sport a savas brud ar Samoa er bed a-bezh : ar rugbi. D’ar 4 a viz Gouere 1997 e votas ar Parlamant evit ma vefe adanvet ar vro ''Stad dizalc’h ar Samoa''. Aet e oa ar meneg ''i Sisifo'' diwar-wel e 1981 dija. == Liamm diavaez == * {en} https://www.samoapost.ws/index.php/retail-post-shop/philately-services Postoù Samoa [[Rummad:Timbroù Samoa ar C'hornaoueg]] [[Rummad:Timbroù hervez ar vro|Samoa ar C'hornaoueg]] 4h6bz44efox75j548mqxlvm8bn83lhi 0 180170 2192278 2190786 2026-06-02T12:32:03Z Llydawr 145 2192278 wikitext text/x-wiki [[Restr:Damaged gun turret aboard USS Nicholas (DD-449), in May 1943.jpg|thumb|Ur c'hanol tarzhet goude bezañ bet graet chat war vourzh al lestr stadunanat [[USS Nicholas (DD-449)|USS Nicholas]], e miz Mae 1943.]] '''Ober chat'''<ref name=":0">[https://devri.bzh/dictionnaire/ch/chat-2/ Chat] war Devri.</ref> zo un droienn hag a vez implijet e bed an [[Arm-tan|armoù-tan]] evit envel ur prantad hiroc’h evit gortozet etre ar mare ma vez skoet ar [[munision]] hag ar mare ma tarzh e gargad poulzañ evit lezel an tenn da vont. Kement-mañ a c’hoarveze ingal en armoù-tan kozh, betek an XIX{{vet}} kantved, pa oa distag an [[Emors (munisionoù)|emors]] ([[poultr du]] pe kapsulenn) diouzh ar vannadell, abalamour da galite izel an danvez pe d’ar glebor. Raloc’h eo gant ar [[Kartouchenn (arm-tan)|c'hartouchennoù]] modern, met gellout a ra c’hoarvezout gant munisionoù kozh pe miret fall. == Dañjerioù == Betek meur a segondenn e c’hall padout ar chat. Pa c’hoarvez e ra izeloc’h trouz an tenn evit boaz. Dañjerus e teu da vezañ ma vez troet an arm gant an tenner diouzhtu evit sellet petra eo ar gudenn, hag e vefe tennet ar vannadell er-maez eus ar sibl. Ma c’hoarvez ober chat eo aliet derc’hel kanol an arm war-zu ar sibl e-pad ur vunutenn, amzer bezañ sur ne vo ket tennet ar [[boled]] a-benn ar fin. Dañjerus eo ivez ma ne darzh ket ar c’hargad poulzañ penn-da-benn : ar boled a c’hall chom stanket er c’hanol ; ar boled da heul a vo stanket ivez da vare an tenn, ha gwask ar gazoù re uhel e kambr an arm a lakao anezhañ da darzhañ etre daouarn an tenner. == Dre skeudenn == Dre astenn-ster e vez implijet an droienn e brezhoneg pa ne zeuer ket a-benn da dizhout e bal<ref name=":0" />. == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Hoplologiezh]] [[Rummad:Troiennoù]] rf8cphi82n1e79qrcwvesqe4s8dgvxp 0 180172 2192279 2190817 2026-06-02T12:34:38Z Llydawr 145 2192279 wikitext text/x-wiki {{Danvez pennad}} [[Restr:Andes orthohantavirus Genus Structure.png|dehou|300x300px]] '''Viruz an Andoù''' ('''''Orthohantavirus andesense''''') zo un doare ''[[Orthohantavirus]]'' a vez kaoz eus an [[azoniad skevent hantavirus]] e [[Suamerika]]. Treuzkaset e vez da Vab-den gant ''[[Oligoryzomys longicaudatus]]'', krignerien e [[Chile]] hag en [[Arc'hantina]]<ref>{{en}}''[https://www.britannica.com/science/hantavirus Hantavirus]'', Encyclopedia Britannica (lennet d'an 11/05/2026)</ref>. Daou zoare azoniadoù a zegas, disheñvel o feur lazhañ : un derzhienn gwadliñvus lounezhel (etre 5 ha 15% a varvioù), pe un azoniad kalonskeventel grevus (etre 30 ha 60% a varvioù)<ref name=":0" />. == Epidemiezhioù == [[Restr:Raton colilarga.jpg|kleiz|thumb|200x200px|Ur razh korr rizegoù hir e lost, vektor viruz an Andoù da Vab-den.]] An treuzkas anavezet kentañ etre tud zo bet gwelet e kêriadenn [[El Bolsón]], e [[Patagonia]], e 1996. Er memes korn-bro, e 2018, ar viruz a oa bet abeg da varv 11 den e kêriadenn [[Epuyén]]<ref>{{fr}} ''[https://www.sudouest.fr/sante/hantavirus/hantavirus-34-cas-11-morts-en-patagonie-un-village-est-toujours-hante-par-l-epidemie-de-2018-29016481.php Hantavirus : 34 cas, 11 morts… en Patagonie, un village est toujours hanté par l’épidémie de 2018]'', Sud-Ouest, 11/05/2026</ref>. D'an 3 a viz Mae 2026, [[Aozadur Bedel ar Yec'hed]] en deus kemennet e oa bet kavet un azon eus ar viruz war ur vag-verdeadenn izelvroat, an ''MV Hondius'', hag a rae ar veaj etre [[Ushuaia]] hag ar [[Kab Glas|C'hab Glas]]<ref name=":0">{{fr}} ''[https://anrs.fr/recherche/maladies-pathogenes/hantavirus/ Hantavirus]'', ANRS (nevesaet d'ar 07/05/2026)</ref>. E Breizh, un degouezhad darempred kontammiñ kentañ zo bet kavet e [[Konk-Kerne]] d'an 11 a viz Mae ha kaset da vezañ kognet e pennospital skol-veur [[Roazhon]]<ref>{{Fr}} Benoït LEVAILLANT, ''[https://france3-regions.franceinfo.fr/bretagne/ille-et-vilaine/rennes/hantavirus-en-bretagne-un-potentiel-cas-contact-confine-chez-lui-a-concarneau-3349177.html Hantavirus en Bretagne. Un cas contact confiné à Concarneau en attendant un transfert vers le CHU de Rennes]'', France 3 Breizh, 11/05/2026</ref>. == Liammoù diavaez == * {{Fr}} [https://www.coreb.infectiologie.com/fr/hantavirus.html Fichenn COREB an hantavirus] == Daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Viruzoù]] b2vme5xxoztm0wfmkmfu3u3ql6jo7w7 0 180174 2192280 2190823 2026-06-02T12:41:51Z Llydawr 145 2192280 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Lec'hioù galeoù Aostralia''' a zo lec'hioù enskrivet er [[Glad bedel]]. En holl ez eus unnek lec'h liammet ouzh [[prizonidi kaset da Aostralia]]. Al lec'hioù bac'hañ a oa bet savet etre an XVIIIvet hag an {{XIXvet