Wikipedia brwiki https://br.wikipedia.org/wiki/Degemer MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Media Dibar Kaozeal Implijer Kaozeadenn Implijer Wikipedia Kaozeadenn Wikipedia Restr Kaozeadenn Restr MediaWiki Kaozeadenn MediaWiki Patrom Kaozeadenn Patrom Skoazell Kaozeadenn Skoazell Rummad Kaozeadenn Rummad TimedText TimedText talk Modulenn Kaozeadenn modulenn Event Event talk 0 17342 2195982 1983578 2026-07-29T16:56:33Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2195982 wikitext text/x-wiki [[Skeudenn:Zhang Ziyi the Jury President at Opening Ceremony of the Tokyo International Film Festival 2019 (49014174352).jpg|thumb|'''Zhang Ziyi''', luc'hskeudennet<br>e [[Tokyo]] e miz Here [[2019]].]] '''Zhang Ziyi''' (章子怡 ; pinyin : Zhāng Zǐyí) (ganet d'an [[9 C'hwevrer|9 a viz C'hwevrer]] [[1979]] e [[Beijing]], [[Sina]]), a zo un aktourez [[sinaat]]. == Gwelet ivez == * [[Sinema Sina]] == Liammoù diavaez == * [https://web.archive.org/web/20060819045618/http://csc.ziyi.org/ Zhang Ziyi CSC] * [http://www.helloziyi.us/ HelloZiyi.us - Zhang Ziyi] * [http://www.imdb.com/name/nm0955471/ Zhang Ziyi war IMDb] {{DEFAULTSORT:Zhang Ziyi}} [[Rummad:Aktourezed Sina]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1979]] dlbl5h973pnjl91c1rf4emhicnrrem1 0 18084 2195995 2175664 2026-07-30T01:27:35Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2195995 wikitext text/x-wiki {{LabourAChom}} {{Kêr Turkia |anv=Ankara |Skeudenn=[[Restr:Ankara Collage 2026.png|250px]] |Proviñs=[[Ankara (proviñs)|Ankara]] |Rannvro= [[Kreiz Anatolia (Rannvro)|Kreiz Anatolia]] |Kod post=06XXX |Maer= Mansur Yavaş (2019) (CHP) |Vali (prefed)= Kemal Önal (2004) |hed=39°55' Norzh |led=32°51' Reter |uk= |gorread= |gorreadkm²= |poblañs= |deiziad-poblañs= |stankter= |Lec'hienn internet ar gêr=[http://www.ankara.bel.tr Ti-kêr Ankara] |Kartenn=[[Restr:Ankara Turkey Provinces locator.gif|300px]] |Displegadenn= |}} '''Ankara''', (bet anvet ''Angora'' hag ''Ankiros'' en [[Henamzer]]), e [[Anatolia]] kreiz, a zo [[kêr-benn]] [[Turkia|Durkia]] hag eil kêr vrasañ ar vro goude [[Istanbul]]. Emañ [[prefeti]] [[Ankara (proviñs)|proviñs Ankara]] enni ivez. Ankaraiz a vez graet eus hec'h annezidi. P'emañ Ankara e uhelded 938 metr<ref>[https://web.archive.org/web/20210711095906/http://www.fallingrain.com/world/TU/68/Ankara.html Ankara, Turkey: Latitude, Longitude and Altitude]</ref> eo kevandirel an hin gant ur goañv yen-tre ha kalz a erc'h o kouezhañ hag un hañv tomm ha sec'h. Ul linenn [[metro]] hag ul linenn [[metro bihan]] (an "Ankaray") a zo bet staliet. Kavet e vez enni traoù modern ha traoù kozh ([[aspadenn]]où [[Henroma|roman]] hag ur [[kreñvlec'h|c'hreñvlec'h]] [[impalaeriezh roman ar Reter|bizantiat]]). Poblañs ([[2005]]) : 5&nbsp;153&nbsp;000. == Istor == Kêr-benn Durkia eo deuet da vezañ ar gêr d'ar [[1añ Gouere|1{{añ}} a viz Gouere]] [[1923]] e-lec'h [[Istanbul]] a oa bet hini an [[impalaeriezh otoman]], nebeut amzer a-raok ma voe embannet Republik Turkia gant [[Mustafa Kemal|Mustafa Kemal Atatürk]]. Eus anv kozh ar gêr e teu an termen ''[[angora]]''. == Savadurioù == [[Mirdi sevenadurioù Anatolia]] === Liammoù diavaez === * tr [http://www.ankara.bel.tr Lec'hienn ofisiel Ti-kêr Ankara] ([[turkeg]]) * fr [http://www.planet-turquie-guide.com/ankara.htm Ditouroù diwar-benn Ankara] ([[galleg]]) * tr [https://web.archive.org/web/20190610165035/http://www.hosdns.net/ Ankara] ([[turkeg]]) == Notennoù ha daveennoù == <references/> [[Rummad:Kêrioù-penn Azia]] [[Rummad:Megapolenn]] [[Rummad:Kêrioù Turkia]] osukonsu8vx7ztuwrkujcqxxo2wp07q 0 20946 2195974 2195674 2026-07-29T13:07:24Z GeniusElephant678 90688 2195974 wikitext text/x-wiki {{Infobox Departamant gall | anv = Garona-Uhel | anvYezh = Nauta Garona | Yezh = okitanek | anvOfisiel = Haute-Garonne | skeudenn = Haute-Garonne-Position.svg | alc'hwez = | ardamezioù = Blason département fr Haute-Garonne.svg | logo = Flag of the Department of Haute-Garonne.svg | bro = {{Okitania}} | rannvro = [[Okitania (rannvro)|Okitania]] | prefeti = [[Toloza]] | isprefetioù = [[Sent Gaudenç]]<br />[[Murèth]] | prezidant = Georges Méric | prefed = Étienne Guyot | ebbsa = 31 | kod2 = FR-31 | kod3 = FR623 | anvAnnezidi = | hedred = 01/08/E | ledred = 43/26/N | gorread = 6309 | arondisamant = 3 | pastell-vro = 10 | kanton = 27 | etrekumuniezh = 17 | kumun = 587 }} '''Garona-Uhelañ''' (en [[okitaneg]]: ''Nauta Garona''; [[galleg]] hag ent-ofisiel: ''Haute-Garonne'') a zo un [[departamant gall|departamant]], dezhañ an niverenn 31, er [[rannvroioù Bro-C'hall|rannvro]] [[Okitania (rannvro)|Okitania]]. [[Toloza]] eo ar pennlec'h anezhañ. Deuet eo e anv eus hini ar stêr [[Garona]] a dremen drezañ, hervez ar c'hiz c'hall diazezet e 1790. En [[Okitania]] emañ, savet diwar tammoù eus [[Gwaskogn]] er c'hornaoueg hag er su, hag eus [[Lengadok]] er [[biz (roud-avel)|biz]], eus tu Toloza. == Arondisamantoù ar Garona-Uhel == * [[Arondisamant Murèth|Murèth]] * [[Arondisamant Toloza|Toloza]] * [[Arondisamant Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] [[Restr:Haute-Garonne.jpg|thumb|left|Kartenn an departamant]] {{clr|left}} ==Liammoù diavaez== {{Commons|Category:Haute-Garonne}} == Daveoù ha notennoù == <references/> {{Departamantoù Frañs}} [[Rummad:Departamantoù gall]] [[Rummad:Departamantoù Okitania]] [[Rummad:Haute-Garonne]] b9l0k77b4c31beee6z34lh8mja2nfn2 2195977 2195974 2026-07-29T13:19:47Z Huñvreüs 54570 Kemmoù [[Special:Contributions/GeniusElephant678|GeniusElephant678]] ([[User_talk:GeniusElephant678|Kaozeal]]) distaolet; adlakaet da stumm diwezhañ [[User:Huñvreüs|Huñvreüs]] 2011343 wikitext text/x-wiki {{Infobox Departamant gall | anv = Garona-Uhel | anvYezh = Nauta Garona | Yezh = okitanek | anvOfisiel = Haute-Garonne | skeudenn = Haute-Garonne-Position.svg | alc'hwez = | ardamezioù = Blason département fr Haute-Garonne.svg | logo = | bro = {{Okitania}} | rannvro = [[Okitania (rannvro)|Okitania]] | prefeti = [[Toloza]] | isprefetioù = [[Sent Gaudenç]]<br />[[Murèth]] | prezidant = Georges Méric | prefed = Étienne Guyot | ebbsa = 31 | kod2 = FR-31 | kod3 = FR623 | anvAnnezidi = | hedred = 01/08/E | ledred = 43/26/N | gorread = 6309 | arondisamant = 3 | pastell-vro = 10 | kanton = 27 | etrekumuniezh = 17 | kumun = 587 }} '''Garona-Uhelañ''' (en [[okitaneg]]: ''Nauta Garona''; [[galleg]] hag ent-ofisiel: ''Haute-Garonne'') a zo un [[departamant gall|departamant]], dezhañ an niverenn 31, er [[rannvroioù Bro-C'hall|rannvro]] [[Okitania (rannvro)|Okitania]]. [[Toloza]] eo ar pennlec'h anezhañ. Deuet eo e anv eus hini ar stêr [[Garona]] a dremen drezañ, hervez ar c'hiz c'hall diazezet e 1790. En [[Okitania]] emañ, savet diwar tammoù eus [[Gwaskogn]] er c'hornaoueg hag er su, hag eus [[Lengadok]] er [[biz (roud-avel)|biz]], eus tu Toloza. == Arondisamantoù ar Garona-Uhel == * [[Arondisamant Murèth|Murèth]] * [[Arondisamant Toloza|Toloza]] * [[Arondisamant Sent Gaudenç|Sent Gaudenç]] [[Restr:Haute-Garonne.jpg|thumb|left|Kartenn an departamant]] {{clr|left}} ==Liammoù diavaez== {{Commons|Category:Haute-Garonne}} == Daveoù ha notennoù == <references/> {{Departamantoù Frañs}} [[Rummad:Departamantoù gall]] [[Rummad:Departamantoù Okitania]] [[Rummad:Haute-Garonne]] l99nvtzvorgtdpt637e23rbg1uxi7tj 0 22021 2195972 2183357 2026-07-29T13:04:18Z GeniusElephant678 90688 /* */ 2195972 wikitext text/x-wiki {{Infobox Departamant gall | anv = Erau | anvYezh = Erau | Yezh = okitanek | anvOfisiel = Hérault | skeudenn = Hérault-Position.svg | alc'hwez = | ardamezioù = Blason département fr Hérault.svg | logo = Flag of Hérault Department.svg | bro = {{Okitania}} | rannvro = [[Okitania (rannvro)|Okitania]] | prefeti = [[Montpelhièr]] | isprefetioù = [[Besièrs]]<br />[[Lodeva]] | prezidant = Kléber Mesquida ([[Strollad Sokialour Gall|PS]]) | prefed = Jacques Witkowski | ebbsa = 34 | kod2 = FR-34 | kod3 = FR813 | anvAnnezidi = | hedred = 03/15/E | ledred = 43/38/N | gorread = 6224 | arondisamant = 3 | pastell-vro = 9 | kanton = 25 | etrekumuniezh = 16 | kumun = 342 }} '''Hérault''' (e [[galleg]], hag ent-ofisiel, distaget [eʁo]), '''Erau''' (distaget {{IPA|[eˈɾaw]}}) hag a-wechoù ''Eraur'' (en [[okitaneg]]), zo anv un [[departamant gall|departamant]], e [[rannvroioù Bro-C'hall|rannvro]] [[Okitania (rannvro)|Okitania]], e kreisteiz [[Bro-C'hall]], anvet diwar ar stêr [[Hérault (stêr)|Hérault]] (''Erau'' e yezh ar vro). An niverenn 34 a zo roet dezhañ. [[Montpellier]] eo ar pennlec'h anezhañ. == Arondisamantoù an Erau == * [[Arondisamant Besièrs|Besièrs]] * [[Arondisamant Lodeva|Lodeva]] * [[Arondisamant Montpelhièr|Montpelhièr]] ==Liammoù diavaez== {{Commons|Hérault}} * [https://web.archive.org/web/20100208221646/http://mag.herault.fr/ Lec'hienn Kuzul departamant an Erau] * [https://web.archive.org/web/20010224212147/http://www.herault.pref.gouv.fr/ Lec'hienn ar stad c'hall en Erau] * [http://www.herault-tourisme.com/ Lec'hienn an touristerezh] == Daveoù ha notennoù == <references/> {{Departamantoù Frañs}} [[Rummad:Departamantoù gall]] [[Rummad:Departamantoù Okitania]] [[Rummad:Hérault]] th8v11ldwjscfyfszf6l6rtgtg4x8vr 2195975 2195972 2026-07-29T13:19:32Z Huñvreüs 54570 Kemmoù [[Special:Contributions/GeniusElephant678|GeniusElephant678]] ([[User_talk:GeniusElephant678|Kaozeal]]) distaolet; adlakaet da stumm diwezhañ [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2183357 wikitext text/x-wiki {{Infobox Departamant gall | anv = Erau | anvYezh = Erau | Yezh = okitanek | anvOfisiel = Hérault | skeudenn = Hérault-Position.svg | alc'hwez = | ardamezioù = Blason département fr Hérault.svg | logo = | bro = {{Okitania}} | rannvro = [[Okitania (rannvro)|Okitania]] | prefeti = [[Montpelhièr]] | isprefetioù = [[Besièrs]]<br />[[Lodeva]] | prezidant = Kléber Mesquida ([[Strollad Sokialour Gall|PS]]) | prefed = Jacques Witkowski | ebbsa = 34 | kod2 = FR-34 | kod3 = FR813 | anvAnnezidi = | hedred = 03/15/E | ledred = 43/38/N | gorread = 6224 | arondisamant = 3 | pastell-vro = 9 | kanton = 25 | etrekumuniezh = 16 | kumun = 342 }} '''Hérault''' (e [[galleg]], hag ent-ofisiel, distaget [eʁo]), '''Erau''' (distaget {{IPA|[eˈɾaw]}}) hag a-wechoù ''Eraur'' (en [[okitaneg]]), zo anv un [[departamant gall|departamant]], e [[rannvroioù Bro-C'hall|rannvro]] [[Okitania (rannvro)|Okitania]], e kreisteiz [[Bro-C'hall]], anvet diwar ar stêr [[Hérault (stêr)|Hérault]] (''Erau'' e yezh ar vro). An niverenn 34 a zo roet dezhañ. [[Montpellier]] eo ar pennlec'h anezhañ. == Arondisamantoù an Erau == * [[Arondisamant Besièrs|Besièrs]] * [[Arondisamant Lodeva|Lodeva]] * [[Arondisamant Montpelhièr|Montpelhièr]] ==Liammoù diavaez== {{Commons|Hérault}} * [https://web.archive.org/web/20100208221646/http://mag.herault.fr/ Lec'hienn Kuzul departamant an Erau] * [https://web.archive.org/web/20010224212147/http://www.herault.pref.gouv.fr/ Lec'hienn ar stad c'hall en Erau] * [http://www.herault-tourisme.com/ Lec'hienn an touristerezh] == Daveoù ha notennoù == <references/> {{Departamantoù Frañs}} [[Rummad:Departamantoù gall]] [[Rummad:Departamantoù Okitania]] [[Rummad:Hérault]] sljzvbx2ie7xjvhxfzxebarqgn3sp46 0 28334 2195987 2154918 2026-07-29T17:53:07Z Dishual 612 v/k 2195987 wikitext text/x-wiki {{Danvez pennad}} {{databox}} [[Restr:Martin-Luther-King-1964-leaning-on-a-lectern.jpg|thumb|upright 1.4|]] Martin Luther King, Jr., ([[15 a viz Genver]] [[1929]] – [[4 a viz Ebrel]] [[1968]]) a oa unan eus pennoù pennañ an [[emsav evit ar gwirioù keodedour amerikan]], un emsaver, ur beleg [[Badezouriezh|badezour]], hag unan eus ar brasañ prezegerien eus ar [[Stadoù-Unanet]]. E [[1964]], Marzhin Luther King a zeuas da vezañ an den yaouankañ bet gounezet gantañ Priz Nobel ar Peoc'h (evit e labour evit ar peoc'h, o stourm evit an difeulster ha kevatalder an doareoù-ober gant an holl "ouennoù"). D'ar 4 a viz Ebrel [[1968]] e oa drouklazhet King e [[Memphis (Tennessee)|Memphis]], en [[Tennessee]]. Aozet ha renet en deus kerzhadegoù evit ar gwir da vouezhiañ, a-enep an [[diforc'hidigezh]], labour ar minorelezhioù, hag evit gwirioù keodedour diazez all evit morianed ar Stadoù-Unanet ([[Afroamerikaned|afrikaned-hag-amerikaned]]). Lakaet eo bet ar pep brasañ eus ar gwirioù-se e lezenn ar Stadoù-Unanet er « Civil Rights Act » pe er « Voting Rights Act » war intrudu [[Lyndon B. Johnson]]. E [[1977]] e voe roet dezhañ medalenn prezidantel ar frankiz gant ar prezidant [[Jimmy Carter]]. E [[1986]] e teuas Devezh Martin Luther King da vezañ un devezh vak er [[Stadoù-Unanet]]. E [[2004]] e resevas medalenn aour kendalc'h ar Stadoù-Unanet. Alies e c'houlenne King gant pep hini soñjal en e giriegezh hiniennel e savadur ar peoc'h er bed. E gomzoù anavezet ar muiañ marteze eo ar re a zistagas en ur brezegenn : "''I have a dream''" ("Un hunvre am eus graet"), war diri lec'h-koun Lincoln e Washington, D.C. e [[1963]]. == Buhezskrid == === Yaouankiz === '''Martin Luther King, Jr.''' a zo mab ar pastor Baptiste Martin Luther King Sr. hag Alberta Williams King. Ur c'hoar henañ en deus, Christine King Ferris hag ur breur yaouankañ, Albert Daniel Williams King. E skiant-prenet war an disparti etre ar re zu hag ar re wenn a grog da 6 vloaz, pa lavar 2 eus e vignoned gwenn n'int ket aotreet da c'hoari gantañ ken. E vamm a zispleg dezhañ eo peogwir int e skolioù evit ar re wenn bremañ, met lavaret a ra dezhañ eo ken talvoudus eget forzh peseurt den, memes un de gwenn. Da 15 vloaz ez eas d'ar [[Morehouse College]], ur skol-veur miret evit ar re zu, goude bezañ lammet div vloavezh el lise hep bezañ paket e sertifikad en un doare ofisiel. Er skolaj e tapas daou vloaz lañs. C'hoant dezhañ bezañ den a justis, e tibabas bezañ pastor a-benn ar fin. Ober a reas e studioù e Crozer, Pennsylvania. Dont a ra maez eus ar skol-veur gant ur [[Bachelor of Arts and Sociology]] d'an 20 a viz even 1948 ha mont a ra d'ober ar [[Crozer Theological Seminary]] evit tremen ur [[Bachelor of Divinity]] e [[Chester]] (Pennsylvania) - ar pezh a zo un aotregezh e doueoniezh - a resev d'an 12 a viz Mae 1951. Resevout a ra un [[Doctor of Philosophy]] e skol-veur [[Boston]] d'an 18 a viz even 1955. Bez' e voe unan eus ar Re Zu kentañ d'en ober. Lenn a rae levrioù [[Gandhi]] ha heuliañ kentelioù prezegenniñ. Dimeziñ a ra d'an 18 a viz even 1953 gant Coretta Scott hag a gemero e anv evit dont da vezañ [[Coretta Scott King]]. 4 bugel o deus : Yolanda, ganet e 1955, Martin Luther King III, ganet e 1957, Daxter Scott, ganet e 1961, ha Bernice e 1963.Coretta a voe a-du bepred gant e emsav evit ar Gwirioù Keodedel. E miz Mae 1954 e voe anvet da bastor en iliz Dexter e Montgomery, en Alabama, just pa grogas ur seurt reveulzi e-keñver droedoù an Afro-Amerikaned : d' ar 17/05/54 e embann lezvarn veur ar Stadoù-Unanet eo a-enep ar [[bonreizh|vonreizh]] an [[apartheid]], pe an dispartiañ, er skolioù publik. === Ar stourm === Ma oa lakaet un arsav d' ar [[sklavelezh]] gant [[Lincoln]], n' o doa ket an Dud Du ar memes gwirioù hag Re Wenn e lodenn vrasañ stadoù ar c'hreisteiz abalamour da lezennoù tort : kevatalded met pep hini en e gorn, ar gwir votiñ met goude bezañ chomet e-pad pell er memes lec'h, gant arc'hant a-walc'h hag en ur c'houzout lenn pe c'hoazh gant ma vote an "tad-kozh a-raok 1860 ! Neuze e oa ar Re Wenn dirak hag ar Re Zu a-drek er busoù. Skolioù, salioù-gortoz ha privezioù a oa evit ar Re Wenn ha skolioù, salioù-gortoz ha privezioù evit ar Re Zu ha c'hoazh ne oa ket dioute e pep lec'h. Ne oa nemet un nebeud diskennidi sklaved o doa ar gwir da votiñ (1% nemetken e [[Selma]] en [[Alabama]], da skouer). Hag evel-just ne oant ket gopret evel [[White Anglo-Saxon Protestant|WASP]]ed (White Anglo-Saxon Protestant). Abaoe un nebeud bloavezhioù e oa kroget an [[NAACP]] (National Association for the Advancement of the Colored People = Kevredigezh Vroadel evit Mad an Dud a Liv) da stourm a-enep d'an apartheid, da lâret eo klask bezañ toullbac'het a-benn bezañ barnet ha betek bezañ el Lezvarn Veur. Evel-se e oa bet diskleriet enep lezenn an dispartiañ er busoù a stad da stad e 1946. Chom a rae ar busoù lec'hel. Kregiñ a reas an afer da vat e 1954 gant [[Rosa Parks]], emsaverez an N.A.A.C.P., kemenerez 40 vloaz, a nac'has leuskel he flas d'ur paotr gwenn. Toullbac'het e voe hag en em sevel a reas ar boblañs du diouzhtu gant « boycottiñ » ar busoù. Krouet e voe an [[M.I.A.]] (Montgomery Improvement Association = Kevredigezh evit Gwellaat Montgomery) ouzhpenn a-benn kevreiñ an oberoù ha lakaet Martin Luther King en he fenn. "M' emañ ar gaou ganeomp, emañ gant Doue Holl C'halloudek neuze ! "M' emañ ar gaou ganeomp, n'eo ar justis nemet ur gaou eta", emezañ. 381 devezh e padas ar boycott ! Kenweturiañ, implijout beloioù, karrigelloù hag ezen ha dastum boteier gant skoazell ilizoù du ar vro a-bezh a voe graet. Freuz-stal pe dost a reas an embregerezh busoù. Martin Luther King a voe toullbac'het e-pad pemzektez. Deuet e oa da vezañ brudet avat. Ar c'hK.K.K. ([[Ku Klux Klan]]) hag ar White Citizens' Council a grogas da sodiñ da vat ivez : taget e voe ti M.L.K. (Martin Luther King) ha re all gant bizhier dinamit, ilizoù zoken... [[George Wallace]], gouarnour [[Alabama]] a embannas neuze : "An dispartiañ hirie, an dispartiañ warc'hoazh, an dispartiañ da viken !" [[Restr:Martin Luther King Jr NYWTS.jpg|left|400px|thumbnail|Martin Luther King]] === Aozañ ar stourm === Dont a rae da vezañ splann e oa ret kaout mennozhioù all c'hoazh a-benn gounit ar gwir da votiñ : un toullad [[sit-in]]s (azezadegoù) doare [[Gandhi]] a voe aozet un tamm e pep lec'h. E [[Greensboro]] e [[Carolina an Norzh]] eo e voe roet al lañs d’al luskad-se : 4 faotr yaouank du a gemer pep a blas en ur bar evit Tud Wenn, hini [[Woolworth]] ha 2 devezh war-lerc'h e oa 85 den du er c'hafeteria. Eus hanternoz ar vro e teue ar [[freedom-rides]] (pourmenadennoù “ar frankiz” e gwetur) da lâret eo tud yaouank gwenn ha du mesk ha mesk, entanet hag an avel en o blev, "on the road" ha "rock 'n roll", o vont da lâret o fegement da dud taer ar C'hreisteiz. An hini kentañ a voe hini [[Washington]]] / [[Orleañs-Nevez]] (14/05/61). Kalz a freuz hag a reuz a voe da heul ar veaj-se. Martin Luther King a voe anvet da bastor en [[Ebenezer]] e [[Georgia]] e 1960, e-lec'h ma oa bet e dad ivez gwechall, a ginnigas dezhe chom hep tremen dre an [[Alabama]]. En aner. Un toullad tud a voe gloazet gant tagadennoù sodien wenn ar c'hK.K.K. pe ar [[W.C.C.]] (White Citizens' Council) en ur dreuziñ... Alabama. === Eskemmoù gant Prezidanted S.U.A. === Kejet en doa M.L.K. gant [[Eisenhower]] e miz Even 1958 goude bezañ bet addigoret skolioù publik 'zo, bugale mesket enne, gant skoazell al lu memes tra. Met Eisenhower ne oa ket paotr ar cheñchamant. Dont a reas gant [[John Fitzgerald Kennedy]] e 1960 hag gant e vreur Robert, [[maodiern]] ar justis, youl gante ar wech-mañ da reiñ gwirioù keodedel d' ar Re Zu evel ma vez dleet ha, dreist-holl ar galloud d' en ober. An "[[attorney general]]", da lâret eo, avokad meur ar gouarnamant a zisplege : "Me a soñj din eo mat mont a-enep an dispartiañ er skolioù publik. Al lezenn eo. Re all a soñj dezhe eo un dibab fall. N' eo ket strikt. Al lezenn eo." E-kerzh an hañv 1961 e c'houlennas paouez gant an apartheid en holl diez-gar-boutin ar vro ha lakaat ar polis broadel da wareziñ busoù ar "riders". Ha, burzhud ar bloavezhioù 60, e krog holl dud ar Stadoù-Unanet gant skoazell ar skinwel da gompren pegen taer e c'hall bezañ Tud Wenn ar Su e-keñver ar Re Zu. Kompren a ra M.L.K. buan a-walc'h eo ret dibab ur pal resis a-benn bezañ efedus. Galvet e oa bet gant [[Birmingham]]iz, en Alabama c'hoazh, e-kerzh an nevez-amzer 1963 gant [[Fred Shuttleworth]], pastor eno, emsaver ar Gwirioù Keodedel ha chomet bev daoust dezhañ bezañ taget gant tud ar c'hK.K.K. Asambles e voe peurlipet ar raktres C, evel Confrontation, ar pezh a dalv lakaat war wel pegen taer ha brein eo ar polis lec'hel ha dreist-holl an hini a zo en e benn, "Bull" O Connor. Ha gwelet eo bet, hag er bed a-bezh war ar skramm bihan, tud o vanifestiñ dantet gant chas, skoet ha gloazet gant lañsoù-dour. 3000 den a voe toullbac'het neuze, M.L.K. en o zouez. Brudet eo al lizher en deus skrivet eno : " E-pad bloavezhioù 'm eus klevet ar ger "gortozit", ur ger a dalv biken siwazh. [...] Abaoe 340 bloaz omp o c'hortoz... Ur c'houlz a zeu ma vez echu gant ar basianted hag an dud n' hallont ket bevañ en islonk an dispi ken." D' ar 15/09/63 e voe lazhet 4 c'hrennardez gant ar c'hK.K.K. ha 2 yaouank all gant ar polis e-kerzh ar vanifestadeg a deuas da heul. === I have a dream === D 'an 28/08/63 eo 250 000 den a deuas da [[Washington]] da gejañ gant kerzhadeg ar Gwirioù Keodedel, dirak al [[Lincoln Monument]]. Ar wech-mañ eo "I have a dream", prezegenn vrudetañ M.L.K. a voe klevet. Sed aze un tamm : "Un hunvre am eus graet e vo un deiz du-hont en Alabama e ouennelourien vis-fall hag e c'houarnour leun e vuzelloù a c'herioù evel hanteriñ ha nullañ, un deiz du-hont en Alabama e c'hallo ar baotred du bihan hag ar merc'hed du bihan liammañ o daouarn gant re ar baotred wenn bihan hag ar merc'hed gwenn bihan, evel breudeur ha c'hoarezed." Goulenn a ra an deiz-se ouzhpenn paouez gant an dispartiañ hervez liv ar c’hroc'hen ha doujañ ouzh ar justis, paouez ivez gant ar [[ghetto]]ioù dispi ha stourm a-enep ar baourentez. Na vir ket ouzh ar ghettoioù da darzhañ war lerc'h, nag ar ouennelourien da zistruj ilizoù ha da zeviñ kroazioù, re ar Re Zu. [[Media:I Have A Dream sample.ogg|Prezegenn Washington]] === Prizioù === Embannet eo Den ar Bloaz 1963 gant ar gelaouenn "Time" koulskoude ha roet [[Priz Nobel ar Peoc'h]] dezhañ e 1964. D' an deiz-se e lâr : "Ar broadoù pinvidik-mor a rank ober eus o seizh gwellañ a-benn stankañ an toull-don a zo etre un nebeud tud re binvidik hag ar muiañ niver ar re baour". === An Trec'h hag an drouklazh === Lezenn ar Gwirioù Keodedel a voe votet e 1964. N' eo ket achu avat : ret e oa manifestiñ a-benn gallout bezañ enskrivet evit votiñ. E lec'hioù 'zo ne vez digor d' ar Re Zu nemet e-pad ur eurvezh ar sizhun ha pa vez an holl o labourat ha divinit 'ta, en Alabama da skouer. 3 c'herzhadeg a zo aozet e Selma. A-benn ar fin eo sinet lezenn ar gwirioù votiñ gant [[Lyndon B. Johnson|Johnson]] e miz Gouere 1965. Etre 1967 ha 1968 e teu prezegennoù M.L.K. da vezañ muioc'h-mui a-gleiz : lakaat a ra war wel mestaolioù ha reuz ha freuz ar [[kapitalouriezh|gapitalouriezh]], kinnig a ra mont war zu ur [[sokialouriezh]] demokratel, mont a ra da vat a-enep ar brezel er [[Viet-Nam]] zoken. "Ar gendruez wir a zo muioc'h evit reiñ an aluzen d' ur c'hlasker-bara. Reiñ a ra da soñjal he deus ezhomm ur gevredigezh a brodu klaskerien-vara ur wir adframmadur". Klask a ra aozañ ur "Poor People Campaign", Kerzhadeg ar Re Baour, just a-raok bezañ drouglazhet d' ar 4 a viz Ebrel 1968. N' omp ket sur hirie an deiz c'hoazh eus kiriegezh an hini a zo bet harzhet ha toullbac'het e-pad bloavezhioù, rik evel en afer [[Kennedy]], drouglazhet e 1964 hag en hini [[Malcolm X]], drouglazhet e 1965. == Notennoù == {{Daveoù |bannoù=2}} == Daveoù == * [[Ralph Abernathy|Abernathy, Ralph]]. ''And the Walls Came Tumbling Down: An Autobiography.'' New York: Harper & Row, 1989. ISBN 0-06-016192-2 * Beito, David and Beito, Linda Royster. ''T.R.M. Howard: Pragmatism over Strict Integrationist Ideology in the Mississippi Delta, 1942–1954'' in Glenn Feldman, ed., ''Before Brown: Civil Rights and White Backlash in the Modern South.'' Tuscaloosa: University of Alabama Press, 2004, 68–95. ISBN 0-8173-5134-5. * Branch, Taylor. ''At Canaan's Edge: America In the King Years, 1965–1968.'' New York: Simon & Schuster, 2006. ISBN 0-684-85712-X * Carl Edwin Lindgren (Spring, 1992). ''Tour Resurrects Shantytown Art''. Southern Exposure, Vol. XX, No. 1, 7. Titouroù diwar Resurrection City ha Martin Luther King. * ''Parting the Waters : America in the King Years, 1954–1963.'' New York: Simon & Schuster, 1988. ISBN 0-671-46097-8 * ''Pillar of Fire : America in the King Years, 1963–1965.'': Simon & Schuster, 1998. ISBN 0-684-80819-6 * Chernus, Ira. ''American Nonviolence: The History of an Idea'', chapter 11. ISBN 1-57075-547-7 * Garrow, David J. ''The FBI and Martin Luther King, Jr.'' New York: Penguin Books, 1981. ISBN 0-14-006486-9 * Jackson, Thomas F., ''From Civil Rights to Human Rights: Martin Luther King, Jr., and the Struggle for Economic Justice.'' Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2006. ISBN 978-0-8122-3969-0. * Kirk, John A., ''Martin Luther King, Jr.'' London: Pearson Longman, 2005. ISBN 0-582-41431-8 * Ayton, Mel, ''A Racial Crime: James Earl Ray And The Murder Of Martin Luther King Jr.'' Archebooks Publishing, 2005. ISBN 1-59507-075-3 * Verhagen, Katherine. "Maritime King: African-American Rhetoric's Influence upon Africville." Wadabagei 11 (2005): 34-45. == Liammoù diavaez == * [https://web.archive.org/web/20090217153843/http://www.africanaonline.com/civil_rights.htm Al liamm-mañ diwar istor ar Re Zu a ro ur buhezskrid eus M. Luther Kig ha liammoù all etrezek pennadoù a denn dezhañ.] * [https://web.archive.org/web/20060110072033/http://www.time.com/time/photoessays/2006/martin_luther_king/ Polredoù eus buhez hag eus devezhioù diwezhañ Martin Luther King Jr.] war Time.com (ur rann eus ''Time Magazine'') * [https://web.archive.org/web/20101030010732/http://www.stanford.edu/group/King/ The Martin Luther King, Jr. Papers Project] * [http://www.thekingcenter.org/ The King Center] * [http://www.civilrightsmuseum.org/ Mirdi broadel ar gwirioù sivil (National Civil Rights Museum)], er [[Stadoù-Unanet]] * [http://www.mlkonline.net MLK Online] Martin Luther King Jr. prezegennoù, poltredoù, frazennoù, buhezskrid, Videoioù, ha kement zo! * [https://web.archive.org/web/20100425144822/http://www.cceia.org/resources/articles_papers_reports/4960.html Martin Luther King Jr.'s, ''A New Sense of Direction (1968)'' pennad embannet er gelaouenn] [[WorldView]]. * [https://web.archive.org/web/20040810035002/http://foia.fbi.gov/foiaindex/king.htm Fichennaoueg an FBI diwar-benn Martin Luther King Jr.'s] (PDF) * [http://www.usdoj.gov/crt/crim/mlk/part1.htm Rann ar Justis, enklaskoù a-zivout muntr M. L. King] * [https://web.archive.org/web/20080424010649/http://manhattan.about.com/od/famousnewyorkers/a/mlknewyork.htm/ Martin Luther King e New York] * [https://web.archive.org/web/20070402154245/http://www.groupm35.com/fernandez/cdte/ Martin Luther King Jr. Poltredoù] gant Benedict J. Fernandez * [http://seattletimes.nwsource.com/mlk/ ''The Seattle Times'' "Martin Luther King Jr."] * [http://nobelprize.org/peace/laureates/1964/index.html Gounezer priz Nobel ar peoc'h e 1964] * [https://web.archive.org/web/20071210100044/http://usliberals.about.com/od/patriotactcivilrights/a/MLKWords.htm About.com's "Lesser Known Wise and Prophetic Words of Rev. Martin Luther King, Jr."] * [http://www.writespirit.net/inspirational_talks/political/martin_luther_king_talks/ Prezegennoù Martin Luther King] * [https://web.archive.org/web/20071031020719/http://www.sp-usa.org/literature/mlking-flyer.pdf Pamphlet diwar-benn King hag ar sokialouriezh savet gantstrollad sokialour ar Stadoù-Unanet] (PDF) * [http://www.fair.org/index.php?page=2269 "The MLK you don't see on TV" digant FAIR] * [http://www.martin-luther-king-zentrum.de Ar gerizenn Martin Luther King] en alamaneg * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/k#a694 "I have a dream", gant Martin Luther King, Jr.] war ar Raktres Gutenberg * [http://www.ep.tc/mlk/ 1956 Comic Book: "Martin Luther King hag istor Montgomery"] * Kirk, John A. [https://web.archive.org/web/20091224184100/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1009&sug=y buhezskrid berr en ''New Georgia Encyclopedia''] * [http://www.oilempire.us/cointelpro.html Declassified document], Lizher an FBI urging anezhañ d'en em zistrujañ. * Dyson, Michael Eric. [http://www.lipmagazine.org/articles/featdyson_mlk.shtml "No Small Dreams: The Radical Evolution of MLK's Last Years"]. ''[[LiP Magazine|LiP Magazine, Genver 2003]]'' * Wise, Tim. [http://www.lipmagazine.org/articles/featwise_mlk.shtml "Misreading the Dream: The Truth About Martin Luther King Jr. and Affirmative Action"]. ''[[LiP Magazine]]'', January 2003 * [http://www.famousplagiarists.com/theologyandreligion.htm#mlk Summary of plagiarism controversy] * [https://web.archive.org/web/20090104203757/http://register.shelby.tn.us/mlk/ Shelby County Register of Deeds documents on the Assassination Investigation] === Videoioù hag enrolladennoù === * [http://www.mlkonline.net/video.html Martin Luther King Videos] full streaming video speeches on www.MLKOnline.net of "I Have a Dream" and "I've been to the mountaintop" * [http://www.mlkonline.net/sounds.html Martin Luther King Audio] audio recordings of Martin Luther King speeches on www.MLKOnline.net including full "I Have a Dream" speech * [http://www.mlkonline.net/music.html "I Have a Dream" by Common] popular new hiphop song sampling King * [[Internet Archive]]: [http://www.archive.org/movies/movies-details-db.php?collection=open_mind&amp;collectionid=openmind_ep727 The New Negro], King interviewed by [[J. Waites Waring]]. * [https://web.archive.org/web/20050115082000/http://www.historychannel.com/speeches/ra/970828.ram RealAudio recording of the "I Have a Dream" speech] at the History Channel's site * [http://www.youtube.com/watch?v=PAKnMLPus1M "I Have a Dream" speech on youtube] {{Commonscat|Martin Luther King, Jr.