Wikipedia brwiki https://br.wikipedia.org/wiki/Degemer MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Media Dibar Kaozeal Implijer Kaozeadenn Implijer Wikipedia Kaozeadenn Wikipedia Restr Kaozeadenn Restr MediaWiki Kaozeadenn MediaWiki Patrom Kaozeadenn Patrom Skoazell Kaozeadenn Skoazell Rummad Kaozeadenn Rummad TimedText TimedText talk Modulenn Kaozeadenn modulenn Event Event talk 0 3920 2197531 2196991 2026-08-05T07:27:47Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197531 wikitext text/x-wiki {{Yezh|anv=Malayalameg|anveyezh=Malayalam, മലയാളം |broiou=[[India]] |rannved=[[Kerala]], [[Lakshadweep]], [[Pondicherry]] |komzet=35 700 000 (1999) |renkadur=19 |livfamilh=Dravidek |familh=[[Yezhoù dravidek]] * [[Yezhoù dravidek ar su]] ** [[Tamil-Kannada]] *** [[Tamil-Kodagu]] **** [[Tamil-Malayalam]] ***** '''Malayalameg''' |YezhOfisiel=[[India]] |akademiezh=hini ebet |iso1=ml |iso2=mal |lizherennoù=MJS }} [[File:WIKITONGUES- Netha speaking Malayalam.webm|thumb|malayalameg]] Ur [[yezhoù dravidek|yezh dravidek]] eo ar '''malayalameg''' (മലയാളം ''malayalam'') komzet gant tro-dro da 30 milion a dud e [[Kerala]] e [[su]] [[India]]. Unan eus [[yezh ofisiel|yezhoù ofisiel]] [[India]] an hini eo. Skrivet e vez gant un [[doare-skrivañ]] ispisial, ar [[skritur malayalamek]]. Tost-tre eo ar yezh hag ivez [[doare-skrivañ|skritur]] ar malayalameg da re an [[tamileg]]. == Gwelet ivez == * [[Roll yezhoù ofisiel India]] * [[Yezhoù dravidek]] * [[Skritur malayalamek]] == Liammoù diavaez == * [https://web.archive.org/web/20060206092310/http://www.prd.kerala.gov.in/prd2/mala/mala.htm Malayalameg war lec'hienn gouarnamant Kerala] * [https://web.archive.org/web/20090404082827/http://www.geocities.com/malayalamgrammar Yezhadur] * [https://web.archive.org/web/20050312113401/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=MJS ''Ethnologue''] * [https://web.archive.org/web/20210609201713/http://www.malayalamwords.com/ Geriadur malayalameg] * [http://www.malayalamsearch.com Malayalam Search Engine] * [https://web.archive.org/web/20170525031702/http://malayalamdictionary.com/ Geriadur malayalameg] [[Rummad:Meneger yezhoù ar bed]] [[Rummad:Yezhoù dravidek]] [[Rummad:Yezhoù India]] 80qik2yd8zh83b0rjdvvzm3imwpcdne 0 7388 2197464 2189863 2026-08-04T20:06:35Z InternetArchiveBot 61915 Add 11 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197464 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sonerezh (arzour) | karta = strollad | anv = [[Restr:Beatles logo.svg|125px]] | alias = The Fab Four<br>The Threetles | skeudenn = [[Restr:The Fabs.JPG|250px|Ar Beatles oc'h erruout e New York e miz C'hwevrer 1964. En nec'h : John Lennon ha Paul McCartney. En traoñ : George Harrison ha Ringo Starr.]] | alc'hwez = Ar Beatles oc'h erruout e New York e miz C'hwevrer 1964.<br>En nec'h : [[John Lennon]] ha [[Paul McCartney]].<br>En traoñ : [[George Harrison]] ha [[Ringo Starr]]. | logo = | bro orin = {{Rouantelezh Unanet}} | bloavezhioù = Eus [[1960]] da [[1970]]<br><small>(bodet etre 1994 ha 1996)</small> | doare = [[Sonerezh rock|Rock]], [[pop rock]], [[rock 'n' roll]], [[Folk rock]], [[Sonerezh akoustek|Rock akoustek]], [[Rock psikedelek]], [[Pop barok]], [[Pop]], [[Acid rock]], [[Hard rock]], [[Blues rock]], [[Folk psikedelek]]<br>hag ouzhpenn. | label = [[Apple Records]], [[Parlophone]], [[Capitol Records|Capitol]] | izili = [[John Lennon]]<br>[[Paul McCartney]]<br> [[George Harrison]]<br> [[Ringo Starr]] | izili bet = [[Pete Best]]<br> [[Stuart Sutcliffe]] | endro = [[Neil Aspinall]]<br>[[Geoff Emerick]]<br> [[Brian Epstein]]<br>[[Mal Evans]]<br>[[Astrid Kirchherr]]<br>George Martin<br>[[Jimmy Nicol]]<br>[[Yoko Ono]]<br>[[Billy Preston]]<br>[[Pete Shotton]]<br>[[Derek Taylor]]<br>[[Klaus Voormann]] | lec'hienn = [http://www.thebeatles.com/ www.thebeatles.com] }} '''The Beatles''' a oa ur strollad sonerien [[sonerezh pop|pop]] ha [[sonerezh rock|rock]] eus [[Liverpool]] ([[Breizh-Veur]]). Meur a rekord gwerzhañ [[pladenn]]où en doa tapet ha renket e oa bet da gentañ e rolloù an ''hitoù'' ouzhpenn 50 gwech (20 gwech er [[Stadoù-Unanet]]). Lod a lavar e oa bet ar fed pouezusañ e sonerezh an 20vet kantved. Hervez embanner pladennoù EMI records e vije bet gwerzhet 1 miliard a bladennoù ganto d'an nebeutañ. Sellet ouzh : [http://www.guinnessworldrecords.com/gwr5/content_pages/record.asp?recordid=50910].