kantved}}, ur mare ma oa bet kaset 166 000 den da Aostralia. Ar brizonidi a oa kaset betek Aostralia a oa reoù gant tamalladurioù ledan, eus torfedoù bihan boas (laeroñsi da skouer) betek stourmerien bolitikel. Ar brizonidi a veze lakaet da [[labour ret|labourat dre ret]], ar pezh a oa implijet evel doare digoll ha diarbenniñ, hag un doare anat ivez da ziorroiñ an trevadennoù aostralian. Milieroù a lec'hioù, gant toulloù-bac'h ha kreizennoù labour, a oa bet savet dre Aostralia a-bezh da ziazezañ ar reizhiad toulloù-bac'h. An unnek lec'h a zo bet dalc'het o devoa kefridioù lies, evel diorren douaroù an drevadenn ha korvoiñ an [[danvez krai|danvezioù krai]], diarbenniñ an torfedoù dre binijennoù, ha dizuañ prizonidi<ref name="WorldHeritage01">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1306 |title=Australian Convict Sites |publisher=UNESCO World Heritage Centre|access-date=28 February 2026}}</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Istor Aostralia]] [[Rummad:Glad bedel en Aostralia]] 5w65xi8ycaoed82o611iz45ybc7kqxx 0 180177 2192306 2190865 2026-06-02T20:50:14Z Kestenn 14086 2192306 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|''Tap Rack''}} [[Restr:Failure to eject (FTE), firearm.jpg|thumb|Douilhez chomet stanket gant riklerez ur bistolenn goude un tenn. Gant un ''tap rack'' e c'hall bezañ diskoulmet.]] '''''Tap rack''''' zo un droienn saoznek, implijet e bed an [[armeoù]] hag ar [[sportoù tennañ]], evit envel un teknik implijet evit diskoulmañ [[Geriaoueg an armoù-tan#Darvoud-tennañ|darvoudoù-tennañ]] hag a c'hall c'hoarvezout gant un arm-tan damaotomatek pourveziet gant ur [[Karger (armoù-tan)#Kargerioù fiñv|c'harger fiñv]]<ref>{{En}} David TONG, ''[https://web.archive.org/web/20230422234133/http://www.chuckhawks.com/trigger_options.htm Trigger Options of the Semi-Automatic Service Pistol]'', Chuck Hawks (lennet d'an 12/05/2026)</ref>. * '''''Tap''''' : un taol a roer gant palv an dorn gwan ouzh traoñ ar c'harger, evit gwiriekaat hag eo ensoc'het mat e puñs ar c'harger. * '''''Rack''''' : gant an dorn gwan, sachañ a raer prim war ar [[Kulasenn (armoù-tan)|gulasenn]] a-raok lezel anezhi da zistreiñ en he flas. Kement-mañ a lak [[Douilhez (elfenn munision)|douilhez]] an tenn kent da vezañ strinket eus an arm, ma oa chomet stanket, ha kambriñ a ra ur [[munision]] nevez. * Ar ger '''''Bang''''' a vez ouzhpennet a-wechoù en droienn evit envel ar fed da dennañ. Ma ne denn ket an arm goude un ''Tap rack'' e c'hall diskouez ur gudenn donoc'h. Gwelloc'h eo neuze paouez da dennañ penn-da-benn. == Liamm diavaez == * {{Fr}} [https://www.youtube.com/watch?v=3DGF0f6QSss An teknik kinniget] war ar chadenn ''The Tactical Games Europe'' == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Hoplologiezh]] [[Rummad:Troiennoù saoznek]] [[Rummad:Sportoù tennañ]] gu7b8wi1w9g6gek199qmd6mmbdgacwf 0 180311 2192291 2192262 2026-06-02T18:57:47Z Breizhpadus 91585 2192291 wikitext text/x-wiki Bevennoù ar blanedenn (planetary boundaries e saozneg) a zo harzoù en un doare da nompas treuziñ evit chom hep lakaat ar vuhez war an Douar en arvar. Bevennoù ar blanedenn a zo ur c’honsept bet kinniget e 2009 gant ur strollad a glaskerien (26) eus meur a vro. [[File:9-limites planetaires 2025-min-7b87c.png|thumb|]] 9 vevenn a zo, 7 a zo bet treuzet dija : • [[Tommadur ar blanedenn|direizhamant an hin (tommadur ar blanedenn)]], an hini brudetañ, • distruj ar vevliesseurted, • koll dour dous : implij ha kelc’h dour dous, • danvezennoù nevez en endro, • cheñchamant implij an douaroù, • kelc’hiat an azot hag ar fosfor, • treñkadur ar meurvor, treuzet e 2025. 2 a chom a n’int ket bet treuzet c’hoazh : • koll an ozon stratosferek, • kresk an aerosoloù en aergelc’h. Pal ar skiantourien a oa da dermenañ un « takad sur evit diorren mab-den » a c'hellfe bezañ implijet gant ar gouarnamantoù, an aozadurioù etrebroadel, ar gevredigezh keodedel, ar gennad prevez hag ar gumuniezh skiantel. Kalz a bennadoù-skrid a zo bet embannet e-barzh ar gelaouenn [[:es:Nature|Nature]] pe [[:es:Science|Science]]. Bevennoù ar blanedenn a zo implijet gant [[Aozadur ar Broadoù Unanet|Aozadur ar Broioù Unanet (ABU)]]. E 2017, [[:fr:Kate_Raworth|Kate Raworth]] he doa embannet un deorienn anvet [[Donut teorienn|Teorienn an donut]] pe (Doughnut model e saozneg) a ouzhpenn harzoù sokial ouzh bevennoù ar blanedenn, da lavarout ar pezh e deus ezhomm ar mab-den evit bevañ  e surentez. Daveennoù : [https://www.statistiques.developpement-durable.gouv.fr/la-france-face-aux-neuf-limites-planetaires La France face aux neuf limites planétaires] S.D.E.S (Statistique publique de l'énergie, des transports, du logement et de l'environnement), str7gstl0gxu6jdz1rh1004wb928li0 0 180335 2192307 2192100 2026-06-02T20:50:36Z Kestenn 14086 2192307 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |- {{Infobox/Titl|.300 Savage|b0c4de|talbenn defaut|000}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:.300savagepic.JPG|frameless|326x326px]] <br /><br />Kartouchennoù [[.308 Winchester]] (a-gleiz) ha '''.300 Savage''' (a-zehou). |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Doare |- ! scope="row" |Doare korf an douilhez |boutailh, kreuzenn |- ! scope="row" |Doare skeiñ |e-kreiz |- ! scope="row" |Bro orin |{{Stadoù-Unanet Amerika}} |- ! scope="row" |Saver |[[Savage Arms]] |- ! scope="row" |Mare produiñ |Abaoe 1920 |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Muzulioù |- ! scope="row" |Ø bannadell |7,8 mm |- ! scope="row" |Ø kolier |8,6 mm |- ! scope="row" |Ø skoaz |11,3 mm |- ! scope="row" |Ø korf an douilhez |12 mm |- ! scope="row" |Ø strad |12 mm |- ! scope="row" |Hirder an douilhez |47,5 mm |- ! scope="row" |Hirder ar gartouchenn |66 mm |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Perzhioù all |- ! scope="row" |Pouez ar vannadell |10 - 12 g |- ! scope="row" |Tizh ar boled V₀ |720 - 843 m/s |- ! scope="row" |Gwask ar gazoù d'ar muiañ |{{formatnum:3200}} bar |- ! scope="row" |Energiezh ar vannadell |{{formatnum:3122}} - {{formatnum:3558}} J |- ! scope="row" |[[Emors (munisionoù)#Mentoù|Emors]] |LR |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Lezenn |- ! scope="row" width="50%" |Rummad e Bro-C'hall |C |} An '''.300 Savage''' zo ur [[munision]] armoù-skoaz bet krouet gant an embregerezh stadunanat [[Savage Arms]] ha gwerzhet abaoe 1920. Ar [[Savage Model 1899]] e voe an arm kentañ kambret evitañ<ref>{{Fr}} MALFATTI René, ''Manuel de Rechargement'' ''N°6'', Crépin-Leblond, 2004, ISBN 2-7030-0235-1, p. 135</ref>. Poblek-tre e teuas ar gartouchenn da vezañ e [[Norzhamerika]] evit chaseal [[Elan (bronneg)|orignaled]] ha [[Karv|kirvi]]. Servijout a reas evel diazez labour er bloavezhioù 1950, asambles gant an [[.30-06 Springfield]], evit krouiñ an [[.308 Winchester]]<ref>{{en}} Jon Y. WOLFE, ''[https://www.chuckhawks.com/savage_99.htm The Savage Model 99]'', Chuck Hawks (lennet d'an 31/05/2026)</ref>. == Liammoù diavaez == * {{Fr}} [https://bobp.cip-bobp.org/uploads/tdcc/tab-i/tabical-fr-page120.pdf Taolenn ar munision] war lec'hienn ar [[Commission internationale permanente pour l'épreuve des armes à feu portatives|CIP]] == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} {{DEFAULTSORT:300 Savage}} [[Rummad:Kalibroù armoù-tan]] [[Rummad:Munisionoù-chase]] [[Rummad:Munisionoù SUA]] gmxgpqouwe4d9gus06je0icodughh6f 0 180347 2192281 2192264 2026-06-02T16:14:45Z Huñvreüs 54570 troidigezh 2192281 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|''Magnifica Humanitas''}} {{databox}} '''''{{lang|la|Magnifica Humanitas}}''''' ([[brezhoneg]] : ''Denelezh hollgaer'') eo kentañ [[kelc'hlizher]] ar [[pab]] [[Leon XIV]], hag a bled gant gwareziñ [[Mab-den]] e-kerzh marevezh an [[naouegezh artifisiel]]. Embannet e oa bet d'ar 25 a viz Mae 2026.<ref>{{cite news|url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2026-05/pope-leo-xiv-first-encyclical-magnifica-humanitas.html|title= Pope Leo XIV's first encyclical ''Magnifica humanitas'' to be published May 25|work=[[Vatican News]]|date=18/05/2026|access-date=18/05/2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/en/comunicazioni/2026/05/18/260518a.html|title= Information for journalists|work=[[Holy See Press Office]]|date=18/05/2026|access-date=20/05/2026}}</ref> Leon XIV en doa graet ar choaz da ginnig ar c'helc'hlizher e-unan er [[Keoded ar Vatikan|Vatikan]],<ref name="bbc">{{cite web | url =https://www.bbc.com/news/articles/cedppn6002jo |title=Pope Leo says AI must be 'disarmed' in first major teaching|publisher=[[BBC]]| date=25 a viz Mae 2026| accessdate =25/05/2026|last1=Maqbool|first1=Aleem|last2=Wyatt|first2=Catherine}}</ref> ar pezh a gemm gant ar bibien all a roe d'en ober d'ar [[Kardinal|gardinaled]]. Arvestet e oa bet al lennadenn gant arbennigourien war an naouegezh artifisiel, evel [[Chris Olah]], kengrouer [[Anthropic]].<ref name="bbc"/> Ar c'helc'hlizher eo ar c'hentañ hini o vezañ bet embannet hep un droidigezh ofisiel e latin. An tu a oa bet d'en ober dre ur c'hemm nevez 'zo er Vatikan hag a aotre da embann restroù e yezhoù all. == Kenarroud hag embann == [[Restr:Fülöp László - XIII. Leó pápa - 3206 - Hungarian National Gallery.jpg|thumb|right|alt=Painting of Pope Leo XIII|''Magnifica Humanitas'' a oa bet embannet devezh ar 135vet deiz-ha-bloaz eus ar c'helc'hlizher ''Rerum novarum'' gant ar pab [[Leon XIII]] ''(skeudennet)''.]] Abeo penn kentañ e [[Pontifex|resped]], ar pab Leon XIV en doa embannet prederioù a-zivout [[Boum an naouegezh artifisiel|dasorc'hidigezh an naouegezh artifisiel]], ar bec'hioù tro-dro d'an [[dellezegezh]] denel, hag al [[liestuegezh]]. Devezh embannadur ar c'helc'hlizher a oa bet choazet evit bezañ hini 135vet deiz-ha-bloaz embannadur ''[[Rerum novarum]]'',<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.commonwealmagazine.org/spadaro-leo-olah-ai-technology-magnifica-humanitas|title=Pope Leo and the 'Babel Syndrome' |date=27 May 2026|website=[[Commonweal (magazine)|Commonweal]]}}</ref> ur c'helc'hlizher hag a blede gant ar [[greanteladur]] ha skrivet gant ar pab Leon XIII.