}} {{Wikiarroud}} {{DEFAULTSORT:King Jr., Martin Luther}} [[Rummad:Stourmerien du SUA]] [[Rummad:Stourmerien peoc'hgarour]] [[Rummad:Politikourien drouklazhet]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1929]] [[Rummad:Marvioù 1968]] [[Rummad:Priz Nobel ar Peoc'h]] [[Rummad:Afroamerikaned]] h6mnlmwr3dqcqlao02dm73i87ymkqfi 0 45056 2195978 1483011 2026-07-29T13:21:15Z Dishual 612 2195978 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[File:2010 06 13 arne mueseler 0680.jpg|thumb|200px|right|]] Ur gouel eo ar '''gouel-meur''' pe '''festival''', e-lec'h ma vez strollet meur a abadenn sonerezh, kanerezh, c'hoari-pezh hag all... war un devezh pe meur a zevezh. [[Rummad:Diduamant]] [[Rummad:Sevenadur]] 7le2hfi3ls8v5yrwethn5cfybbdf2cs 0 48168 2195973 2033490 2026-07-29T13:05:21Z GeniusElephant678 90688 2195973 wikitext text/x-wiki {{Infobox Departamant gall | anv = Gers | anvYezh = Gers | Yezh = okitanek | anvOfisiel = Gers | skeudenn = Gers-Position.svg | alc'hwez = | ardamezioù = Blason département fr Gers.svg | logo = Flag of Gers Department (vectorized).svg | bro = {{Okitania}} | rannvro = [[Okitania (rannvro)|Okitania]] | prefeti = [[Aush]] | isprefetioù = [[Condom]]<br />[[Miranda (Gers)|Miranda]] | prezidant = Philippe Martin ([[Parti socialiste (Frañs)|PS]]) | prefed = Catherine Séguin | ebbsa = 32 | kod2 = FR-32 | kod3 = FR624 | anvAnnezidi = | hedred = 00/36/12/E | ledred = 43/43/57/N | gorread = 6257 | arondisamant = 3 | pastell-vro = 2 | kanton = 17 | etrekumuniezh = 15 | kumun = 462 }} '''Gers''' ([[galleg]], distaget [ʒɛʁs] pe [ʒɛːʁ]; hag [[okitaneg]]) a zo un [[departamant gall]], eus Okitania, e mervent [[Bro-C'hall]], er [[rannvroioù Bro-C'hall|rannvro]] [[Okitania (rannvro)|Okitania]], treuzet gant ar stêr [[Gers (stêr)|Gers]], adstêr d'ar [[Garona]], ha dezhañ an niverenn 32 hervez urzh an departamantoù gall. [[Auch]] eo ar pennlec'h anezhañ. ==Istor== [[File:Gers_et_provinces.svg |thumb|left|Setu penaos e voe savet an departamant]] Krouet e voe an departamant e-pad an [[Dispac'h gall]], d'ar [[4 a viz Meurzh]] [[1790]], hag anvet e voe neuze "Armagnac" e koun ur broviñs kozh eus [[Gwaskogn]]. E 1808 e voe adanvet "Gers", diwar anv [[Gers (stêr)|unan eus adstêrioù]] ar [[Garona]], hervez ar boaz gall da envel an departamantoù hervez ar stêrioù. == Arondisamantoù ar Gers == Tri [[arondisamant]] zo en departamant: * [[Arondisamant Aush|Aush]] * [[Arondisamant Condom|Condom]] * [[Arondisamant Miranda|Miranda]] ==Liammoù diavaez== {{Commons|Gers}} * [https://web.archive.org/web/20100724162305/http://www.gers-gascogne.com/ Lec'hienn Kuzul departamant ar Gers] * [http://www.gers.pref.gouv.fr/ Lec'hienn ar stad c'hall er Gers] * [http://www.tourisme-gers.com/ Lec'hienn Kengor-departamant an touristerezh hag an dudi er Gers] == Daveoù ha notennoù == <references/> {{Departamantoù Frañs}} [[Rummad:Departamantoù gall]] [[Rummad:Departamantoù Okitania]] [[Rummad:Gers]] shjy6xli9yeqvwnkjj1nt21jbq0zlq7 2195976 2195973 2026-07-29T13:19:42Z Huñvreüs 54570 Kemmoù [[Special:Contributions/GeniusElephant678|GeniusElephant678]] ([[User_talk:GeniusElephant678|Kaozeal]]) distaolet; adlakaet da stumm diwezhañ [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 2033490 wikitext text/x-wiki {{Infobox Departamant gall | anv = Gers | anvYezh = Gers | Yezh = okitanek | anvOfisiel = Gers | skeudenn = Gers-Position.svg | alc'hwez = | ardamezioù = Blason département fr Gers.svg | logo = | bro = {{Okitania}} | rannvro = [[Okitania (rannvro)|Okitania]] | prefeti = [[Aush]] | isprefetioù = [[Condom]]<br />[[Miranda (Gers)|Miranda]] | prezidant = Philippe Martin ([[Parti socialiste (Frañs)|PS]]) | prefed = Catherine Séguin | ebbsa = 32 | kod2 = FR-32 | kod3 = FR624 | anvAnnezidi = | hedred = 00/36/12/E | ledred = 43/43/57/N | gorread = 6257 | arondisamant = 3 | pastell-vro = 2 | kanton = 17 | etrekumuniezh = 15 | kumun = 462 }} '''Gers''' ([[galleg]], distaget [ʒɛʁs] pe [ʒɛːʁ]; hag [[okitaneg]]) a zo un [[departamant gall]], eus Okitania, e mervent [[Bro-C'hall]], er [[rannvroioù Bro-C'hall|rannvro]] [[Okitania (rannvro)|Okitania]], treuzet gant ar stêr [[Gers (stêr)|Gers]], adstêr d'ar [[Garona]], ha dezhañ an niverenn 32 hervez urzh an departamantoù gall. [[Auch]] eo ar pennlec'h anezhañ. ==Istor== [[File:Gers_et_provinces.svg |thumb|left|Setu penaos e voe savet an departamant]] Krouet e voe an departamant e-pad an [[Dispac'h gall]], d'ar [[4 a viz Meurzh]] [[1790]], hag anvet e voe neuze "Armagnac" e koun ur broviñs kozh eus [[Gwaskogn]]. E 1808 e voe adanvet "Gers", diwar anv [[Gers (stêr)|unan eus adstêrioù]] ar [[Garona]], hervez ar boaz gall da envel an departamantoù hervez ar stêrioù. == Arondisamantoù ar Gers == Tri [[arondisamant]] zo en departamant: * [[Arondisamant Aush|Aush]] * [[Arondisamant Condom|Condom]] * [[Arondisamant Miranda|Miranda]] ==Liammoù diavaez== {{Commons|Gers}} * [https://web.archive.org/web/20100724162305/http://www.gers-gascogne.com/ Lec'hienn Kuzul departamant ar Gers] * [http://www.gers.pref.gouv.fr/ Lec'hienn ar stad c'hall er Gers] * [http://www.tourisme-gers.com/ Lec'hienn Kengor-departamant an touristerezh hag an dudi er Gers] == Daveoù ha notennoù == <references/> {{Departamantoù Frañs}} [[Rummad:Departamantoù gall]] [[Rummad:Departamantoù Okitania]] [[Rummad:Gers]] 8tl9wr091mgx0w5vty51cs48dsxhroa 0 51230 2195991 2195940 2026-07-29T21:32:26Z Ch. Rogel 46 Kendalc’h gant astenn ha kempenn 2195991 wikitext text/x-wiki {{Infobox Skrivagner | anv = Mich Beyer | skeudenn = | ment = | alc'hwez = | anv mat = Michèle Beyer | anv pluenn = | obererezh = Skrivagnerez, troourez, difazierez | deiziad ganet = [[13 Eost]] [[1948]] | lec'h ganet = e [[Treboull]], {{Kernev}},<br>{{Breizh}} | deiziad marv = | lec'h marv = | yezh = [[Brezhoneg]] | luskad = | rumm = | enorioù = [[Priz Langleiz]] ([[2008]]), [[Prix Mokaer]] (2010) | oberennoù pennañ = | traoù ouzhpenn = | sinadur = | ment sinadur = | lec'hienn = }} '''Mich Beyer''', (Michèle), ganet d'an [[13 a viz Eost]] [[1948]] e [[Treboull]], zo ur gelennerez vrezhonek hag ur skrivagnerez danevelloù ha [[romant]]où brezhonek, darn [[romant polis|romantoù polis]] ha darn romantoù yaouankiz anezho. O vezañ m’eo bet kelennerez e [[Diwan]] he deus savet meur a levr deskadurezh pe yaouankiz ouzhpenn. Ar muiañ garedonet eus ar skrivagnerezed vrezhonek eo. ==Buhez== Desket he deus brezhoneg ''Mich Beyer'' a-vihannik digant he mamm, hag he zad, eñ, a ouie galleg hag alamaneg. E bannlev Pariz eo bet skoliataet betek ar skol-veur. Goude he studioù (war al lennegezh) e oa distroet da Vreizh ha bet eo o kelenn en ur skol [[Diwan]] e-pad-pell. Ur mab zo dezhi, [[Klet Beyer|Klet]] en anv, bremañ arzour c'hoariva ha sinema ha soner taboulinoù ouzhpenn. Skridaozerez ar gelaouenn «[[Bremañ (kazetenn)|Bremañ]]» eo bet. Enni he deus bet tro da skrivañ pennadoù keleier ha preder diwar-benn [[Bro-Euskadi]]. Fardet he deus ivez rekipeoù ha gerioù-kroaz. Skrivet he deus ingal a-walc'h er gelaouenn «[[Combat Breton]]». Emsaverez eo bet evit gwirioù Breizh. Bremañ e skoazell an emsaverien a-bell dre ziouer a amzer ha skuizhder. Skolaerez eo bet e Diwan a-raok mont da gelennerez war ar brezhoneg evit an dud-deuet, gant [[Roudour (stummadur)|Roudour]], en [[Uhelgoad]]. Bet eo bet ivez n'eus ket keit-se 'zo o kelenn ar yezh da zanvez skolaerien Diwan e [[Kelenn]] e [[Kemper]]. Troourez ha difazierez eo bremañ. ==Mennozhioù== Mich Beyer a blij dezhi lenn, ha dreist-holl romantoù evel re [[Montalban]] pe romantoù a [[India|Vro-Indez]] hag [[Amerika ar Su|Amerika ar C'hreisteiz]] pe c'hoazh skrivagnerien eus holl vroioù [[Afrika]] an hanternoz hag ar [[Reter-nesañ]]. Plijout a ra dezhi dizoleiñ doareoù-bevañ ha soñjal pobloù all dre al lennegezh. Ne blij ket dezhi pa vez bac'het ar skrivañ, ar skrivagner, pa n'hell ket sevel e oberenn gant frankiz. E 2009, war [[al Liamm]]<ref>''Al Liamm'', niv. 377, notennoù, p.107-108.</ref>, e kavas kriz ar skridvarnadenn a oa bet, en niverenn a-raok, enep frankiz soñjoù he mignon, [[Yann-Fulub Dupuy]], hag e skrivas :''«Daoust ha n'eo ket eno (ar frankiz da skrivañ war a bep seurt santadurioù pe degouezhioù) ivez unan eus perzhioù priziusañ al lennegezh pa ro tro deomp da rannañ, ne lavaran ket pep tra, met darn eus perzhioù denel hag eus santadurioù tudennoù disheñvel diouzhimp war dachenn-mañ-tachenn ? (...) Din-me ez eo al lennegezh evel unan eus an hentoù a c'hell kas ac'hanomp war-zu komprenidigezh ar re all, a ra da bep unan ac'hanomp mont war-raok, a ra deomp dizoleiñ ha kompren ar mil perzh hag unan a ya d'ober Mab-Den. Ne c'hell ket bezañ ur pradig klozet mat etre girzhier uhel ma ne vefe nemet ur seurt loened o peuriñ ennañ, serret start o daoulagad war ar bed. Ar re zu gant ar re zu, ar merc'hed gant ar merc'hed, an heñvelrevidi gant o c'henseurted, savomp mogerioù uhel ha chomomp etre tud dereat! N'eo ket d'am meno rentañ servij d'al lennegezh vrezhonek a vez graet gant seurt burutelladenn. Poent eo e vefe lezet honnezh da vevañ, da greskiñ ha da vezañ major. Er {{XXIvet}} kantved emaomp, poent eo dihuniñ.»'' Temoù he levrioù en em gav e-kreiz ar vuhez hag he c'hevrinoù. ==Oberenn== Displeget he deus bet perak he deus bet kroget da skrivañ e brezhoneg evit ar grennarded da gentañ : {{quotation|Ar c’hoant da skrivañ evit an embann a zo deuet pa oan skolaerez e Diwan ha pa welen ne oa koulz lavaret netra evit ar grennarded. Ha da c’houde-se e oa deuet buan-tre ar c’hoant da skrivañ evit an dud c’hour ivez.<ref>Meneget e-barzh ar pennad brezhonek a gaver e Jean-Marie Goater, Gaëlle Pairel, Geneviève Roy, Claude Thomas, ‘'Femmes de lettres en Bretagne’’, Embannadurioù Goater, 2021.</ref>}} Broudet eo bet da soñjal war mont da vezañ skrivagnerez en ur selaou ur brezegenn vennak graet gant Pêr Denez e-doug ur skol-hañv KEAV<ref>Meneget e-barzh ar pennad brezhonek a gaver e Jean-Marie Goater, Gaëlle Pairel, Geneviève Roy, Claude Thomas, ‘'Femmes de lettres en Bretagne’’, Embannadurioù Goater, 2021</ref> hag e bakas ur seurt kleñved : {{quotation|Pa vezer o skrivañ e vezer atav etre plijadur ha poan, hag, a-wechoù zoken, seul vrasoc’h ar boan, seul vrasoc’h ar plijadur.}} Eus ar romantoù polis evit ar re yaouank savet ganti, n’eus ket bet embannet nemet daou eus heuliad ar «Pennoù Koltar» (« Ar pennoù Koltar e Menez Are » hag « Ar pennoù Koltar war an enez »), embannet gant [[An Here]] e 1993 hag e 1991, hag un romant polis yaounkiz all he deus lakaet embann gant [[Keit Vimp Bev]] pemzek bloaz goude. Pellik 'zo e oa bet embannet div pe deir danevell gant [[Skrid]].<br>Kendalc’het he deus gant ar sevel romantoù, romantoù polis pe enklask istorel, d’an aliesañ ha diskouezet he deus he mestroniezh war arz ar skrivañ ha war ar yezh, unan klasel a-walc’h.<br> Enklaskoù istorel he deus graet evit sevel istorioù lec’hiet er Grennamzer (''Kan ar mein'' hag ''Azvent''). Un droourez ampart zo anezhi hag he doa kroget ganti en ur dreiñ ''La maison du peuple'' skrivet gant [[Louis Guilloux]] ha kendac’het he deus gant treiñ evit ar vugale, ar grennarded hag evit talañ ouzh rouezded an dornlevrioù evit an [[deskadurezh vrezhonek]].<br> Traoù all he deus skrivet met chomet int ganti evit ar poent rak c'hoant he defe la labourat warno c'hoazh daoust dezho bezañ bet skrivet pell 'zo. Barzhonegoù he deus skrivet ivez. == Embannadennoù == ===Romantoù=== *''Ar Pennoù Koltar war an enez'', An Here, 1991. Romant polis-faltazi yaouankiz. *''Ar Pennoù Koltar e Menez Are'', An Here, 1993, Romant polis-faltazi yaouankiz. *''An Dervenn'' : , ([[Keit Vimp Bev]], 2008. Romant faltazi yaouankiz. [[Priz ar Yaouankiz]] 2008. *''Seizh Devezh warn-ugent'', An Alarc'h, 2006). [[Priz Frañs 3]] ar romant gwellañ 2007. *''Etrezek an enez'', [[An Alarc'h]], 2007). [[Priz Langleiz]] 2008. *''Teñvalijenn'', An Alarc'h, 2009. *''Kan ar Mein'' : romant (An Alarc'h, 2010), Priz Mokaer 2010 (Unvaniezh Skrivagnerien Vreizh). [https://web.archive.org/web/20110810042716/http://servijer.net/mediaoueg/Kan-ar-Mein Kein al levr] *''Andon ar gasoni'', An Alarc'h, 2011. Romant polis. *''Azvent'', An Alarc'h, 2013. Romant istorel. *''Troiad en Ifern’’, An Alarc'h, 2017. Romant. *''An dilastezer'', An Alarc'h, 2018. Romant polis *''Anna Skolan'', An Alarc'h, 2020. Enklask istorel. ===Danevelloù=== *''Azigoragazar'', Keit Vimp Bev, 2010. *''Na fur na foll'', An Alarc'h, 2021. An danevell ''Lina'' a zo bet embannet gant ar gelaouenn Hopala e 2010 ===Skridoù all=== *''Melenig hag an enezenn'', [[Skol an Emsav]], 1992. Levr da livañ. *''Ar soner hag ar razhed'', TES, 2007. Pladenn kevret. Sonerezh gant [[Jean-Michel Veillon]] ===Troidigezhioù=== ;Diwar ar brezhoneg *''L'enquète'' diwar ''An enklask'' gant [[Yann-Fulup Dupuy]]. *''Karavell, 16 nouvelles’', An Alarc’h, 2011. Troet diwar danevelloù savet gant [[Alan Botrel]], [[Annaig Renault]], [[Daniel an Doujet]], hag all. ;Diwar ar galleg * Jaketa Favreau, ''Anna Vreizh'', [[Delioù]], 2004. Diwar [[Jacqueline Favreau]], ''Anne de Bretagne’'. * ''Kement ha lavaret'', skeudennoù gant Ghislaine Babaut, Delioù, 2006. Diwar Jacqueline Favreau, ''Pour tout dire (breton)’'. *''Ti ar Bobl’’, [[An Here]]. Diwar [[Louis Guilloux]], ''La maison du peuple''. * ''Mamm-gozh ne blij ket ar viltañsoù dezhi'', Laz, Keit Vimp Bev, 2014, 21 p. Diwar Julien Weber-Acquaviva, ''Grand-mère aime pas les viltansous !'', Brest : Éditions du Rhu, 2014. * ''Oan Oan'', Keit Vimp Bev, 2016, 28 p. Diwar Julien Weber-Acquaviva. *''Ur person evit Enez Sun'', , [[An Alarc'h Embannadurioù]], 2016. Diwar ''Un recteur de l'île de Sein'' gant [[Henri Queffélec]] *''Istor fentus Stadoù hag Impalaerezhioù al Loar'', [[An Alarc'h Embannadurioù]], 2017. Diwar Savinien [[Cyrano de Bergerac]], ''L'histoire comique des États et Empires de la Lune’' (1657), *Dornlevrioù kelenn matematik evit [[Ti Embann ar Skolioù]] ** Geometriezh : lenn grafikoù ha planioù : kelc'hiad III, TES, 2009. Diwar Georges Boulestreau, ''Géométrie au cycle III''. ;Diwar an alamaneg * ''Ar soner hag ar razhed'' diwar ur gontadenn alaman, skeudennet gant Pascale Guilmoto-Martin, fleüt gant [[Jean-Michel Veillon]], TES, 2007, 28 p. + pladenn arc’hant ;O reiñ harp d’un droourez islandek * ''Baradoz hag ifern'', troet diwar an [[islandeg]] gant Ólöf Pétursdóttir ha Mich Beyer, An Alarc'h, 2019. Diwar Jón Kalman Stefánsson, ''Himnaríki og helvíti’’. Romant. ===Kenlabour=== *''[[Bec'h dei !]]'', asamblez gant [[Jorj Abherve-Gwegen]], [[Fañch Desbordes]], [[Dominig Jolived-Ar C'hlec'h]], [[Alan Dipode]], [[Paskal ar Marc'heg]], [[Malo Louarn]] (treser), Jean-Michel Roynard (maketenn), Gildas Le Buhez (maketenn), Kristina Jegou (reizhadurioù), [[Divi Kervella]] (reizhadurioù), ha [[Ronan ar C'hoadig]] (reizhadurioù), [[TES]], 1994. Yezhadur brezhoneg. == Enorioù == * Priz Frañs 3 (2007) evit ''Seizh devezh warn-ugent'' * Priz Langleiz (2008) evit ''Etrezek an Enez'' * Priz Mokaer (2010) evit ''Kan ar Mein'' * Priz Sten Kidna (2018) evit ''Troiad en Ifern’' * Priz Imram == Levrlennadurezh == *[[Jean-Marie Goater]], Gaëlle Pairel, Geneviève Roy, Claude Thomas, ‘'Femmes de lettres en Bretagne’’, Embannadurioù Goater, 2021. Pennad brezhonek ''Mich Beyer''. ==Notennoù ha daveennoù== <references/> {{DEFAULTSORT:Beyer, Mich}} [[Rummad:Diwan]] [[Rummad:Lennegezh vrezhonek]] [[Rummad:Lennegezh vrezhonek evit ar re yaouank]] [[Rummad:Meneger ar skrivagnerien]] [[Rummad:Skrivagnerezed brezhonek]] [[Rummad:Aozerien romantoù polis]] [[Rummad:Emsaverien Breizh]] [[Rummad:Troourezed brezhonek]] [[Rummad:Troourezed gallek]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1948]] [[Rummad:Priz Langleiz]] [[Rummad:Breizhiz e Pariz en XXvet kantved]] [[Rummad:Bodad Treiñ lennegel an OPaB]] 7o85sog7tf89u7bsfs36yewb4id3ck9 0 67845 2195986 2150512 2026-07-29T17:52:10Z Dishual 612 /* Endalc'hioù politikel kentañ */ 2195986 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Rosa Louise McCauley Parks''', bet ganet d'ar [[4 C'hwevrer|4 a viz C'hwevrer]] [[1913]] e [[Tuskegee (Alabama)|Tuskegee]], [[Alabama]] ([[SUA]]) ha marvet d'ar [[24 Here|24 a viz Here]] [[2005]] e [[Detroit (Michigan)|Detroit]], [[Michigan]] ([[SUA]]) a oa ur wrierez [[Afroamerikaned|du]] hag a stourmas a-enep hanbarzh ar "gouennoù" er Stadoù-Unanet. Deuet eo da vezañ brudet d'ar [[1añ a viz Kerzu]] [[1955]] e [[Montgomery (Alabama)|Montgomery]] (Alabama), pa nac'has lezel he c'hador karr-boutin d'un den gwenn. Harzet e voe gant ar boliserien ha kondaonet, en abeg da zizurzh foran ha da wallerezh al lezennoù lec'hel, da baeañ un dell-gastiz a 10 [[dollar]], mui 4 dollar a vizoù justis. Pevar devezh goude e reas engalv war ar varnadenn-se. [[Martin Luther King, Jr.|Martin Luther King]], ur pastor du oadet a 26 vloaz, a grogas neuze gant ur c'houlzad enebiñ hag ur boikot enep ar gompagnunezh kirri-boutina badas 381 devezh. ==Yaouankiz== E Tuskegee, [[Alabama]], e voe ganet Rosa Parks e 1913. He zad James McCauley a oa kalvez hag he mamm Leona Edwards a oa skolaerez. Merc'h henañ ur familh daou vugel e oa, Sylvester a oa anv he breur. Goude dizimez he zud ez eas da vevañ en un ti-feurm gant he mamm, he breur hag he zud-kozh. Leona a oa mennet-start da reiñ d'he bugale un deskadurezh pinvidik, eus ar gwellañ, daoust da ziaezamantoù skoliataerezh ar re zu, setu perak e tivizas ober skol er gêr d'he merc'h betek he 11 vloaz.<br> E [[1924]] e voe kaset Rosa d'an ''Industrial School for Girls'', ur [[skol]] bet savet gant familhoù gwenn eus an Norzh evit ar vugale zu, e Montgomery, nepell diouzh annez he moereb. En ''Alabama State Teachers College for Negroes'' e reas he studioù eil-derez, met rediet e voe da baouez ganto a-raok ar fin evit mont d'ober war-dro he mamm hag he mamm-gozh, a oa klañv-bras. He zad-kozh a rae ar ged dirak o zi gant ur fuzuilh evit diwall ouzh paotred ar [[Ku Klux Klan|C'hu Klux Klan]], ur strollad a oa a-enep ar re zu, abalamour m'o doa lakaet an tan e skol Rosa dre ziv wech. A-hed he yaouankiz e voe rediet Rosa da vevañ gant ar [[gouennelouriezh]], gouzañvet he deus an holl gunujennoù. Da skouer, ar c'hirri-boutin a oa difennet d'ar skolidi du, ne oa nemet ar re wenn a oa aotreet da vont e-barzh ; ret e oa d'ar re zu mont war droad. {{Quotation|''Pa oan bihan e soñje din e oa gwelloc'h blaz an dour er feunteunioù evit ar re wenn eget er re evit ar re zu''|Rosa Parks}} ==Endalc'hioù politikel kentañ== E [[1932]] e timezas Rosa McCauley gant ar barver Raymond Parks, un emsaver evit ar gwirioù keodedel d'an holl. Broudañ a reas e wreg da echuiñ gant he studioù eil-derez, ar pezh a reas Rosa betek [[1934]]. D'ar c'houlz-se, he gwaz a oa o tastum arc'hant evit sikour ur strollad tud yaouank du, ar Scottboro Boys, a oa tamallet e gaou da vezañ gwallet div blac'h yaouank wenn. Rosa Parks a labouras evel gwrierez eus [[1930]] betek 1955, met meur a labour bihan he deus graet a-gostez, evel skoazellerez. E miz Kerzu [[1943]], Parks a emezelas en emsav evit ar gwirioù keodedel ''(American Civil Rights Movement)'', hag a labouras e-giz sekretourez, rak ar plac'h nemeti e oa e Montgomery evit an [[NAACP]] ''(National Association for the Advancement of Colored People)'' renet gant Edgar Nixon. Betek [[1957]] e labouras eno. E [[1945]] e labouras buan-ha-buan er bon nijerezioù Maxwell, un takad kevreadel ma ne oa ket a hanbarzh. Bez' e voe ivez plac'h-tiegezh evit ur c'houblad frankizour, Clifford ha Virginia Durr a vroudas Rosa da heuliañ ur stummadur war gwirioù al labourerien hag ar gevatalder etre ar "gouennoù" e ''Highlander Folk School'', e Monteagle ([[Tennessee]]). C'hwec'h miz a-raok an "darvoudenn" e oa. Adalek [[1965]] betek [[1988]], da goulz he leve, e labouras Rosa Parks evel eilerez ar c'hannad afrikan-amerikan John Conyers. ==Kirri-boutin== ===Mont en-dro=== Reolennoù strizh a oa e-ke~ver lec'h an du du hag har re wenn er c'hirri-boutin d'ar c'houlz-se : *Evit ar re wenn e veze miret penn a-raok ar c'harr-boutin, da lavaret eo ar 4 renkennad kentañ ; ar re zu n'ho doa ket ar gwir da chom war o sav en alez zoken. *Evit ar re zu e veze miret penn a-dreñv ar c'harr-boutin, da lavaret eo 75% eus ar veajourien ; ne veze ket bepred kadorioù evito. *Ur rann boutin d'an daou "c'houenn" a oa, met ar re zu a veze rediet da lezel o flas d'ar re gwenn p'o doa ezhomm. Evit mont-tre er c'harr-boutin, ar re zu a bae a-raok, ha da c'houde, mard oa tud wenn er penn a-raok, e vezent rediet da ziskenn evit adpignat dre an tu a-dreñv. Alies e loc'he ar c'harr-boutin kuit a-raok ma vije bet amzer d'un den du adpignat ennañ. ===1943=== E-pad bloavezhioù ha bloavezhioù e klemmas kumuniezh an dud du a-zivout stad an traoù. Parks ne voe ket un nemedenn.{{Quotation|''Va stourm ouzh ar gwallgaserezh-se er c'hirri-boutin n'en deus ket kroget gant va serriñ. Kerzhet em eus kalz e Montgomery.''|Rosa Parks}} D'un deiz e [[1943]] e reas Rosa Parks un amprou pa c'houlennas diganti blenier ar c'harr-boutin, James Blake, diskenn eus ar bus evit adpignat dre an tu a-dreñv. Hi a yeas war-du an nor a-raok, leuskel a reas he yalc'h da gouezhañ, azezañ a reas ur pennadig war un azezenn a oa miret evit ar re wenn evit gellout he dastum. Kounnaret-bras an tamm anezhañ, ar blenier a lezas just an amzer dezhi da ziskenn diouzh ar bus hag a gendalc'has gant e hent. Rosa Parks a rankas kerzhout tremen 5 ''miles'' (8 km) dindan ar glav. Ar memes blenier a voe d'ar {{1añ}} a viz Kerzu 1955. ===1{{añ}} a viz Kerzu 1955=== [[Skeudenn:Rosa parks bus.jpg|thumb|Bus Rosa Parks]] [[Skeudenn: Rosaparks busdiagram.jpg|thumb|Lec'h R. Park er bus, 01/12/1955]] Ur wastadourez en difenn gwirioù ar re zu en Amerika e voe Rosa Parks, he deus kemeret he flas en Istor ar Stadoù-Unanet evit bezañ nac'het, en ur c'harr-boutin, lezel he c'hador d'un den gwenn.<br> D'ar 1{{añ}} a viz Kerzu 1955, oadet 42 vloaz, Rosa Parks a voulc'has he devezh evel unan all. Pignat a reas er c'harr-boutin ha paeañ he flas. En deiz-se ez anavezas ar blenier, an hini en doa he strinket diouzh ar c'harr-boutin 12 vloaz abretoc'h, James Blake e anv.<br> Er rann voutin ez eas Rosa da azezañ, hag en enep d'ar veajourien du all e nac'has lezel he flas pa fellas d'un den gwenn e gemer, rak skuizh e oa gant gouzañv gwallgaserezh gwerso, kavout a reas dezhi e oa ret paouez gant ar c'houennelouriezh-se. Ne voe an hini gentañ o terriñ ar reolenn, tud all o doa paeet ker, gant o buhez a-wechoù.{{Quotation|''Kalz tud o deus lavaret em boa nac'het lezel va flas an deiz-se abalamour ma oan skuizh, met se n'eo ket gwir. Ne oan ket skuizh a-gorf, ket muioc'h eget boaz goude al labour, n'em boa ket poan dreid, met kentoc'h poan galon, va c'halon den. Buhezel e oa ma skuizhder, kentoc'h. Aet e oan skuizh o heuliañ hep enebiñ ouzh urzhioù ar re wenn.''|Rosa Parks}} D'ar c'houlz-se e stourme dija e kevredigezhioù difenn ar gwirioù keodedel. Ar blenier he redias da lezel he flas. Nac'h a reas-hi. Kounnar vras a savas er paotr, a ziskennas hag a zistroas gant ur poliser a harzas Rosa Parks. Goulenn a reas hi dezhañ : «&nbsp;Perak kement a wanerezh ?&nbsp;» ha respontet e voe dezhi : «&nbsp;N'ouzon ket, met al lezenn eo al lezenn, emaoc'h harzet ganin.&nbsp;» Evel ma oa kustum d'an amzer-se, Rosa Parks a voe barnet kablus ha kondaonet da baeañ un dell-gastiz 15 dollar. Tamallet e voe dezhi un dizurzh foran ha gwallerezh al lezennoù lec'hel. En he c'hreiz e ouias ar wrierez-se 42 vloaz dezhi, e vije en deiz-se ar wech diwezhañ dezhi bezañ mezhekaet evel-se er c'harr-boutin ''([...] that it was the very last time that I would ever ride in humiliation of this kind)''. Rosa Parks he doe ar gwir da bellgomz d'un den hepken. Tennet he deus splet evit mont e darempred gant E.D. Nixon, unan eus pennoù-bras NAACP Montgomery. Nixon a voe kounnaret-bras, met kompren a reas e c'hellje an itron Parks bezañ arouez dreist an direizhded a oa er Su, rak un itron digemm e oa, un deskadurezh vras he doa ivez. Nixon a bellgomzas d'an alvokad frankizour gwenn Clifford Durr, e oa bet Rosa o labourat en e di, hag a asantas he difenn. Goude kuzuliadenn gant an alvokad, he gwaz hag he mamm, Rosa Parks a asantas da elbikat ouzh al lezenn war an hanbarzh a oa pennabeg dezhi bezañ bet harzet.<br> Ne oa ket bet ar polis en gortoz eus ul lañs a unaniezh ker bras. Buan a-walc'h eo bet divizet boikotiñ ar gompagnunezh kirri-boutin, betek ma paouezje gant he boazioù hanbarzhel. En nozvezh goude, 50 penn-bras ar gumuniezh afrikan-amerikan, kaset gant ur pastor yaouank dianav d'ar c'houlz-se, an Dr Martin Luther King, Jr, en em vodas en iliz Dexter Avenue evit komz diwar-benn ar pezh a oa ret ober goude harzidigezh Rosa. Krouiñ a rejont ar ''Montgomery Improvement Association'' (MPI), gant King da benn-bras dilennet abalamour ma skigne teoriennoù war an nann-feulster ha war an disentidigezh keodedel. Klemmoù mallus en doe an MPI : *evit ma c'hellje ar re wenn hag ar re zu azezañ el lec'h m'ho dije c'hoant er c'harri-boutin ; *evit ma vije ar vlenierien sevenoc'h gant an holl, gwenn pe zu o c'hroc'hen ; *evit ma vije blenierien du gopret gant ar gompagnunezh. War-nes ar prosez, 35 000 brudfollenn a voe dasparzhet evit pediñ ar re zu da na implijout ar c'hirri-boutin d'al Lun 5 a viz Kerzu 1955. Embannet e voe ar bedadenn e ''The Montgomery Advertiser'', kazetenn lec'hel ar re zu. Penn-kentañ ar boikot e voe, padout a reas tremen ur bloavezh, 381 devezh resis. An darn vrasañ eus an dud a yeas war droad, ha buan-ha-buan e voe gwelet taksioù bleniet gant tud du o tont war wel evit treuzkas an dud evit 10 ''cent'', rik=ha-rik priz ar c'hirri-boutin. Un nebeud tud wenn a heulias al lusk ivez. A-drugarez d'an heklev etrebroadel e krogas kumuniezh an dud du da resev arc'hant hag en deus servijet da staliañ kirri-boutin a-gostez hag da brenañ botoù nevez. Oberoù feuls-tre a voe ivez, evel dinamitañ ti King hahini Nixon, ha meur a hegerezh a-enep ar re zu. Evel boaz, King a c'houlennas digant an holl na respont d'an oberoù-se. A-benn ar fin, d'an [[13 a viz Du]] [[1956]], lez-veur ar Stadoù Unanet a varnas e oa ret freuzañ hanbarzh ar gouennoù er c'hirri-boutin. Ne erruas ar c'heloù e Montgomery nemet ur sizhun goude. D'an 21 e voe paouezet gant ar boikot. Evelkent, ar feulster a gendalc'has gant tennoù ouzh ti King ha war kirri-boutin, koulz ha gant tarzherezh an ilizoù darempreded gant ar re zu. Ur strollad yaouankizoù du emanvet ''Freedom Riders'' a stalias linennoù busoù etre Stadoù hanbarzhour ar Su, met goude un nebeud devezhioù, unan eus o c'hirri-boutin a voe harzet gant ar C'hu Klux Klan, ar beajourien a voe skoet hag ar bus devet. E [[1964]] hepken e voe difennet an hanbarzh el lec'hioù forangant ar ''Civil Rights Act'' ; goude e [[1965]] e voe nullet an tailhoù a oa ret evit mouezhiañ. ==Goude an darvoudenn== Goude-se e teuas Rosa Parks da vezañ un arouez evit ar gwirioù keodedel. Daougementet e voe ar feulster enep annezioù aozerion ar boikot hag enep an ilizoù darempredet gant ar re zu. Ur c'hrougadeg a erruas war ar re Barks hag o familh. An darn vrasañ anezho a gollas o labour hag ar re all a voe herallet gant ar re wenn. Dre ma ne gave ket labour ha dindan gwask he familh ankeniet evit he surentez, hag ivez peogwir n'en em gleve ket bepred gant levierion du kêr, Rosa Parks a guitaas [[Montgomery]] e [[1957]]. Mont a reas d'an Norzh, e Hamptom e [[Virginia]] ha da c'houde e [[Detroit]] e Michigan.