<br> Ar c'hanaouennoù savet gant ar Beatles a ziskouez meur a zoare seniñ : [[kanaouenn a-boz|kanaouennoù a-boz]], [[blues]], [[heavy metal]], [[reggae]], [[sonerezh psikedelek]]. Digoret o doa an hent evit sonerezhioù nevez. Ar strollad, lesanvet "The Fab Four" (ar Pevar Dreist), a oa e izili '''[[John Lennon]]''' ([[1940]] - [[1980]]), (James) '''[[Paul McCartney]]''' (° [[1942]]), '''[[George Harrison]]''' ([[1943]] - [[2001]]) ha '''[[Ringo Starr]]''' (Richard Starkey, bet ganet e [[1940]]). Gant Lennon ha McCartney e oa bet savet an darn vrasañ eus ar c'hanaouennoù ; un nebeud reoù all a oa bet savet gant Harrison ha Starr (''Don't Pass Me by'' hag ''Octopus's Garden''). Evel produer er bloavezhioù kentañ, [[George Martin (sonaozour)|George Martin]] ([[1926]]-[[2016]]) en doa harpet anezho evit ober berzh. Ul levezon vras en doa bet war emdroadur o doare seniñ. == Istor == === 1956-1963 : krouidigezh ar strollad === ==== Bloavezhioù kentañ ==== {{Boest bomm|quote=Netra 'neus touchet ac'hanon betek an deiz 'moa klevet Elvis.<br>Panevet Elvis ne vije ket bet eus ar Beatles.|author=John Lennon|source={{en}} The Beatles 2000, p. 41.}} E miz Du 1956 e aoz [[John Lennon]], c'hwezek vloaz, ur strollad skiffle gant mignoned eus e lise e [[Liverpool]]. Anv kentañ ar strollad a voe ''Blackjacks'' a-raok bezañ cheñchet da ''the Quarrymen'' p'o doa kavet e oa ur strollad all oc'h implijet an anv Blackjack. [[Paul McCartney]], pemzek vloaz, az a e-barzh ar strollad e 1957 evel gitarour-ritm. Pedet e voe [[George Harrison]], pemzek vloaz, da sellet ouzh ar strollad e 1958 gant McCartney. Goude ma oa disfizius Lennon diwar-benn Harrison, kar re yaouank e oa hervezañ, eo pedet da seniñ ganto un nebeud mizioù goude evel gitaour-rener. E miz Genver 1959 e oa aet mignoned Lennon kuit eus ar strollad ha kendelc'her a ra an tri gitarour da seniñ gwezh ha gwezh all pa gavont un tabouliner. Kendrec'het eo ur mignon da Lennon, [[Stuart Sutcliffe]] da brenañ ur [[gitar-boud]] ha da seniñ er strollad adalek 1960. Hennezh a ginnig cheñch an anv da v''Beatals'' en enor da [[Buddy Holly]] ha [[the Crickets]]. Implijet a reont an anv-se betek miz Mae ma cheñchont o anv da ''Silver Beetles'' a-raok un dro da [[Bro-Skos|Vro-Skos]] evel strollad sikour ar c'haner [[Johny Gentle]]. E-pad an hañv e cheñchont o anv da ''Silver Beatles'' ha buan da v''Beatles'' da c'houde. En hañv 1960 int sikouret gant [[Allan Williams]] da vont da seniñ e-barzh e [[Hamburg]]. Emezelañ a reont [[Pete Best]] da seniñ ganto ha mont a reont da [[Alamagn]] da chom tri miz hanter. Degemeret int gant [[Bruno Koschmider]] en doa treuzfurmet strip-kluboù e salioù-koñsertoù ha lojet eo ar strollad en unan anezho. Met seniñ a reont en ur c'hlub all, a-enep d'o c'hevrat ha skarzhet int gant Koschmider az a betek gwerzhañ Harrison d'ar polis dre m'en doa livet gevier war e oad : re yaouank e oa da labourat. Skarzhet eo Harrison eus Alamagn a-raok McCartney ha Best, harzet gant ar polis diwar intrudu Koschmider peogwir o dije plantet tan en ur stevell. Distreiñ a ra Lennon da [[Bro-Saoz|Vro-Saoz]] e miz Kerzu tra ma chom Sutcliffe pelloc'h gant [[Astrid Kirchherr]], e zanvez-pried, he doa kemeret fotoioù kentañ ar strollad. E-pad an daou vloaz da heul ez eont da seniñ da Hamburg meur a wezh hag eno e troc'hont o blev gant ar stil ''exi'' diwar intrudu Kirchherr, ur stil a vezo o merk e-pad ar bloavezhioù kentañ. Sutcliffe az a kuit eus ar strollad e 1961 d'ober studioù arzoù en Alamagn hag adkemeret eo ar gitar-boud gant McCartney. Sinañ a reont gant [[Polydor Records]] da