<ref name="auto"/><ref name=mh>{{cite web|author=Pope Leo XIV|url=https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en/encyclicals/documents/20260515-magnifica-humanitas.html|title=Magnifica humanitas|date=25 May 2026}}</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kelc'hlizhiri ar bibien]] [[Rummad:Naouegezh artifisiel]] [[Rummad:Riskl buhezel]] thevs2on45w1gans5gxh18smwh7k8gh 0 180352 2192305 2192218 2026-06-02T20:50:00Z Kestenn 14086 2192305 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" {{Infobox/Titl|.32-40 Ballard<br>.32-40 Winchester|b0c4de|talbenn defaut|000}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:223remmington 32-40ballard 270winchester.jpg|frameless|323x323px]] <br /><br />A gleiz da zehou, kartouchennoù [[.223 Remington]], '''.32-40 Winchester''' ha [[.270 Winchester]] |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Doare |- ! scope="row" |Bro orin |{{Stadoù-Unanet Amerika}} |- ! scope="row" |Mare implij |Abaoe 1884 |- ! scope="row" |Doare douilhez |bourled, eeun |- ! scope="row" |Doare skeiñ |e-kreiz |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Muzulioù |- ! scope="row" |Ø bannadell |8,1 mm |- ! scope="row" |Ø trogleuziñ |8 mm |- ! scope="row" |Ø kolier |8,6 mm |- ! scope="row" |Ø skoaz |10,8 mm |- ! scope="row" |Ø korf an douilhez |12,9 mm |- ! scope="row" |Ø strad |10,4 mm |- ! scope="row" |Tevder ar strad |1,6 mm |- ! scope="row" |Hirder an douilhez |54 mm |- ! scope="row" |Hirder ar gartouchenn |66 mm |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Perzhioù all |- ! scope="row" |Pouez ar vannadell |Etre 10 hag 11 g |- ! scope="row" |Tizh ar boled V₀ |Etre 440 ha 530 m/s |- ! scope="row" |Energiezh ar vannadell |Etre {{formatnum:1024}} ha {{formatnum:1504}} J |- ! scope="row" |[[Emors (munisionoù)#Mentoù|Emors]] |LR |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Lezenn |- ! scope="row" width="50%" |Rummad e Bro-C'hall |C |} An '''.32-40 Ballard''', anvet '''.32-40 Winchester''' pe '''.32-40 WCF''' (evit '''''Winchester Center Fire''''') ivez, zo ur [[Kartouchenn (arm-tan)|gartouchenn]] armoù-skoaz, bet lakaet war ar marc'had e 1884 evit ar fuzuilh un-tenn [[Ballard (fuzuilhoù)|Ballard n°8]] da gentañ. [[Charles H. Ballard]] a savas anezhi evel ur munision evit ar [[Chaseal|chase]] hag ar [[sportoù tennañ]] war un dro<ref name=":0">{{En}} Dave THORNBLOM, ''[https://www.chuckhawks.com/32-40WCF.htm The .32-40 WCF, Darling of the Schuetzen Game]'', war lec'hienn Chuck Hawks (lennet d'an 01/06/2026)</ref>. [[Winchester Repeating Arms Company|Winchester]] a ginnigas ar [[Winchester Model 1894|Model 94]] kambret eviti e 1894. Brudet e oa evit bezañ resis-kenañ<ref name=":1">{{Fr}} MALFATTI René, ''Manuel de Rechargement'' ''N°6'', Crépin-Leblond, 2004, ISBN 2-7030-0235-1, p. 155</ref>. E 1982, Winchester a werzhas ur garabinenn en enor da [[John Wayne]] kambret e .32-40, gant munisionoù dezhe [[Douilhez (elfenn munision)|douilhezioù]] e nikel, engravet ''Duke'' (lesanv Wayne) warne<ref name=":1" />. Daoust d'ar gartouchenn-mañ bezañ diwar-lerc'h, an holl embregerezhioù dafar [[Adkargañ (munisionoù)|adkargañ]] a ginnig moulloù evit sevel anezhi<ref name=":0" />. == Liammoù diavaez == * '''{{Fr}}''' [https://bobp.cip-bobp.org/uploads/tdcc/tab-ii/tabiical-fr-page82.pdf Taolenn ar munision] war lec'hienn ar [[Commission internationale permanente pour l'épreuve des armes à feu portatives|CIP]] == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} {{DEFAULTSORT:32-40 Ballard}} [[Rummad:Kalibroù armoù-tan]] [[Rummad:Munisionoù SUA]] 66ch3khb669454e6aytc3tc4pdg806q 0 180365 2192285 2192269 2026-06-02T18:40:49Z Breizhpadus 91585 2192285 wikitext text/x-wiki [[Restr:Donut-teorienn.png|dehou|378x378px]] '''Teorienn an donut,''' (e saozneg '''''Doughnut model''''' pe '''''Doughnut Economics''')'' a zo un deorienn hag ur framm gwelet evit padusted an ekonomiezh gant stumm ur ur bignez donut. Lakaet e vez asambles koñsept [[bevennoù ar blanedenn]] hag hini an harzoù sokial. Kinnig a ra ar patrom-se sellet ouzh efedusted un ekonomiezh dre ar muzul ma vez bastaet ezhommoù an dud hep mont dreist [[Bevennoù ar blanedenn|bevenn ekologel an Douar]]. == Diazezoù sokial == Awenet eo an diazezoù sokial gant palioù diorren padus ar [[Aozadur ar Broadoù Unanet|Broadoù Unanet]]. Ar re-mañ a zo : * ar [[boued]], * ar [[yec'hed]], * an [[deskadurezh]], * gounidoù ha [[labour]], * ar [[peoc'h]] hag ar [[justis]], * ar vouezh politikel, * an reizhded sokial, * ingalded ar merc'hed hag ar baotred, * al lojeiz, * ar [[Rouedad sokial|rouedadoù sokial]], * an [[energiezh]], * an [[dour]]. == Bevennoù ar blanedenn == Bevennoù ar blanedenn (''planetary boundaries'' e saozneg) a zo harzoù hag a zo arabat treuziñ evit chom hep lakaat ar vuhez war an Douar en arvar. Bevennoù ar blanedenn a zo ur c’hoñsept bet kinniget e 2009 gant ur strollad a glaskerien (26) eus meur a vro. 9 bevenn a zo, 7 a zo bet treuzet dija : • [[Tommadur ar blanedenn|direizhamant an hin (tommadur ar blanedenn)]], an hini brudetañ, • distruj ar vevliesseurted, • koll dour dous : implij ha kelc’h dour dous, • danvezennoù nevez en endro, • cheñchamant implij an douaroù, • kelc’hiat an azot hag ar fosfor, • treñkadur ar meurvor, treuzet e 2025. 