<br> Labourat a reas du-se evel gwrierez, betek ma'z emezelas e skipailh dileuriad demokratel ar Michigan, an afrikan-amerikan John Conyers, evit kambr an dileuridi ar Stadoù-Unanet. Labourat a reas eno eus 1965 betek he leve, d'an [[30 a viz Gwengolo]] [[1988]], unnek vloaz goude marv Raymond Parks, he gwaz, e 1977. ===''Rosa and Raymond Parks Institute for Self Development''=== E miz C'hwevrer [[1987]], Rosa Parks hag Elaine Eason Steele a grouas ar ''Rosa and Raymond Parks Institute for Self Devlopment'' en enor da Raymond Parks, evit broudañ ha bleniañ a re yaouank a-benn o lakaat da dizhout penn ho galloudezhioù, ha da lakaat d'an niver brasañ a dud ar goulennoù a levezon dazont ar bed. Ar fondezon a brof da grennarded bet ganet ha maget e kenelioù disheñvel ur programm anvet "Gwenodennoù ar Peoc'h", hag o broud da anavezout o hêrezh sevenadurel,Iistor ar wirioù keodedel, hag all. Kelenn a ra dezho sevenadur ar peoc'h.<br> Aozañ a ra ivez beajoù dre garr-boutin evit ar rummadoù yaouankañ, er Stadoù-Unanet, evit gweladenniñ al lec'hioù pouezus en Istor ar gwirioù keodedel. <br> E-kerzh ur weladenn e [[1997]], ar c'harr-boutin agouezhas en ur stêr ; Adisa Foluke, anavezet evel advab-bihan Rosa, a voe lazhet war an taol, ha meur a vugel all a voegloazet. ===Labour evit ar gwirioù keodedel=== [[Skeudenn:RosaParks-BillClinton.jpg|thumb|Rosa Parks ha [[Bill Clinton]]]] Kemeret he doa Rosa Parks perzh e Baleadeg ar Peoc'h e Washington e 1963, hag e hini Montgomery e 1965.<br> Goude bezañ labouret evit John Conyers betek 1988 e kendalc'has da stourm evit ar gwirioù keodedel. Ezel e oa eus an NAACP abaoe pell amzer dija.<br> E [[1992]] ez embannas ul levr evit ar vugale, ''Rosa Parks : My Story'', a dezrevell he buhez betek an deiz-se e 1955 ma nac'has lezel he flas er c'harr-boutin. C'hoant he doa da lakaat ar vugale da gompren n'eo ket bet aes gounez ar gwirioù o deus hiziv an deiz.<br> E [[1995]] e kemeras a perzh er ''Million March Man'' hag a vodas tremen ur milion a dud du e Washington. Gouestlet he deus klz amzer d'an ensavadur bet krouet ganti hag Elaine Eason Steele. ===Diwezh=== Diaes eo bet bloavezhioù diwezhañ Rosa Arks. Kaset e voe d'an ospital goude un ''hold-up'' c'hoarvezet d'an [[30 a viz Eost]] [[1994]] : Joseph Skipper, 28 vloaz, a laeras 53 dollar diganti. Kondaonet e voe d'an [[8 a viz Eost]] 1995 da 15 vloaz toull-bac'h. Rosa a bardonas dezhañ rak goulennet e oa bet ganti ma c'hallje an den yaouank en em zasprenañ e-lec'h mont d'an toull-bac'h.<br> Poan he deveze o paeañ feurmoù he lojeiz, rediet e voe da c'houlenn sikour digant he iliz a-benn ma paouezje ar perc'henn d'he c'has dirak al lez-varn. E Detroit e vevas Rosa Park betek he marv d'ar 24 a viz Here 2005n oadet 92 vloaz. Abaoe [[2004]] e c'houzañve ur follentez a yae war washaat. Goude he marv, ar renkad politikel a-bezh a gasas he gourc'hemennoù. Ar prezidant [[George W. Bush]] a enoras he memor e-kerzh un tamm prezegenn er [[skinwel]].<br> E-pad daou zevezh e voe lakaet he c'horf war ziskouez er C'hapitol e Washington evit ur gourc'hemennoù foran, ar pezh a vez miret evit ar bolitikourien hag ar soudarded ; Rosa Parks e voe an 31{{vet}} den, goude ar prezidant [[Ronald Reagan]] e 2004; hag ar vaouez kentañ o resev ar gourc'hemennoù-se. An eil den du e voe ivez, goude Jacob J. Chestnut, hag an eil den na oa ket er gouarnamant, an hini kentañ a oa Pierre L'Enfant e [[1990]]. Milieroù a dud a gemeras perzh en he obidoù en iliz Greater Grace Temple e Detroit d'an 2 a viz Du. War-dro 60 000 Amerikan he gourc'hemennas e-pad an devezhioù kentañ da-heul he obidoù ofisiel e Washington ha prevez en Alabama. Meur a zenbrudet a gemeras perzh ivez, evel [[Bill Clinton]], [[Hillary Clinton]], [[Jesse Jackson]], dilennidi du ar C'hendalc'h... Ar gannerez [[Aretha Franklin]] a ganas evit an digarez. Ar prezidant amerikan a zekredas e oa ret lakaat ar bannieloù e kañv da zevezh he obidoù. Ar c'harr-kañv a voe heuliet gant ur c'harr-boutin eus ar [[bloavezhioù 1950]] goloet gant ul lienenn du. Goude he marv, ar c'harr-boutin ma oa bet harzet Rosa a voe goloet gant ul lienenn ruz ha du betek an obidoù ofisiel. Luc'hskeudennoù anezhi a voe lakaet war plasoù kentañ kirri-boutin Montgomery, kevret gant ul liketenn skrivet warni "Ar gevredigezh RTA a ro he gourc'hemennoù d'ar vaouez a zo chomet war-sav en ur vezañ azezet". ==Enorioù== *1979 : ''Spingam Medal'', enor meur an NAACP. *1980 : ''Marthin Luther King Sr. Award''. *1983 : ''Michigan's Women Hall of Fame'' en abeg d'he stourm evit ar gwirioù keodedel. *1990 : Priz ar greizenn Kennedy e Washington, evit he 77{{vet]] deiz-ha-bloaz. *1994 : Priz ar Peoc'h Rosa Parks e [[Stockholm]], [[Sveden]]. *1996 : Medalenn prezidantel ar Frankiz, deroet gant ar prezidant Bill Clinton. *1997 : ar ''published Act no. 28'' a lakaas al Lun kentañ goude ar 4 a viz C'hwevrer da vezañ un deiz gouel ; ar wech kentañ e voe d'un den bev kaout un deiz gouel en e enor. *1998 : Priz an ''National Underground Railroad Freedom Center ar Freedom Conductor Award''. *1999 : ''Congressional Gold Medal'' ha ''Detroit-Windsor International Freedom Festival Freedom Award'' ; e miz Gwengolo e resevas gourc'hemennoù an ''Alabama Academy of Honor'' ; ar gazetenn ''Time'' a verkas Rosa Parks evel unan eus an 20 den pouezusañ en {{XXvet kantved}}. *2000 : ''Alabama Academy of Honor'' ha ''Governor's Medal of Honor for Extraordinary Courage'' ; e miz Kerzu, an ''Troy State University'' eus Montgomery a roas he anv d'ul levraoueg ha d'ur mirdi, a voe digoret e 2001 ; ur straed hag ur skol a zalc'h he anv ivez e Detroit. *2001 : e miz Mae, ar film ''The Rosa Parks Story'' a voe troet e Montgomery ; kkignet e voe d'ar 24 a viz C'hwevrer 2002 war ar chadenn CBS. * 2002 : ar film ''Mighty Times : The Legacy of Rosa Parks'' a zo anvet evit an Academy Award. * 2006 : al Lise Rosa Parks a voe krouet e Neuville-sur-Saône ([[Metropol Lyon]]) ; Pascal Obispo a savas ur ganaouenn anvet ''Rosa'' ; ur Skolaj Rosa Parks a zigoras e zorioù e Villabé ([[Essonne (departamant)|Essonne]]). * 2007 : D'an 10 a viz Mae, ti-kêr [[Aubervilliers]] a zigor plasenn Rosa Parks, padal m'emañ hini La Courneuve o zigeriñ ur straed Rosa Parks. * E [[Yaoundé]], kêr-benn [[Kameroun]], emañ Kannati ar Stadoù Unanet er straed Rosa Parks. * E [[Roazhon]], d'al Lun [[31 a viz Eost]] 2009, penn-linenn linenn 7 ar rouedad kirri-boutin a voe badezet "Rosa Parks". {{Commonscat|Rosa Parks}} {{DEFAULTSORT:Parks, Rosa}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1913]] [[Rummad:Marvioù 2005]] [[Rummad:Merc'hed SUA]] [[Rummad:Raktres Lise Diwan]] [[Rummad:Stourmerien du SUA]] 4j821rws0pfpqndi5f2bkpgfat5ut0s 0 78855 2196005 2183899 2026-07-30T11:45:57Z Leonzia 88972 liammet d'ar pennad-skrid Buheskrid e lec'h pajenn disheñvelout lec'hanvioù 2196005 wikitext text/x-wiki '''Wrmonoc''' zo ur [[manac'h]] brezhon hag a skrivas ''[[Buhezskrid|Vita]]'' an eskob ha sant [[Paol Aorelian]], en [[abati Landevenneg]], e 884<ref>Bernard Tanguy, Job an Irien, Y.-P. Castel, ''Sant Paol a Leon, vie et culte'', 1991, [[Minihi Levenez]]</ref>. Diskibl e oa d'ar manac'h [[Gourdisten]]. == Daveoù == {{daveoù}} [[Rummad:abati Landevenneg]] [[Rummad:Skrivagnerien Breizh]] ek4gk326cngn69uh4mylvhwdyf3c02z 2196007 2196005 2026-07-30T11:57:48Z Leonzia 88972 anvioù 2196007 wikitext text/x-wiki '''Wrmonoc''' zo ur [[manac'h]] brezhon hag a skrivas ''[[Buhezskrid|Vita]]'' an eskob ha sant [[Paol Aorelian]], en [[abati Landevenneg]], e 884<ref>Bernard Tanguy, Job an Irien, Y.-P. Castel, ''Sant Paol a Leon, vie et culte'', 1991, [[Minihi Levenez]]</ref>. Diskibl e oa d'ar manac'h [[Gourdisten]]. Meur a skrivadur a zo gant ec'h anv, diouzh levrioù kuzuliet : « Uurmonoc », « Wormonoc »<ref>Jean-Paul Soubigou, ''Annales de Bretagne et des pays de l'Ouest'', <abbr>n^os</abbr> 120-4,‎ 2013, <abbr>p.</abbr> 99-118</ref> ha « Gurmonoc »<ref>Chiara Garavaglia ha Yves Morice, ''Corona Monastica : Moines bretons de Landévennec : histoire et mémoire celtiques. Mélanges offerts au père Marc Simon'', Presses universitaires de Rennes, 2004</ref>. == Daveoù == {{daveoù}} [[Rummad:abati Landevenneg]] [[Rummad:Skrivagnerien Breizh]] jf25bfyy4kwx5mm97oz7e1trvusoqz1 10 84351 2195967 2195939 2026-07-29T12:11:49Z Dishual 612 2195967 wikitext text/x-wiki Gwelet ivez [[{{CURRENTYEAR}} e Breizh|Keleier ar vro]]. <!--### SKEUDENN ###--> [[Skeudenn:260406-MITIN-KEIKO-PIURA-064 (cropped).jpg|150px|right|Keiko Fujimori]] * [[28 a viz Gouere]] : dont a ra [[Keiko Fujimori]] (''skeudenn'') da vezañ prezidantez [[Perou]]. * [[ a viz Gouere]] : [[kren-douar]] e kreisteiz [[Japan]], en enezenn [[Kyūshū]]. * [[26 a viz Gouere]] : gant [[Tadej Pogačar]] ez a ar maout e [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn]]. * [[26 a viz Gouere]] : e [[Chile]] eo bet harzet Nelson Haase, unan eus drouklazherien [[Víctor Jara]]. * [[25 a viz Gouere]] : [[Tagadenn Pride Berlin 2026|gwalldaol islamour e-kerzh Pride Berlin]], lazhet ez eus bet ur vaouez ha gloazet 29 den all. * [[20 a viz Gouere]] : er [[Rouantelezh-Unanet]], [[Andy Burnham]] a gemer plas [[Keir Starmer]] e penn [[Strollad al Labour (R.U.)|Strollad al Labour]] ha [[Kentañ Ministr ar Rouantelezh-Unanet|kentañ-ministr]] ar vro goude un dilennadeg diabarzh. * [[19 a viz Gouere]] : trec'h eo skipailh [[mell-droad]] [[Spagn]] a-enep hini ([Arc'hantina]] ha mont a ra ar maout ganto e [[Kib vell-droad ar bed 2026]]. * [[9 Gouere|9-12 a viz Gouere]] : trizek den zo lazhet e [[tan-gwall|tanioù-gwall]] e [[proviñs Almería]] e kreisteiz [[Spagn]]. * [[9 a viz Gouere]] : douaret eo korf [[Ali C'hamenei]], bet penn uhelañ Republik islamek [[Iran]], e [[Mashhad]], goude obidoù meur a zevezh-[[28 a viz Gouere]]. * [[4 a viz Gouere]] : deroù [[Tro Bro-C'hall 2026]] e [[Barcelona]]. * [[4 a viz Gouere]] : lidañ a reer er [[Stadoù-Unanet]] daou-c'hant hanter-kant vloaz ar [[Reveulzi amerikan]]. {{diac'hubiñ}} <noinclude> [[Rummad:Pajenn degemer|Keleier]] </noinclude> 9py874diox9lxkb1576ppoxm9yufkvi 0 100354 2195996 2128544 2026-07-30T04:45:50Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2195996 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:auto; font-size:90%;" |- ! colspan="2"| <div style="background-image:linear-gradient(to right, #cc9, #fff);"> {| width="100%" |- ! style="text-align:right; font-size:2em; padding-top:10px;"|Arsenik |[[Restr:Vector molecule.svg|32px|right]] |}</div> |- | colspan="2" style="text-align:center;"| [[Germaniom]] – '''Arsenik''' – [[Seleniom]] |- | colspan="2"| {| |- | [[Fosfor|P]]<br>'''As'''<br>[[Stibiom|Sb]] | colspan="2"| [[Restr:As-TableImage.svg|250px|taolenn beriodek, Arsenik|center]] <div style="text-align: right"><mark>[[Taolenn beriodek an elfennoù|Taolenn beriodek]]</mark></div> |} |- | colspan="3"| ---- |- |'''[[Niver atomek]]''' || 33 |- |'''Rummad kimiek''' || [[Metaloid]] |- |'''[[Strollad eus an daolenn beriodek|Strollad]]''' || 15 |- |'''[[Trovezh (taolenn drovezhiek)|Trovezh]]''' || 4 |- |'''[[Aozadur elektronek]]''' || [Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p³ |- |'''[[Niver oksidadur]]''' || -3, +3, +5 |- |'''[[Tredanleiegezh]]''' || 2,18 |- |'''[[Skin atomek]]''' || 124,5 |- |'''[[Tolz atomek]]''' || 74,92160 |- bgcolor="#fff" | colspan="2"| [[Restr:Electron shell 033 Arsenic - no label.svg|150px|center]] |- bgcolor="#fff" | colspan="2"| ---- [[Restr:Native arsenic.jpg|280px|center]] '''Arsenik / Arsenom''' naturel ---- |- ! [[Restr:Info icon 001.svg|24px|link=[[Skoazell:Elfennoù kimiek]]]] |} Un [[elfenn gimiek]] eo an '''arsenik''', anvet '''arsenom''' ivez ; '''As''' eo e [[arouez kimiek]], '''33''' e [[niver atomek]] ha '''74,922''' e [[mas atomek|dolz atomek]]. Ur [[metaloid]] eo an arsenik. Dibaaot a wezh e kaver strinkennoù arsenik glan en natur ; dindan e stumm maenat en e gaver.<br> [[Sina]] eo ar c'henderc'her arsenik pennañ er bed (25 000 tonennad e [[2011]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120708140140/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/arsenic/mcs-2012-arsen.pdf ''United States Geological Survey''] {{en}} Liamm oberiant 13 HER 12</ref>, dirak [[Chile]] (11 500 t) ha [[Maroko]] (8 000 t). D'o heul : [[Perou]], [[Rusia]], [[Belgia]], [[Kazakhstan]], [[Mec'hiko]]. War-dro 52 000 tonennad ag arsenik a voe kenderc'het er bed e 2011. == Gerdarzh == * ''Orpimant'' a rae ar Vretoned gant maenad an arsenik<ref>Geriadur [[Gregor Rostren|Gregor a Rostrenen]]</ref>, diwar ar [[galleg]] ''orpiment'', o tont eus al [[latin]] ''auripigmentum'', "liv an aour". * '''Arsenik''' eo anv an elfenn, diwar ar galleg ([[1398]]) ''arsenic'', < latin ''arsenicum'', < [[henc'hresianeg]] Αρσενικόν ''arsenikon'', < [[sirieg]] ''az-zarniqa'', < [[perseg]] ''zarnik'' < *''zarna'' ("aour") < [[Indezeuropeg]] *''ghel-'' ("skediñ").<ref>{{en}} [http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=arsenic&searchmode=none ''Etymonline''] Liamm oberiant 13 HER 12 ::''Ne 'm eus ket kavet gwelloc'h lec'hienn ; netra e galleg, ha berr eo gerdarzh ''arsenic'' er geriadurioù gallek — ned eont ket en tu all d'al latin.''</ref> ::• Dre fazi ez eo bet lakaet ''arsenic'' da zeverañ diouzh Αρσενικός ''arsenikos'' ("gourel", "galloudus") en abeg da c'halloud ar pistri moarvat. == Istor == Abaoe [[Oadvezh an Arem]] d'an diwezhatañ e oar mab-den a-zivout [[sulfidenn]] velen an arsenik, pa veze lakaet en [[arem]] evit e galetaat.<br> En [[Henamzer]] e voe graet heñvel, hag implijet e veze da ober liv melen evit an [[arz]]où. Er [[Mezegiezh|vezegiezh]] ivez e voe arveret, koulz en [[Europa]] hag e [[Sina]], dindan e stumm trisulfidennek A₂S₃ (an ''orpimant'').<br> En {{VIIIvet kantved}} e voe kenaozet an deiroksidenn arsenik (As₂O₃, "arsenik gwenn") gant an [[alkimiezh|alkimiour]] [[arab]] Abu Musa Jâbir ibn Hayyân Al-Azdi. Dre m'eo divlaz ha dic'hwezh e voe ur pistri galloudus, anvet ''pistri ar Rouaned ha roue ar pistrioù'' ; ne voe ket tu d'e ziguzhat er boued kent an {{XXvet kantved}}. E [[1250]] e voe kavet an elfenn e-unan gant ar [[kimiezh|c'himiour]] [[Germania|german]] Albrecht von Bollstädt, lesanvet ''Albertus Magnus'' pe ''sant Alberzh Meur'' ([[1193]]-[[1280]]), dre lakaat ur meskaj orpimant ha [[soavon]] da dommañ.<br> E [[1649]] ez embannas an [[apotikerezh|apotiker]] [[Germania|german]] Johann Schröder daou zoare da fardañ arsenik. E [[1760]] e fardas an apotiker-kimiour gall Louis-Claude de Gassicourt ([[1731]]-[[1799]]), hep gouzout dezhañ pa oa o klask aozañ liv diwelus evit skrivañ, ar c'hentañ kenaoz diazezet war an arsenik, anvet ''[[:fr:cacodyle|kakodil]]'' (''tetrametildiarsenik'', C₄H₁₂As₂)<ref>{{en}} [http://pubs.acs.org/doi/full/10.1021/om0101947 ''American Chemical Society''] Liamm oberiant 14 HER 12</ref>. [[Arm]]où kimiek graet gant arsenik a voe implijet e-kerzh ar [[Brezel-bed kentañ]]. == Perzhioù == === Kimiek === Tost-tre d'e amezeg er [[strollad eus an daolenn beriodek|strollad]] 15, ar [[fosfor]], eo an arsenik. Tri stumm zo dezhañ en natur, a anavezer diouzh o liv du, griz pe velen.<br> Oksidet e vez pa vez lakaet da zeviñ en aer ; da ''drioksidenn arsenik''' (AS₂O₃) e tro neuze, gant c'hwezh ar [[kignen|c'hignen]] ; an hevelep kenaoz a c'haller kaout dre lakaat arsenik e darempred gant an [[trenkenn sulfurek|drenkenn sulfurek]] H₂SO₄. ''Trenkenn arsenik'' (H₃As0₄)a ro gant an [[trenkenn nitrek|drenkenn nitrek]] HNO₃ devec'hiet, ha ''trenkenn ortoarsenius''(H₃As0₃) dre an HNO₃ tanav.<br> Da 614 [[gwrezverk|° C]] e [[sec'hdarzh]], da lavaret eo e tro da [[gaz|c'haz]]. === Izotopoù === '''⁷⁵As''' eo an [[izotop]] paotañ en natur, an hini a anver '''As'''. Tremen tregont [[skinizotop]] zo bet krouet gant mab-den betek-henn, eus '''⁶⁰As''' betek '''⁹²As''' ; '''⁷³As''' eo an hini stabilañ, gant un [[hanter-vuhez]] a 80,3 devezh. == Arver == === Er gounezerezh === * Pistrius eo an arsenik, setu e veze implijet evit gwareziñ ar prenn diouzh an [[amprevan]]ed, ar [[bakteri]] hag ar [[fungi]] dindan e stumm ''arsenat kouevr kromet'' er bed a-bezh abaoe ar bloavezhioù [[1930]]. Adalek [[2004]] e voe berzet en [[Unaniezh Europa]] hag e [[Stadoù-Unanet Amerika]], met arveret e vez c'hoazh er broioù all<ref>{{en}} ROBERT Didier, LICHTHOUSE Eric & SCHWARZBAUER Jan, ''Environmental Chemistry — Green Chemistry and Pollutants in Ecosystems'', Springer, 2004 ISBN 978-3-540-22860-8</ref>. * Kenaozadoù arsenik ha [[plom]] a veze arveret da wareziñ ar gwez-frouezh, met adalek ar bloavezhioù [[1950]] e voent erlerc'hiet gant kenaozadoù arsenik hepken, a zo dizroukoc'h evit yec'hed mab-den. * Arsenik a lakaer e boued ar yer c'hoazh, evit mirout outo a vezañ klañv hag evit ma kreskfent buanoc'h. === Er greanterezh === * En un dileizhenn arseniat soda e souber al lêr hag ar c'hrec'hin evit tennañ an [[arvevad]]ed diouto. * E [[daspugner]]ioù ar [[karr-tan|c'hirri-tan]] e lakaer un nebeud arsenik da greñvaat kendeuzad [[plom]]-[[stibiom]] an elektrodoù. * Dre arsenik e virer ouzh ar [[zink]] a guitaat an [[arem]], a zo ur c'hendeuzad [[kouevr]]-zink. * En [[elektronik]] ez arverer ''arsenid [[galliom]]'' (GaAs), a zo ul [[ledreüzenn]] kalz buanoc'h (ha kalz keroc'h) eget ar [[silikiom]] ; da fardañ [[diod]]où [[laser]] ha diodoù-luc'hañ (''LED'', ''Light Emitting Diod'' e [[saozneg]]) en e implijer. * Ne vez mui lakaet arsenik ha plom er [[gwer]]. === Er vezegiezh === Arsenik a veze arveret kent dizoloadur an [[enebbev]]où gant ar [[Bro-Skos|Skosad]] Sir [[Alexander Fleming]] e [[1928]].<br> ''Trioksidenn arsenik'' As₂O₃ a voe arveret abaoe ar [[XVIIvet kantved]] a-benn stourm ouzh ar [[Krign-bev|c'hrign-bev]]. === Er brezel === A-hed [[Brezel Vietnam|Brezel Viêt Nam]] ez arveras ar Stadoù-Unanet ar "Gwezher Glas" (''Blue Agent'') , ur meskaj a 65 % kakodilat sodiom (CH₃)₂AsOOH ha 35 % trenkenn nitrek NaCl a zo ul lazhgeot, evit distrujañ ar rizegi hag an deliaouegi. == Notennoù == {{Daveoù}} <div style="font-size:90%;"> == Daveennoù == * [http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content ''American Chemical Society''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 12</small> * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Gimiezh'', Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 [http://preder.net/index.php?lang=bz Preder] * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Fizik'', Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2 * ''Annales de chimie et de physique'', [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb343780820/date.r=.langFR Gallica / ''Bibliothèque nationale de France''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)'' [http://www.iupac.org/publications/pac/81/11/2131/ ''Pure an Applied Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements'' [http://physics.nist.gov/cgi-bin/Compositions/stand_alone.pl?ele=&ascii=html&isotype=some ''National Institute of Standards and Technology''] {{en}} <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small> * [https://web.archive.org/web/20110525023159/http://www.brgm.fr/index.jsp ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * CONSIDINE Glenn D., ''Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry'', Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 {{en}} * DEPOVERE Paul, ''La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers'', De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 {{fr}} * EMSLEY John, ''Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements'', Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 {{en}} * ''Geriadur brezhoneg'' An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0 * ÉTIENNE Guy, ''Geriadur ar Stlenneg'', Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7 * HOLDEN Norman, ''History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers'', New York, 2001 [http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html ''Brookhaven National Laboratory''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [http://www.iupac.org/publications/pac/ ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [https://web.archive.org/web/20121031181703/http://www.jinr.ru/default.asp?language=eng ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 2012</small> * LIDE David R., ''CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition'', CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 {{en}} * [http://www.nndc.bnl.gov/ ''National Nuclear Data Center''] {{en}} <small>Liamm oberiant 09 KZU 12</small> * [http://www.rsc.org/periodic-table/ ''Royal Society of Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 03 KZU 2012</small> * STWERTKA Albert, ''A Guide to the Elements'', Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 {{en}} * [https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ ''Webelements''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 2012</small> </div> {{ElfennoùKimiek}} [[Rummad:Elfennoù kimiek]] 55hwl1roy8ckgaxy6pw2fhysu96pfma 0 100378 2195983 2130693 2026-07-29T17:07:53Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2195983 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:auto; font-size:90%;" |- ! colspan="2"| <div style="background-image:linear-gradient(to right, #ffc0c0, #fff);"> {| width="100%" |- ! style="text-align:right; font-size:2em; padding-top:10px;"|Zirkoniom |[[Restr:Vector molecule.svg|32px|right]] |}</div> |- | colspan="2" style="text-align:center;"| [[Itriom]] – '''Zirkoniom''' – [[Niobiom]] |- |colspan="2"| {| |- | [[Titaniom|Ti]]<br>'''Zr'''<br>[[Hafniom|Hf]] | [[Restr:Zr-TableImage.svg|250px|taolenn beriodek, Zirkoniom]] <div style="text-align: right"><mark>[[Taolenn beriodek an elfennoù|Taolenn beriodek]]</mark></div> |} |- | colspan="3" | <hr> |- | '''[[Niver atomek]]''' || 40 |- | '''Rummad kimiek''' || [[Metaloù ardreuzat]] |- | '''[[Strollad eus an daolenn beriodek|Strollad]]''' || 4 |- | '''[[Trovezh (taolenn drovezhiek)|Trovezh]]''' || 5 |- | '''[[Aozadur elektronek]]''' || [Kr] 4d² 5s² |- | '''[[Niver oksidadur]]''' || +4 |- | '''[[Tredanleiegezh]]''' || 1,33 |- | '''[[Skin atomek]]''' || 159 |- | '''[[Tolz atomek]]''' || 91,224 |- bgcolor="#fff" | colspan="2"| ---- [[Restr:Electron shell 040 Zirconium - no label.svg|150px|center]] ---- |- bgcolor="#fff" | colspan="2"| [[Restr:Zirconium crystal bar and 1cm3 cube.jpg|280px|center]] 1 cm³ eo ec'honad an diñs zirkoniom ---- |- ! [[Restr:Info icon 001.svg|24px|link=[[Skoazell:Elfennoù kimiek]]]] |} Un [[elfenn gimiek]] eo ar '''zirkoniom''' ; '''Zr''' eo e [[arouez kimiek]], '''40''' e [[niver atomek]] ha '''91,224''' e [[mas atomek|dolz atomek]]. Ur [[metal ardreuzat]] eo ar zirkoniom. Ur metal lufrus liv an [[arc'hant]] eo ar zirkoniom, a gaver e kailhoù evel ar ''zirkon'' ma vez kevret gant an [[hafniom]] ₇₂Hf, e amezeg er [[strollad eus an daolenn beriodek|strollad]] 4. Da arvelen e tro pa vez lakaet en aer.<br> War-dro 1 410 tonennad a zirkoniom a voe kenderc'het er bed e [[2011]], 720 anezho gant [[Aostralia]] ha 380 anezho e [[Suafrika]] ; da heul e voe [[Sina]] (100 t), [[Indonezia]] (50 t), [[Mozambik]] (40 t), [[India]] (38 t), [[Ukraina]] (35 t), [[Brazil]] (18 t) ha gant ar broioù all e voe kenderc'het an 32 donennad all.<ref name="USGS">[https://web.archive.org/web/20120813060324/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/zirconium/mcs-2012-zirco.pdf ''United States Geological Survey''] {{en}} Liamm oberiant 16 HER 12</ref> == Istor == Er [[Bibl]] ez eus meneg eus ar ''zirkon''<ref name="CRC">LIDE David R., ''CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition'', CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 {{en}}</ref>, hogen kuzh e chomas an elfenn "zikoniom" betek [[1789]] pa voe kavet gant ar c'himiour [[Alamagn|alaman]] Martin Heinrich Klaproth en ur roc'hell a zeue eus Enez [[Sri Lanka]]. ''Zirkonerde'' e voe anv an elfenn nevez<ref name="CRC" />.<br> E [[1808]] e klaskas ar c'himiour [[Kernev-Veur|kerneveurat]] Humphrey Davy hiniennekaat an elfenn, en aner avat.<br> E [[1824]] e voe kavet ar metal ''zirkoniom'' gant ar c'himiour [[Sveden|svedat]] Jöns Jacob Berzelius.<br> E [[1794]] e voe anvet ''zirkoniom'' diwar ar c'hailh ''zirkon'', eus an [[alamaneg]] ''Zirkon'' "[[louzaouenn-ar-goukoug]]", < [[arabeg]] ''zarqun'' "ruz-flamm" < [[perseg]] ''zargun'' "liv an aour"<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=zircon&allowed_in_frame=0 ''Online Etymology Dictionary''] {{en}} Liamm oberiant 16 HER 12</ref>.<br> Adalek [[1925]] e voe kenderc'het zirkoniom en un doare greantel. == Perzhioù == Ur metal ''orjalennus'' eo ar zirkoniom, da lavaret eo e c'haller e astenn hep na dorrfe ; ''govelius'' eo ivez, pa c'haller e bladañ a-daolioù mailh. Da galet ha bruzunek e tro pa vez dampur. === Kimiek === Aes e peg an tan er zirkoniom poultrennek. Ne c'hall ket ar zirkoniom bezañ oksidet gant dour sall, [[trenkenn]]où pe [[bazenn|vazennoù]]. Gallout a reer e zileizhañ en [[trenkenn gloridrek|drenkenn gloridrek]] HCl hag en [[trenkenn sulfurek|drenkenn sulfurek]] H₂SO₄, dreist-holl gant harp ar [[fluor]] ₉F.<br> E 1 855&nbsp;°C e teuz ar zirkoniom, hag e 4 409&nbsp;°C e verv.<br> Pa vez kendeuzet gant [[zink]] (ZrZn₂) ha lakaet yenoc'h eget - 238,15 [[Gwrezverk|° C]] (35 ° K) e teu ar zirkoniom da vezañ [[gwarellegezh|gwarellek]] ha [[dreistreüsted|dreistreüs]] war un dro — ar pezh ne c'hoarvez nemet gant UGe₂ ivez betek-gouzout. === Izotopoù === '''⁹⁰Zr''' a gaver an aliesañ (51,45 %) a-douez pemp [[izotop]] naturel ha stabil ar zirkoniom, ar re all o vezañ '''⁹¹Zr''', '''⁹²Zr''', '''⁹⁴Zr''' ha '''⁹⁶Zr''', a zo an hini dibaotañ (2,80 %).<br> Eus '''⁷⁸Zr''' betek '''¹¹⁰Zr''' eo skalfad an izotopoù a zo bet kevanaozet. == Arver == Er [[prierezh]] hag en [[teuzerezh]] ez implijer zirkoniom, da fardañ danvezioù-toupekaat ha danvezioù tanspirus.<br> Zirkoniom zo e danvezioù-raskennañ, e kendeuzadoù metalek, e kenderc'hadoù [[kimiezh|kimiek]] ha war bizhier-soudañ.