vezañ strollad-dreñv [[Tony Sheridan]] e 1962. Seniñ a reont aliesoc'h e-barzh e Liverpool, dreist-holl e [[The Cavern Club]] e-lec'h ma reont anaoudegezh gant [[Brian Epstein]] a vezo o manager. ==== Kevrat gant EMI ==== [[Restr:Brian Epstein 1965.jpg|thumb|dehou|Brian Epstein e 1965]] A-hed ar bloaz 1962 e klask Epstein dieubiñ ar strollad diouzh e gevradoù, dreist-holl en Alamagn. Distreiñ a reont di e miz Ebrel ha kelaouet int gant Kirchherr e oa marvet Sutcliff an deiz a-raok gant ur c'holl-gwad empenn. E-keit-se ez a Epstein e darempred gant labeloù da enrollañ ur bladenn. Nac'het int gant [[Decca Records]], a lavar eo "echu gant ar strolladoù gitaroù". Tri miz da c'houde int kevratet gant [[George Martin (sonaozour)|George Martin]] e-barzh e label [[Parlophone]], gant [[EMI]]. D'ar 6 a viz Even 1962 e talc'hont o frantad-enrollañ kentañ e [[Studio Abbey Road|studio EMI]] e-barzh e [[Londrez]]. Martin a glemm raktal da Epstein diwar-benn c'hoari Best gant an taboulinoù, o kinnig goprañ un tabouliner-studio e plas. Choaz a ra ar strollad erlec'hiañ anezhañ gant [[Ringo Starr]], az a kuit eus ar strollad [[Rory Storm and the Hurricanes]], e miz Eost. Start eo bet d'ar publik degemer ar cheñchamant-se, mont a reont betek huchal "''Pete is Best''" (ur c'hoari ger gant ''Best'' a dalvez "an hini gwellañ) ha skeiñ gant Harrison er c'hCavern Club. Met delc'her a ra start ar strollad gant ar choaz-se dre m'anavezont Starr abaoe pell, dre ma vezont plijet gantañ ha dre m'eo ur "metronom" hervezo<ref>{{en}} Tune In - Lewisohn 2013, p. 630.</ref> D'ar 4 a viz Gwengolo eo añrejistret "[[Love Me Do]]", gant Starr, met n'eo ket kendrec'het Martin, a c'hopr [[Andy White]] da seniñ an taboulinoù e-pad an trede prantad-enrollañ, ma oa añrejistret "Love Me Do" adarre, asambles gant "[[Please Please Me]]" ha "[[P.S. I Love You]]. Da gentañ eo choazet ar stumm eus "Love Me Do" gant Starr en taboulinoù, met stumm an adembannadurioù a zo bet hini White, gant Starr war an taboulin-kloc'h. Embannet eo "Love Me Do" e miz Here, ha tizhet a ra ar 17{{vet}} plas er roll. Tremen a reont er skinwel evit ar wezh kentañ, en ur gelaouenn lec'hel. Adenrollañ a reont "Please Please Me" e miz Du, diwar goulenn Martin, gant un tempo buanoc'h. O klevet an añrejistramant e tiougan Martin : "Emaoc'h o paouez ober ho n°1 kentañ"<ref group="alpha">{{en}} ''You've just made your first No. 1.'' G.Martin, 1962</ref>. E miz Kerzu ez eont da seniñ da Hamburg evit ar wezh diwezhañ. A-raok 1963 en em lakaont akord e vezo kanet gant ar pevar anezho en o albom, goude ma n'eo ket ken ledan tachenn mouezh Ringo Starr hag hini ar re all. Lennon ha McCartney a skriv kanaouennoù asambles, ar pezh a zigresk chañsoù Harrison da vezañ kaner-pennañ war kanaouenn-mañ-kanaouenn. Pouezet eo gant Epstein evit ma vezo micherel ar strollad ha prezañtet mat, gwisket gant dilhad cheuc'h, o chom hep debriñ, butuniñ na kunujenniñ war al leurenn. === 1963-1966 : bloavezhioù an troiadoù === ==== Ar Beatlemania ==== [[Restr:The Beatles logo.svg|thumb|kleiz|Logo ar Beatles, treset gant [[Ivor Arbiter]].]] [[Restr:Parlophone LP PMC 1202.jpg|thumb|kleiz|[[Please Please Me (albom)|Please Please Me]], albom kentañ ar strollad.]] D'an 11 a viz C'hwevrer 1963 e enroll ar Beatles dek sonenn e-kerzh ur prantad-studio evit o albom [[Please Please Me (albom)|Please Please Me]], asambles gant peder sonenn bet embannet e single. Raktres Martin a oa enrollañ an albom e The Cavern Club, met n'en deus ket kavet mat son al lec'h, neuze e oa bet divizet añrejistriñ an albom en Abbey Road evel unan enrollet war-eeun. "Love Me Do" n'en doa ket graet kement-se a verzh evel single, met "Please Please Me" zo bet embannet e miz Genver 1963 ha graet berzh diouzhtu, kentañ e pep roll war-bouez unan. Embannet eo "Please Please Me" e miz Meurzh, an hini kentañ an unnek albom aet da n°1 diouzh renk. Tamm ha tamm e-pad ar bloaz e embannont daou single all, "From Me To You" ha "She Loves You", a