2 a chom a n’int ket bet treuzet c’hoazh : • koll an ozon stratosferek, • kresk an aerosoloù en aergelc’h. == Liammoù diavaez == * {{Fr}} ''[https://www.oxfamfrance.org/actualite/la-theorie-du-donut-une-nouvelle-economie-est-possible/ La théorie du Donut, une nouvelle économie est possible]'', Oxfam France * {{Fr}} ''[https://www.statistiques.developpement-durable.gouv.fr/la-france-face-aux-neuf-limites-planetaires La France face aux neuf limites planétaires]'', S.D.E.S (Statistique publique de l'énergie, des transports, du logement et de l'environnement) [[Rummad:Meizadoù]] [[Rummad:Armerzh]] [[Rummad:Ekologiezh]] fo49q6t8bxa91z19zy8woq9nlk75psx 2192286 2192285 2026-06-02T18:55:46Z Breizhpadus 91585 Breizhpadus en deus kaset ar bajenn [[Donut teorienn]] da [[Teorienn an donut]]: Hervez diviz (s.o. pajenn gaozeal) 2192285 wikitext text/x-wiki [[Restr:Donut-teorienn.png|dehou|378x378px]] '''Teorienn an donut,''' (e saozneg '''''Doughnut model''''' pe '''''Doughnut Economics''')'' a zo un deorienn hag ur framm gwelet evit padusted an ekonomiezh gant stumm ur ur bignez donut. Lakaet e vez asambles koñsept [[bevennoù ar blanedenn]] hag hini an harzoù sokial. Kinnig a ra ar patrom-se sellet ouzh efedusted un ekonomiezh dre ar muzul ma vez bastaet ezhommoù an dud hep mont dreist [[Bevennoù ar blanedenn|bevenn ekologel an Douar]]. == Diazezoù sokial == Awenet eo an diazezoù sokial gant palioù diorren padus ar [[Aozadur ar Broadoù Unanet|Broadoù Unanet]]. Ar re-mañ a zo : * ar [[boued]], * ar [[yec'hed]], * an [[deskadurezh]], * gounidoù ha [[labour]], * ar [[peoc'h]] hag ar [[justis]], * ar vouezh politikel, * an reizhded sokial, * ingalded ar merc'hed hag ar baotred, * al lojeiz, * ar [[Rouedad sokial|rouedadoù sokial]], * an [[energiezh]], * an [[dour]]. == Bevennoù ar blanedenn == Bevennoù ar blanedenn (''planetary boundaries'' e saozneg) a zo harzoù hag a zo arabat treuziñ evit chom hep lakaat ar vuhez war an Douar en arvar. Bevennoù ar blanedenn a zo ur c’hoñsept bet kinniget e 2009 gant ur strollad a glaskerien (26) eus meur a vro. 9 bevenn a zo, 7 a zo bet treuzet dija : • [[Tommadur ar blanedenn|direizhamant an hin (tommadur ar blanedenn)]], an hini brudetañ, • distruj ar vevliesseurted, • koll dour dous : implij ha kelc’h dour dous, • danvezennoù nevez en endro, • cheñchamant implij an douaroù, • kelc’hiat an azot hag ar fosfor, • treñkadur ar meurvor, treuzet e 2025. 2 a chom a n’int ket bet treuzet c’hoazh : • koll an ozon stratosferek, • kresk an aerosoloù en aergelc’h. == Liammoù diavaez == * {{Fr}} ''[https://www.oxfamfrance.org/actualite/la-theorie-du-donut-une-nouvelle-economie-est-possible/ La théorie du Donut, une nouvelle économie est possible]'', Oxfam France * {{Fr}} ''[https://www.statistiques.developpement-durable.gouv.fr/la-france-face-aux-neuf-limites-planetaires La France face aux neuf limites planétaires]'', S.D.E.S (Statistique publique de l'énergie, des transports, du logement et de l'environnement) [[Rummad:Meizadoù]] [[Rummad:Armerzh]] [[Rummad:Ekologiezh]] fo49q6t8bxa91z19zy8woq9nlk75psx 2192292 2192286 2026-06-02T18:58:41Z Breizhpadus 91585 2192292 wikitext text/x-wiki [[Restr:Donut-teorienn.png|dehou|378x378px]] '''Teorienn an donut,''' (e saozneg '''''Doughnut model''''' pe '''''Doughnut Economics''')'' a zo un deorienn hag ur framm gwelet evit padusted an ekonomiezh gant stumm ur ur bignez donut. Lakaet e vez asambles koñsept [[bevennoù ar blanedenn]] hag hini an harzoù sokial. Kinnig a ra ar patrom-se sellet ouzh efedusted un ekonomiezh dre ar muzul ma vez bastaet ezhommoù an dud hep mont dreist [[Bevennoù ar blanedenn|bevenn ekologel an Douar]]. == Diazezoù sokial == Awenet eo an diazezoù sokial gant palioù diorren padus ar [[Aozadur ar Broadoù Unanet|Broadoù Unanet]]. Ar re-mañ a zo : * ar [[boued]], * ar [[yec'hed]], * an [[deskadurezh]], * gounidoù ha [[labour]], * ar [[peoc'h]] hag ar [[justis]], * ar vouezh politikel, * an reizhded sokial, * ingalded ar merc'hed hag ar baotred, * al lojeiz, * ar [[Rouedad sokial|rouedadoù sokial]], * an [[energiezh]], * an [[dour]]. == Bevennoù ar blanedenn == [[Bevennoù ar blanedenn]] (''planetary boundaries'' e saozneg) a zo harzoù hag a zo arabat treuziñ evit chom hep lakaat ar vuhez war an Douar en arvar. Bevennoù ar blanedenn a zo ur c’hoñsept bet kinniget e 2009 gant ur strollad a glaskerien (26) eus meur a vro. 9 bevenn a zo, 7 a zo bet treuzet dija : • [[Tommadur ar blanedenn|direizhamant an hin (tommadur ar blanedenn)]], an hini brudetañ, • distruj ar vevliesseurted, • koll dour dous : implij ha kelc’h dour dous, • danvezennoù nevez en endro, • cheñchamant implij an douaroù, • kelc’hiat an azot hag ar fosfor, • treñkadur ar meurvor, treuzet e 2025. 