<br> Ar greanterezh nukleel ha hini ar gimiezh eo a ra ar muiañ gant zirkoniom. == Notennoù == {{Daveoù}} <div style="font-size:90%;"> == Daveennoù == * [http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content ''American Chemical Society''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 12</small> * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Gimiezh'', Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 [http://preder.net/index.php?lang=bz Preder] * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Fizik'', Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2 * ''Annales de chimie et de physique'', [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb343780820/date.r=.langFR Gallica / ''Bibliothèque nationale de France''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)'' [http://www.iupac.org/publications/pac/81/11/2131/ ''Pure an Applied Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements'' [http://physics.nist.gov/cgi-bin/Compositions/stand_alone.pl?ele=&ascii=html&isotype=some ''National Institute of Standards and Technology''] {{en}} <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small> * [https://web.archive.org/web/20110525023159/http://www.brgm.fr/index.jsp ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * CONSIDINE Glenn D., ''Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry'', Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 {{en}} * DEPOVERE Paul, ''La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers'', De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 {{fr}} * EMSLEY John, ''Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements'', Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 {{en}} * ''Geriadur brezhoneg'' An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0 * ÉTIENNE Guy, ''Geriadur ar Stlenneg'', Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7 * HOLDEN Norman, ''History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers'', New York, 2001 [http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html ''Brookhaven National Laboratory''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [http://www.iupac.org/publications/pac/ ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [https://web.archive.org/web/20121031181703/http://www.jinr.ru/default.asp?language=eng ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 2012</small> * LIDE David R., ''CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition'', CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 {{en}} * [http://www.nndc.bnl.gov/ ''National Nuclear Data Center''] {{en}} <small>Liamm oberiant 09 KZU 12</small> * [http://www.rsc.org/periodic-table/ ''Royal Society of Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 03 KZU 2012</small> * STWERTKA Albert, ''A Guide to the Elements'', Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 {{en}} * [https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ ''Webelements''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 2012</small> </div> {{ElfennoùKimiek}} [[Rummad:Elfennoù kimiek]] 6wpvysa9ok2tk4pmk9g0n1m2rqi9i1f 0 100519 2195998 2095817 2026-07-30T06:50:54Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2195998 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:auto; font-size:90%;" |- ! colspan="2"| <div style="background-image:linear-gradient(to right, #ffdead, #fff);"> {| width="100%" |- ! style="text-align:right; font-size:2em; padding-top:10px;"|Bariom |[[Restr:Vector molecule.svg|32px|right]] |}</div> |- | colspan="2" style="text-align:center;"| [[Keziom]] – '''Bariom''' – [[Lantanom]] |- | colspan="2"| {| |- | [[Strontiom|Sr]]<br>'''Ba'''<br>[[Radiom|Ra]] | colspan="2"| [[Restr:Ba-TableImage.svg|250px|Taolenn beriodek, Bariom]] <div style="text-align: right"><mark>[[Taolenn beriodek an elfennoù|Taolenn beriodek]]</mark></div> |} |- bgcolor="#ffdead" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù hollek |- |'''[[Niver atomek]]''' || 56 |- |'''[[Rummad kimiek]]''' || [[Metaloù prialkaliek]] |- |'''[[Strollad eus an daolenn beriodek|Strollad]]''' || 2 |- |'''[[Trovezh (taolenn drovezhiek)|Trovezh]]''' || 6 |- |'''[[Bloc'h (taolenn drovezhiek)|Bloc'h]]''' || s |- |'''[[Tolz atomek]]''' || 137,327 ±0,007 |- bgcolor="#ffdead" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Aozadur elektronek |- | colspan="2" style="text-align:center;"| '''[[Aozadur elektronek an atomoù|[Xe] 6s²]]'''<br>Dasparzh an elektronoù : '''2, 8, 18, 18, 8, 2''' |- | colspan="2" | [[Restr:Electron shell 056 Barium - no label.svg|center|150px]] |- bgcolor="#ffdead" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù atomek |- |'''[[Niver oksidadur]]''' || + 2<br>''Oksidenn [[bazenn|vazennek]] kreñv'' |- |'''[[Tredanleiegezh]]''' || 0,89 <small>''(Skeul Linus Pauling)''</small> |- |'''[[Gremmoù ionadur]]'''|| '''1 :''' 502,9 kJ/mol<br>'''2 :''' 965,2 kJ/mol<br>'''3 :''' 3 600 kJ/mol |- |'''[[Skin atomek]]''' || 215 pm ≤ r ≤ 253 pm |- |'''[[Skin kenamsav]]''' || 215 ±11 pm |- |'''[[Skin Van der Vaals]]''' || 268 pm |- bgcolor="#ffdead" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù fizikel |- |'''[[Arvez]]''' || Kaled |- | '''[[Douester]] (≈20&nbsp;°C)''' || 3,51 g/cm³ |- | '''[[Teuzverk]]''' || 727&nbsp;°C |- | '''[[Bervverk]]''' || 1 897&nbsp;°C |- | '''[[Tredanharzusted]]''' || 332 nΩ•m (e 20&nbsp;°C) |- bgcolor="#ffdead" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Neuz an elfenn |- | colspan="2" style="text-align:center;"| [[Restr:Barium unter Argon Schutzgas Atmosphäre.jpg|280px]] ---- |- ! [[Restr:Info icon 001.svg|24px|link=[[Skoazell:Elfennoù kimiek]]]] |} Un [[elfenn gimiek]] eo ar '''bariom''' ; '''Ba''' eo e [[arouez kimiek]], '''56''' e [[niver atomek]] ha '''137,327''' e [[mas atomek|dolz atomek]]. Ur [[metal prialkaliek]] eo. Eus ar c'hailh anvet ''barit'' (diwar ar [[gresianeg]] ''βαρύς'' "pounner") e tenner bariom, ar ''barit'' o vezañ e [[sulfat]] BaSO₄.<br /> Er bed a-bezh e kaver ''barit''.<br> War-dro 7,8 milion a donennadoù a voe tennet eus krestennen an Douar e [[2011]].<br> [[Sina]] a voe ar c'henderc'her pennañ (4 000 000 t), heuliet gant [[India]] (1 100 000 t), [[Maroko]] (650 000 t) ha [[Stadoù-Unanet Amerika]] (640 000 t). War-lerc'h e voe [[Turkia]] (250 000 t), [[Iran]] ha [[Kazakhstan]] (200 000 t pep hini), [[Viêt Nam]] (85 000 t), [[Aljeria]] ha [[Rusia]] (60 000 t pep hini), [[Alamagn]], [[Pakistan]] hag ar [[Rouantelezh-Unanet]] (50 000 t pep hini).<br> Un 300 000 t bennak a voe kenderc'het gant ar broioù all<ref>[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/barite/mcs-2012-barit.pdf ''United States Geological Survey''] {{en}} Liamm oberiant 24 HER 2012</ref>. == Istor == E deroù ar [[Krennamzer|Grennamzer]] e ouie an [[Alkimiezh|alkimiourien]] diwar-benn ar ''barit'', a anvent ''maen Bologna'' peogwir en e gavent kostez [[Bologna]] en [[Italia]]. Gouzout a ouient ivez a-zivout [[mordan]] ar mein-se, a c'halle lugerniñ bloavezhioù-pad goude bezañ bet lezet er gouloù.<br> E [[1774]] e verzas ar [[Kimiezh|c'himiour]] hag [[Apotikerezh|apotiker]] [[Sveden|Svedat]] Carl Whilhelm Scheele bezañs un elfenn nevez er ''barit'', hep gallout mont pelloc'h eget kavout stumm [[Oksiderezh|oksidet]] ar bariom (''i.e.'' BaO). Heñvel e voe graet gant ar c'himiour svedat all Johan Gottlieb Gahn daou vloaz war-lerc'h.<br> ''Batote'' eo an anv a voe roet d'ar c'henaozad BaO gant ar c'himiour [[Bro-C'hall|gall]] Louis-Bernard Guyton de Morveau kent bezañ kemmet e ''baryta'' gant ar Gall [[Antoine Lavoisier|Antoine-Laurent de Lavoisier]]. En hevelep mare e kavas ar [[Maenoniezh|maenoniour]] [[Bro-Saoz|saoz]] William Withering ur c'hailh pounner nevez e mengleuzioù [[plom]], a anvas ''witherite'' peogwir ez eo arwenn e liv — [[karbonat]] bariom BaCO₃ eo ar ''witherite''.<br /> E [[1808]] e teuas ar c'himiour [[Kernev-Veur|kerneveurat]] Sir Humphry Davy a-benn da gaout haloù bariom, a anvas ''barium'' — diwar ''barit'' hag an dibenn ''-ium'' da ziskouez ur metal.<br> Gant an Alaman Robert Bunsen hag ar Saoz Augustus Matthiessen e voe hiniennekaet ar bariom e [[1855]]. == Perzhioù == Ur metal blot liv an arc'hant eo ar bariom, gant asskedoù alaouret pa vez peurc'hlan. Buan e tro da c'hris teñval pa vez lezet en aer en abeg d'ur gwiskad BaO. [[Tredanreüsted|Tredanreüs]] eo, kalz nebeutoc'h eget ar [[Kouevr|c'houevr]] avat. === Kimiek === Par da re ar [[magneziom]] ₁₂Mg, ar [[Kalkiom|c'halkiom]] ₂₀Ca hag ar [[strontiom]] ₃₈Sr eo perzhioù kimiek ar bariom.<br /> Kalz gremm a vann dre zazgwerediñ gant elfennoù ar [[Strollad eus an daolenn beriodek|strollad]] 16 (familh an [[oksigen]]), setu perak e ranker e virout en [[eoul]] pe en ur [[gaz]] diheged (na c'hall degas dazgwered kimiek ebet).<br> En e stumm ''sulfat'' BaSO₃ ne c'hall bezañ dileizhet e [[trenkenn]] ebet. === Izotopoù === Seizh [[izotop]] stabil eus ar bariom zo en natur : Ba-130 ('''¹³⁰Ba'''), Ba-132, hag ar skalfad Ba-134 betek Ba-138.<br> [[Skinoberiegezh|Skinoberiek]] e vije Ba-130, a droje da [[Ksenon|Xe]]-130 ; heñvel evit Ba-132, a droje da Xe-132.<br> Kevanaozet eo Ba-133, gant un [[hanter-vuhez]] a 10,51 bloavezh. == Arver == * Bariom glan a implijer evel dinoer gazoù eus familh an oksigen :• gwezhall : evit fardañ traezoù a rank bezañ peurc'houllo, evel pibennoù [[elektronik|elektronek]] an ardinvinkoù [[skinwel]] kent donedigezh ar skrammoù plat ; :• hiziv : pibennoù peurc'houllo a vez arveret evit fardañ enankerioù gwrezel a-benn kenderc'hañ [[tredan]] diwar bannoù an [[Heol]]. * Kendeuzet gant metaloù all e ya ar bariom da wiskañ bizhier-soudañ (Ba + [[Staen|Sn]] + [[Plom|Pb]]) ha boujiennoù evit ar [[Keflusker helosk diabarzh|c'hefluskerioù helosk diabarzh]] (Ba + [[Nikel|Ni]]), da wellaat an [[dir]] (Ba + [[Aluminiom|Al]], [[Silikiom|Si]], [[Kalkiom|Ca]] hag [[Manganez|Mn]]). * [[Hal]]où bariom a implijer a-gementadoù bihan evit fardañ [[gwer]], [[prierezh]]ioù, livioù, gwernisoù, lenkrauzennoù a chom stabil e gwrezverkoù uhel ; en tanioù-arvest e vezont lakaet da reiñ al liv <span style="color:Green">'''gwer'''</span>. E greanterezh an [[eoul-maen]] ez implijer kalz bariom da fardañ heverennoù evit lenkrañ ar binvioù-toullañ. * ''[[Titaniom|Titanat bariom]]'' BaTiO₃ a dalvez da fardañ prierezhioù ''piezotredanel'' ha [[tredandougell]]où'' evit an ardivinkoù elektronek. == Notennoù == {{Daveoù}} <div style="font-size:90%;"> == Daveennoù == * [http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content ''American Chemical Society''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 12</small> * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Gimiezh'', Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 [http://preder.net/index.php?lang=bz Preder] * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Fizik'', Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2 * ''Annales de chimie et de physique'', [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb343780820/date.r=.langFR Gallica / ''Bibliothèque nationale de France''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)'' [http://www.iupac.org/publications/pac/81/11/2131/ ''Pure an Applied Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements'' [http://physics.nist.gov/cgi-bin/Compositions/stand_alone.pl?ele=&ascii=html&isotype=some ''National Institute of Standards and Technology''] {{en}} <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small> * [https://web.archive.org/web/20110525023159/http://www.brgm.fr/index.jsp ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * CONSIDINE Glenn D., ''Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry'', Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 {{en}} * DEPOVERE Paul, ''La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers'', De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 {{fr}} * EMSLEY John, ''Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements'', Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 {{en}} * ''Geriadur brezhoneg'' An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0 * ÉTIENNE Guy, ''Geriadur ar Stlenneg'', Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7 * HOLDEN Norman, ''History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers'', New York, 2001 [http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html ''Brookhaven National Laboratory''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [http://www.iupac.org/publications/pac/ ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [https://web.archive.org/web/20121031181703/http://www.jinr.ru/default.asp?language=eng ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 2012</small> * LIDE David R., ''CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition'', CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 {{en}} * [http://www.nndc.bnl.gov/ ''National Nuclear Data Center''] {{en}} <small>Liamm oberiant 09 KZU 12</small> * [http://www.rsc.org/periodic-table/ ''Royal Society of Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 03 KZU 2012</small> * STWERTKA Albert, ''A Guide to the Elements'', Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 {{en}} * [https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ ''Webelements''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 2012</small> </div> {{ElfennoùKimiek}} [[Rummad:Elfennoù kimiek]] lacd5dbx3zefng3ew2uo9owms6ymcxl 0 100711 2195979 2130688 2026-07-29T13:29:23Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2195979 wikitext text/x-wiki {{adkas|Wolfram}} {| class="infobox" style="width:auto; font-size:90%;" |- ! colspan="2"| <div style="background-image:linear-gradient(to right, #ffc1c1, #fff); color:#000;"> {| width="100%" |- ! style="text-align:right; font-size:2em; padding-top:10px;"|Wolfram |[[Restr:Vector molecule.svg|32px|right]] |}</div> |- | colspan="2" style="text-align:center;"| [[Tantalom]] – '''Wolfram''' – [[Reniom]] |- | colspan="2" | {| |- | [[molibden|Mo]]<br>'''W'''<br>[[Seaborgiom|Sg]] | colspan="2"| [[Restr:W-TableImage.svg|250px|Taolenn beriodek, Wolfram]] <div style="text-align: right"><mark>[[Taolenn beriodek an elfennoù|Taolenn beriodek]]</mark></div> |} |- bgcolor="#ffc1c1" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù hollek |- |'''[[Niver atomek]]''' || 74 |- |'''[[Rummad kimiek]]''' || [[Metaloù ardreuzat]] |- |'''[[Strollad eus an daolenn beriodek|Strollad]]''' || 6 |- |'''[[Trovezh (taolenn drovezhiek)|Trovezh]]''' || 6 |- |'''[[Bloc'h (taolenn drovezhiek)|Bloc'h]]''' || d |- |'''[[Tolz atomek]]''' || 183,84 ±0,01 |- bgcolor="#ffc1c1" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Aozadur elektronek |- | colspan="2" style="text-align:center;"| '''[[Aozadur elektronek an atomoù|[Xe] 4f¹⁴ 5d⁴ 6s²]]'''<br>Dasparzh an elektronoù : '''2, 8, 18, 32, 12, 2''' |- | colspan="2" | [[Restr:Electron shell 074 Tungsten - no label.svg|center|150px]] |- bgcolor="#ffc1c1" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù atomek |- valign="top" |'''[[Niver oksidadur]]''' || + 6<br>''Oksidenn drenkek skañv'' |- |'''[[Tredanleiegezh]]''' || 2,36 <small>''(Skeul Linus Pauling)''</small> |- valign="top" |'''[[Gremmoù ionadur]]'''|| '''1 :''' 770 kJ/mol<br>'''2 :''' 1 700 kJ/mol |- |'''[[Skin atomek]]''' || 135/193 pm (arsellet/jedet) |- |'''[[Skin kenamsav]]''' || 162 pm |- |'''[[Skin Van der Vaals]]''' || (stlenn ebet) |- bgcolor="#ffc1c1" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù fizikel |- |'''[[Arvez]]''' || Kaled |- |'''[[Douester]] (≈20&nbsp;°C)''' || 19,25 g/cm³ |- |'''[[Teuzverk]]''' || 3 422&nbsp;°C |- |'''[[Bervverk]]''' || 5 555&nbsp;°C |- |'''[[Tredanharzusted]]''' || 52,8 nΩ•m (e 20&nbsp;°C) |- bgcolor="#ffc1c1" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Neuz an elfenn |- | colspan="2" | [[Restr:Wolfram evaporated crystals and 1cm3 cube.jpg|280px|center]] 1 cm³ eo ec'honad an diñs '''wolfram''' ---- |- ! [[Restr:Info icon 001.svg|24px|link=[[Skoazell:Elfennoù kimiek]]]] |} Un [[elfenn gimiek]] eo ar '''wolfram''' ; '''W''' eo e [[arouez kimiek]], '''74''' e [[niver atomek]] ha '''183,84''' e [[mas atomek|dolz atomek]]. Ur [[metal ardreuzat]] eo. '''''Tungsten''''' eo anv all an elfenn-mañ, gant an hevelep arouez '''W'''. Eus ar c'hailhoù anvet ''wolframit'' (FeWO₄/MnWO₄) ha ''scheelit'' (CaWO₄) e tenner wolfram.<br> [[Sina]] e voe ar c'henderc'her pennañ e [[2011]] (60 000 [[kilogram|tonennad]]), heuliet gant [[Rusia]] (3 100 t), [[Kanada]] (2 000 t), [[Portugal]] (1 300 t), [[Bolivia]] (1 200 t) hag [[Aostria]] (1 100 t) ; un 3 400 t bennak a voe kenderc'het er broioù all.<br> Sina eo ar vro ma vez arveret ar muiañ a wolfram ivez<ref>[https://web.archive.org/web/20120708083531/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/tungsten/mcs-2012-tungs.pdf ''United States Geological Survey''] {{en}} Liamm oberiant 02 DU 2012</ref>. == Gerdarzh == ;Wolfram ([[1747]]) [[Alamaneg]] ''Wolfram'', ''Wolform'' ([[1562]]), a orin dianav. Bez' e c'hall ar ger bezañ ur c'henaoz eus ''Wolf'' "bleiz" ha ''Rahm'' "dienn", hogen an eil elfenn a c'hallje dont eus ar c'hrennalamaneg uhel ''ram'' "huzil", "saotradenn" en abeg ma tegase ur c'holl bras en argerzh ar c'henderc'hañ [[staen]].<br> An anv-se a voe roet d'an elfenn 74 gant ar [[Kimiezh|c'himiour]] [[Sveden|svedat]] Johan Gottschalk Wallerius e 1747. ;Tungsten ([[1781]]) [[Svedeg]] ''tungsten'', eus ''tung'' "pounner" ha ''sten'' "maen", bet goveliet gant ar [[Kimiezh|c'himiour]] [[Sveden|svedat]] Carl Wilhelm Scheele pa zizoloas an elfenn 74<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=Wolfram&searchmode=none ''Online Etymology Dictionary''] {{en}} Liamm oberiant 02 DU 2012</ref>. == Istor == E [[1781]] e kavas Carl Wilhelm Scheele un [[trenkenn|drenkenn]] nevez en un tamm ''tungsten'' (a vo anvet ''scheelite'' diwezhatoc'h), a anvas ''trenkenn dungstenek'' ; e geneil Torbern Bergman a lavaras neuze e vije marteze tro da gaout ur metal nevez diwar an drenkenn-se.<br> E [[1783]], ar vreudeur Juan José ha Fausto Elhúyar, kimiourien [[spagn]]at anezho, a gavas ivez un drenkenn nevez, en un tamm ''wolframit'' ar wezh-se, a oa heñvel-mik ouzh an hini bet dizoloet e Sveden. Dre ziren an drenkenn gant glaou-koad e teujont a-benn da hiniennekaat an elfenn nevez. == Perzhioù == Ur metal ral, liv an [[Argant|arc'hant]] ha lufrus eo ar wolfram en e stad glan. Kalet-kenañ ha diaes da labourat eo, daoust dezhañ bezañ puzuilh a-wezhioù. En e stad peurc'hlan hepken e teu blotoc'h (met kaletoc'h c'hoazh eget an [[dir]]) ha ''govelius'', da lavaret eo e c'haller e bladañ a-daolioù mailh.<br> Tost da 20 gwezh hini an dour eo douester (19,25 [[kilogramm|g]]/[[metr]]/cm³) ar wolfram ; ar metal diaesañ da deuziñ eo : ar [[karbon|c'harbon]] hepken, a-douez an holl elfennoù kimiek, zo uheloc'h c'hoazh e deuzverk. === Kimiek === Ne zazgwered ket ar wolfram gant dour pe aer da 20[[Gwrezverk|°C]]. E gwrezverkoù uhel e ro ''trioksidenn wolfram'' WO₃. Digemm ivez e chom gant an darn vuiañ eus an [[trenkenn]]où ha gant ar [[bazenn]]où.<br> Disheñvel eo an traoù avat gant an [[halogen]]où : diouzhtu e tazgwered '''W''' gant ar [[fluor]] ₉F da reiñ WF₆ ; e 250&nbsp;°C e tazgwered gant [[klor]] ₁₇Cl (> WCl₆) ha gant [[brom]] ₃₅Br (> WBr₆). === Izotopoù === Pemp [[izotop]] eus ar wolfram a gaver en natur. Wolfram-184 ('''¹⁸⁴W''') eo an hini paotañ (30,64% eus an izotopoù W), heuliet gant W-188 (28,43%), W-182 (26,50%), W-183 (14,31%) ha W-180 ( 0,12 %).<br> Tregont skinizotop zo bet kevanaozet, an hini stabilañ o vezañ W-181 gant un [[hanter-vuhez]] a 121,2 devezh (1,3 x 10¹⁹ bloavezh eo hanter-vuhez '''¹⁸⁴W'''). == Arver == War-dro 60% eus ar wolfram a vez kenderc'het a ya da fardañ ''karbidenn wolfram'' (WC) ; da greñvaat an dir ha da fardañ kendeuzadoù ez a ar peurrest. Nebeutoc'h eget 10% eus ar wolfram a vez implijet e greanterezh ar gimiezh da fardañ kenaozadoù estreget WC. === Karbidenn wolfram === Ur [[prierezh]] zo eus karbidenn ar wolfram, ur metal n'eus ket. * [[Metalouriezh]], [[mengleuzerezh]], [[kalvezerezh]], greanterezh an [[eoul-maen]] : lavnennoù ha danvezioù-raskañ. * [[Bravigerezh]] : gwalennoù na zilufront ket (met bresk a-walc'h int), erlec'hiañ ouzh [[aour]] ha [[platin]]. :[[Sina]] a werzh barrennoù wolfram gwisket gant aour evit ar bravigerezh (lod a servij ivez evel falsaour). === Kendeuzadoù === * Kement ardinvink a rank labourat e gwrezverkoù uhel. ** Tammoù kefluskerioù, korzennoù-skarzhañ, orjalennoù-tommañ ar fornioù-tredan, hag all. * Kement tamm metalek a rank labourat en ur metoù trenk, gleb, sall. ** Bannoù an troellrodoù beuzet er mor a-benn kenderc'hañ tredan. * Livuzennoù greantel. === [[Arm]]où === * Gant [[nikel]], [[houarn]], [[kobalt]] : boledoù da dreuziñ an hobregonoù, greunadennoù, fuc'helloù dreist-son. :A-hed an [[Eil brezel-bed]] e voe arveret wolfram evit kreñvaat an dir a yae da fardañ armoù, alese ar gwask a voe lakaet war Bortugal — a oa dija ar c'henderc'her pennañ en [[Europa]] — koulz gant an [[Nazi]]ed, o c'hevredidi hag o enebourien. === Kimiezh === * ''Sulfidenn wolfram'' : lenkrer e gwrezioù uhel, [[trelusker]]. * ''[[Oksiderezh|Oksidennoù]] wolfram'' : prierezhioù, treluskerioù. * ''[[Hal]]où wolfram'' : klogorennoù-gouloù, greanterezh nukleel, [[mezegiezh]] ([[skinskeudennerezh]] dre [[skinoù X]]), greanterezh al [[lêr]]. * Sielloù [[metal]]-[[gwer]], pa goeñv ar wolfram er wrez en hevelep doare ha gwer borosilikat (an doare gwer a vez gwerzhet dindan an anv ''Pyrex''). * Kenaozadoù [[plastik|mezell]], da erlec'hiañ ouzh ar [[plom]]. === [[Elektronik]] === * Ur gwiskad wolfram a lakaer war ar c'henstokoù [[tredan]]el. * Binvioù-soudañ, amredoù kevanek, elektrodoù, filmoù metalek war [[silikiom]] da erlec'hiañ ouzh an dareoù funiegezh boas. === Implijoù all === Dre m'eo ar wolfram ur metal uhel-tre e zouester : * Pouezioù, enep-pouezioù, lastroù e kilhoù ar bigi hag e lostoù [[karr-nij|kirri-nij]] ha [[karr|kirri]] [[Formulenn 1]]. * Biroùigoù da c'hoari. * Touelloù evit pesketa. * Kerdin metalek evit ar binvioù-[[sonerezh|seniñ]]. == Notennoù == {{Daveoù}} <div style="font-size:90%;"> == Daveennoù == * [http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content ''American Chemical Society''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 12</small> * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Gimiezh'', Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 [http://preder.net/index.php?lang=bz Preder] * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Fizik'', Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2 * ''Annales de chimie et de physique'', [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb343780820/date.r=.langFR Gallica / ''Bibliothèque nationale de France''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)'' [http://www.iupac.org/publications/pac/81/11/2131/ ''Pure an Applied Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements'' [http://physics.nist.gov/cgi-bin/Compositions/stand_alone.pl?ele=&ascii=html&isotype=some ''National Institute of Standards and Technology''] {{en}} <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small> * [https://web.archive.org/web/20110525023159/http://www.brgm.fr/index.jsp ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * CONSIDINE Glenn D., ''Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry'', Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 {{en}} * DEPOVERE Paul, ''La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers'', De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 {{fr}} * EMSLEY John, ''Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements'', Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 {{en}} * ''Geriadur brezhoneg'' An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0 * ÉTIENNE Guy, ''Geriadur ar Stlenneg'', Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7 * HOLDEN Norman, ''History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers'', New York, 2001 [http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html ''Brookhaven National Laboratory''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [http://www.iupac.org/publications/pac/ ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [https://web.archive.org/web/20121031181703/http://www.jinr.ru/default.asp?language=eng ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 2012</small> * LIDE David R., ''CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition'', CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 {{en}} * [http://www.nndc.bnl.gov/ ''National Nuclear Data Center''] {{en}} <small>Liamm oberiant 09 KZU 12</small> * [http://www.rsc.org/periodic-table/ ''Royal Society of Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 03 KZU 2012</small> * STWERTKA Albert, ''A Guide to the Elements'', Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 {{en}} * [https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ ''Webelements''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 2012</small> </div> {{ElfennoùKimiek}} [[Rummad:Elfennoù kimiek]] j8tzbl76z9p6bh75kcpfl992c9cqlhc 0 101285 2196002 2095931 2026-07-30T10:10:23Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2196002 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:auto; font-size:90%;" |- ! colspan="2"| <div style="background-image:linear-gradient(to right, #ffc0c0, #fff);"> {| width="100%" |- |[[Restr:Radiation warning symbol.svg|32px]] ! style="text-align:center; font-size:2em; padding-top:10px;"|Bohriom |[[Restr:Vector molecule.svg|32px|right]] |}</div> |- | colspan="2" style="text-align:center;"| [[Seaborgiom]] – '''Bohriom''' – [[Hasiom]] |- | colspan="2" style="text-align:center;"| {| |- | <br>[[Reniom|Re]]<br>'''Bh''' | colspan="2"| [[Restr:Bh-TableImage.svg|250px|Taolenn beriodek, Bohriom]] <div style="text-align: right"><mark>[[Taolenn beriodek an elfennoù|Taolenn beriodek]]</mark></div> |} |- bgcolor="#ffc0c0" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù hollek |- |'''[[Niver atomek]]''' || 107 |- |'''[[Rummad kimiek]]''' || [[Metal ardreuzat|Metaloù ardreuzat]] |- |'''[[Strollad eus an daolenn beriodek|Strollad]]''' || 7 |- |'''[[Trovezh (taolenn drovezhiek)|Trovezh]]''' || 7 |- |'''[[Bloc'h (taolenn drovezhiek)|bloc'h]]''' || d |- |'''[[Tolz atomek]]''' || [270] |- bgcolor="#ffc0c0" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Aozadur elektronek |- | colspan="2" style="text-align:center;"| '''Aozadur elektronek an atomoù'''<br>[Rn] 5f¹⁴ 6d⁵ 7s² |- | colspan="2" style="text-align:center;"| Dasparzh an elektronoù : '''2, 8, 18, 32, 32, 13, 2''' |- | colspan="3" | [[Restr:Electron shell 107 Bohrium - no label.svg|center|150px]] |- bgcolor="#ffc0c0" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù atomek |- valign="top" |'''[[Niver oksidadur]]''' || '''+7''' (Diouganet)<br>''Oksidenn drenkek skañv'' |- |'''[[Tredanleiegezh]]''' || (stlenn ebet) <small>''(Skeul Linus Pauling)''</small> |- valign="top" |'''[[Gremmoù ionadur]]'''|| '''1 :''' 743 kJ/mol<br>'''2 :''' 1 690 kJ/mol<br>'''3 :''' 2 580 kJ/mol |- |'''[[Skin atomek]]''' || 128 pm (brasjedet) |- |'''[[Skin kenamsav]]''' || 141 pm |- |'''[[Skin Van der Vaals]]''' || (stlenn ebet) |- bgcolor="#ffc0c0" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù fizikel |- |'''[[Arvez]]''' || Kaled (diouganet) |- |'''[[Douester]] (≈20&nbsp;°C)''' || 27,2 g/cm³ (brasjedet) |- |'''[[Teuzverk]]''' || (stlenn ebet) |- |'''[[Bervverk]]''' || (stlenn ebet) |- |'''[[Tredanharzusted]]''' || (stlenn ebet) nΩ•m (e 20&nbsp;°C) |- ! colspan="2" style="text-align:center;"| ---- [[Restr:Info icon 001.svg|24px|link=[[Skoazell:Elfennoù kimiek]]]] |} Un [[elfenn gimiek]] eo ar '''bohriom''' ; '''Bh''' eo e [[arouez kimiek]], '''107''' e [[niver atomek]] ha '''264,125''' e [[mas atomek|dolz atomek]]. Ur [[metal ardreuzat]] eo.<br> Un elfenn genaozet gant mab-den eo, n'he c'haver ket en natur. [[Skinoberiegezh|Skinoberiek]] eo ar bohriom. == Istor == E [[1975]], en Ensavadur Unvanet an Enklaskoù Nukleel (ruseg : Объединённый институт ядерных исследований, ОИЯИ) e Dubna<ref>War-dro 125 km en norzh da [[Moskov|Voskov]] emañ [[Dubna]]. Un ''Наукоград'', ''naukograd'', "Kêr ar Skiantoù" eo ez-ofisiel.