vo o single kentañ bet tapet ar milion a skouerennoù gwerzhet hag a chomo ar bladenn gwerzhet ar muiañ betek 1978. Kerkent e tegas o berzh evezh ar mediaoù, respontet gant ar Beatles gant fent ha dizoujañs dic'hortoz digant ur strollad pop. Komañs a reont d'ober troioù er Rouantelezh-Unanet, o tiwanañ un azeuliñ digant o selaouerien. Degemeret e vezont gant huchadennoù ha tud diskiant, ur fenomen anvet ''Beatlemania'' gant ar c'hazetennoù. E fin ar bloaz ez eont da [[Sveden]] evit o zroiad kentañ er-maez eus ar Rouantelezh-Unanet. Degemeret e vezont en aerborzh Heathrow gant kantadoù a dud en o zistro d'ar 31{{añ}} a viz Here, asambles gant 50 betek 100 kazetenner ha tud eus ar [[BBC]]. Kendelc'her a reont d'ober tro Breizh-Veur, met ken gwaskus e teu ar ''Beatlemania'' da vezañ ma rank ar polis implijet kanolioù-dour da gontrolliñ ar mor a dud. E miz Du e embann EMI eil albom ar strollad, [[With The Beatles]], gant ur rekord a 270 000 rakgwerzh. Gwerzhañ a reont un hanter-vilion a bladenn e-kerzh ur sizhun. Kontrol d'ar pezh a vez graet da gustum eo embannet an albom a-raok ar single, [[I Want to Hold Your Hand]], n'eo ket lakaet en alboù da greskiñ ar gwerzhioù. ==== "The British Invasion" ==== [[Restr:The Beatles performing at The Ed Sullivan Show (cropped 2).jpg|thumb|dehou|Ar Beatles e [[The Ed Sullivan Show]] e 1964.]] Start e oa bet d'ar strollad bezañ anavezet er [[Stadoù-Unanet]]. [[Capitol Records]], an embanner-kar da EMI en doa daleet embannadur pladennoù ar strollad e-pad ur bloaz. Sinet e oa bet ur c'hevrat gant [[Vee-Jay]], un embanner dizalc'h, met ur cheñchamant renerien ha kudennoù da baeañ gwirioù o doa bountet EMI da nullañ ar c'hevrat. Un embanner all, [[Swan Records]], en doa bet ur c'hevrat evit embann ha skignañ ''She Loves You''. Un eilenn eus ''I Want to Hold Your Hand'' kaset gant Epstein a sach evezh Capitol Records, a gompren e tremen eilennoù eus singloù ar Beatles war ar radioioù. Sinañ a reont ar strollad d'ober un droiad en SUA tra ma embannont un albom anvet [[Meet The Beatles]] da lakaat anezhañ da vezañ anavezet. Er memes koulz e embann Vee-Jay un albom anvet [[Introducing ... The Beatles]] a oa bet raktreset a-raok ar cheñchamant renerien, tra ma adembann Swan Records ''She Loves You''. Kaset eo ar strollad d'an SUA e miz C'hwevrer 1964 ha degemeret int en [[Aerborzh Etrevroadel John F. Kennedy|aerborzh John F. Kennedy]] e-barzh e [[New York City]] gant ur mor a dud. Daou zevezh war-lerc'h e tremenont dre an abadenn dele [[The Ed Sullivan Show]], sellet outañ gant 73 milion a dud. O zroiad a ra berzh en ur vro e kañv abalamour da varv ar Prezidant [[John F. Kennedy]] ar bloaz a-raok, evel ur fulenn da zihuniñ yaouankiz ar vro ha d'he c'has war-zu ur bed modern, goude ma vez tamallet gant an dud gour o blev hir. O berzh a zegas interest evit ar sonerezh breizhveuriat en Amerika, kement ha teu strolladoù all d'ober troiadoù en tu-mañ eus meurvor atlantel ha kement ha m'eo krouet an term ''The British Invasion'' (An aloubadeg breizhveuriat) da gaozeal diwar-benn an darvoudoù-se. Meur a strollad hag arzourien a heuilh pazioù ar Beatles, evel [[The Dave Clark Five]], [[The Animals]], [[Petula Clark]], [[The Kinks]] peotramant [[The Rolling Stones]]. Gortoz Capitol Records a-hed ar bloaz 1963 en doa bountet ul label all, [[United Artists Records]], da lakaat o rann-filmoù da ginnig d'ar strollad ober tri film da vrudañ o c'hanaouennoù. Sevenet gant [[Richard Lester]], [[A Hard Day's Night (film)|A Hard Day's Night]] a laka ar strollad da c'hoari komedi e-pad c'hwec'h sizhun. Ur berzh eo bet ar film, embannet asambles gant un albom ispisial evit Amerika an Norzh. E-keit-se e embann ar strollad o zrede albom, [[A Hard Day's Night (albom)|A Hard Day's Night]], gant kanaouennoù ar film en tu-mañ ha kanaouennoù nevez en tu-gin. Meuleudet eo an albom evel an hini ma teu ar strollad d'en em zizober eus o levezonoù da gaout o son dezho, dre seniñ gwelloc'h asambles, met ivez