2 a chom a n’int ket bet treuzet c’hoazh : • koll an ozon stratosferek, • kresk an aerosoloù en aergelc’h. == Liammoù diavaez == * {{Fr}} ''[https://www.oxfamfrance.org/actualite/la-theorie-du-donut-une-nouvelle-economie-est-possible/ La théorie du Donut, une nouvelle économie est possible]'', Oxfam France * {{Fr}} ''[https://www.statistiques.developpement-durable.gouv.fr/la-france-face-aux-neuf-limites-planetaires La France face aux neuf limites planétaires]'', S.D.E.S (Statistique publique de l'énergie, des transports, du logement et de l'environnement) [[Rummad:Meizadoù]] [[Rummad:Armerzh]] [[Rummad:Ekologiezh]] tpcjv9g99bp2fqpxw7ft98m2tgp4ufn 1 180366 2192288 2192266 2026-06-02T18:55:46Z Breizhpadus 91585 Breizhpadus en deus kaset ar bajenn [[Kaozeal:Donut teorienn]] da [[Kaozeal:Teorienn an donut]]: Hervez diviz (s.o. pajenn gaozeal) 2192266 wikitext text/x-wiki == Titl == Demat @[[Implijer:Breizhpadus|Breizhpadus]], "Teorienn an donut" a vefe brezhonekoc'h marteze. Pe "Patrom ekonomikel an donut" da skouer (ma seller ouzh titloù ar pennadoù e yezhoù all, a ra gant '''économie''', '''economic model''') ? A galon, [[Implijer:Kestenn|Kestenn]] ([[Kaozeadenn Implijer:Kestenn|kaozeal]]) 2 Mezheven 2026 da 09:08 (UTC) e99wmxjoy32qss4vm559aidefgrhxm4 2192293 2192288 2026-06-02T19:05:10Z Breizhpadus 91585 /* Titl */ Respont 2192293 wikitext text/x-wiki == Titl == Demat @[[Implijer:Breizhpadus|Breizhpadus]], "Teorienn an donut" a vefe brezhonekoc'h marteze. Pe "Patrom ekonomikel an donut" da skouer (ma seller ouzh titloù ar pennadoù e yezhoù all, a ra gant '''économie''', '''economic model''') ? A galon, [[Implijer:Kestenn|Kestenn]] ([[Kaozeadenn Implijer:Kestenn|kaozeal]]) 2 Mezheven 2026 da 09:08 (UTC) :Trugarez @Kestenn, graet eo ar cheñchamant. Nevez zo em eus kroget da embann war Wikipedia, 3 fennad hepken ! [[Implijer:Breizhpadus|Breizhpadus]] ([[Kaozeadenn Implijer:Breizhpadus|kaozeal]]) 2 Mezheven 2026 da 19:05 (UTC) gvhyonti8j7zl5biev0jk8ex1itjt79 2192294 2192293 2026-06-02T19:42:20Z Kestenn 14086 /* Titl */ Respont 2192294 wikitext text/x-wiki == Titl == Demat @[[Implijer:Breizhpadus|Breizhpadus]], "Teorienn an donut" a vefe brezhonekoc'h marteze. Pe "Patrom ekonomikel an donut" da skouer (ma seller ouzh titloù ar pennadoù e yezhoù all, a ra gant '''économie''', '''economic model''') ? A galon, [[Implijer:Kestenn|Kestenn]] ([[Kaozeadenn Implijer:Kestenn|kaozeal]]) 2 Mezheven 2026 da 09:08 (UTC) :Trugarez @Kestenn, graet eo ar cheñchamant. Nevez zo em eus kroget da embann war Wikipedia, 3 fennad hepken ! [[Implijer:Breizhpadus|Breizhpadus]] ([[Kaozeadenn Implijer:Breizhpadus|kaozeal]]) 2 Mezheven 2026 da 19:05 (UTC) ::Kudenn ebet ! Ha trugarez evit da labour, dedennus eo ar pennadoù. A galon, [[Implijer:Kestenn|Kestenn]] ([[Kaozeadenn Implijer:Kestenn|kaozeal]]) 2 Mezheven 2026 da 19:42 (UTC) ol5ntkoqz5d0o28xyz57tbpzicuowv6 0 180367 2192283 2026-06-02T18:25:54Z Dishual 612 Pajenn krouet gant : "{{databox}} [[Restr:Ivan Vladimirov russian-clergy-on-forced-labor-1919.jpg|thumb|upright=1.5|Kloer o labourat dre ret, gant [[Ivan Vladimirov]] ([[Istor Rusia soviedel hag an Unvaniezh soviedel (1917–1927)|Rusia soviedel]], 1919)]] Al '''labour ret''', eo n'eus forzh peseurt labour, lec'h ma vez implijet tud evit labourat met hep kaout ar c'hoant ganto d'en ober ha gant ar gwask da gouezhañ en [[paourentez|dienezh]], [[Prizoniet|toullbac'het]], pe feulster|gwall..." 2192283 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:Ivan Vladimirov russian-clergy-on-forced-labor-1919.jpg|thumb|upright=1.5|Kloer o labourat dre ret, gant [[Ivan Vladimirov]] ([[Istor Rusia soviedel hag an Unvaniezh soviedel (1917–1927)|Rusia soviedel]], 1919)]] Al '''labour ret''', eo n'eus forzh peseurt labour, lec'h ma vez implijet tud evit labourat met hep kaout ar c'hoant ganto d'en ober ha gant ar gwask da gouezhañ en [[paourentez|dienezh]], [[Prizoniet|toullbac'het]], pe [[feulster|gwallgaset]], betek ar marv pe jahinerez warno pe war o familh pe tud kar outo.<ref name="LeBaronPhillips2019">{{Cite journal |last=LeBaron |first=Genevieve |last2=Phillips |first2=Nicola |date=2019-01-02 |title=States and the Political Economy of Unfree Labour |url=https://doi.org/10.1080/13563467.2017.1420642 |journal=New Political Economy |volume=24 |issue=1 |pages=1–21 |doi=10.1080/13563467.2017.1420642 |issn=1356-3467}}</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Sklaverezh]] [[Rummad:Labour ret]] [[Rummad:Torfedoù a-enep d'an denelezh]] otwxw3y1gdlgehxdpbe46fpxsxrh7ht 2192284 2192283 2026-06-02T18:27:05Z Dishual 612 2192284 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:Ivan Vladimirov russian-clergy-on-forced-labor-1919.jpg|thumb|upright=1.5|Kloer o labourat dre ret, gant [[Ivan Vladimirov]] ([[Istor Rusia soviedel hag an Unvaniezh soviedel (1917–1927)|Rusia soviedel]], 1919)]] Al '''labour ret''', pe '''labour dre heg''', eo n'eus forzh peseurt labour, lec'h ma vez implijet tud evit labourat met hep kaout ar c'hoant ganto d'en ober ha gant ar gwask da gouezhañ en [[paourentez|dienezh]], [[Prizoniet|toullbac'het]], pe [[feulster|gwallgaset]], betek ar marv pe jahinerez warno pe war o familh pe tud kar outo.