</ref>, e teuas ur skipailh renet gant Youri Tsolakovitch Oganesian a-benn da genaozañ [[izotop]] 261 an elfenn 107 dre vombezenniñ [[bismut]] gant [[krom]]. Bloaz war-lerc'h e voe embannet an dizoloadenn gant an Ensavadur.<br> E [[1981]] avat e voe kaset an hevelep arnodenn er GSI (''Gesellschaft für Schwerionenforschung'' "Kevredigezh-Enklask war an Ionoù Pounner", bremañ ''GSI Helmholtzzentrum für Schwerionenforschung GmbH'' "Kreizenn Helmholtz evit an Enklask war an Ionoù Pounner"<ref>[http://www.gsi.de/ Lec'hienn GSI] {{de}} {{en}} Liamm oberiant 7 KZU 12</ref>) e [[Darmstadt]], ([[Republik Kevreadel Alamagn (1949-1990)|R.K. Alamagn]] d'ar mare-se), gant skipailh Peter Armbruster ha Gottfried Münzenberg : bombezennet e voe Bi-209 gant Cr-54, ha dizoloet izotop 262 an elfenn 107.<br> E [[1993]] ez anzavas an ''International Union of Pure and Applied Chemistry'' (IUPAC) ar GSI evel dizoloer ofisiel an elfenn 107<ref>[https://web.archive.org/web/20120819053457/http://pac.iupac.org/publications/pac/pdf/1993/pdf/6508x1757.pdf IUPAC] {{en}} Liamm oberiant 7 KZU 12</ref>. Fellout a reas d'an Alamaned reiñ an anv ''nielsbohrium'' d'an elfenn nevez, gant an arouez ''Ns'', en enor d'ar [[fizik]]our [[Danmark|danat]] [[Niels Bohr]] ; skiantourien Dubna o devoa kinniget an anv-se dija evit an elfenn 105 (a voe anvet [[dubniom|''dubnium'']] gant an IUPAC). Dre ma'z anzavas skipailh Darmstadt youl-vat hini Dubna a-zivout an elfenn 105 ez asantas [[Unaniezh ar Republikoù Sokialour ha Soviedel|Soviediz]] ma vije an elfenn 107 anvet en enor da Niels Bohr.<br> Enep an anv ''nielsbohrium'' e savas an IUPAC e [[1994]], rak ne oa elfenn ebet a gement a oa bet anvet gant anv klok un den, ha ''bohrium'' a ginnigas. Respont a reas ar GSI dre bouezañ war an arvar a gemmesk etre ''bohrium'' '''₁₀₇Bh''' ha ''[[bor]]'' '''₅B''', dreist-holl en o stummoù ''bohrat'' ha ''borat''. Kaset e voe ar gudenn da skourr danat an IUPAC, he diskoulmas dre zibab an anv ''bohrium'' daoust da arguzennoù ar GSI. E [[1997]] e voe ''bohrium'' lakaet da ofisiel gant an IUPAC<ref>[http://pac.iupac.org/publications/pac/pdf/1997/pdf/6912x2471.pdf IUPAC] {{en}} Liamm oberiant 7 KZU 12</ref>. == Perzhioù == Gortozet int evel par da re elfennoù all ar [[strollad eus an daolenn beriodek|strollad]] 7 (₂₅[[manganez|Mn]], ₄₃[[teknetiom|Tc]] ha ₇₅[[reniom|Re]]), hogen pounneroc'h, ha stabiloc'h e niver oksidadur. === Izotopoù === Unnek [[izotop]] eus Bh zo bet kenaozet, gant [[hanter-vuhez]]ioù o vont eus 8 [[eilenn|ms]] betek ur vunutenn. == Arver == Hini ebet, war-bouez an enklaskoù. == Notennoù == {{Daveoù}} <div style="font-size:90%;"> == Daveennoù == * [http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content ''American Chemical Society''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 12</small> * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Gimiezh'', Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 [http://preder.net/index.php?lang=bz Preder] * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Fizik'', Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2 * ''Annales de chimie et de physique'', [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb343780820/date.r=.langFR Gallica / ''Bibliothèque nationale de France''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)'' [http://www.iupac.org/publications/pac/81/11/2131/ ''Pure an Applied Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements'' [http://physics.nist.gov/cgi-bin/Compositions/stand_alone.pl?ele=&ascii=html&isotype=some ''National Institute of Standards and Technology''] {{en}} <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small> * [https://web.archive.org/web/20110525023159/http://www.brgm.fr/index.jsp ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * CONSIDINE Glenn D., ''Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry'', Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 {{en}} * DEPOVERE Paul, ''La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers'', De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 {{fr}} * EMSLEY John, ''Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements'', Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 {{en}} * ''Geriadur brezhoneg'' An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0 * ÉTIENNE Guy, ''Geriadur ar Stlenneg'', Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7 * HOLDEN Norman, ''History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers'', New York, 2001 [http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html ''Brookhaven National Laboratory''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [http://www.iupac.org/publications/pac/ ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [https://web.archive.org/web/20121031181703/http://www.jinr.ru/default.asp?language=eng ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 2012</small> * LIDE David R., ''CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition'', CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 {{en}} * [http://www.nndc.bnl.gov/ ''National Nuclear Data Center''] {{en}} <small>Liamm oberiant 09 KZU 12</small> * [http://www.rsc.org/periodic-table/ ''Royal Society of Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 03 KZU 2012</small> * STWERTKA Albert, ''A Guide to the Elements'', Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 {{en}} * [https://web.archive.org/web/20140104110225/http://www.webelements.com/ ''Webelements''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 2012</small> </div> {{ElfennoùKimiek}} [[Rummad:Elfennoù kimiek]] lxalr2t6cke2gm1k12w6p51yu9jko8p 0 101510 2196001 2095874 2026-07-30T09:20:11Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2196001 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:auto; font-size:90%;" |- ! colspan="2"| <div style="background-image:linear-gradient(to right, #ccc, #fff);"> {| width="100%" |- ! style="text-align:right; font-size:2em; padding-top:10px;"|Bismut |[[Restr:Vector molecule.svg|32px|right]] |}</div> |- | colspan="2" style="text-align:center;"| [[Plom]] – '''Bismut''' – [[Poloniom]] |- | colspan="2" | {| |- | [[Stibiom|Sb]]<br>'''Bi'''<br>[[Moskoviom|Mc]] | colspan="2"| [[Restr:Bi-TableImage.svg|250px|Taolenn beriodek, Bismut]] <div style="text-align: right"><mark>[[Taolenn beriodek an elfennoù|Taolenn beriodek]]</mark></div> |} ---- |- bgcolor="#ccc" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù hollek |- |'''[[Niver atomek]]''' || 83 |- |'''[[Rummad kimiek]]''' || [[Metaloù paour]] |- |'''[[Strollad eus an daolenn beriodek|Strollad]]''' || 15 |- |'''[[Trovezh (taolenn drovezhiek)|Trovezh]]''' || 6 |- |'''[[Bloc'h (taolenn drovezhiek)|Bloc'h]]''' || p |- |'''[[Tolz atomek]]''' || 208,98040 |- bgcolor="#ccc" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Aozadur elektronek |- | colspan="2" style="text-align:center;"| [Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6p³ |- | colspan="2" style="text-align:center;"| Dasparzh an elektronoù : '''2, 8, 18, 32, 18, 5''' |- | colspan="2" | [[Restr:Electron shell 083 Bismuth - no label.svg|center|150px]] |- bgcolor="#ccc" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù atomek |- valign="top" |'''[[Niver oksidadur]]''' || +3<br>''(Oksidenn drenkennek skañv) |- |'''[[Tredanleiegezh]]''' || 1,90 <small>''(Skeul Linus Pauling)''</small> |- valign="top" |'''[[Gremmoù ionadur]]'''|| '''1 :''' 702,943 kJ/mol<br>'''2 :''' 1 611,593 kJ/mol<br>'''3 :''' 2 466,163 kJ/mol<br>'''4 :''' 4 370,782 kJ/mol<br>'''5 :''' 5 403,174 kJ/mol<br>'''5 :''' 8 519,648 kJ/mol |- |'''[[Skin atomek]]''' || 207 pm |- |'''[[Skin kenamsav]]''' || 150 pm |- |'''[[Skin Van der Vaals]]''' || 207 pm |- bgcolor="#ccc" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù fizikel |- |'''[[Arvez]]''' || Kaled |- |'''[[Douester]] (≈20&nbsp;°C)''' || 9 803 g/cm³ |- |'''[[Teuzverk]]''' || 271,406&nbsp;°C |- |'''[[Bervverk]]''' || 1 564&nbsp;°C |- |'''[[Tredanharzusted]]''' || 129 nΩ•m (e 20&nbsp;°C) |- bgcolor="#ccc" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Neuz an elfenn |- | colspan="2" | [[Restr:Bismuth crystals and 1cm3 cube.jpg|300px|center]] 1 cm³ eo ec'honad an diñs '''bismut''' ---- |- ! [[Restr:Info icon 001.svg|24px|link=[[Skoazell:Elfennoù kimiek]]]] |} Un [[elfenn gimiek]] eo ar '''bismut''' ; '''Bi''' eo e [[arouez kimiek]], '''83''' e [[niver atomek]] ha '''208,98''' e [[mas atomek|dolz atomek]]. Ur [[metal paour]] eo, par d'an [[arsenik]] ha d'ar [[stibiom]]. == Istor == E dibenn ar {{XIVvet kantved}} pe e deroù ar {{XVvet kantved}} e voe kavet ar bismut, gant un [[alkimiezh|alkimiour]] dianav. Pelloc'h er {{XVvet kantved}} e voe kendeuzet ar bismut gant [[plom]] da fardañ arouezennoù-[[moullerezh|moullañ]] ; boestoùigoù evit ar bravigoù a voe graet gant ar c'hendeuzad-se ivez.<br /> Dre m'eo pounner hag aes da deuziñ e veze droukvesket ar bismut gant ar plom alies.<br> E [[1546]] ez embannas ar skiantour [[saks]]on Georg Pawer ([[Georgius Agricola]]) en e levr ''De Natura Fossilium'' e vije daou vetal eus ar bismut hag ar plom<ref>[http://books.google.fr/books?id=qNOB-vcob88C&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false ''De Natura Fossilium'', levrenn VIII, p. 179] Liamm oberiant 23 KZU 12</ref>, ar pezh a voe skrivet adarre gant an [[Apotikerezh|apotiker]] [[prusia]]n a orin [[Polonia|polonat]] Caspar Neumann e deroù ar {{XVIIvet kantved}}, ha prouet e [[1753]] gant ar c'himiour [[Bro-C'hall|gall]] [[Claude-François Geoffroy]] dre e hiniennekaat a-douez ar plom<ref>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3551g/f197.image ''Gallica''] {{fr}} Liamm oberiant 23 KZU 12</ref>. === An anv === ''Bisemutum'' e oa ar stumm [[latin]] bet skrivet gant Georgius Agricola e [[1530]], hep mar diwar e droidigezh eus un termen teknikel bet arveret gant micherourien ar mengleuzioù. ''Bismuth'', ''Wis(s)muth'' e oa ganto, marteze eus ''Weiß Mass'', "tolz gwenn"<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=Bismuth&searchmode=none ''Online Etymology Dictionary''] {{en}} Liamm oberiant 23 KZU 12</ref>. == Kenderc'hadur == [[Restr:Tumi sm.jpg|thumb|left|100px|<div class="center">'''Un ''tumi'''''</div>]] Bismut zo bet kavet e dornell [[arem]] un ''tumi'', ur gontell he lavnenn hanter-ront a veze implijet gant [[Inka]]ed [[Machu Pikchu]] war-dro ar {{XVvet kantved}} ; 18 % a vismut kendeuzet gant [[staen]] zo aet da ober an arem-se. Dre ma n'eus bet kavet mengleuz ebet e kreder e kavent bismut glan en natur<ref>[http://www.sciencemag.org/content/223/4636/585 ''Science'' niv. 223/4636 - 10/02/1084] {{en}} Liamm oberiant 23 KZU 12</ref>. War-dro div wezh muioc'h a vismut eget a aour a gaver en douar, e kailhoù ''bismutinit'' Bi₂S₃ ha ''bismit'' Bi₂O₃ pergen.<br> Estreget mengleuzioù zo, pa c'haller kenderc'hañ bismut dre buraat kailhoù plom, [[kouevr]], staen, [[molibden]] pe c'hoazh [[wolfram]]. {| class="wikitable" |+ Kementadoù bismut bet kenderc'het e [[2011]]<ref>[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/bismuth/mcs-2012-bismu.pdf ''USGS'']</ref> |-bgcolor=#F0F0F0 ! !! Kementad ([[kilogramm|t]]) !! Dregantad |- |align="center" |[[Sina]] |align="center" |6 000 |align="center" |70,58 |- |align="center" |[[Perou]] |align="center" |1 100 |align="center" |13 |- |align="center" |[[Mec'hiko]] |align="center" |1 000 |align="center" |11,8 |- |align="center" |[[Bolivia]] |align="center" |100 |align="center" |1,2 |- |align="center" |[[Kanada]] |align="center" |100 |align="center" |1,2 |-bgcolor=#F0F0F0 |align="center" |''Sammad ar 5 Stad'' |align="center" |''8 300'' |align="center" |''97,78'' |- |align="center" |'''Broioù all''' |align="center" |'''200''' |align="center" |'''2,22''' |- |align="center" |'''Sammad er bed''' |align="center" |'''8 500''' |align="center" |'''100,0''' |} == Perzhioù == Ur metal liv an [[argant]] un arliv roz dezhañ eo ar bismut. Liesliv e teu pa vez lezet en [[aer]], pep strinkenn o teuler ul liv dibar hervez tevder ar gwiskad [[oksidenn]] a zo warni. Puzuilh eo, hag aes da valañ.<br> An danvez [[Disgwarellegezh|disgwarellekañ]] eo ar bismut : pa vez lakaet en ur gwarellvaez e krou un enep-gwarellvaez.<br> Evel an [[dour]] [[Hidrogen|H]]₂[[Oksigen|O]] ez eo douesoc'h ar bismut en e stumm dourek eget en e stumm kalet. === Kimiek === Stabil e chom ar bismut en aer mouest pe sec'h en 20&nbsp;°C ; ur flammenn c'hlas ha moged melen a zeu anezhañ pa vez lakaet da zeviñ en [[oksigen]].<br /> === Izotopoù === {| class="wikitable" |+ Izotopoù stabilañ ar bismut |- ! scope="col" | '''Izotop''' ! scope="col" | '''% en natur''' ! scope="col" | '''[[Hanter-vuhez]]''' |- | '''²⁰⁷Bi''' || kevanaozet || 31,55 bloavezh |- | '''²⁰⁸Bi''' || kevanaozet || 3,68 x 10⁵ bloavezh |- | '''²⁰⁹Bi''' || 100 || 1,90 x 10¹⁹ bloavezh |- | '''²¹⁰Bi''' || louc'hoù || 5,012 devezh |- |} == Arver == * [[Apotikerezh]] :• ''Is-salikilat bismut'' C₇H₅BiO₄ a implijer da bareañ kleñvedoù ar [[benvegad koazhañ]] : darc'hoal, heugennoù, trenkter ar [[stomog]]. :• ''Nitrat bismut'' Bi(NO₃)₃.5H₂O a gaver ivez el louzoù da bareañ an devadennoù. * [[Elektronik]] :• Kendeuzadoù bismut-[[galliom]], -[[indiom]], -[[kadmiom]], -plom, stibiom ha -[[staen]] a implijer da fardañ [[teuzell]]où. :• Bi₂[[Telluriom|Te]]₃ a implijer evel [[ledreüzenn]]. * [[Greanterezh]] :• Erlec'hiañ ouzh ar plom er rouedadoù a gas dour da evañ (tuellennoù, rañvelloù, joentroù), ar plom o vezañ pistrius evit mab-den. :• Un nebeud bismut e-lec'h plom a lakaer en [[dir]] evit ma vije aesoc'h da labourat ; ur meskaj plom ha bismuth (0,6 % eus pep metal) a vez lakaet en [[aluminiom]] evit an hevelep abeg. :• Gwelloc'h eo ar meskaj bismut-plom eget ar plom e-unan evit lenkraat ar mekanikoù. :• Neud bismut a implijer e [[gwrezdaouad]]où. :• Evel trelosker da fardañ edañvoù akrilek ez arverer ar bismut ivez. :• E gwrezvekoù izel e teuz ar meskaj bismut-staen-kadmiom, setu e vez implijet en dinoerioù-tan hag en ardivinkoù emgefreek da lazhañ an tan. :• Ur c'hendeuzad bismut-[[zink]] a vez arveret bremañ evit [[galvaniegañ]] metaloù a-benn o gwareziñ diouzh an [[daskrignerezh]]. :• Bismuth a vesker gant staen da fardañ soudeür. * [[Gwezelerezh]] :• Haloù bismuth a lakaer e livuzennoù : BiO[[Klor|Cl]] a ro ur poultr gwenn liv ar perlez, ha ruz-orañjez eo ar poultr Bi₂O₃.2[[Krom]]CrO₃ ; an daou ne c'haller ket dileizhañ en dour. == Notennoù == {{Daveoù}} <div style="font-size:90%;"> == Daveennoù == * [http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content ''American Chemical Society''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 12</small> * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Gimiezh'', Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 [http://preder.net/index.php?lang=bz Preder] * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Fizik'', Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2 * ''Annales de chimie et de physique'', [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb343780820/date.r=.langFR Gallica / ''Bibliothèque nationale de France''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)'' [http://www.iupac.org/publications/pac/81/11/2131/ ''Pure an Applied Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements'' [http://physics.nist.gov/cgi-bin/Compositions/stand_alone.pl?ele=&ascii=html&isotype=some ''National Institute of Standards and Technology''] {{en}} <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small> * [https://web.archive.org/web/20110525023159/http://www.brgm.fr/index.jsp ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * CONSIDINE Glenn D., ''Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry'', Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 {{en}} * DEPOVERE Paul, ''La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers'', De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 {{fr}} * EMSLEY John, ''Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements'', Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 {{en}} * ''Geriadur brezhoneg'' An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0 * ÉTIENNE Guy, ''Geriadur ar Stlenneg'', Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7 * HOLDEN Norman, ''History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers'', New York, 2001 [http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html ''Brookhaven National Laboratory''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [http://www.iupac.org/publications/pac/ ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [https://www.jlab.org/ ''Jefferson Lab''] {{en}} <small>Liamm oberiant 22 KZU 2012</small> * [https://web.archive.org/web/20121031181703/http://www.jinr.ru/default.asp?language=eng ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 2012</small> * LIDE David R., ''CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition'', CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 {{en}} * [http://www.rsc.org/periodic-table/ ''Royal Society of Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 03 KZU 2012</small> * STWERTKA Albert, ''A Guide to the Elements'', Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 {{en}} * [https://web.archive.org/web/20140104110225/http://www.webelements.com/ ''Webelements''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 2012</small> </div> {{ElfennoùKimiek}} [[Rummad:Elfennoù kimiek]] jc54skw8c04e7st7lx94qbenje3go3u 0 101638 2195997 2178313 2026-07-30T05:06:33Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2195997 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:auto; font-size:90%;" |- ! colspan="2"| <div style="background-image:linear-gradient(to right, #ff9, #fff);"> {| width="100%" |- |[[Restr:Radiation warning symbol.svg|32px]] ! style="text-align:center; font-size:2em; padding-top:10px;"|Astat |[[Restr:Vector molecule.svg|32px|right]] |}</div> |- | colspan="2" style="text-align:center;"| [[Poloniom]] – '''Astat''' – [[Radon]] |- | colspan="2" | {| |- | [[Iod|I]]<br>'''At'''<br>[[Tenness|Ts]] | colspan="2"| [[Restr:At-TableImage.png|250px|taolenn beriodek, Astat]] <div style="text-align: right"><mark>[[Taolenn beriodek an elfennoù|Taolenn beriodek]]</mark></div> |} |- bgcolor="#ff9" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù hollek |- |'''[[Niver atomek]]''' || 85 |- |'''[[Rummad kimiek]]''' || [[Halogen]]où |- |'''[[Strollad eus an daolenn beriodek|Strollad]]''' || 17 |- |'''[[Trovezh (taolenn drovezhiek)|Trovezh]]''' || 6 |- |'''[[Bloc'h (taolenn drovezhiek)|Bloc'h]]''' || p |- |'''[[Tolz atomek]]''' || 209,987 |- bgcolor="#ff9" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Aozadur elektronek |- | colspan="2" style="text-align:center;"| '''Aozadur elektronek an atomoù'''<br>[Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² 6p⁵<ref>{{cite web|url=https://www.rsc.org/periodic-table/element/85/astatine |title=''Royal Society of Chemistry''|accessdate=25 Meurzh 2021}}</ref> |- | colspan="2" style="text-align:center;"| Dasparzh an elektronoù : '''2, 8, 18, 32, 18, 7''' |- | colspan="2" | [[Restr:Electron shell 085 Astatine - no label.svg|center|150px]] |- bgcolor="#ff9" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù atomek |- valign="top" |'''[[Niver oksidadur]]''' || -1, +1, +3, +5, +7 |- |'''[[Tredanleiegezh]]''' || 2,20 <small>''(Skeul Linus Pauling)''</small> |- valign="top" |'''[[Gremmoù ionadur]]'''|| '''1 :''' 930,118 kJ/mol |- |'''[[Skin atomek]]''' || 202 pm |- |'''[[Skin kenamsav]]''' || 148 pm |- |'''[[Skin Van der Vaals]]''' || 202 pm |- bgcolor="#ff9" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù fizikel |- |'''[[Arvez]]''' || Kaled |- |'''[[Douester]] (≈20&nbsp;°C)''' || (stlenn ebet) |- |'''[[Teuzverk]]''' || 302&nbsp;°C |- |'''[[Bervverk]]''' || 337&nbsp;°C |- |'''[[Tredanharzusted]]''' || (stlenn ebet) |- bgcolor="#ff9" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Neuz an elfenn |- | colspan="2" style="text-align:center;"| <span style="color:Green; font-size:2em;">'''?'''</span><br>''(Ur c'haled du neuz ur metal dezhañ, war a greder)'' ---- |- ! [[Restr:Info icon 001.svg|24px|link=[[Skoazell:Elfennoù kimiek]]]] |} Un [[elfenn gimiek]] eo an '''astat''' ; '''At''' eo e [[arouez kimiek]], '''85''' e [[niver atomek]] ha '''209,987''' e [[mas atomek|dolz atomek]].<br> Un [[halogen]] eo hervez an darn vuiañ eus ar skiantourien, met ur [[metaloid]] eo hervez lod all anezho ; [[tabut]] zo c'hoazh.<br> Un elfenn genaozet gant mab-den eo bet kent bezañ kavet en natur. [[Skinoberiegezh|Skinoberiek]]-kenañ eo an astat. == Istor == En daolenn gentañ bet embannet gant [[Dmitriy Mendeleyev]] e [[1869]] e chome un toull er strollad VII dindan [[Iod|₅₃I]] (anvet ''J=127'' gantañ) ; goude labourioù ar [[fizik]]our [[Danmark|danat]] [[Niels Bohr]] war framm an atomoù e voe diouganet e vije un halogen eus an elfenn dianav er strollad VII goude ₅₃I. Skiantourien a glaskas an elfenn en natur, hep dont a-benn avat rak ne vez ket muioc'h eget 28 [[kilogramm|gramm]] ag astat war un dro e krestenenn an [[Douar (planedenn)|Douar]]<ref>CLOSE Frank E., ''Particle Physics — A Very Short Introduction'', Oxford University Press, USA, 2004, 160 pajenn, ISBN 978-0-19-280434-1 {{en}}</ref>.<br> Adal neuze e kredjod peder gwezh bezañ kavet an elfenn — anvet ''alabamine'' e [[Stadoù-Unanet Amerika]] e [[1937]], ''dakan'' en Indez Breizhveurek ([[Bangladesh]] hiziv) e [[1937]], ''helvetium'' e [[Suis]] e [[1940]] hag ''anglo-helvetium'' e [[1942]] e Suis adarre.<br> E [[1940]] ivez avat e voe hiniennekaet an elfenn 85 e Skol-veur [[Kalifornia]] e [[Berkeley]] gant an Amerikaned Dale R. Corson, Kenneth Ross MacKenzie hag an [[Italia]]n Emilio Segrè dre vombezenniñ [[bismut]]-209 gant [[rannig α|rannoùigoù α]]<ref>[http://prola.aps.org/abstract/PR/v58/i8/p672_1 ''Physical Review Online Archive''] {{en}} <small>Liamm oberiant 04 GEN 13</small></ref> ; eus an [[henc'hresianeg]] αστατος ''astatos'' "distabil" e teu anv an elfenn 111, abalamour ma kemm buan he stad dre he skinoberiegezh.<br> E [[1943]] e voe kavet astat en natur<ref>[http://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2FBF01475613 ''Springer''] {{de}} <small>Liamm oberiant 04 GEN 13</small></ref> evel an disoc'h eus skinoberiegezh [[frankiom|₈₇Fr]], [[thoriom|₉₀Th]], [[protaktiniom|₉₁Pa]] ha [[uraniom|₉₂U]]<ref>''Inorganic Chemistry'' pp. 402 ha 1095.</ref>. == Perzhioù == A-douez 101 elfenn gentañ an daolenn, ₈₇Fr hepken zo distabiloc'h c'hoazh eget '''₈₅At''', a zo skinoberiek-kenañ hag a dro buan da [[izotop]]où ₈₅At all, da vismut ₈₃Bi, da [[poloniom|boloniom]] ₈₄Po pe c'hoazh da [[radon]] ₈₆Rn.<br> Dre ma n'eus izotop At ebet gant un [[hanter-vuhez]] hiroc'h eget 12 [[eilenn|eurvezh]] ne c'haller ket kevanaozañ kementadoù bras ag astat, diaes eo neuze ober enklaskoù don war e zivoud — mar deujed a-benn da genderc'hañ ur bloc'had astat ez aje da [[gaz|c'haz]] kerkent en abeg d'ar [[gwrez|wrez]] a vez ganet gant e skinoberiegezh.<ref name="A2Z">EMSLEY John, ''Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements'' pp. 57-58.</ref><br> Dre geñveriañ gant an elfennoù amezek, dre ober gant hentennoù arlakadel pe gantouezel neuze ez eus bet termenet un nebeud eus perzhioù an astat. === Perzhioù fizikel === Teñvaloc'h-teñvalañ eo liv an halogenoù : hogos diliv eo [[fluor|₉F]], gwer splann eo [[klor|₁₇Cl]], gell eo [[brom|₃₅Br]] ha gris teñval eo [[iod|₅₃I]] — mar kendalc'h '''₈₅At gant an tech-se e rankje bezañ du ha kalet mard eus un halogen gwirion anezhañ, pe liv ur metal teñval mard eus ur metaloid anezhañ. Mard eo an astat e strollad an halogenoù ez eo uheloc'h e deuzverk (302[[gwrezverk|°C]]) hag e vevverk (332&nbsp;°C) eget re an halogenoù skañvoc'h, hogen arnodennoù zo a hañval diskouez e vije izeloc'h ar gwrezverkoù-se eget ar re c'hortozet digant an halogen pounnerañ<ref>[http://www.mendeley.com/research/estimation-chemical-form-boiling-point-elementary-astatine-radio-gas-chromatography/ ''Mendeley''] {{en}} <small>Liamm oberiant 04 GEN 12</small></ref>. === Perzhioù kimiek === Dre imbourc'hiñ dileizhadoù astat ez eus bet kavet kalz muioc'h a berzhioù a denn d'an halogenoù eget a re a denn d'ar metaloù, hogen an daou a gaver evelato.<br> Evel an halogenoù e c'hall an astat genel [[anion]], hag evel an iod ez eo tost da vezañ ul [[ledreüzenn]] — ar pezh a zo gwir gant ₈₆Rn ivez, a zo ur [[gaz nobl]] ha n'eo ket un halogen<ref>''Inorganic Chemistry'' p. 282.</ref>.<br> Evel ar metaloù e c'hall an astat gwiskañ ur [[katod|c'hatod]], [[kendierc'hadur|kendierc'hañ]] gant [[sulfat]]où metaloù en [[trenkenn gloridrek|drenkenn gloridrek]] HCl, genel [[kation]] e dileizhennoù trenk kreñv. === Izotopoù === Bez' ez anavezer 32 izotop eus At, distabil ha skinoberiek an holl anezho. {| class="wikitable" |+ Izotopoù stabilañ an astat |- ! scope="col" | '''Izotop''' ! scope="col" | '''% en natur''' ! scope="col" | '''Hanter-vuhez''' |- | '''²⁰⁹At''' || kevanaozet || 5,41 eurvezh |- | '''²¹⁰At''' || kevanaozet || 8,1 eurvezh |- | '''²¹¹At''' || kevanaozet || 7,21 eurvezh |- |} == Kenderc'hadur == An izotop At-211 eo a vez kerderc'het ez-greantel a-benn e arverañ er [[mezegiezh|vezegiezh]] nukleel. War-dro 25&nbsp;µg a vez gounezet bewezh dre vombezenniñ Bi-209 gant [[heliom|He-4]]. === Stummadur === Evit prientiñ ar pal e lakaer bismut war ur gorread [[aluminiom]], [[aour]] pe [[kouevr|gouevr]] dre [[euflennadur katodek]] ; etre 50 ha 100&nbsp;mg bismut dre cm² zo rekis. Goude-se e kendeuzer ar gwiskad bismut gant ur blakenn gouevr kent lakaat ar pal en un aergelc'h [[nitrogen]] hag e yenaat gant dour a-benn ma ne yaje ket an At-211 da c'haz kerkent ha gounezet.<br> Lakaet e vez ar pal en ur c'hwimmer rannoùigoù (ur [[kiklotron|c'hiklotron]]) evit lakaat ar bismut da gejañ ouzh rannoùigoù α ganet gant He-4 ; nebeutoc'h eget 30 M[[elektron-volt|eV]] eo ar gremm rekis, rak da 40 MeV e c'hounezer At-210 ha da 60 MeV e c'hounezer At-209 e-lec'h At-211.<br> Setu amañ an dazgwered a ranker kaout :<br> {| | align="right" | <small>209</small> | rowspan="2" | <big>Bi +</big> | align="right" | <small>4</small> | rowspan="2" | <big>He →</big> | align="right" | <small>211</small> | rowspan="2" | <big>At + 2</big> | <small>1</small> |- | align="right" | <small>83</small> | align="right" | <small>2</small> | align="right" | <small>85</small> | <small>0</small> |} [[Restr:Cold finger 1.jpg|thumb|upright=0.8|<div style="text-align:center;">'''Ur ''biz-yen'''''</div>]] === Disrannadur === At-211 zo bet gounezet neuze ; ret eo e zisrannañ diouzh ar pal ha diouzh an izotopoù all a zo bet ganet ivez. {| |- | * Tommet e vez ar pal e 270&nbsp;°C evit ma yafe an izotopoù all da vurezh. * Goude-se e kresker ar wrez betek 800&nbsp;°C : war-dro 80% eus At a dro da c'haz, met ar bismut a grog da ober heñvel. * Lakaet e vez an nemorant eus At da c'hlizhenniñ war ur blakennad [[platin]] yen. * Goude-se en e lakaar en ul lestr [[kouarz]] a dommer e 130&nbsp;°C evit skarzhañ ar [[poloniom]] hag an izotopoù diwezhañ all. * E 500&nbsp;°C e tommer al lestr c'hoazh a-benn lakaat At-211 en ur ''[[biz-yen]]'' kent e zastum dre e walc'hiñ gant un dileizhenn skañv a [[trenkenn nitrek|drenkenn nitrek]] HNO₃. |} War-dro 30% ag At-211 a c'haller kenderc'hañ dre an argerzh kemplezhek-se. == Arver == Er vezegiezh nukleel neuze ez implijer At-211 a-drugarez d'e hanter-vuhez a 7,21 eurvezh hag d'e c'halloud da vont e gwiadoù a zo hep mont er gwiadoù amezek : 70 [[metr|µm]] eo donder intradur ar rannoùigoù α ganet gant At-211 er gwiadoù, p'eo tost da 2&nbsp;mm hini rannoùigoù β I-131, an izotop all a vez arveret an aliesañ er vezegiezh nukleel.