gant gitar nevez Harrison, ur prototip 12 kordenn savet gant [[Rickenbacker]] ha roet dezhañ, brudet evit e son kloc'hus. ==== Troiad-bed ha digor d'ar c'hudennoù denel ==== [[Restr:Paul, George & John.png|thumb|dehou|McCartney, Harrison ha Lennon en Izelvroioù]] E miz Even ha Gouere 1964 ez ar Beatles da seniñ dre ar bed, e [[Danmark]], en [[Izelvroioù]], [[Hong Kong]], [[Aostralia]] ha [[Zeland-Nevez]] hag er Stadoù-Unanet e miz Eost ha Gwengolo evit un eil troiad. Eno e reont anaoudegezh gant [[Bob Dylan]]. Goude m'o deus Dylan hag ar Beatles ha harperien disheñvel-kenañ, met talvoudus eo bet kavet an emgav en istor ar sonerezh, o liammañ daou ved disheñvel : publik Dylan, studierien sot gant an arzoù hag al lennegezh, ur stil bohemian ha soñjoù politikel o vont war-zu un idealism sokial ha publik ar Beatles, krennarded e liseoù peotramant en o studioù kentañ liammet kreñv ouzh ar sevenadur kaset gant ar skinwel, ar radio hag ar gizioù nevez. Ne oa ket kalz a garantez eus perzh publik Dylan e-keñver publik ar Beatles, gwelet evel ur vandennad azeulerien<ref>{{en}} Gould 2007, pp. 252–253.</ref>. E-pad ar gejadenn e ro Dylan un tamm [[butun-drol]] d'ar Beatles. E-kerzh ar mizioù da heul e teu Lennon da varmouzañ stil Dylan da ganañ, dre ar fri, tra ma komañs Dylan da seniñ gant ur strollad binvioù-tredan, o cheñch e zilhad war-zu ur stil "mod". Notennet eo gant Gould penaos e teu an harz etre an daou bublik da netra, publik ar Beatles o kreskiñ war-zu stiloù nevez ha publik Dylan o tegemer yaouankiz ar sevenadur-pop. E-kerzh an troiad 1964 e teu ar strollad da vezañ war evezh e-keñver an diforc'hidigezh gouennel er Stadoù-Unanet. Nac'hañ a reont seniñ e Jacksonville, Florida ma vije dispartiet ar re zu eus ar re wenn ha dont a reont da lakaat an aotrouniezh da blegañ. "Ne sonomp james dirak ur publik dispartiet ha n'emaomp ket o vont da gomañs... Gwelloc'h 'vefe din koll hon gopr"<ref group="alpha">{{en}} ''We never play to segregated audiences and we aren't going to start now ... I'd sooner lose our appearance money.'' J.Lennon, 1964</ref>. Nac'hañ a reont kousket el leti raktreset dre ma oa diforc'het ivez. Pa zistroont d'ar Stadoù-Unanet, ar bloavezhioù da c'houde, e reont a-seurt da lakaat splann en o c'hevratoù ne vezo ket dispartiet ar publik. ==== War-zu ur sonerezh darevoc'h hag implij an drammoù ==== [[Restr:TrailerUSHelp.jpg|thumb|kleiz|Ur skeudenn tennet diwar bruderezh amerikan ar film ''Help!'']] Pevare albom ar strollad, [[Beatles For Sale]], enrollet etre Eost hag Here 1964, zo ur brouenn eus an diaezamant etre imor krouiñ ar strollad ha redioù o berzh. C'hoant o doa da gendelc'her ar mod ''A Hard Day's Night'' m'o doa sonet kanaouennoù nevez hepken, met berr e oant en em gavet gant kanaouennoù nevez avat ha start e oa bet kavet dezho krouiñ en ur ober troiadoù dre ar bed. Adkemer a reont c'hwec'h kover eus o roll da glokaat ar bladenn, embannet e miz Kerzu. An eizh kanaouenn nevez avat a zo merzhet mat gant an dud, o tiskouez barregezh an daouad Lennon/McCartney<ref>Gould 2007, pp. 255–256.</ref>. E penn-kentañ 1965 e koan Lennon, Harrison hag o fried gant dantour Harrison, John Riley. Hennezh a ro [[LSD]] dezho, dre guzh, en o banneoù kafe. Merket don eo Lennon gant an degouezh : "Spontus e oa, met eus ar c'hentañ. Bamet e oan e-pad ur miz pe zaou."<ref group="alpha">{{en}} ''It was just terrifying, but it was fantastic. I was pretty stunned for a month or two'' Lennon, in Gould, 2007.</ref> Kustum e oant o daou da implijet an dramm-se, asambles gant Starr ur wezh hepken war a seblant. Implij Harrison eus an dramm en deus kaset anezhañ war-zu ar speredelezh, ar brederiegezh hag an hindoueegezh. Lavaret en deus : "Evidon-me e oa bet mestal d'ul lintradenn. Ar wezh kentañ 'moa bet trenk en doa digoret un dra bennak en va fenn a oa ennon, hag em eus komprenet leun a draoù. N'em boa ket desket anezho peogwir e anavezent anezho dija, met an dra-se a chañsas bezañ un alc'hwez en doa digoret an nor d'ober anaoudegezh ganto. Adalek ar poent m'am boa bet an dra-se em beze c'hoant da gaout bepred – ar soñjoù-se diwar-benn ar yogied hag an Himalaya ha sonerezh [[Ravi Shankar|Ravi]]."