<ref name="LeBaronPhillips2019">{{Cite journal |last=LeBaron |first=Genevieve |last2=Phillips |first2=Nicola |date=2019-01-02 |title=States and the Political Economy of Unfree Labour |url=https://doi.org/10.1080/13563467.2017.1420642 |journal=New Political Economy |volume=24 |issue=1 |pages=1–21 |doi=10.1080/13563467.2017.1420642 |issn=1356-3467}}</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Sklaverezh]] [[Rummad:Labour ret]] [[Rummad:Torfedoù a-enep d'an denelezh]] exmscqug0u547nx60wyf7e2itmkp0zl 0 180368 2192287 2026-06-02T18:55:46Z Breizhpadus 91585 Breizhpadus en deus kaset ar bajenn [[Donut teorienn]] da [[Teorienn an donut]]: Hervez diviz (s.o. pajenn gaozeal) 2192287 wikitext text/x-wiki #ADKAS [[Teorienn an donut]] qtrqyybsobtf8aiy649db3xe7vni5mk 2192290 2192287 2026-06-02T18:56:50Z Breizhpadus 91585 2192290 wikitext text/x-wiki #ADKAS [[Teorienn an donut]] __STATICREDIRECT__ cndty9lc81va0bt0r8on25m2sly4j1m 1 180369 2192289 2026-06-02T18:55:46Z Breizhpadus 91585 Breizhpadus en deus kaset ar bajenn [[Kaozeal:Donut teorienn]] da [[Kaozeal:Teorienn an donut]]: Hervez diviz (s.o. pajenn gaozeal) 2192289 wikitext text/x-wiki #ADKAS [[Kaozeal:Teorienn an donut]] 4pyja9tnvlzaok2w5wq9pspyejd2fkd 0 180370 2192297 2026-06-02T20:27:26Z Kestenn 14086 Pajenn krouet gant : "{{Stumm an titl|''Carthago delenda est''}} [[Restr:Catapulta by Edward Poynter (cropped, 4to3).jpg|thumb|''Catapulta'', gant al livour saoz [[Edward Poynter]] (1868). Taolenniñ a ra ur vannerez-vein e seziz Karta, da vare an [[trede brezel punek]]. Engravet eo an droienn ''Delenda est Carthago'' ouzh an arm, a-us d'al lizherennoù [[Senatus Populusque Romanus|SPQR]].]] '''''Carthago delenda est''''', skrivet '''''Delenda est Carthago delenda est''''' pe '''''Delenda..." 2192297 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|''Carthago delenda est''}} [[Restr:Catapulta by Edward Poynter (cropped, 4to3).jpg|thumb|''Catapulta'', gant al livour saoz [[Edward Poynter]] (1868). Taolenniñ a ra ur vannerez-vein e seziz Karta, da vare an [[trede brezel punek]]. Engravet eo an droienn ''Delenda est Carthago'' ouzh an arm, a-us d'al lizherennoù [[Senatus Populusque Romanus|SPQR]].]] '''''Carthago delenda est''''', skrivet '''''Delenda est Carthago delenda est''''' pe '''''Delenda Carthago''''' ivez, zo un droienn [[latin]] hag a dalvez « Kartada a rank bezañ distrujet ». Gant ar gerioù-mañ e echue [[Cato an Henañ]] e holl brezegennoù, sañset, ne vern o danvez. ''Carthago delenda est'' a vez implijet hiziv an deiz pa aheurter en e soñj, pa glasker ober un dra gousto pe gousto. An droienn-mañ a ra an dave d'an daou [[Brezelioù punek|vrezel punek]] kentañ, bet gounezet gant [[Republik Roma|Roma]] bewech. Daoust da se e oa chomet [[Kartada]] gourdrouzus evit ar Republik roman, ar pezh a lakaas Romaned da glask distruj ar geoded enebour penn-da-benn. Graet e voe e dibenn [[seziz Kartada]] e -146. [[Rummad:Troiennoù latin]] b6xnz1zzz8hqjir07zv42h0tipme6be 2192298 2192297 2026-06-02T20:28:33Z Kestenn 14086 2192298 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|''Carthago delenda est''}} [[Restr:Catapulta by Edward Poynter (cropped, 4to3).jpg|thumb|''Catapulta'', gant al livour saoz [[Edward Poynter]] (1868). Taolenniñ a ra ur vannerez-vein e seziz Karta, da vare an [[trede brezel punek]]. Engravet eo an droienn ''Delenda est Carthago'' ouzh an arm, a-us d'al lizherennoù [[Senatus Populusque Romanus|SPQR]].]] '''''Carthago delenda est''''', skrivet '''''Delenda est Carthago''''' pe '''''Delenda Carthago''''' ivez, zo un droienn [[latin]] hag a dalvez « Kartada a rank bezañ distrujet ». Gant ar gerioù-mañ e echue [[Cato an Henañ]] e holl brezegennoù, sañset, ne vern o danvez. ''Carthago delenda est'' a vez implijet hiziv an deiz pa aheurter en e soñj, pa glasker ober un dra gousto pe gousto. An droienn-mañ a ra an dave d'an daou [[Brezelioù punek|vrezel punek]] kentañ, bet gounezet gant [[Republik Roma|Roma]] bewech. Daoust da se e oa chomet [[Kartada]] gourdrouzus evit ar Republik roman, ar pezh a lakaas Romaned da glask distruj ar geoded enebour penn-da-benn. Graet e voe e dibenn [[seziz Kartada]] e -146. [[Rummad:Troiennoù latin]] h4u54p3r6pfpa6iwfjx8yiun9j4n53c 2192299 2192298 2026-06-02T20:29:59Z Kestenn 14086 2192299 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|''Carthago delenda est''}} [[Restr:Catapulta by Edward Poynter (cropped, 4to3).jpg|thumb|''Catapulta'', gant al livour saoz [[Edward Poynter]] (1868). Taolenniñ a ra ur vannerez-vein e seziz Karta, da vare an [[trede brezel punek]]. Engravet eo an droienn ''Delenda est Carthago'' ouzh an arm, a-us d'al lizherennoù [[Senatus Populusque Romanus|SPQR]].]] '''''Carthago delenda est''''', skrivet '''''Delenda est Carthago''''' pe '''''Delenda Carthago''''' ivez, zo un droienn [[latin]] hag a dalvez « Kartada a rank bezañ distrujet ». Gant ar gerioù-mañ e echue [[Cato an Henañ]] e holl brezegennoù, sañset, ne vern o danvez. ''Carthago delenda est'' a vez implijet hiziv an deiz pa aheurter en e soñj, pa glasker ober un dra gousto pe gousto. An droienn-mañ a ra an dave d'an daou [[Brezelioù punek|vrezel punek]] kentañ, bet gounezet gant [[Republik Roma|Roma]] bewech. Daoust da se e oa chomet [[Kartada]] gourdrouzus evit ar Republik roman, ar pezh a lakaas Romaned da glask distruj ar geoded enebour penn-da-benn. Graet e voe e dibenn [[seziz Kartada]] e -146. [[Rummad:Lavaroù latin]] ofkjvp2qd8w6a16tue1udcds090jzez 2192301 2192299 2026-06-02T20:34:32Z Kestenn 14086 2192301 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|''Carthago delenda est''}} [[Restr:Catapulta by Edward Poynter (cropped, 4to3).jpg|thumb|''Catapulta'', gant al livour saoz [[Edward Poynter]] (1868). Taolenniñ a ra ur vannerez-vein e seziz Karta, da vare an [[trede brezel punek]]. Engravet eo an droienn ''Delenda est Carthago'' ouzh an arm, a-us d'al lizherennoù [[Senatus Populusque Romanus|SPQR]].]] '''''Carthago delenda est''''', skrivet '''''Delenda est Carthago''''' pe '''''Delenda Carthago''''' ivez, zo un droienn [[latin]] hag a dalvez « Kartada a rank bezañ distrujet ». Gant ar gerioù-mañ e echue [[Cato an Henañ]] e holl brezegennoù, sañset, ne vern o danvez. ''Carthago delenda est'' a vez implijet hiziv an deiz pa aheurter en e soñj, pa glasker ober un dra gousto pe gousto<ref>{{fr}} ''Latin. Dictionnaire'', Larousse, 2008, ISBN 978-203582522-3, p. III</ref>. An droienn-mañ a ra an dave d'an daou [[Brezelioù punek|vrezel punek]] kentañ, bet gounezet gant [[Republik Roma|Roma]] bewech. Daoust da se e oa chomet [[Kartada]] gourdrouzus evit ar Republik roman, ar pezh a lakaas Romaned da glask distruj ar geoded enebour penn-da-benn. Graet e voe e dibenn [[seziz Kartada]] e -146. == Daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Lavaroù latin]] 0mmzruqd80j63qacyp7ho8ewe9rov4z 0 180371 2192302 2026-06-02T20:35:40Z Kestenn 14086 Adkas war-du [[Carthago delenda est]] 2192302 wikitext text/x-wiki #ADKAS [[Carthago delenda est]] qxokobamwn3mlu9lsl98rm9yi8hswj6 0 180372 2192303 2026-06-02T20:36:11Z Kestenn 14086 Adkas war-du [[Carthago delenda est]] 2192303 wikitext text/x-wiki #ADKAS [[Carthago delenda est]] qxokobamwn3mlu9lsl98rm9yi8hswj6 0 180373 2192308 2026-06-02T21:05:29Z Kestenn 14086 Pajenn krouet gant : "{| class="infobox" |- {{Infobox/Titl|.340 Weatherby Magnum|b0c4de|talbenn defaut|000}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:340 Weatherby with 308 and 9mm.jpg|frameless|326x326px]] <br /><br />A gleiz da zehou, kartouchennoù [[.308 Winchester]], '''.340 Weatherby Magnum''' ha [[9 mm Parabellum]]. |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Doare |- ! scope="row" |Doare korf..." 2192308 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" |- {{Infobox/Titl|.340 Weatherby Magnum|b0c4de|talbenn defaut|000}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:340 Weatherby with 308 and 9mm.jpg|frameless|326x326px]] <br /><br />A gleiz da zehou, kartouchennoù [[.308 Winchester]], '''.340 Weatherby Magnum''' ha [[9 mm Parabellum]]. |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Doare |- ! scope="row" |Doare korf an douilhez |boutailh, kreuzenn, gouriz |- ! scope="row" |Doare skeiñ |e-kreiz |- ! scope="row" |Bro orin |{{Stadoù-Unanet Amerika}} |- ! scope="row" |Krouer |[[Roy Weatherby]] |- ! scope="row" |Produer orin |[[Weatherby]] |- ! scope="row" |Mare produiñ |Abaoe 1962 |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Muzulioù |- ! scope="row" |Ø bannadell |8,6 mm |- ! scope="row" |Ø kolier |9,3 mm |- ! scope="row" |Ø skoaz |12,6 mm |- ! scope="row" |Ø korf an douilhez |13 mm |- ! scope="row" |Ø strad |13,5 mm |- ! scope="row" |Tevder ar strad |1,2 mm |- ! scope="row" |Hirder an douilhez |72 mm |- ! scope="row" |Hirder ar gartouchenn |91 mm |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Perzhioù all |- ! scope="row" |Pouez ar vannadell |13 - 16 g |- ! scope="row" |Tizh ar boled V₀ |903 - 982 m/s |- ! scope="row" |Energiezh ar vannadell |{{formatnum:6246}} - {{formatnum:6607}} J |- ! scope="row" |[[Emors (munisionoù)#Mentoù|Emors]] |LRM |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#B0C4DE; color:#000000" |Lezenn |- ! scope="row" width="50%" |Rummad e Bro-C'hall |C |} An '''.340 Weatherby Magnum''' zo ur [[Kartouchenn (arm-tan)|gartouchenn]] evit an [[Arm-skoaz|armoù-skoaz]] bet produet gant an embregerezh stadunanat [[Weatherby]] adalek 1962. Diazezet eo war ar munision [[.300 H&H Magnum]]. Savet e oa bet evit keveziñ ouzh an [[.338 Winchester Magnum]] en ur ginnig un [[Douilhez (elfenn munision)|douilhez]] vrasoc'h hag ur gargad [[Poultr divoged|poultr]] uheloc'h neuze<ref>{{Fr}} MALFATTI René, ''Manuel de Rechargement'' ''N°6'', Crépin-Leblond, 2004, ISBN 2-7030-0235-1, p. 167</ref>. Ur gartouchenn c'halloudus eo. Implijet e vez evit chaseal bronneged bras a-bell<ref>{{fr}} ''[https://www.chassons.com/modele/weatherby-340-weatherby-magnum-hornady-interlock-demi-blindee-pointue/ Weatherby .340 Weatherby Magnum Hornady InterLock demi-blindée pointue]'', Chassons.com (lennet d'an 02/06/2026)</ref>. == Liammoù diavaez == * {{Fr}} [https://bobp.cip-bobp.org/uploads/tdcc/tab-iii/tabiiical-fr-page24.pdf Taolenn ar munision] war lec'hienn ar [[Commission internationale permanente pour l'épreuve des armes à feu portatives|CIP]] == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} {{DEFAULTSORT:340 Weatherby Magnum}} [[Rummad:Kalibroù armoù-tan]] [[Rummad:Munisionoù-chase]] [[Rummad:Munisionoù SUA]] l58ish5sa0fwl4mpk35lcdmtq0r7oqg 1 180374 2192346 2026-06-03T11:31:02Z Kestenn 14086 /* Ya d'ar brezhoneg */ rann nevez 2192346 wikitext text/x-wiki == Ya d'ar brezhoneg == Demat @[[Implijer:Flo Goni|Flo Goni]], ne seblant ket poellek e-keñver kronologiezh ar cheñchamant ho peus degaset e-keñver ar garta Ya d'ar brezhoneg. A galon, [[Implijer:Kestenn|Kestenn]] ([[Kaozeadenn Implijer:Kestenn|kaozeal]]) 3 Mezheven 2026 da 11:31 (UTC) 6fimstaphkysewmyz3jbhhwpruravs6