<br> En abeg da gement-se ez implijer At-211 da ober war-dro ar [[gwagrenn skoed|wagrenn skoed]] : ne ya ket don a-walc'h da dizhout an [[arskoedenn]] a zo amezek. Gwelloc'h eo ober gant At-211 en abeg d'e hanter-vuhez verr. == Notennoù == {{Daveoù}} <div style="font-size:90%;"> == Daveennoù == * [http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content ''American Chemical Society''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 12</small> * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Gimiezh'', Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 [http://preder.net/index.php?lang=bz Preder] * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Fizik'', Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2 * ''Annales de chimie et de physique'', [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb343780820/date.r=.langFR Gallica / ''Bibliothèque nationale de France''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)'' [http://www.iupac.org/publications/pac/81/11/2131/ ''Pure an Applied Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements'' [http://physics.nist.gov/cgi-bin/Compositions/stand_alone.pl?ele=&ascii=html&isotype=some ''National Institute of Standards and Technology''] {{en}} <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small> * [https://web.archive.org/web/20110525023159/http://www.brgm.fr/index.jsp ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * CONSIDINE Glenn D., ''Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry'', Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 {{en}} * DEPOVERE Paul, ''La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers'', De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 {{fr}} * EMSLEY John, ''Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements'', Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 {{en}} * ''Geriadur brezhoneg'' An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0 * ÉTIENNE Guy, ''Geriadur ar Stlenneg'', Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7 * HOLDEN Norman, ''History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers'', New York, 2001 [http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html ''Brookhaven National Laboratory''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * HOLLEMAN Arnold F, WIBERG Egon & WIBERG Nils, ''Inorganic Chemistry'', Academic Press Inc., 2001, ISBN 978-0-12-352651-9 {{en}} [http://books.google.fr/books?id=Mtth5g59dEIC&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=false ''Google Books''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [http://www.iupac.org/publications/pac/ ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [https://www.jlab.org/ ''Jefferson Lab''] {{en}} <small>Liamm oberiant 22 KZU 12</small> * [https://web.archive.org/web/20121031181703/http://www.jinr.ru/default.asp?language=eng ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 12</small> * LIDE David R., ''CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition'', CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 {{en}} * [http://www.nndc.bnl.gov/ ''National Nuclear Data Center''] {{en}} <small>Liamm oberiant 09 KZU 12</small> * [http://www.rsc.org/periodic-table/ ''Royal Society of Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 03 KZU 2012</small> * STWERTKA Albert, ''A Guide to the Elements'', Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 {{en}} * [https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ ''Webelements''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> </div> {{ElfennoùKimiek}} [[Rummad:Elfennoù kimiek]] ox8djtaqii5s68hgdmerfbzohqa9fuw 0 102534 2195992 2095895 2026-07-29T21:36:30Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2195992 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:auto; font-size:90%;" |- ! colspan="2"| <div style="background-image:linear-gradient(to right, #f9c, #fff);"> {| width="100%" |- |[[Restr:Radiation warning symbol.svg|32px]] ! style="text-align:center; font-size:2em; padding-top:10px;"|Aktiniom |[[Restr:Vector molecule.svg|32px|right]] |}</div> |- | colspan="2" style="text-align:center;"| [[Radiom]] – '''Aktiniom''' – [[Toriom]] |- | colspan="2" style="text-align:center;"| {| |- | <br>[[Lantanom|La]]<br>'''Ac''' | colspan="2"| [[Restr:Ac-TableImage.svg|250px|Taolenn beriodek, Aktiniom]] <div style="text-align: right"><mark>[[Taolenn beriodek an elfennoù|Taolenn beriodek]]</mark></div> |} |- bgcolor="#f9c" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù hollek |- |'''[[Niver atomek]]''' || 89 |- |'''[[Rummad kimiek]]''' || [[Aktinid]]où |- |'''[[Strollad eus an daolenn beriodek|Strollad]]''' || Aktinidoù |- |'''[[Trovezh (taolenn drovezhiek)|Trovezh]]''' || 7 |- |'''[[Bloc'h (taolenn drovezhiek)|Bloc'h]]''' || f |- |'''[[Tolz atomek]]''' || [227] |- bgcolor="#f9c" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Aozadur elektronek |- | colspan="2" style="text-align:center;"| '''Aozadur elektronek an atomoù'''<br>[Rn] 6d¹ 7s² |- | colspan="2" style="text-align:center;"| Dasparzh an elektronoù : '''2, 8, 18, 32, 18, 9, 2''' |- | colspan="2" | [[Restr:Electron shell 089 Actinium - no label.svg|center|150px]] |- bgcolor="#f9c" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù atomek |- valign="top" |'''[[Niver oksidadur]]''' || +3<br>''Oksidenn [[bazenn (kimiezh)|vazennek]] skañv) |- |'''[[Tredanleiegezh]]''' || 1,10 <small>''(Skeul Linus Pauling)''</small> |- valign="top" |'''[[Gremmoù ionadur]]'''|| '''1 :''' 519,11 kJ/mol<br>'''2 :''' 1 134 kJ/mol<br>'''3 :''' 1 682 kJ/mol |- |'''[[Skin atomek]]''' || 195 pm |- |'''[[Skin kenamsav]]''' || 186 pm |- |'''[[Skin Van der Vaals]]''' || 283 pm |- bgcolor="#f9c" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù fizikel |- |'''[[Arvez]]''' || Kaled |- |'''[[Douester]] (≈20&nbsp;°C)''' || 10,070 g/cm³ |- |'''[[Teuzverk]]''' || 1 050&nbsp;°C |- |'''[[Bervverk]]''' || 3 300&nbsp;°C |- |'''[[Tredanharzusted]]''' || (stlenn ebet) |- bgcolor="#f9c" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Neuz an elfenn |- | colspan="2" style="text-align:center;"| <span style="color:Green; font-size:2em;">'''?'''</span><br>''(Ur c'haled du neuz ur metal dezhañ, war a greder)'' ---- |- ! colspan="2" style="text-align:center;"| [[Restr:Info icon 001.svg|24px|link=[[Skoazell:Elfennoù kimiek]]]] |} Un [[elfenn gimiek]] eo an '''aktiniom''' ; '''Ac''' eo e [[arouez kimiek]], '''89''' e [[niver atomek]] ha '''227,028''' e [[mas atomek|dolz atomek]]. An [[aktinid]] kentañ eo e [[taolenn beriodek an elfennoù|taolenn drovezhiek an elfennoù kimiek]]. == Istor == E [[1899]] e voe dizoloet an aktiniom e [[Pariz]] gant ar [[kimiezh|c'himiour]] [[Bro-C'hall|gall]] André-Louis Debienne, dre e dennañ diouzh ar c'hailh [[uraniom]] anvet ''pitchblende'', a zo uraniom [[oksidadur|oksidet]] U₃[[oksigen|O]]₈, bet dilezet gant [[Marie Curie]] goude m'he devoa tennet ar [[radiom]] anezhañ. Heñvelderioù a gavas etre an elfenn nevez hag an [[titaniom]] ₂₂Ti, a zo ur [[metal ardreuzat]] ; e [[1900]] avat e kavas dezhañ e oa damheñvel ouzh an [[toriom]] ₉₀Th, a zo un aktinid all.<br> E [[1902]] e voe tennet an hevelep elfenn eus an hevelep kailh gant ar c'himiour [[Alamagn|alaman]] Friedrich Otto Giesel, a gavas heñvelderioù etre an elfenn nevez hag al [[lantanom]] ₅₇La, a zo ul [[lantanid]].<br> E [[1904]] e roas F. Giesel an anv ''emamium'' d'an elfenn a grede bezañ nevez, dre ma ne ouie mann ebet diwar-benn labour André Debienne. Goude ma voe bet keñveriet an div gavadenn e voe anzavet e oa Debienne an dizoloer kentañ, a zibabas an anv ''actinium'' diwar an [[henc'hresianeg]] ακτίς, ακτίνος ''aktis, aktinos'', "bann", "skin", en abeg d'e skinoberiegezh. Eus anv an aktiniom e teu hini rummad an [[aktinidi]]doù, 15 elfenn ennañ eus ₈₉Ac betek ₁₀₃Lr, al [[lawrensiom]]. An [[izotop]] Ac-227 eo a voe tennet eus U₃[[oksigen|O]]₈ ; kavet e vez en natur, pa 'z eo disoc'h digevanadur an uraniom-235. Louc'hoù hepken zo anezhañ avat, pa n'eus nemet war-dro 150 [[kilogramm|mg]] ag aktiniom en un donennad ''pitchblende''<ref>[http://www.rsc.org/periodic-table/element/89/actinium ''Royal Society of Chemistry''] {{en}} Liamm oberiant 01 MEU 13.</ref>.<br> [[Skinoberiegezh|Skinoberiek]]-kenañ eo an aktiniom, war-dro 150 gwezh muioc'h eget ar radiom. == Perzhioù == Ur metal blot liv an arc'hant eo an aktiniom<ref>SALUTSKY Murell L. & STITES Joseph G. & STONE RObert D, ''Preparation of Actinium Metal'', 1955, [http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja01606a085 ''Journal of the American Chemical Society''], 77/1, pp. 237-240 {{en}} Liamm oberiant 01 MEU 13</ref>. Skinoberiek-kenañ eo, lugerniñ a ra en deñvalijenn en ur deuler [[gouloù]] glaswenn dre m'eo [[ion]]aet an [[aer]] a zo tro-dro dezhañ<ref>[http://global.britannica.com/EBchecked/topic/4367/actinium-Ac ''Encyclopædia Britannica''] {{en}} Liamm oberiant 01 MEU 13</ref>. === Kimiek === Buan e tazgwered an aktiniom en aer, ur c'holoenn wenn ag oksidenn aktiniom a zeu warnañ evit harpañ ouzh an oksidadur da vont donoc'h.<br> Damheñvel ouzh re al lantanom eo e berzhioù kimiek. == Kenderc'hadur == Dre m'eo an aktiniom tost d'al lantanom ha da lantanidoù all a-fed perzhioù kimiek ez eo diaes o disrannañ p'o zenner eus kailh uraniom, setu e kaver aesoc'h kenderc'hañ aktiniom dre vombezenniñ radiom-226 gant [[neutron]]où e [[kreizenn nukleel|kreizennoù derc'hanel]] : ²²⁶Ra + 1 neutron → ²²⁷Ra → ²²⁷Ac dre [[rannig β|skinoù β]] skignet e-pad 42,2 [[eilenn|munutenn]]. Gouest eo Ac-227 da dapout neutronoù a-benn reiñ ²²⁸Ac a-gementadoù bihan.<br> Goude-se e tisranner an aktiniom diouzh ar radiom hag an elfennoù all a zo bet kenderc'het ([[plom]], [[bismut]], [[poloniom]] ha [[toriom]]). Stumm metalek an aktiniom a genderc'her dre goazhañ AcO[[fluor|F]] (''fluorid aktiniom'') gant burezh [[litiom]] er goullo e 1000-1300[[gwrezverk|°C]]. === Izotopoù === Un [[izotop]] hepken eus an aktiniom a gaver en natur, ²²⁷Ac, gant un [[hanter-vuhez]] a 21,773 bloavezh.<br /> Skinizotopoù zo bet kevanaozet, 36 anezho, ²²⁵Ac o vezañ an hini stabilañ gant un hanter-vuhez a zek devezh. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Izotopoù stabilañ an aktiniom |- ! scope="col" | Izotop ! scope="col" | % en natur ! scope="col" | Hanter-vuhez ! scope="col" | Digevanidigezh |- | '''²²⁵Ac''' || kevanaozet || 10 devezh || [[rannig a|a]] → ²²¹[[Frankiom|Fr]] |- | rowspan="3" | '''²²⁶Ac''' | rowspan="3" | kevanaozet | rowspan="3" | 29,37 eurvezh | [[rannig β|β^-]] → ²²⁶[[Toriom|Th]] |- | [[degerc'had elektronoù|ε]] → ²²⁶[[Radiom|Ra]] |- | [[rannig α|α]] → ²²²Fr |- | rowspan="2" |'''²²⁷Ac''' | rowspan="2" | 100 | rowspan="2" | 21,773 bloavezh | [[rannig β|β^-]] → ²²⁷Th |- | [[rannig α|α]] → ²²³Fr |} == Arver == Hini ebet, abalamour da rouested, priz ha skinoberiegezh an elfenn. == Notennoù == {{Daveoù}} <div style="font-size:90%;"> == Daveennoù == * [http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content ''American Chemical Society''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 12</small> * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Gimiezh'', Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 [http://preder.net/index.php?lang=bz Preder] * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Fizik'', Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2 * ''Annales de chimie et de physique'', [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb343780820/date.r=.langFR Gallica / ''Bibliothèque nationale de FranPr''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)'' [http://www.iupac.org/publications/pac/81/11/2131/ ''Pure an Applied Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements'' [http://physics.nist.gov/cgi-bin/Compositions/stand_alone.pl?ele=&ascii=html&isotype=some ''National Institute of Standards and Technology''] {{en}} <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small> * [https://web.archive.org/web/20110525023159/http://www.brgm.fr/index.jsp ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * CONSIDINE Glenn D., ''Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry'', Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 {{en}} * DEPOVERE Paul, ''La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers'', De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 {{fr}} * EMSLEY John, ''Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements'', Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 {{en}} * ''Geriadur brezhoneg'' An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0 * ÉTIENNE Guy, ''Geriadur ar Stlenneg'', Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7 * HOLDEN Norman, ''History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers'', New York, 2001 [http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html ''Brookhaven National Laboratory''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [http://www.iupac.org/publications/pac/ ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [https://www.jlab.org/ ''Jefferson Lab''] {{en}} <small>Liamm oberiant 22 KZU 2012</small> * [https://web.archive.org/web/20121031181703/http://www.jinr.ru/default.asp?language=eng ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 2012</small> * [http://periodic.lanl.gov/ ''Los Alamos National Laboratory''] {{en}} <small>Liamm oberiant 14 C'HWE 2013</small> * [http://www.elementschimiques.fr/?fr/proprietes/chimiques/rayon-de-van-der-waals ''Les propriétés chimiques''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 07 GEN 13</small> * LIDE David R., ''CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition'', CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 {{en}} * [http://www.rsc.org/periodic-table/ ''Royal Society of Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 03 KZU 2012</small> * STWERTKA Albert, ''A Guide to the Elements'', Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 {{en}} * [https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ ''Webelements''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 2012</small> </div> {{ElfennoùKimiek}} [[Rummad:Elfennoù kimiek]] sycgsbnlw1vf1u6inegnrkv400wplo0 0 102608 2195994 2178312 2026-07-29T23:19:03Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2195994 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:auto; font-size:90%;" |- ! colspan="2"| <div style="background-image:linear-gradient(to right, #f9c, #fff);"> {| width="100%" |- |[[Restr:Radiation warning symbol.svg|32px]] ! style="text-align:center; font-size:2em; padding-top:10px;"|Amerikiom |[[Restr:Vector molecule.svg|32px|right]] |}</div> |- | colspan="2" style="text-align:center;"| [[Plutoniom]] – '''Amerikiom''' – [[Kuriom]] |- | colspan="2" style="text-align:center;"| {| |- | <br>[[Europiom|Eu]]<br>'''Am''' | colspan="2"| [[Restr:Am-TableImage.svg|250px|Taolenn beriodek, Amerikiom]] <div style="text-align: right"><mark>[[Taolenn beriodek an elfennoù|Taolenn beriodek]]</mark></div> |} |- bgcolor="#f9c" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù hollek |- |'''[[Niver atomek]]''' || 95 |- |'''[[Rummad kimiek]]''' || [[Aktinid]]où |- |'''[[Strollad eus an daolenn beriodek|Strollad]]''' || Aktinidoù |- |'''[[Trovezh (taolenn drovezhiek)|Trovezh]]''' || 7 |- |'''[[Bloc'h (taolenn drovezhiek)|Bloc'h]]''' || f |- |'''[[Tolz atomek]]''' || [243] |- bgcolor="#f9c" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Aozadur elektronek |- | colspan="2" style="text-align:center;"| '''Aozadur elektronek an atomoù'''<br>[Rn] 5f⁷ 7s² |- | colspan="2" style="text-align:center;"| Dasparzh an elektronoù : '''2, 8, 18, 32, 25, 8, 2''' |- | colspan="2" | [[Restr:Electron shell 095 Americium - no label.svg|center|150px]] |- bgcolor="#f9c" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù atomek |- valign="top" |'''[[Niver oksidadur]]''' || + 7, +6, +5, '''+4''', +3, +2<br>''(Oksidenn [[ueleizhid]]ik)''<ref>Gouest eo da zazgwerediñ koilz evel un [[Trenkenn|drenkenn]] pe ur [[Bazenn (kimiezh)|vazenn]], diouzh stad e [[oksidadur]].</ref> |- |'''[[Tredanleiegezh]]''' || 1,30 <small>''(Skeul Linus Pauling)''</small> |- valign="top" |'''[[Gremmoù ionadur]]'''|| '''1 :''' 576,38 kJ/mol<br>'''2 :''' 1 130 kJ/mol<br>'''3 :''' 2 090 kJ/mol |- |'''[[Skin atomek]]''' || 175 pm |- |'''[[Skin kenamsav]]''' || 166 pm |- |'''[[Skin Van der Vaals]]''' || (stlenn ebet) |- bgcolor="#f9c" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù fizikel |- |'''[[Arvez]]''' || Kaled |- |'''[[Douester]] (≈20&nbsp;°C)''' || 13,780 g/cm³ |- |'''[[Teuzverk]]''' || 1 176&nbsp;°C |- |'''[[Bervverk]]''' || 2 880&nbsp;°C |- |'''[[Tredanharzusted]]''' || (stlenn ebet) nΩ•m (e 20&nbsp;°C) |- bgcolor="#f9c" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Neuz an elfenn |- ! colspan="2" | [[Restr:Americium microscope.jpg|280px|Amerikiom|center]] ---- |- ! colspan="2" style="text-align:center;"| [[Restr:Info icon 001.svg|24px|link=[[Skoazell:Elfennoù kimiek]]]] |} Un [[elfenn gimiek]] [[treuzuraniad|treuzuraniat]] [[skinoberiegezh|skinoberiek]] eo an '''amerikiom''' ; '''Am''' eo e [[arouez kimiek]], '''95''' e [[niver atomek]] ha '''243,061''' e [[mas atomek|dolz atomek]].<br> Ar seizhvet [[aktinid]] eo e [[taolenn beriodek an elfennoù|taolenn drovezhiek an elfennoù kimiek]]. == Istor == Goude ar [[kuriom|c'huriom]] ₉₆Cm e voe dizoloet an amerikiom ₉₅Am. Bez' ez eus bet anezhañ war an Douar e-pad milionoù a vloavezhioù koulskoude, pa veze kenderc'het e [[kreizenn derc'hanel|kreizennoù derc'hanel]] naturel en Oklo e [[Gabon]]<ref>PAKSBI Andrew Karam, ''The Natural Nuclear Reactor at Oklo: a Comparison with Modern Nuclear Reactors'', 2005, [https://web.archive.org/web/20170821173725/http://www.physics.isu.edu/radinf/Files/Okloreactor.pdf ''Idaho State University''] {{en}} <small>Liamm oberiant 09 MEU 13</small></ref>. Ur milmilion a vloavezhioù zo e paouezjont da vont en-dro, ha dre ma 'z eo 7 370 bloavezh [[hanter-vuhez]] an [[izotop]] stabilañ, Am-243, n'eus mui nemet louc'hoù eus an amerikiom e [[Douar (planedenn)|krestenenn an Douar]].<br> E [[1944]] e voe kevanaozet amerikiom-241 a-ratozh-kaer e Skol-veur [[Berkeley (Kalifornia)]] gant skipailh Glenn Theodore Seaborg, Ralph A. James, Leon Owen Morgan hag Albert Ghiorso dre skinata [[plutoniom]] gant [[neutron]]où en ur greizenn derc'hanel. [[Priz Nobel ar Gimiezh]] [[1951]] a yeas gant Glenn T. Seaborg evit bezañ dizoloet kimiezh an elfennoù pounneroc'h eget an [[uraniom]], hag evit bezañ klokaet taolenn drovezhiek an elfennoù dre ouzhpennañ an aktinidoù. Da [[Edwin Mattison McMillan]] e voe roet ar Priz ivez, p'en devoa dizoloet an [[neptuniom]] e [[1940]]. E Skol-veur [[Chicago]] e voe gwiriekaet kavadenn an amerikiom.<br> Dre m'emañ an elfenn 95 e renkennad an aktinidoù dres dindan al [[lantanid]] ''[[europiom]]'' ₆₃Eu e voe anvet ''americium'' en enor d'ar [[kevandir|c'hevandir]] [[amerika]]n<ref>SEABORG Glenn T. & JAMES Ralph A. & MORGAN Leon O, ''The New Element Americium (Atomic Number 95), 1948, [http://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0046.pdf ''Office of Scientific & Technical Information''] {{en}} <small>Liamm oberiant 09 MEU 13</small></ref>. == Perzhioù == Ur metal teir gwezh skinoberiekoc'h eget ar [[radiom]] eo an amerikiom. Liv an arc'hant zo gant ar metal glan. Blot a-walc'h eo, aes eo e zistummañ.<br /> [[Gwarellegezh|Kewarellek]] eo an amerikiom, da lavaret eo e tro da warell pa vez lakaet en ur gwarellvaez diavaez, en ur skalfad [[gwrezverk]]où em astenn eus -269&nbsp;°C (pa vez dourek an [[heliom]]) betek tommoc'h eget 20&nbsp;°C. === Kimiek === Goustadik e koll e lufr pa vez lezet en [[aer]], peogwir e tazgwered gant an [[oksigen]]. Par da re al lantanidoù eo perzhioù ₉₅Am da-geñver an [[oksidadur]] hag an [[direadur]].<br> Aes eo dileizhañ an amerikiom en [[trenkenn]]où. === Izotopoù === Naontek [[izotop]] eus an amerikiom zo anavezet, eus ²³¹Am betek ²⁴⁹Am, an hini stabilañ o vezañ Am-243 gant un hanter-vuhez a 7 370 bloavezh. Eus 0,64 [[eilenn|µs]] betek 50,8 eurvezh eo skalfad hanter-vuhez an izotopoù all.<br> Evel an uraniom-235 ez eo an [[izomeriezh derc'hanel|izomer derc'hanel]] amerikiom-242m gouest da c'houzañv ar skririad derc'hanel, ar pezh a c'hall bezañ arveret da erlerc'hiañ ouzh an uraniom evit kenderc'hañ [[tredan]] e kreizennoù derc'hanel bihan<ref>RONEN Y. & ABOUDY M. & REGEV D., ''A novel method for energy production using ^242mAm as a nuclear fuel'', en ''Nuclear Technology'', 2000, vol. 129, niv.3, pp. 407-417 [http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=1337515 INIST-CNRS] {{en}} <small>Liamm oberiant 09 MEU 13</small></ref>. {| class="wikitable" |+ Izotopoù stabilañ an amerikiom |- ! scope="col" | Izotop ! scope="col" | % en natur ! scope="col" | Hanter-vuhez ! scope="col" | Digevanidigezh |- align="center" | '''²⁴¹Am''' || [[Louc'h (skinizotop)|louc'h]] || 432,2 vloavezh || [[rannig α|α]] → ²³⁷[[neptuniom|Np]] |- align="center" | rowspan="2" | '''^242mAm''' | rowspan="2" | louc'h | rowspan="2" | 141 bloavezh | [[izomeriezh derc'hanel|ID]] → ²⁴²Am |- align="center" | α → ²³⁸Np |- align="center" | '''²⁴³Am''' || louc'h || 7 370 bloavezh || α → ²³⁹Np |- |} == Kenderc'hadur == === Fizikel === [[Kilogramm]]où Am-241 hag Am-243 zo bet dastumet abaoe ma 'z eus kreizennoù derc'hanel da genderc'hañ [[tredan]] (1951, e [[Stadoù-Unanet Amerika]]), hogen ken kemplezhek eo o hiniennekaat a-douez an dilerc'hioù skinoberiek ma ranker paeañ war-dro 1 200 € evit 1 gramm ²⁴¹Am ha war-dro 130 000 € evit kement all ag Am-243. Aesoc'h ha marc'hadmatoc'h eo kevanaozañ amerikiom dre zazgweredoù derc'hanel diouzh an ezhomm.<br> Ret eo kenderc'hañ Pu-239 — dre an argerzh bet implijet gant E. M. McMillan pa zizoloas ²³⁹Np e [[1940]] — kent e skinata d'e dro evit reiñ Am-241 : {| align="center" |- | align="right" valign="bottom" | <small>238</small> | rowspan="3"| <big>'''U''' +</big> | align="right" valign="bottom" | <small>1</small> | rowspan="3" | <big>'''n'''</big> —→ | align="right" valign="bottom" | <small>239</small> | rowspan="3" | <big>'''U'''</big> | rowspan="3" align="center" | <small>''β^-''<br />————→<br />''23 mn''</small> | align="right" valign="bottom" | <small>239</small> | rowspan="3" | <big>'''Np'''</big> | rowspan="3" align="center" | <small>''β^-''<br />————→<br />''2,355 devezh''</small> | align="right" valign="bottom" | <small>239</small> | rowspan="3" | <big>'''Pu''' +</big> | align="right" valign="bottom" | <small>1</small> | rowspan="3" | <big>'''n''' x 2</big> —→ | align="right" valign="bottom" | <small>241</small> | rowspan="3" | <big>'''Pu'''</big> | rowspan="3" align="center" | <small>''β^-''<br />————→<br />''14,35 bloavezh''</small> | align="right" valign="bottom" | <small>241</small> | rowspan="3" | <big>'''Am'''</big> |- valign="top" | align="right" | <small>92</small> | align="right" | <small>0</small> | align="right" | <small>92</small> | align="right" | <small>93</small> | align="right" | <small>94</small> | align="right" | <small><small>0</small> | align="right" | <small>94</small> | align="right" | <small>95</small> |- |} Hir eo an argerzh avat, tost da 15 bloavezh, hag an hanter hepken eus ar plutoniom a dro da amerikiom. Goude 70 bloavezh e c'hounezer ar pep muiañ eus Am-241.<br /> Tu zo da lakaat Am-241 en un [[dazgwrereder derc'hanel]] adarre evit ma pakfe [[neutron]]où all a-benn treiñ da Am-242 (79 %) hag Am-242m (10 %). Abalamour ma 'z eo 16 eurvezh hepken hanter-vuhez ²⁴²Am ez eo gwell kenderc'hañ Am-243 war-eeun diwar Pu-239 : {| align="center" |- | align="right" valign="bottom" | <small>239</small> | rowspan="3"| <big>'''Pu''' +</big> | align="right" valign="bottom" | <small>1</small> | rowspan="3" | <big>'''n''' x 4</big> —→ | align="right" valign="bottom" | <small>243</small> | rowspan="3" | <big>'''Pu'''</big> | rowspan="3" align="center" | <small>''β^-''<br />————→<br />''4,956 eurvezh''</small> | align="right" valign="bottom" | <small>243</small> | rowspan="3" | <big>'''Am'''</big> |- valign="top" | align="right" | <small>94</small> | align="right" | <small><small>0</small> | align="right" | <small>94</small> | align="right" | <small>95</small> |- |} === Kimiek === Lantanidoù hag aktinidoù oksidet zo en trelosk a zo bet arveret en dazgweredoù derchanel, a anver [[trelosk MOX]] (''Mixed OXides'', "oksidennoù mesket"). Ret eo tennañ ar plutoniom hag an uraniom eus ar MOX kent didoueziañ al lantanidoù oksidet hag an aktinidoù oksidet ; goude-se e tivesker an amerikiom hag ar c'huriom a-douez an aktinidoù oksidet.