<ref group="alpha">{{en}} ''For me, it was like a flash. The first time I had acid, it just opened up something in my head that was inside of me, and I realized a lot of things. I didn't learn them because I already knew them, but that happened to be the key that opened the door to reveal them. From the moment I had that, I wanted to have it all the time – these thoughts about the yogis and the Himalayas, and Ravi's music'' Harrison e 1977.</ref> Ne oa ket tomm McCartney evit klask an dramm-se, met a-benn ar fin en deus graet e 1966<ref>Gould 2007, p. 317.</ref> An hini kentañ eo bet o kaozeal diwar-benn an dra-se, o lavaret : "digoret e oa va daoulagad" ha "graet en deus din bezañ un ezel gwelloc'h, onestoc'h, degemerusoc'h eus ar gevredigezh".<ref group="alpha">{{en}} ''It opened my eyes and made me a better, more honest, more tolerant member of society.'' McCartney in Brown & Gaines 2002, p. 228.</ref>. E miz Even 1965 eo degemeret ar pevar Beatle en [[Urzh an Impalaeriezh breizhveuriat]] (MBE) gant ar rouanez [[Elesbed II]] diwar goulenn ar Ministr pennañ [[Harold Wilson]]. Distreiñ a ra un nebeud mirourien o medalenn evit sevel a-enep, dre ma oa kustum ar vedalenn da vezañ roet d'ar soudarded peotramant d'ar renerien keodedel. Er-maez e teu eil film ar Beatles, [[Help! (film|Help!]], e miz Gouere 1965. Sevenet gant Lester adarre eo deskrivet evel ur film d'ober fent eus ar filmoù [[James Bond|Bond]], gant burutelladennoù etre. Mesket e oa sañtimantoù McCartney, en em sante evel ur "''guest star'' e-barzh ar film"<ref>Gould 2007, p. 274.</ref> en ur film ne oa ket hini ar Beatles. A-fet sonerezh eo kaset gant Lennon dreist-holl, en deus skrivet ha kanet ar brasañ eus ar c'hanaouennoù, en o zouez an daou single [[Help! (kanaouenn)|Help!]] ha [[Ticket to Ride]]<ref>Gould 2007, pp. 276–277.</ref> Embannet ez eus un albom da heul ar film, melezour da [[A Hard Day's Night (albom)|A Hard Day's Night]], gant tonioù tennet diwar ar film en tu-mat ha tonioù enrollet er memes koulz en tu-gin, an holl anezho kanaouennoù nevez war-bouez div, ar c'hanaouennoù adkemeret diwezhañ bet embannet ganto a-raok ar ganaouenn hengounel ''Maggie Mae'' e-barzh e [[Let It Be (albom)|Let It Be]]. Pelloc'h ez ar strollad gant implij an adenrollañ evit o mouezhioù hag implij binvioù dic'hortoz, evel ur pevarad kerdin evit [[Yesterday (kanaouenn)|Yesterday]], aozet ha kanet gant McCartney, hep sikour hini all ebet eus ar Beatles. ''Help!'' eo an albom rock kentañ anvet evit kemer perzh er [[Grammy Awards]] evit albom ar bloaz<ref>{{en}} [https://www.newsweek.com/grammy-awards-album-year-winners-steely-dan-426569 Schonfeld, Zach (15 a viz C'hwevrer 2016). "''The Most Ridiculous 'Album of the Year' Winners in Grammy History''". Newsweek.]</ref>. Trede troiad ar strollad er Stadoù-Unanet zo merket gant ur sonadeg e stadiom Shea e miz Eost dirak 55 600 a dud. Koñsertoù all o deus bet kement a verzh hag o deus rediet ar strollad da gavet a-raokadennoù teknikel evit bezañ klevet. E fin an troiad en em gavont gant [[Elvis Presley]], en doa bet ul levezon diazez war ar strollad pa oa yaouank. [[Restr:Sitar full.jpg|thumb|dehou|Ur [[sitar]], par d'an hini degaset gant George Harrison e sonerezh ar strollad adalek 1965]] Adalek miz-Here e kemer ar strollad amzer er sal-enrollañ. Ar wezh kentañ eo o deus kement a amzer da labourat, hep bezañ ret dezho mont a-gleiz hag a-zehoù da seniñ<ref>{{en}} Lewisohn 1992, p. 202</ref> Hervez Martin, betek ar poent-se "e oamp bet oc'h ober albomoù evel un aridennad singloù. Bremañ e oamp o komañs da soñjal e-barzh an albomoù evel ur arz en e-unan da vat."<ref group="alpha">{{en}} ''We had been making albums rather like a collection of singles. Now we were really beginning to think about albums as a bit of art on their own.'' G.Martin</ref> Embannet eo [[Rubber Soul]] e miz Kerzu, ha degemeret mat-tre gant ar publik. Gwelet eo evel ur bazenn pelloc'h war-zu ur sonerezh kemplez ha darev<ref>{{en}} Unterberger, Richie. "[https://www.allmusic.com/album/rubber-soul-mw0000192940 Rubber Soul – The Beatles]". AllMusic. Archived</ref> Mont a reont pelloc'h da gerc'hat temoù disheñvel, romañsoù donoc'h ha prederouriezh, ur c'hlask liammet ouzh o c'hustum da vutuniñ marijuana gant Lennon e-unan.<ref>{{en}} Brown & Gaines 2002, pp. 181–182.</ref> tra m'en deus lavaret Starr : "Ul levezon bras 'neus bet al louzoù en o cheñchamantoù, dreist-holl evit ar skriverien. Ha peogwir e oant o skrivañ traoù disheñvel e oamp o seniñ en ur mod disheñvel."<ref group="alpha">{{en}} ''Grass was really influential in a lot of our changes, especially with the writers. And because they were writing different material, we were playing differently.'' in The Beatles (2000). The Beatles Anthology. San Francisco: Chronicle Books. ISBN 978-0-8118-2684-6.</ref>. Degas a ra Harrison ar [[sitar]] er c'hanaouennoù e-barzh [[Norwegian Wood (This Bird Has Flown)]], o vont pelloc'h c'hoazh diouzh hengon ar sonerezh pop. Dre m'az a donoc'h ar pozioù e komañs an dud da studial anezho. Kendelc'her a ra Lennon ha McCartney da genlabourat, met kompoziñ a reont kanaouennoù en o c'horn, goude ma vezont lakaet o-daou da skrivagner. Lavaret en deus Harrison e oa ''Rubber Soul'' e albom muiañ-karet<ref>{{en}} The Beatles 2000, p. 194.</ref> met dizemglevioù a oa komañset da vezañ gwelet, dreist-holl etre McCartney ha Lennon tra ma oa start-tre McCartney gant Harrison. ==== Kaozioù disputet ha troiad diwezhañ ==== [[Restr:Beatles and George Martin in studio 1966.JPG|thumb|kleiz|Geroge, Paul, George Martin ha John e 1966]] Capitol Records en doa abaoe 1963 un emglev gant ar strollad, o reiñ dezho kontrol war stumm an albomoù embannet en SUA. Pladennoù disheñvel-tre a oa bet embannet neuze hag embannadur [[Yesterday and Today]] e 1966 gant ur golo o tiskouez ar strollad treuzwisket evel kigerien o tidroc'hañ margodennoù plastik a oa bet gwelet, ha burutellet, evel un dagadenn ouzh doareoù Capitol Records. E-keit-se e ra Harrison anaoudegezh gant [[Ravi Shankar]] e-barzh e Londrez da gemer kentelioù sitar digantañ. Diaezamantoù a vev ar strollad e [[Filipinez]] pa nac'h Epstein ur bedadenn digant [[Imelda Marcos]], gwreg ar Prezidant, da leinañ ganti e Palez ar Prezidant, evel m'eo kustum d'ober, hep kompren ne oa ket boaz anezhi da glevet "nann". Emsavadegoù a ziwan a-enepto, kaset gant ar renad, ha diaes eo bet dezho mont kuit eus ar vro. Beajiñ a reont da India da c'houde. Kerkent ha distroet d'ar Rouantelezh-Unanet e klev ar Beatles trouz digant metoù relijiel ha mirour ar Stadoù-Unanet (evel ar c'h[[Ku Kux Klan]] diwar-benn ur frazenn lavaret gant Lennon e miz Meurzh en un atersadenn kaset gant [[Maureen Cleave]] : "Ar Gristenelezh az aio da get. Mont a raio diwar-wel ha digreskiñ a raio. N'em eus ket da arguzenniñ diwar-benn an dra-se; ganen emañ ar wirionez ha prouet e vezin reizh... A-feson e oa Jezuz met e ziskibien a oa tev hag ordin. O doareoù tort 'neus breinet an dra-se din."<ref group="alpha">{{en}} "''Christianity will go. It will vanish and shrink. I needn't argue about that; I'm right and I will be proved right ... Jesus was alright but his disciples were thick and ordinary. It's them twisting it that ruins it for me.''" Lennon, 1966.