<br> Dre goazhañ kenaozadoù an amerikiom e teuer a-benn da c'hounez ar metal glan ; ''fluoridenn amerikiom'' ha ''dioksidenn amerikiom'' a implijer : * 2 Am[[fluor|F]]₃ + 3 [[Bariom|Ba]] → '''2 Am''' + 3 BaF₂ * 3 AmO₂ + 4 [[Lantanom|La]] → '''3 Am''' + 3 La₂O₃ == Arver == [[Restr:InsideSmokeDetector.jpg|thumb|upright=0.9|Diabarzh un dinoer-moged<br>dre '''amerikiom-241''']] Dinoerioù-moged eo an arver pennañ a vez graet gant amerikiom ; an elfenn gevanaozet nemeti eo a gaver er vuhez pemdez. :Lod dinoerioù-moged a gaver er c'henwerzh evit gwareziñ an tiez a ya en-dro dre [[skinadoù ionaus]] a zo ganet gant amerikiom-241 en e stumm AmO₂. :Tremen a ra ar skinoù dre ur [[kambr-ionaat|gambr-ionaat]] ma c'hanont ur red tredan stabil etre an [[elektrod]]où ; mar deu moged er gambr e wana ar red tredan hag e teu un arhent diwall. An izotop Am-241 a implijer er gwikefreoù-se abalamour ma vann 5 gwezh muioc'h a skinoù α eget Ra-226. : War-dro 0,28 µg amerikiom zo en un dinoer boutin pa vez nevez, da lavaret eo 37k[[Becquerel|Bq]], pe c'hoazh 37 000 digevanad bep eilenn. Peogwir eo 432,2 vloavezh hanter-vuhez ²⁴¹Am e kaver war-dro 3 % a neptuniom-237 en dinoer goude 19 bloavezh, war-dro 5 % goude 32 vloavezh ; 2,144 milion a vloavezhioù eo hanter-vuhez Np-237. == Notennoù == {{Daveoù}} <div style="font-size:90%;"> == Daveennoù == * [http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content ''American Chemical Society''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 12</small> * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Gimiezh'', Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 [http://preder.net/index.php?lang=bz Preder] * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Fizik'', Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2 * ''Annales de chimie et de physique'', [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb343780820/date.r=.langFR Gallica / ''Bibliothèque nationale de FranPr''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)'' [http://www.iupac.org/publications/pac/81/11/2131/ ''Pure an Applied Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements'' [http://physics.nist.gov/cgi-bin/Compositions/stand_alone.pl?ele=&ascii=html&isotype=some ''National Institute of Standards and Technology''] {{en}} <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small> * [https://web.archive.org/web/20110525023159/http://www.brgm.fr/index.jsp ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * CONSIDINE Glenn D., ''Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry'', Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 {{en}} * DEPOVERE Paul, ''La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers'', De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 {{fr}} * EMSLEY John, ''Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements'', Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 {{en}} * ''Geriadur brezhoneg'' An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0 * ÉTIENNE Guy, ''Geriadur ar Stlenneg'', Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7 * GREENWOOD Norman N., ''Chemistry of the Elements'', Elsevier Science Ltd., 1997, ISBN 978-0-08-037941-8 {{en}} * HOLDEN Norman, ''History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers'', New York, 2001 [http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html ''Brookhaven National Laboratory''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [http://www.iupac.org/publications/pac/ ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [https://www.jlab.org/ ''Jefferson Lab''] {{en}} <small>Liamm oberiant 22 KZU 2012</small> * [https://web.archive.org/web/20121031181703/http://www.jinr.ru/default.asp?language=eng ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 2012</small> * [http://periodic.lanl.gov/ ''Los Alamos National Laboratory''] {{en}} <small>Liamm oberiant 14 C'HWE 2013</small> * [http://www.elementschimiques.fr/?fr/proprietes/chimiques/rayon-de-van-der-waals ''Les propriétés chimiques''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 07 GEN 13</small> * LIDE David R., ''CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition'', CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 {{en}} * [http://www.rsc.org/periodic-table/ ''Royal Society of Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 03 KZU 2012</small> * STWERTKA Albert, ''A Guide to the Elements'', Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 {{en}} * [https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ ''Webelements''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 2012</small> </div> {{ElfennoùKimiek}} [[Rummad:Elfennoù kimiek]] 343xmmw8z8u0rtqt2oa9yob254vvmz2 0 102636 2195999 2095903 2026-07-30T08:22:41Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2195999 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:auto; font-size:90%;" |- ! colspan="2"| <div style="background-image:linear-gradient(to right, #f9c, #fff);"> {| width="100%" |- |[[Restr:Radiation warning symbol.svg|32px]] ! style="text-align:center; font-size:2em; padding-top:10px;"|Berkeliom |[[Restr:Vector molecule.svg|32px|right]] |}</div> |- | colspan="2" style="text-align:center;"| [[Kuriom]] – '''Berkeliom''' – [[Kaliforniom]] |- | colspan="2" style="text-align:center;"| {| |- | <br>[[Terbiom|Tb]]<br>'''Bk''' | colspan="2"| [[Restr:Bk-TableImage.svg|250px|Taolenn beriodek, Berkeliom]] <div style="text-align: right"><mark>[[Taolenn beriodek an elfennoù|Taolenn beriodek]]</mark></div> |} |- bgcolor="#f9c" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù hollek |- |'''[[Niver atomek]]''' || 97 |- |'''[[Rummad kimiek]]''' || [[Aktinid]]où |- |'''[[Strollad eus an daolenn beriodek|Strollad]]''' || Aktinidoù |- |'''[[Trovezh (taolenn drovezhiek)|Trovezh]]''' || 7 |- |'''[[Bloc'h (taolenn drovezhiek)|Bloc'h]]''' || f |- |'''[[Tolz atomek]]''' || [247] |- bgcolor="#f9c" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Aozadur elektronek |- | colspan="2" style="text-align:center;"| '''Aozadur elektronek an atomoù'''<br>[Rn] 5f⁹ 7s² |- | colspan="2" style="text-align:center;"| Dasparzh an elektronoù : '''2, 8, 18, 32, 27, 8, 2''' |- | colspan="2" | [[Restr:Electron shell 097 Berkelium - no label.svg|center|150px]] |- bgcolor="#f9c" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù atomek |- valign="top" |'''[[Niver oksidadur]]''' || +4, '''+3'''<br>''(Oksidenn [[ueleizhid]]ik)''<ref>Gouest eo da zazgwerediñ koilz evel un [[Trenkenn|drenkenn]] pe ur [[Bazenn (kimiezh)|vazenn]], diouzh stad e [[oksidadur]].</ref> |- |'''[[Tredanleiegezh]]''' || 1,30 <small>''(Skeul Linus Pauling)''</small> |- valign="top" |'''[[Gremmoù ionadur]]'''|| '''1 :''' 598 kJ/mol<br>'''2 :''' 1 150 kJ/mol<br>'''3 :''' 2 080 kJ/mol |- |'''[[Skin atomek]]''' || 244 pm |- |'''[[Skin kenamsav]]''' || 168 pm |- |'''[[Skin Van der Vaals]]''' || (stlenn ebet) |- bgcolor="#f9c" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù fizikel |- |'''[[Arvez]]''' || Kaled |- |'''[[Douester]] (≈20&nbsp;°C)''' || 14,780 g/cm³ |- |'''[[Teuzverk]]''' || 986&nbsp;°C |- |'''[[Bervverk]]''' || (stlenn ebet)°C |- |'''[[Tredanharzusted]]''' || (stlenn ebet) nΩ•m (e 20&nbsp;°C) |- bgcolor="#f9c" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Neuz an elfenn |- | colspan="2" | [[Restr:Berkelium metal.jpg|280px|Berkeliom|center]] ---- |- ! colspan="2" style="text-align:center;"| [[Restr:Info icon 001.svg|24px|link=[[Skoazell:Elfennoù kimiek]]]] |} Un [[elfenn gimiek]] [[treuzuraniad|treuzuraniat]] [[skinoberiegezh|skinoberiek]] eo ar '''berkeliom''' ; '''Bk''' eo e [[arouez kimiek]], '''97''' e [[niver atomek]] ha '''247,070''' e [[mas atomek|dolz atomek]].<br> An navet [[aktinid]] eo e [[taolenn beriodek an elfennoù|taolenn drovezhiek an elfennoù kimiek]]. == Istor == E miz Kerzu [[1949]] e voe kevanaozet [[izotop]] 243 an elfenn 97 a-ratozh-kaer e Skol-veur [[Berkeley (Kalifornia)]] gant skipailh Stanley Thompson, Albert Ghiorso ha Glenn Theodore Seaborg dre skinata [[amerikiom]]-242 gant kraoñelloù [[heliom]] ([[rannig α|rannoùigoù α]]) en ur [[kiklotron|c'hiklotron]] bihan 1,50 [[metr|m]] e dreuzkiz : {| align="center" |- | align="right" valign="bottom" | <small>241</small> | rowspan="3"| <big>'''Am''' +</big> | align="right" valign="bottom" | <small>4</small> | rowspan="3" | <big>'''[[Heliom|He]]'''</big> —→ | align="right" valign="bottom" | <small>243</small> | rowspan="3" | <big>'''Bk + 2'''</big> | align="right" valign="bottom" | <small>1</small> | rowspan="3" | <big>'''n'''</big> |- valign="top" | align="right" | <small>95</small> | align="right" | <small>2</small> | align="right" | <small>97</small> | align="right" | <small>0</small> |- |} Pevar [[neutron]] a voe ouzhpennet d'an amerikiom-241 a-benn kenderc'hañ Bk-243, ha daou [[neutron]] diere.<br> Peogwir ne bad Bk-243 nemet 4,5 eurvezh e voe ret gortoz nav bloavezh ([[1958]]) kent ma voe kenderc'het un nebeud [[kilogramm|mikrogrammoù]] berkeliom hewel gant an daoulagad.<br> E [[1962]] e voe fardet an c'henaozad kentañ, ''dioksidenn berkeliom'' Bk[[oksigen|O]]₂<ref>[http://www.rsc.org/periodic-table/element/97/berkelium ''USGS'']</ref>. Evel ma oa bet an aktinid ₉₅Am anvet e-keñver e amezeg ₆₃[[europiom|Eu]] e rann al [[lantanidoù]] (anvioù [[kevandir]]ioù), ha _[[kuriom|Cm e-keñver al lantanid ₆₄[[gadoliniom|Gd]] (anvioù skiantourien), e voe an elfenn 97 anvet e-keñver al lantanid ₆₅[[terbiom|Tb]] (anvioù lec'hioù) : kêr Ytterby e [[Sveden]] evit an terbiom, kêr Verkeley evit ar ''berkelium''<ref>THOMPSON Stanley G. & GHIORSO Albert & SEABORG Glann T., ''The New Element Berkelium (Atomic Number 97)'', 26/04/1950, [http://www.osti.gov/accomplishments/documents/fullText/ACC0045.pdf ''University of California''] {{en}} Liamm (skin)oberiant 11 MEU 13</ref>. == Perzhioù == Ur metal blot liv an arc'hant eo ar berkeliom. Etre re amezeien ₉₆Cm ha ₉₈[[kaliforniom|Cf]] eo perzhioù ar berkeliom ; tost da re ₆₅Tb ez int ivez. {| class="wikitable" |- ! scope="col" | ! scope="col" | Douester<br>(g/cm³ ! scope="col" | Teuzverk<br>(°C) ! scope="col" | Bervverk<br>(°C) ! scope="col" | Tredanharzhusted<br>(µΩ•m, e 20&nbsp;°C) |- align="center" ! scope="row" | ₉₆Cm | 13,300 || 1 345 || 3 110 || 1,25 |- align="center" ! scope="row" | Berkeliom | 14,790 || 986 || ? || ? |- align="center" ! scope="row" | ₉₈Cf | 15,100 || 900 || ? || ? |- |} [[Gwarellegezh|Kewarellek]] eo ar berkeliom e [[gwrezverk]]où etre -203,15 hag 20&nbsp;°C, da lavaret eo e tro da warell pa vez en ur gwarellvaez diavaez. === Kimiek === Evel an holl aktinidoù e tileizh ar berkeliom e [[trenkenn|drenkennoù]] mesket gant [[dour]], en ur reiñ [[hidrogen]] hag en ur gemer e stumm [[oksidadur|oksidet]] stabil Bk(III), Bk₂O₃.<br> Ne zazgwered ket buan gant an oksigen e 20&nbsp;°C, marteze en abeg d'ur gwiskad BkO₂ a zeufe da wareziñ ar metal diouzh un oksidadur donoc'h. Gant an hidrogen e tazgwered aes, gant an [[halogen]]où ivez, ha c'hoazh gant metaloù teuz<ref>HOBART David E. & PETERSON Joseph R., ''The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements'', Springer-Verlag, New York, 2006, ISBN 978-1-4020-3555-5 {{en}} [http://link.springer.com/chapter/10.1007%2F1-4020-3598-5_10 ''Springer''] Liamm oberiant 12 MEU 13</ref>. === Izotopoù === War-dro 20 izotop ha 6 [[izomeriezh derc'hanel|izomer derc'hanel]] eus ar berkeliom zo anavezet, eus ²³⁵Bk betek ²⁵⁴Bk. {| class="wikitable" |+ Izotopoù stabilañ ar berkeliom |- ! scope="col" | Izotop ! scope="col" | % en natur ! scope="col" | Hanter-vuhez ! scope="col" | Digevanidigezh |- align="center" | rowspan="2" | '''²⁴⁵Bk''' | rowspan="2" | kevanaozet | rowspan="2" | 4,94 devezh | [[degerc'had elektronoù|ε]] → ²⁴⁵[[kuriom|Cm]] |- | [[rannig α|α]] → ²³¹[[amerikiom|Am]] |- align="center" | rowspan="2" | '''²⁴⁶Bk''' | rowspan="2" | kevanaozet | rowspan="2" | 1,8 devezh | α → ²⁴²Am |- align="center" | ε → ²⁴⁶Cm |- align="center" | '''²⁴⁷Bk''' || kevanaozet || 1 380 bloavezh || α → ²⁴³Am |- align="center" | '''²⁴⁸Bk''' || kevanaozet || > 9 bloavezh || α → ²⁴⁴Am |- align="center" | rowspan="2" | '''²⁴⁹Bk''' | rowspan="2" | [[Louc'h (skinizotop)|louc'h]] | rowspan="2" | 330 devezh | α → ²⁴⁵Am |- align="center" | [[rannig β|β]]^- → ²⁴⁹[[kaliforniom|Cf]] |- |} == Kenderc'hadur == * Tu zo da genderc'hañ berkeliom en un [[dazgwereder derc'hanel]] diwar [[uraniom]]-238 pe [[plutoniom|blutoniom]]-239, a roio [[amerikiom]] kent reiñ Cm-249 : <div class="center">U-238 ''(+1[[neutron|n]])''→ U-243 ''(β^-)''→ [[neptuniom|Np]]-239 ''(β^-)''→ Pu-239 ''(+4[[neutron|n]])''→ Pu-243 ''(β^-)''→ Am-243 ''(+1[[neutron|n]])''→ Am-244 ''(β^-)''→ Cm-244 ''(+5[[neutron|n]])''→ Cm-249 ''(β^-)''→ '''Bk-249'''</div><br> Kaliforniom-249 a zeuio diwar digevanadur β^- ar berkeliom-249 goude 330 devezh. * E [[1971]] e voe kenderc'het ar c'hentañ standilhon eus berkeliom metalek dre an dazgwered : Bk[[fluor|F]]₃ + 3 [[litiom|Li]] → '''Bk''' + 3 LiF. == Arver == Evit ar mare ne ouzer ket arverañ ar berkeliom en diavaez eus an enklaskoù skiantel.<br> Bk-249 a implijer da genderc'hañ elfennoù pounneroc'h c'hoazh, ₉₈Cf, ₁₀₃[[lawrensiom|Lw]], ₁₀₄[[rutherfordiom|Rf]] ha ₁₀₇[[bohriom|Bh]] pergen.<br> Ne c'haller ket arverañ Bk evel trelosk derc'hanel rak nebeut anezhañ a vez kenderc'het : 192 [[kilogramm|kg]] zo ret kaout evit ma krogfe an dazgwered. == Notennoù == {{Daveoù}} <div style="font-size:90%;"> == Daveennoù == * [http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content ''American Chemical Society''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 12</small> * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Gimiezh'', Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 [http://preder.net/index.php?lang=bz Preder] * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Fizik'', Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2 * ''Annales de chimie et de physique'', [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb343780820/date.r=.langFR Gallica / ''Bibliothèque nationale de FranPr''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)'' [http://www.iupac.org/publications/pac/81/11/2131/ ''Pure an Applied Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * ''Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements'' [http://physics.nist.gov/cgi-bin/Compositions/stand_alone.pl?ele=&ascii=html&isotype=some ''National Institute of Standards and Technology''] {{en}} <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small> * [https://web.archive.org/web/20110525023159/http://www.brgm.fr/index.jsp ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * CONSIDINE Glenn D., ''Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry'', Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 {{en}} * DEPOVERE Paul, ''La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers'', De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 {{fr}} * EMSLEY John, ''Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements'', Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 {{en}} * ''Geriadur brezhoneg'' An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0 * ÉTIENNE Guy, ''Geriadur ar Stlenneg'', Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7 * GREENWOOD Norman N., ''Chemistry of the Elements'', Elsevier Science Ltd., 1997, ISBN 978-0-08-037941-8 {{en}} * HOLDEN Norman, ''History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers'', New York, 2001 [http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html ''Brookhaven National Laboratory''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [http://www.iupac.org/publications/pac/ ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small> * [https://www.jlab.org/ ''Jefferson Lab''] {{en}} <small>Liamm oberiant 22 KZU 2012</small> * [https://web.archive.org/web/20121031181703/http://www.jinr.ru/default.asp?language=eng ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 25 DU 2012</small> * [http://periodic.lanl.gov/ ''Los Alamos National Laboratory''] {{en}} <small>Liamm oberiant 14 C'HWE 2013</small> * [http://www.elementschimiques.fr/?fr/proprietes/chimiques/rayon-de-van-der-waals ''Les propriétés chimiques''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 07 GEN 13</small> * LIDE David R., ''CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition'', CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 {{en}} * [http://www.rsc.org/periodic-table/ ''Royal Society of Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 03 KZU 2012</small> * STWERTKA Albert, ''A Guide to the Elements'', Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 {{en}} * [https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ ''Webelements''] {{en}} <small>Liamm oberiant 26 HER 2012</small> </div> {{ElfennoùKimiek}} [[Rummad:Elfennoù kimiek]] 93aeagl3o00ohda285vciz038j81dud 0 120195 2195988 2103660 2026-07-29T18:04:28Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2195988 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Örebro''' (distaget [{{IPA|œrəˈbruː|}}] e [[svedeg]]) zo ur gêr eus [[Sveden]], e-kreiz ar vro. Kêr-benn [[kontelezh Örebro]] eo, e [[Proviñsoù istorel Sveden|proviñs]] kozh [[Närke]]. E 2013 e oa {{formatnum:140599}} a dud o chom enni ha c'hwec'hvet kêr vrasañ Sveden e oa. War ribl al lenn [[Hjälmaren]] emañ. Treuzet eo kêr gant ar stêr [[Svartån]]. War un enezennig eus ar stêr-se emañ kastell kozh Örebro, savet da vare [[Gustav Iañ Vasa]]. [[Restr:Örebro Montage.jpg|thumb|349x349px]] == Kêrioù gevellet == Liammoù he deus Örebro gant ar c'hêrioù-mañ : * {{gevelliñ|Łódź|Polonia|Poland}} * {{gevelliñ|Drammen|Norvegia|Norway}} * {{gevelliñ|Kolding|Danmark|Denmark}} * {{gevelliñ|Lappeenranta|Finland|Finland}} * {{gevelliñ|Stykkishólmur|Island|Iceland}} * {{gevelliñ|Yantai|Sina|China}} * {{gevelliñ|Terrassa|Katalonia|Catalonia}} * {{gevelliñ|Pau|Okitania|Occitania}} ==Liammoù diavaez== {{Commons|Örebro}} *[https://web.archive.org/web/19970506062718/http://www.orebro.se/ Lec'hienn ofisiel kumun Örebro] {{sv}} {{en}} {{fr}} {{de}} {{ar}} {{fa}} {{fi}} {{so}} {{DEFAULTSORT:Orebro}} [[Rummad:Kêrioù Sveden]] 8e1kk28kx9vf507vljktro8hxs0q5t2 0 136645 2195980 2079356 2026-07-29T16:43:06Z ~2026-42005-93 93079 2195980 wikitext text/x-wiki {| class="infobox"style="font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background-image:linear-gradient(to right, #ff0, #050); color:#fff;"|<div style="float:right; padding:5px;"> </div><span style="font-size:1.8em;">Neymar</span> |- | colspan="2" align="center" | |- | '''Anv''' || Neymar da Silva Santos Júnior |- | '''Ganedigezh(où)''' || [[5 a viz C'hwevrer]] [[1992]]<br>Mogi das Cruzes, {{SP}} |- | '''Broadelezh''' || {{brazil}}iat |- | colspan="2" | <hr> |- | '''Ment''' || 1,75 [[metr|m]] |- |''' Post''' || Argader |- | '''Lesanv(ioù)''' || ''Ney<br>Menino Ney<br>Príncipe do Gol<br>NeyMonstro Neymito<br>Cai-Cai<br>Adulto Ney<br>Neymaradona'' |- | colspan="2" align="center" | <hr>[[Restr:Neymar da Silva Santos Júnior signature.svg|100px]] |} '''Neymar da Silva Santos Júnior''', ganet d'ar [[5 a viz C'hwevrer]] [[1992]], anvet aliesoc'h '''Neymar''' pe '''Neymar Jr.''', zo ur c'hoarier mell-droad [[brazilian]] a-vicher. C'hoari a ra evel tager er skipailh [[Paris Saint-Germain]] kement hag e skipailh broadel Brazil. [[Restr:Neymar Jr presentation - Press conference for PSG 002.jpg|thumb|Neymar Jr e-pad kinnig ar skipailh PSG e 2017]] {{DEFAULTSORT:Neymar}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1992]] [[Rummad:Melldroaderien Brazil]] [[Rummad:Sportourien Brazil]] a5o17uya6urhe6cn4vx8olkcpeb41ub 2195981 2195980 2026-07-29T16:51:58Z Huñvreüs 54570 Kemmoù [[Special:Contributions/~2026-42005-93|~2026-42005-93]] ([[User_talk:~2026-42005-93|Kaozeal]]) distaolet; adlakaet da stumm diwezhañ [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] 2079356 wikitext text/x-wiki {| class="infobox"style="font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background-image:linear-gradient(to right, #ff0, #050); color:#fff;"|<div style="float:right; padding:5px;"> </div><span style="font-size:1.8em;">Neymar</span> |- | colspan="2" align="center" | [[Restr:Neymar PSG.jpg|thumb|Neymar gant roched ar PSG e [[2017]]]]<hr> |- | '''Anv''' || Neymar da Silva Santos Júnior |- | '''Ganedigezh(où)''' || [[5 a viz C'hwevrer]] [[1992]]<br>Mogi das Cruzes, {{SP}} |- | '''Broadelezh''' || {{brazil}}iat |- | colspan="2" | <hr> |- | '''Ment''' || 1,75 [[metr|m]] |- |''' Post''' || Argader |- | '''Lesanv(ioù)''' || ''Ney<br>Menino Ney<br>Príncipe do Gol<br>NeyMonstro Neymito<br>Cai-Cai<br>Adulto Ney<br>Neymaradona'' |- | colspan="2" align="center" | <hr>[[Restr:Neymar da Silva Santos Júnior signature.svg|100px]] |} '''Neymar da Silva Santos Júnior''', ganet d'ar [[5 a viz C'hwevrer]] [[1992]], anvet aliesoc'h '''Neymar''' pe '''Neymar Jr.''', zo ur c'hoarier mell-droad [[brazilian]] a-vicher. C'hoari a ra evel tager er skipailh [[Paris Saint-Germain]] kement hag e skipailh broadel Brazil. [[Restr:Neymar Jr presentation - Press conference for PSG 002.jpg|thumb|Neymar Jr e-pad kinnig ar skipailh PSG e 2017]] {{DEFAULTSORT:Neymar}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1992]] [[Rummad:Melldroaderien Brazil]] [[Rummad:Sportourien Brazil]] pgdraabauuqikij9lx5e502sd8vl6g0 2195990 2195981 2026-07-29T20:24:27Z Ar choler 52661 2195990 wikitext text/x-wiki {| class="infobox"style="font-size:90%;" |- {{Infobox/Titl|Neymar|9c9|talbenn mell-droad|000}} |- | colspan="2" align="center" | [[Restr:Neymar PSG.jpg|260px|Neymar gant roched ar PSG e [[2017]]]] ---- |- | '''Anv''' || Neymar da Silva Santos Júnior |- | '''Ganedigezh(où)''' || [[5 a viz C'hwevrer]] [[1992]]<br>Mogi das Cruzes<br>{{SP}} |- | '''Broadelezh''' || {{brazil}}iat |- | colspan="2" | <hr> |- | '''Ment''' || 1,75 [[metr|m]] |- |''' Post''' || Argader |- | '''Lesanv(ioù)''' || ''Ney<br>Menino Ney<br>Príncipe do Gol<br>NeyMonstro Neymito<br>Cai-Cai<br>Adulto Ney<br>Neymaradona'' |- | colspan="2"| <hr>[[Restr:Neymar da Silva Santos Júnior signature.svg|100px|center]] |} '''Neymar da Silva Santos Júnior''', ganet d'ar [[5 a viz C'hwevrer]] [[1992]], anvet aliesoc'h '''Neymar''' pe '''Neymar Jr.''', zo ur c'hoarier mell-droad [[brazilian]] a-vicher. C'hoari a ra evel tager er skipailh [[Paris Saint-Germain]] kement hag e skipailh broadel Brazil. [[Restr:Neymar Jr presentation - Press conference for PSG 002.jpg|thumb|Neymar Jr e-pad kinnig ar skipailh PSG e 2017]] {{DEFAULTSORT:Neymar}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1992]] [[Rummad:Melldroaderien Brazil]] [[Rummad:Sportourien Brazil]] ivffuqv9s3b7qi2c39k82oqv8x7w1zo 0 150401 2195993 2165766 2026-07-29T21:50:12Z Dishual 612 2195993 wikitext text/x-wiki '''Combat Breton''', krouet e [[Sant-Brieg]] e [[1975]], a oa ur gelaouenn bolitikel e galleg. E [[2004]] ez eas da get.<ref>[https://bibliotheque.idbe.bzh/liste_theme.php?id=combat-breton-1408&l=fr Combat Breton] Bibliothèque Numérique Bretonne et Européenne</ref> Adkemeret e voe an anv-se ivez gant ar strollad [[Emgann (strollad politikel)|Emgann]] evit e gelaouenn viziek er bloavezhioù 1990. ==Liamm diavaez== *[https://web.archive.org/web/20220526015138/http://bibliotheque.idbe-bzh.org/serie.php?nom=Combat+Breton&l=fr IDBE] == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kelaouennoù gallek]] [[Rummad:Kelaouennoù Breizh aet da get]] l2zn5knlrsx0bez5d0wvg3uajrmx96l 0 178459 2195966 2195443 2026-07-29T12:02:50Z Dakbzh 58931 2195966 wikitext text/x-wiki '''Kampionad stadunanat an echedoù (maouezi)''' a zo ur gevezadeg evit ar c'hoarierezed [[echedoù]] [[stadunanat]]. C'hoariet e vez abaoe 1937. Aozet e vez bep bloaz gant [[United States Chess Federation]], Kevre stadunanat an echedoù. == Kampionadoù ha kampionezed == [[Restr:Krush Irina (30073356050) (cropped).jpg|right|140 px|[[Irina Krush]], bet trec'h eizh gwezh.]] :{|class="wikitable" ! # !! Bloaz !! Kampionez |- ||1|||1937|| [[Adele Rivero]] |- ||2|||1938 ||[[Mona May Karff]] |- ||3|||1940||[[Adele Rivero]] |- ||4|||1941||[[Mona May Karff]] |- ||5|||1942|| [[Mona May Karff]] |- ||6|||1944|| [[Gisela Gresser]] |- |7|||1946 ||[[Mona May Karff]] |- |8|||1948|| [[Gisela Gresser]] <br /> [[Mona May Karff]] |- |9|||1951|| [[Mary Bain]] |- |10||1953|| [[Mona May Karff]] |- ||11||1955|| [[Gisela Gresser]] <br /> [[Nancy Roos]] |- |12||1957|| [[Gisela Gresser]] <br /> [[Sonja Graf]] |- |13||1959|| [[Lisa Lane]] |- |14||1962|| [[Gisela Gresser]] |- |15||1964|| [[Sonja Graf]] |- |16||1965|| [[Gisela Gresser]] |- |17||1966|| [[Gisela Gresser]] <br /> [[Lisa Lane]] |- |18||1967|| [[Gisela Gresser]] |- |19||1969|| [[Gisela Gresser]] |- |20||1972|| [[Eva Aronson]] <br /> [[Marilyn Braun]] |- |21||1974|| [[Mona May Karff]] |- |22||1975|| [[Diane Savereide]] |- |23||1976|| [[Diane Savereide]] |- |24||1978|| [[Diane Savereide]] <br /> [[Rachel Crotto]] |- |25||1979|| [[Rachel Crotto]] |- |26||1981|| [[Diane Savereide]] |- |27||1984|| [[Diane Savereide]] |- |28||1986|| [[Inna Izrailov]] |- |29||1987|| [[Anna Achšarumova]] |- |30||1989|| [[Alexey Root]] |- |31||1990|| [[Elena Achmylovskaja]] |- |32||1991|| [[Esther Epstein]] <br /> [[Irina Levitina]] |- |33||1992|| [[Irina Levitina]] |- |34||1993 ||[[Elena Achmylovskaja]] <br /> [[Irina Levitina]] |- |35||1994|| [[Elena Achmylovskaja]] |- |36||1995|| [[Anjelina Belakovskaia]] <br /> [[Sharon Burtman]] |- |37||1996|| [[Anjelina Belakovskaia]] &nbsp; |- |38||1997|| [[Esther Epstein]] |- |39||1998|| [[Irina Krush]] |- |40||1999|| [[Anjelina Belakovskaia]] |- |41||2000|| [[Elina Groberman]] <br /> [[Camilla Baginskaite]] |- |42||2001/02|| [[Jennifer Shahade]] |- |43||2003|| [[Anna Hahn (chess)|Anna Hahn]] |- |44||2004|| [[Jennifer Shahade]] |- |45||2005|| [[Rusudan Goletiani]] |- |46||2006|| [[Hanna Vitaliivna Zatonskykh]] |- |47||2007|| [[Irina Krush]] |- |48||2008|| [[Hanna Vitaliivna Zatonskykh]] |- |49||2009|| [[Hanna Vitaliivna Zatonskykh]] |- |50||2010|| [[Irina Krush]] |- |51||2011|| [[Hanna Vitaliivna Zatonskykh]] |- |52||2012|| [[Irina Krush]] |- |53||2013|| [[Irina Krush]] |- |54||2014|| [[Irina Krush]] |- |55||2015|| [[Irina Krush]] |- |56||2016|| [[Nazi Paikidze]] |- |57||2017|| [[Sabina Foisor]] |- |58||2018|| [[Nazi Paikidze]] |- |59||2019|| [[Jennifer Yu (c’hoarierez echedoù)|Jennifer Yu]] |- |60||2020|| [[Irina Krush]]<ref>{{en}}[https://fide.com/news/789 Irina Krush takes 2020 U.S. Women’s Championship – FIDE]</ref> bet c'hoariet en linenn abalamour d'ar [[Bedreuziad COVID-19|bandemiezh]]. |- |61||2021|| [[Carissa Yip]] <ref>{{en}}[https://chess24.com/en/read/news/us-chess-champs-10-carissa-triumps-fabi-hits-the-front US Chess Champs 10: Carissa triumps - Fabi hits the front]</ref>. |- |62||2022|| [[Jennifer Yu (c’hoarierez echedoù)|Jennifer Yu]] |- |63||2023|| [[Carissa Yip]] |- |64||2024|| [[Carissa Yip]] |- |65||2025|| [[Carissa Yip]] |} === Lieskampionezed === * '''9 gwezh''' [[Gisela Gresser]], * '''8 gwezh ''' [[Irina Krush]], * '''7 gwezh''' [[Mona May Karff]], * '''6 gwezh''' [[Diane Savereide]], * '''4 gwezh''' [[Hanna Zatons'kych|Anna Zatonskih]], [[Carissa Yip]], * '''3 gwezh''' [[Elena Donaldson]], Anjelina Belakovskaia, Rachel Crotto, Irina Levitina * '''2 wezh''' [[Jennifer Yu (c’hoarierez echedoù)|Jennifer Yu]], [[Adele Rivero]], Esther Epstein, Jennifer Shahade, [[Nazi Paikidze]]. == Notennoù ha dave == {{daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[http://main.uschess.org/ ''United States Chess Federation''] * {{en}}[http://www.uschesschamps.com/ ''U.S. CHESS CHAMPS''] [[Rummad:Kampionadoù echedoù hervez ar vro|SUA]] eyidi9mqv83pjo26nu2ovgxv3tdjgo7 0 179559 2196000 2185586 2026-07-30T08:36:43Z Dishual 612 v/k 2196000 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ar '''Sicherheitspolizei''' berraet alies e '''SiPo''', a oa un droienn alaman evit ober anv eus "[[polis surentez]]". E-kerzh marevezh an [[Trede Reich|nazied]], e oa kaoz eus hollad an ajañsoù surentez politikel stad hag enklask torfederezh. Savet e oa gant un nerzh kevredet eus ar [[Gestapo]] (polis stad kuzh) hag eus ar ''[[Kriminalpolizei (Trede Reich)|Kriminalpolizei]]'' (polis torfedel; Kripo) etre 1936 ha 1939. Evel ajañs, ar SiPo a oa bet lakaet suj d'an [[Reichssicherheitshauptamt|Ofis kreiz surentez ar Reich]] (RSHA) e 1939, met kendalc'het e oa bet da implij an droienn betek fin an [[Aerva Europa (Eil brezel-bed)|Aerva Europa an Eil brezel-bed]]. ==Orinoù== {{main|Sicherheitspolizei (Republik Weimar)}} An droienn a oa ganet e miz Eost 1919 pa oa bet ar ''[[Reichswehr]]'' o sevel ar ''Sicherheitswehr'' evel nerzh polis milourel da vezañ implijet pa oa [[harz-labour|harzoù-labour]] pe [[kabaduilh]]. Dre ma oa bevennet an niver a soudarded aotreet, e oa bet kemmet an anv en ''Sicherheitspolizei'' evit ma ne vije ket kontet en hollad soudarded. Gwisket e oant gant [[Unwisk|unwiskoù]] gwer, ha dre-se e oant lesanvet a-wechoù ar "polis gwer". En gwirionez e chome un aozadur soudarded, o klask izili nevez dreist-holl e re ar ''[[Freikorps]]'', an ofiserien hag is ofisirien a oa reoù bet e [[Tirlu impalaerel alaman|tirlu an Impalaeriezh Alaman]]. ==Marevezh nazi== [[Restr:Stander Chef der SiPo und SD 1942.svg|thumb|Banniell penn uhel ar SiPo]] [[Restr:Funkcjonariusze Sipo z al. Szucha 25 w Warszawie.jpg|thumb|Ofiserien eus ar SiPo e [[Varsovia]] dindan dalc'h]] Pa oa erruet an nazied er galloud e 1933, Alamagn, evel stad kevredadel, en doa kalz nerzhioù polis lec'hel ha kreizennet, hag alies ne oant ket liammet kenetreze ha gant barnerezhioù gant lodennoù kemmesket. [[Heinrich Himmler]] ha [[Reinhard Heydrich]] o devoa savet ur steuñv evit pakañ an holl nerzhioù polis ha surentez dindan un aozadur nemetken ar ''[[Schutzstaffel]]'' (SS). Evit dont a-benn d'en ober, Himmler en doa kemeret penn ar [[Gestapo]] (savet a-ziwar [[Polis Kuzh Prussia]]). Goude-se d'ar 17 a viz Even 1936, an holl nerzhioù polis eus Alamagn a voe unvanet, goude ma vije bet lakaet gant [[Adolf Hitler]] Himmler evel ''Chef der Deutschen Polizei'' (Penn ar polis alaman). Dre-se e oa sañset bezañ suj da [[Ministrerezh an dibarzh|ministr an dibarzh]] [[Wilhelm Frick]], met en gwirionez Himmler na oa suj da Hitler nemetken. [[Rummad:Nerzhioù polis an Trede Reich]] [[Rummad:Loskaberzh]] [[Rummad:Gestapo]] f7zez5gecjbymj74puhtpbl6ll9dlnc 0 180688 2196004 2194899 2026-07-30T11:17:18Z Tanjee 563 /* Pennadoù kar */ 2196004 wikitext text/x-wiki Un enezenn eus gevred ar [[Mor Kreizdouarel]] eo [[Kreta]] hag ul lodenn eus Bro-C’hres abaoe 1913. Daoust da Hellaz bezañ ur stad dizalc’h abaoe 1830, chomet e oa Kreta dindan aotrouniezh an [[Impalaeriezh Otoman]] e dibenn an {{XIXvet kantved}}. Meur a emsavadeg a darzhas war an enezenn a-raok ma savfe e 1897 ur brezel etre Gres ha Turkia. Trec’h e voe Turkia war arme Hellaz, met dindan gwask bagadoù soudarded stadoù Breizh-Veur, Bro-C’hall, Rusia hag Italia a oa bet galvet evit sioulaat an argadoù e rankas fiziañ ur statud emrenerezh en enezenn e 1898. Timbroù an Impalaeriezh Otoman a veze graet gante betek 1898. == Timbroù Kreta emren (1900-1907) == D'ar 1añ a viz Meurzh 1900 (hervez [[deiziadur juluan]], met 14 a viz Meurzh hervez deiziadur gregorian) e voe embannet timbroù kentañ gant ar velestradurezh nevez eus Kreta. Ar rummad nav zimbr a ziskoueze tresadennoù an doue [[Hermes]], an doueez [[Hera]], ar roue mojennel [[Minos]], [[Talos]] difennour [[Europa]] hag ur poltred eus ar priñs Jorj ([[Jorj Iañ Gres]] da zont), hennezh o vezañ Komiser uhel an enezenn diwar c’hoant an nerzhioù european a oa e-barzh ar jeu. An talvoudoù-gwerzh a save da 1 lepta, 5 lepta, 10 lepta, 20 lepta e liv ruz, 25 lepta, 50 lepta e liv lireu, 1 drakma, 2 drakma ha 5 drakma. An timbroù dezho ur priz uhel (en tu all da 25 lepta) a voe dreistmoullet ivez gant ar ger ΠΡΟΣΩΡΙΝΟΝ (= ''berrbad'') e lizherennoù ruz pe zu bihan, ket ar re eus 1 lepta betek 20 lepta. [[File:Crete 2 lepta 1905.jpg|thumb|left|upright 0.8|Artemis (1905)]] [[File:Crete-1905-1DR.jpg| thumb|right|upright 1.2|Europa war ur penn tarv (1905)]] Sur eo ez eus bet kachedet lizhiri e tiez-post pennañ [[Chania]] (ΧΑΝΙΑ), [[Rethymno]] (ΡΕΘΥΜΝΟΝ) ha [[Heraklion]] (ΗΡΑΚΛΕΙΟΝ), hag e porzh [[Sitia]] (ΛΙΜΗΝ ΣΗΤΕΙΑΣ) ivez. Tro ugent ti-post a oa sañset bezañ digor ha mont en dro hogen n'eus prouenn ebet e oa bet digoret ul lodenn anezho a-raok 1901. Serret e voe burev [[Kaló Chorió (Lassíthi)]] e miz Mae 1900. Nebeutoc'h eget pemp lizher zo bet kachedet eno a hervez. Serret e voe burevioù [[Georgioupolis]] ha [[Vokoulies]] e-kerzh an nevezamzer 1901. Nebeutoc'h eget dek lizher gant kached Georgioupolis zo anavezet, rouez ivez re Vokoulies, ma n’int ket faos. E miz C'hwevrer 1905 e teuas er-maez un eil rummad timbroù-post a ziskoueze [[Artemis]], [[Britomartis]], [[Ariana]], dismantroù Palez Knossos, manati Arkadia hag ar menez [[Ida]]… ha poltred ar priñs Jorj hogos heñvel ouzh hini embannet e 1900. Enoret e voe gant un timbr e 1907 ar c'homiser uhel nevez [[Aléksandros Zaïmis]], goude dilez ar priñs Jorj. == Melestradurezh gresian == [[File:StampCrete1908Michel40.jpg|thumb|right|upright 1.0|Menez Ida ha manati Arkadia - dreistmoullet gant ΕΛΛΑΣ (1909)]] E miz Gwengolo/Here 1908, kannaded Kreta a zisklêrias unvaniezh Kreta ha rouantelezh Bro-C’hres, met ne voe ket anavezet an diviz-se gant stadoù Europa, na gant an Impalaeriezh Otoman, anat. Lakaet e voe war droad ur velestradurezh ''gresian'' war an enezenn avat. Diwar he ali e voe dreistmoullet gant '''ΕΛΛΑΣ''' (''Gres'') an timbroù a oa bet savet a-raok, evit merkañ an unaniezh en un doare splann. E 1913 e teuas Kreta da vout ul lodenn eus Rouantelezh Gres ent-ofisiel. Timbroù Gres a vez graet gante e Kreta abaoe ar bloaz-mañ. == Timbroù-post an emsaverien (1905) == [[File:1905 20L Crete Venizelos Yv11 SG117.jpg|thumb|left|upright 0.7|Alegorienn Kreta chadennet (1905)]] [[File:StampCreteVenizelos1905Michel11.jpg| thumb|right|upright 0.7|Jorj Iañ (1905)]] E-pad an nevezamzer 1905 e tarzhas un emsavadeg a-enep gouarnamant Kreta. Renet e oa bet gant [[Eleftherios Venizelos]], a a save a-enep breinadur tud tost ouzh ar priñs Jorj hag ar boan en doa ar gouarnamant da gendrec'hiñ ar galloudoù bras da zegemer mennozh stagañ Kreta ouzh Bro-C'hres. Un toullad timbroù a voe embannet gant "gouarnamant berrbad" an dispac’hourien e 1905. Warno e lenner ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΚΥΒΕΡΝΗΣIΣ (d.l.e. ''Gouarnamant Berrbad'') ha diskouez a rae unan ur vaouez en dic'hoanag azezet, ur fuzuilh en he c'hichen ha chadennoù tro dro dezhi, ha war egile ar [[Jorj Iañ Gres|roue Jorj 1añ]]. Implijet int bet er c’herioù dindan kontrol an emsaverien, met n’int ket timbroù gwir hervez reolennoù Unvaniezh Postoù ar Bed. Meneget int er c'hatalogoù timbroù koulskoude. == Servij-postoù ar broioù estren == E dibenn an XIXvet kantved ha penn-kentañ an {{XXvet kantved}} e oa pemp bro o terc'hel digor burevioù-post e Kreta. Breizh-Veur ha Rusia a embanne timbroù gant enskrivadurioù e gresianeg, tra ma implije Bro-C'hall, Aostria hag Italia o zimbroù dreistmoullet gant anv an enezenn. == Pennadoù kar == * [[Timbroù Kreta - Burevioù aostrian]] * [[Timbroù Kreta - Burevioù gall]] * [[Timbroù Kreta - Burevioù saoz]] * [[Timbroù Kreta – Burevioù rusian]] * [[Timbroù Kreta – Burevioù italian]] * [[Timbroù Gres]] [[Rummad:Kreta]] [[Rummad:Timbroù hervez ar vro|Kreta]] jyt7po1z4whlcf7blb0x9nctq36nsm9 0 180793 2195968 2026-07-29T12:21:44Z Dishual 612 Pajenn krouet gant : "{{databox}} Ar '''Berliner Christopher Street Day''', anvet ivez '''Pride Berlin''',<ref>{{Cite web|date=2021-07-24|title=65.000 Menschen ziehen durch Europas "Regenbogenhauptstadt" Berlin|url=https://www.rbb24.de/politik/beitrag/2021/07/berlin-christopher-street-day-csd-lgbtiq.html|url-status=live|access-date=2021-09-15|website=www.rbb24.de|publisher=Rundfunk Berlin-Brandenburg|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724113449/https://www.rbb24.de/po..." 2195968 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ar '''Berliner Christopher Street Day''', anvet ivez '''Pride Berlin''',<ref>{{Cite web|date=2021-07-24|title=65.000 Menschen ziehen durch Europas "Regenbogenhauptstadt" Berlin|url=https://www.rbb24.de/politik/beitrag/2021/07/berlin-christopher-street-day-csd-lgbtiq.html|url-status=live|access-date=2021-09-15|website=www.rbb24.de|publisher=Rundfunk Berlin-Brandenburg|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724113449/https://www.rbb24.de/politik/beitrag/2021/07/berlin-christopher-street-day-csd-lgbtiq.html |archive-date=2021-07-24 }}</ref> ha berraet en '''CSD Berlin''',<ref>{{Cite web|date=2021-07-24|title=Route, Programm, Alternativen – alle Infos zur CSD-Parade am Samstag|url=https://www.tagesspiegel.de/gesellschaft/queerspiegel/christopher-street-day-in-berlin-route-programm-alternativen-alle-infos-zur-csd-parade-am-samstag/27440336.html|url-status=live|access-date=2021-09-15|website=Tagesspiegel.de|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724095330/https://www.tagesspiegel.de/gesellschaft/queerspiegel/christopher-street-day-in-berlin-route-programm-alternativen-alle-infos-zur-csd-parade-am-samstag/27440336.html |archive-date=2021-07-24 }}</ref> eo anv ur [[Kerzhadeg al lorc'h|gerzhadeg al lorc'h]] kement hag ur [[festival]] dalc'het bep bloaz en eil hanterenn eus miz Gouhere e [[Berlin]], en [[Alamagn]] evit enoriñ an dud [[lesbian]], [[gae]], [[divrevelezh|divrevel]], [[Treuzjenerezh|treuzjener]] ha [[queer]] ([[LGBTQ|LGBTQ+]]) hag o harperien. Dalc'het abaoe 1979, an darvoud a zo bet anezhañ bep bloaz abaoe. Pride Berlin eo unan eus darvoudoù brasañ ha pouezusañ [[Alamagn]] hag en [[Europa]] evit an dud LGBT. Ar pal eo dibunañ evit gwareziñ ingalded ar gwirioù hag an doujañs evit an dud LGBT, met un digarez eo ivez da lidañ ar sevenadurezh gae. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kerzhadegoù al lorc'h]] [[Rummad:Istor Berlin]] [[Rummad:Sevenadur Berlin]] 1j6b0ul6pq0ql3381l31j5yzm8me85r 0 180794 2195969 2026-07-29T12:30:54Z Dakbzh 58931 + Boulc'het. 2195969 wikitext text/x-wiki [[Restr:Anna_Zatonskih.jpg|right|140px|Hanna Vitaliivna Zatonskih.]] '''Hanna Vitaliivna Zatonskih''', en [[ukraineg]] : ''' Затонських Ганна Віталіївна''', ([[Marioupol]], [[RSS Ukraina]], [[URSS]], 17 a viz Gouhere 1987) a zo ur c'hoarierez [[echedoù]] ukrainat ha [[SUA]]at.<br/> Mestr FIDE (FM) eo abaoe 2017, Mestr Etrebroadel eo abaoe 2004, Mestrez Etrebroadel (WIM) e oa abaoe 1995, Gourdoner FIDE eo abaoe 2025<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/14101572 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 3018 edo he [[renk Elo]] ''Standard'' e miz Gouhere 2026, 2 306 he renk ''Fonnapl'' ha 2 294 he renk ''Luc'hedenn''<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/14101572 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 537 eo bet he renk Elo ''Standard'' uhelañ, bet tizhet e miz Mae 2011.<br/> === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad stadunanat an echedoù (maouezi)|Kampionad stadunanat (Maouezi)]] ==== Trec'h e voe peder gwezh: e 2006, e 2008, e 2009 hag e 2011. == Notennoù ha daveennoù == {{daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/14101572 He fichenn FIDE] * {{en}}[https://www.chessgames.com/player/ 50074 He c'hoari e Chess Games] * {{en}}[https://www.365chess.com/players/Anna_Zatonskih He c'hoari e 365 Chess] {{DEFAULTSORT:Zatonskih, Hanna}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1987]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù ukrainat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù eus SUA]] topdr2atuk2e72u8k8ch30jqfrwev2z 2195970 2195969 2026-07-29T12:35:07Z Dakbzh 58931 2195970 wikitext text/x-wiki [[Restr:Anna_Zatonskih.jpg|right|140px|Hanna Vitaliivna Zatonskih.]] '''Hanna Vitaliivna Zatonskih''', en [[ukraineg]] : ''' Затонських Ганна Віталіївна''', ([[Marioupol]], [[RSS Ukraina]], [[URSS]], 17 a viz Gouhere 1987) a zo ur c'hoarierez [[echedoù]] ukrainat ha [[SUA]]at.<br/> Mestr FIDE (FM) eo abaoe 2017, Mestr Etrebroadel eo abaoe 2004, Mestrez Etrebroadel (WIM) e oa abaoe 1995, Gourdoner FIDE eo abaoe 2025<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/14101572 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 318 edo he [[renk Elo]] ''Standard'' e miz Gouhere 2026, 2 306 he renk ''Fonnapl'' ha 2 294 he renk ''Luc'hedenn''<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/14101572 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 537 eo bet he renk Elo ''Standard'' uhelañ, bet tizhet e miz Mae 2011.<br/> === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad stadunanat an echedoù (maouezi)|Kampionad stadunanat (Maouezi)]] ==== Trec'h e voe peder gwezh: e 2006, e 2008, e 2009 hag e 2011. == Notennoù ha daveennoù == {{daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/14101572 He fichenn FIDE] * {{en}}[https://www.chessgames.com/player/ 50074 He c'hoari e Chess Games] * {{en}}[https://www.365chess.com/players/Anna_Zatonskih He c'hoari e 365 Chess] {{DEFAULTSORT:Zatonskih, Hanna}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1987]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù ukrainat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù eus SUA]] sj3slm9vihrd3bg0wa3yw0rif4xhotz 2195971 2195970 2026-07-29T12:35:46Z Dakbzh 58931 /* Liammoù diavaez */ 2195971 wikitext text/x-wiki [[Restr:Anna_Zatonskih.jpg|right|140px|Hanna Vitaliivna Zatonskih.]] '''Hanna Vitaliivna Zatonskih''', en [[ukraineg]] : ''' Затонських Ганна Віталіївна''', ([[Marioupol]], [[RSS Ukraina]], [[URSS]], 17 a viz Gouhere 1987) a zo ur c'hoarierez [[echedoù]] ukrainat ha [[SUA]]at.<br/> Mestr FIDE (FM) eo abaoe 2017, Mestr Etrebroadel eo abaoe 2004, Mestrez Etrebroadel (WIM) e oa abaoe 1995, Gourdoner FIDE eo abaoe 2025<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/14101572 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 318 edo he [[renk Elo]] ''Standard'' e miz Gouhere 2026, 2 306 he renk ''Fonnapl'' ha 2 294 he renk ''Luc'hedenn''<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/14101572 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 537 eo bet he renk Elo ''Standard'' uhelañ, bet tizhet e miz Mae 2011.<br/> === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad stadunanat an echedoù (maouezi)|Kampionad stadunanat (Maouezi)]] ==== Trec'h e voe peder gwezh: e 2006, e 2008, e 2009 hag e 2011. == Notennoù ha daveennoù == {{daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/14101572 He fichenn FIDE] * {{en}}[https://www.chessgames.com/player/50074 He c'hoari e Chess Games] * {{en}}[https://www.365chess.com/players/Anna_Zatonskih He c'hoari e 365 Chess] {{DEFAULTSORT:Zatonskih, Hanna}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1987]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù ukrainat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù eus SUA]] ptuea8t99f1hlota2e8sf2ut9o0fuuk 0 180795 2195984 2026-07-29T17:49:09Z Dishual 612 Lañsig 2195984 wikitext text/x-wiki {{databox}} An '''National Association for the Advancement of Colored People''' ('''NAACP''')<ref>''NAACP'' a vez distaget alies "N-double-A-C-P."<ref>{{cite web |title=NAACP |url=https://dictionary.cambridge.org/us/pronunciation/english/naacp |website=Cambridge Dictionary |access-date=22 August 2023 |archive-date=December 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222113004/https://dictionary.cambridge.org/us/pronunciation/english/naacp |url-status=live }}</ref>}} zo un aozadur [[Gwir keodedel|gwirioù keodedel]] savet e 1909 evel unan etre gouennel evit gwellaat stad an [[Afroamerikaned]]. E-touez ar grouerien e oa bet [[W.&nbsp;E.&nbsp;B. Du&nbsp;Bois]], [[Mary White Ovington]], [[Moorfield Storey]], [[Ida B. Wells]], [[Lillian Wald]], [[Emil G. Hirsch]] hag [[Henry Moskowitz (stourmer)|Henry Moskowitz]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/National-Association-for-the-Advancement-of-Colored-People|title=National Association for the Advancement of Colored People {{!}} History|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=December 15, 2019|archive-date=April 30, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430172425/https://www.britannica.com/topic/National-Association-for-the-Advancement-of-Colored-People|url-status=live}}</ref><ref>Kwame Anthony Appiah, Henry Louis Gates, Jr., eds. ''Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience'', in articles "Civil Rights Movement" by Patricia Sullivan (pp 441–455) and "National Association for the Advancement of Colored People" by Kate Tuttle (pp 1,388–1,391). {{ISBN|0-465-00071-1}}.</ref><ref>{{cite magazine | url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2024/04/us-anti-semitism-jewish-american-safety/677469/ | title=The Golden Age of American Jews is Ending | magazine=The Atlantic | date=March 4, 2024 | last1=Foer | first1=Franklin | access-date=March 19, 2024 | archive-date=March 19, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240319111414/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2024/04/us-anti-semitism-jewish-american-safety/677469/ | url-status=live }}</ref> Gant an amzer o redek, e-touez pennoù an aozadur e oa bet [[Thurgood Marshall]] ha [[Roy Wilkins]]. An aozadur koshañ ha brasañ difenn ar gwirioù keodedel eo an NAACP er [[Stadoù-Unanet Amerika|Stadoù-Unanet]]. Kefrifi pennañ an aozadur en {{XXIvet kantved}} eos "an ingalded a wirioù politikel, en deskadurezh, sokial, hag ekonomikel evit an holl dud ha da dalañ ouzh an diforc'hidigezh awenet gant ar ouenn". Doareoù stourm an NAACP a zo lies evel al lobbying politikel, darvoudoù foran, ha stourm war dachenn ar Gwir en ur vezañ harpet gant e skipailh gwirourien.<ref name="History and Geography">{{cite web |url=https://depts.washington.edu/moves/NAACP_intro.shtml |title=NAACP History and Geography |website=Mapping American Social Movements Through the 20th Century |publisher=University of Washington |access-date=April 13, 2017 |archive-date=May 10, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510072048/http://depts.washington.edu/moves/NAACP_intro.shtml |url-status=live }}</ref> Ledanaet e oa bet tachenn stourm an aozadur en XXvet kantved evit talañ ouzh ar [[gwallskouer polis]], gwareziñ statud an enbroidi du ha klask diskoulmoù war tachenn an diorroadur ekonomikel.<ref>{{cite web|url=http://www.naacp.org/about/mission/ |title=NAACP – Our Mission |access-date=September 5, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611053922/http://www.naacp.org/about/mission/ |archive-date=June 11, 2008 }}</ref> Its name, retained in accordance with tradition, uses the once common term ''[[colored people]],'' referring to those with some African ancestry.<ref name="auto">{{Cite web|title=NAACP|url=https://www.history.com/topics/civil-rights-movement/naacp|access-date=May 18, 2021|website=HISTORY|date=October 29, 2009 |language=en|archive-date=May 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515201652/https://www.history.com/topics/civil-rights-movement/naacp|url-status=live}}</ref> Embannet e vez peder gwech bep bloaz ur gelaouenn gant an NAACP, anvet ''[[The Crisis]]''. Du Bois a oa bet rener ar gazetenn e-pad 24 bloaz warn-ugent, adalek ar bloavezh 1910. Enorioù a vez roet gant an NAACP evit afromaerikaned hervez tri rummad: [[NAACP Image Awards|enorioù ar skeudenn]] evit dreistelezh er mediaioù pe en arzoù, [[NAACP Theatre Awards|enorioù ar c'hoariva]] evit dreistelezh er c'hoariva ha war al leurenn, hag ar [[Medalenn Spingarn|Vedalenn Spingarn]] evit dreistelezhioù a-bep seurt. Lec'h pennañ an aozadur a zo e [[Baltimore]], e [[Maryland]].<ref>{{cite web|url=http://www.naacp.org/about/contact/form/ |title=Contact Us |publisher=National Association for the Advancement of Colored People |access-date=November 17, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109213340/http://www.naacp.org/about/contact/form/ |archive-date=November 9, 2009 }}</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Afroamerikaned]] [[Rummad:NAACP]] 3w3wnlcuwba85chws4nytsljn34f9ik 2195985 2195984 2026-07-29T17:49:42Z Dishual 612 2195985 wikitext text/x-wiki {{databox}} An '''National Association for the Advancement of Colored People''' ('''NAACP''')<ref>''NAACP'' a vez distaget alies "N-double-A-C-P."<ref>{{cite web |title=NAACP |url=https://dictionary.cambridge.org/us/pronunciation/english/naacp |website=Cambridge Dictionary |access-date=22 August 2023 |archive-date=December 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222113004/https://dictionary.cambridge.org/us/pronunciation/english/naacp |url-status=live }}</ref> zo un aozadur [[Gwir keodedel|gwirioù keodedel]] savet e 1909 evel unan etre gouennel evit gwellaat stad an [[Afroamerikaned]]. E-touez ar grouerien e oa bet [[W.&nbsp;E.&nbsp;B. Du&nbsp;Bois]], [[Mary White Ovington]], [[Moorfield Storey]], [[Ida B. Wells]], [[Lillian Wald]], [[Emil G. Hirsch]] hag [[Henry Moskowitz (stourmer)|Henry Moskowitz]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/National-Association-for-the-Advancement-of-Colored-People|title=National Association for the Advancement of Colored People {{!}} History|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=December 15, 2019|archive-date=April 30, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430172425/https://www.britannica.com/topic/National-Association-for-the-Advancement-of-Colored-People|url-status=live}}</ref><ref>Kwame Anthony Appiah, Henry Louis Gates, Jr., eds. ''Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience'', in articles "Civil Rights Movement" by Patricia Sullivan (pp 441–455) and "National Association for the Advancement of Colored People" by Kate Tuttle (pp 1,388–1,391). {{ISBN|0-465-00071-1}}.</ref><ref>{{cite magazine | url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2024/04/us-anti-semitism-jewish-american-safety/677469/ | title=The Golden Age of American Jews is Ending | magazine=The Atlantic | date=March 4, 2024 | last1=Foer | first1=Franklin | access-date=March 19, 2024 | archive-date=March 19, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240319111414/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2024/04/us-anti-semitism-jewish-american-safety/677469/ | url-status=live }}</ref> Gant an amzer o redek, e-touez pennoù an aozadur e oa bet [[Thurgood Marshall]] ha [[Roy Wilkins]]. An aozadur koshañ ha brasañ difenn ar gwirioù keodedel eo an NAACP er [[Stadoù-Unanet Amerika|Stadoù-Unanet]]. Kefrifi pennañ an aozadur en {{XXIvet kantved}} eos "an ingalded a wirioù politikel, en deskadurezh, sokial, hag ekonomikel evit an holl dud ha da dalañ ouzh an diforc'hidigezh awenet gant ar ouenn". Doareoù stourm an NAACP a zo lies evel al lobbying politikel, darvoudoù foran, ha stourm war dachenn ar Gwir en ur vezañ harpet gant e skipailh gwirourien.<ref name="History and Geography">{{cite web |url=https://depts.washington.edu/moves/NAACP_intro.shtml |title=NAACP History and Geography |website=Mapping American Social Movements Through the 20th Century |publisher=University of Washington |access-date=April 13, 2017 |archive-date=May 10, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510072048/http://depts.washington.edu/moves/NAACP_intro.shtml |url-status=live }}</ref> Ledanaet e oa bet tachenn stourm an aozadur en XXvet kantved evit talañ ouzh ar [[gwallskouer polis]], gwareziñ statud an enbroidi du ha klask diskoulmoù war tachenn an diorroadur ekonomikel.<ref>{{cite web|url=http://www.naacp.org/about/mission/ |title=NAACP – Our Mission |access-date=September 5, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611053922/http://www.naacp.org/about/mission/ |archive-date=June 11, 2008 }}</ref> Its name, retained in accordance with tradition, uses the once common term ''[[colored people]],'' referring to those with some African ancestry.<ref name="auto">{{Cite web|title=NAACP|url=https://www.history.com/topics/civil-rights-movement/naacp|access-date=May 18, 2021|website=HISTORY|date=October 29, 2009 |language=en|archive-date=May 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515201652/https://www.history.com/topics/civil-rights-movement/naacp|url-status=live}}</ref> Embannet e vez peder gwech bep bloaz ur gelaouenn gant an NAACP, anvet ''[[The Crisis]]''. Du Bois a oa bet rener ar gazetenn e-pad 24 bloaz warn-ugent, adalek ar bloavezh 1910. Enorioù a vez roet gant an NAACP evit afromaerikaned hervez tri rummad: [[NAACP Image Awards|enorioù ar skeudenn]] evit dreistelezh er mediaioù pe en arzoù, [[NAACP Theatre Awards|enorioù ar c'hoariva]] evit dreistelezh er c'hoariva ha war al leurenn, hag ar [[Medalenn Spingarn|Vedalenn Spingarn]] evit dreistelezhioù a-bep seurt. Lec'h pennañ an aozadur a zo e [[Baltimore]], e [[Maryland]].<ref>{{cite web|url=http://www.naacp.org/about/contact/form/ |title=Contact Us |publisher=National Association for the Advancement of Colored People |access-date=November 17, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109213340/http://www.naacp.org/about/contact/form/ |archive-date=November 9, 2009 }}</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Afroamerikaned]] [[Rummad:NAACP]] nwyftaddajmtilmjuw88olko8x371in 2195989 2195985 2026-07-29T20:02:51Z Dishual 612 2195989 wikitext text/x-wiki {{databox}} An '''National Association for the Advancement of Colored People''', berraet en '''NAACP''' ([[brezhoneg]]: ''Kevredigezh Broadel evit araokaat an Dud a liv'') <ref>''NAACP'' a vez distaget alies "N-double-A-C-P."<ref>{{cite web |title=NAACP |url=https://dictionary.cambridge.org/us/pronunciation/english/naacp |website=Cambridge Dictionary |access-date=22 August 2023 |archive-date=December 22, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222113004/https://dictionary.cambridge.org/us/pronunciation/english/naacp |url-status=live }}</ref> zo un aozadur [[Gwir keodedel|gwirioù keodedel]] savet e 1909 evel unan etre gouennel evit gwellaat stad an [[Afroamerikaned]]. E-touez ar grouerien e oa bet [[W.&nbsp;E.&nbsp;B. Du&nbsp;Bois]], [[Mary White Ovington]], [[Moorfield Storey]], [[Ida B. Wells]], [[Lillian Wald]], [[Emil G. Hirsch]] hag [[Henry Moskowitz (stourmer)|Henry Moskowitz]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/National-Association-for-the-Advancement-of-Colored-People|title=National Association for the Advancement of Colored People {{!}} History|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=December 15, 2019|archive-date=April 30, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430172425/https://www.britannica.com/topic/National-Association-for-the-Advancement-of-Colored-People|url-status=live}}</ref><ref>Kwame Anthony Appiah, Henry Louis Gates, Jr., eds. ''Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience'', in articles "Civil Rights Movement" by Patricia Sullivan (pp 441–455) and "National Association for the Advancement of Colored People" by Kate Tuttle (pp 1,388–1,391). {{ISBN|0-465-00071-1}}.</ref><ref>{{cite magazine | url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2024/04/us-anti-semitism-jewish-american-safety/677469/ | title=The Golden Age of American Jews is Ending | magazine=The Atlantic | date=March 4, 2024 | last1=Foer | first1=Franklin | access-date=March 19, 2024 | archive-date=March 19, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240319111414/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2024/04/us-anti-semitism-jewish-american-safety/677469/ | url-status=live }}</ref> Gant an amzer o redek, e-touez pennoù an aozadur e oa bet [[Thurgood Marshall]] ha [[Roy Wilkins]]. An aozadur koshañ ha brasañ difenn ar gwirioù keodedel eo an NAACP er [[Stadoù-Unanet Amerika|Stadoù-Unanet]]. Kefrifi pennañ an aozadur en {{XXIvet kantved}} eos "an ingalded a wirioù politikel, en deskadurezh, sokial, hag ekonomikel evit an holl dud ha da dalañ ouzh an diforc'hidigezh awenet gant ar ouenn". Doareoù stourm an NAACP a zo lies evel al lobbying politikel, darvoudoù foran, ha stourm war dachenn ar Gwir en ur vezañ harpet gant e skipailh gwirourien.<ref name="History and Geography">{{cite web |url=https://depts.washington.edu/moves/NAACP_intro.shtml |title=NAACP History and Geography |website=Mapping American Social Movements Through the 20th Century |publisher=University of Washington |access-date=April 13, 2017 |archive-date=May 10, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510072048/http://depts.washington.edu/moves/NAACP_intro.shtml |url-status=live }}</ref> Ledanaet e oa bet tachenn stourm an aozadur en XXvet kantved evit talañ ouzh ar [[gwallskouer polis]], gwareziñ statud an enbroidi du ha klask diskoulmoù war tachenn an diorroadur ekonomikel.<ref>{{cite web|url=http://www.naacp.org/about/mission/ |title=NAACP – Our Mission |access-date=September 5, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611053922/http://www.naacp.org/about/mission/ |archive-date=June 11, 2008 }}</ref> Its name, retained in accordance with tradition, uses the once common term ''[[colored people]],'' referring to those with some African ancestry.<ref name="auto">{{Cite web|title=NAACP|url=https://www.history.com/topics/civil-rights-movement/naacp|access-date=May 18, 2021|website=HISTORY|date=October 29, 2009 |language=en|archive-date=May 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515201652/https://www.history.com/topics/civil-rights-movement/naacp|url-status=live}}</ref> Embannet e vez peder gwech bep bloaz ur gelaouenn gant an NAACP, anvet ''[[The Crisis]]''. Du Bois a oa bet rener ar gazetenn e-pad 24 bloaz warn-ugent, adalek ar bloavezh 1910. Enorioù a vez roet gant an NAACP evit afromaerikaned hervez tri rummad: [[NAACP Image Awards|enorioù ar skeudenn]] evit dreistelezh er mediaioù pe en arzoù, [[NAACP Theatre Awards|enorioù ar c'hoariva]] evit dreistelezh er c'hoariva ha war al leurenn, hag ar [[Medalenn Spingarn|Vedalenn Spingarn]] evit dreistelezhioù a-bep seurt. Lec'h pennañ an aozadur a zo e [[Baltimore]], e [[Maryland]].<ref>{{cite web|url=http://www.naacp.org/about/contact/form/ |title=Contact Us |publisher=National Association for the Advancement of Colored People |access-date=November 17, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109213340/http://www.naacp.org/about/contact/form/ |archive-date=November 9, 2009 }}</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Afroamerikaned]] [[Rummad:NAACP]] ib3fj7x1249i3xmlku75bzaqbijhn1l 2 180797 2196006 2026-07-30T11:47:26Z Leonzia 88972 Pajenn krouet gant : "{{#babel:ar-1|br-2|cy-1|de-2|en-2|fr-2|la-1|pt-1|sv-1}}" 2196006 wikitext text/x-wiki {{#babel:ar-1|br-2|cy-1|de-2|en-2|fr-2|la-1|pt-1|sv-1}} ocm401pl3xpcnqa1meizy8q290qshqg