</ref> ha zoken : "Brudetoc'h eget Jezuz omp bremañ; ne ouezan ket petra az aio da get da gentañ – rock 'n' roll pe Kristenelezh"<ref group="alpha">{{en}} "'''We're more popular than Jesus now; I don't know which will go first – rock 'n' roll or Christianity. ''" Lennon, 1966</ref> Den na verzhas an evezhiadenn e Bro-Saoz met ur gwir reuz a savas pa voe embannet er Stadoù-Unanet pemp miz war-lerc'h, dreist-holl e [[Gouriz ar Bibl]]. Heuliañ a ra ar [[Sez Santel|Vatikan]] en ur embann ur c'hlemm tra m'eo berzet kanaouennoù ar strollad e radioioù [[Spagn]], an [[Izelvroioù]] hag e [[Suafrika]]. O respont d'ar reuz e lavar Lennon : "Ma'm bije lavaret e oa brudetoc'h ar skinwel eget Jezuz e vijen tremenet e-bioù marteze"<ref group="alpha">{{en}} "''If I'd said television was more popular than Jesus, I might have got away with it''" Lennon, 1966</ref> tra ma tamall Epstein ar gelaouenn amerikan ''Datebook '' da vezañ embannet kaozioù Lennon hep kenarroud. Lennon en deus lakaet war-wel penaos e klaske lakaat ar biz war penaos e wele tud all o berzh, met embann ar reas digarezioù "ma oa ar pezh a felle klevet ar gazetennerien."<ref group="alpha">{{en}} ''"If you want me to apologise, if that will make you happy, then okay, I'm sorry.''" Lennon, 1966</ref> E miz Eost 1966, ur sizhun a-raok un troiad nevez, eo embannet an albom [[Revolver (albom)|Revolver]], ur bazenn nevez e dareviñ ar strollad a-fet sonerezh<ref name="Gould 2007, p. 348">{{en}} Gould 2007, p. 348.</ref> Donoc'h ez a ar skrivañ-kanaouennoù, an enklaskoù er studio ha muioc'h a jañroù sonerezh, eus ar pevarad kerdin betek ar muzik psikedelek.<ref name="Gould 2007, p. 348"/> Nevez eo an doare da sevel golo an albom ivez, e-lec'h kaout ur foto eus ar strollad e c'houlennont gant [[Klaus Voorman]], ur mignon dezho abaoe [[Hambourg]], tresañ ur golo. A-raok an albom eo embannet ar single [[Paperback Writer]] asambles gant [[Rain]]. Filmoù-brudañ zo sevenet, kontet gant Saul Austerlitz evel "e-touez ar filmoù-sonerezh kentañ"<ref>{{en}} Austerlitz, Saul (2007). ''Money for Nothing: A History of the Music Video'', from The Beatles to The White Stripes. Ann Arbor: University of Michigan Press. ISBN 978-0-7119-7520-0.</ref>. Unan eus kanaouennoù-arnod an albom eo [[Tomorrow Never Knows]], skrivet gant Lennon diwar al levr [[The Psychedelic Experience: A Manual Based on the Tibetan Book of the Dead]] gant [[Timothy Leary]]. Ezhomm zo bet eus eizh taolenn-enrollañ tro-dro da savadur EMI, pep hini kaset an un ijinour peotramant un ezel eus ar strollad, en ur lakaat tizh ar vandenn-enrollañ da cheñch. E fin eo bet mesket pep tra gant Martin<ref>{{en}} Gould 2007, pp. 364–366.</ref> Skrivet gant McCartney, e implij [[Eleanor Rigby]] un eizhad kerdin, taolennet gant Gould evel ur ganaouenn eus ur jañr nevez<ref>{{en}} Gould 2007, pp. 350, 402.</ref> Harrison a gemer muioc'h a blas evel skriver-kanaouennoù, gant teir eus e oberennoù embannet en albom.<ref>{{en}} Schaffner 1978, p. 63.</ref> [[Taxman]], skrivet gant Harrison, a zigor an albom gant un embannadenn bolitikel, ar wezh kentañ d'ar strollad en ober.<ref>{{en}} Turner 2016, p. 162.</ref>. Tra m'edont o prientiñ o zroiad da zont e oar ar Beatles e vezint klevet gant poan. Prenañ a reont amplaeroù nevez ha kreñvoc'h, met n'eo ket bet trawalc'h c'hoazh. Dic'houest da seniñ kreñvoc'h eget huchadennoù o fublik e komañs ar strollad da gavet hir o amzer en o sonadegoù<ref>{{en}} Harry 2000a, p. 1093</ref> Kompren a reont ne oa ket o sonadegoù diwar-benn ar sonerezh ken – "lidoù meuriadel" hervez Lennon – ha divizout a reont e vezo an troiad 1966 o hini diwezhañ<ref>{{en}} Lewisohn 1992, pp. 210, 230.</ref> Ne son ar strollad hini ebet eus o c'hanaouennoù nevez en troiad<ref>{{en}} Lewisohn 1992, pp. 361–365.</ref>, krouadennoù ur studio e oant ha ne oa chañs ebet d'ur strollad pevar rentañ enor dezho, hervez Chris Ingham. "Beatles war eeun ha Beatles ar studio a oa deuet da vezañ anevaled disheñvel."<ref group="alpha">{{en}} "''' 'Live Beatles' and 'Studio Beatles' had become entirely different beasts.''" Ingham 2006, p. 44.</ref> Sonadeg [[San Francisco]] d'an 29 a viz Eost eo bet o sonadeg kenwerzhel diwezhañ ha fin pevar bloaz a droiadoù gant ouzhpenn 1400 sonadeg er bed a-bezh.<ref>{{en}} Gould 2007, pp. 5–6, 249, 281, 347.</ref>. === 1966-1970 : ar bloavezhioù studio === ==== Kavet ur ster nevez : Sgt Pepper's Lonely Hearts Club Band ==== O klask un hent nevez e oa ar strollad goude bezañ paouezet d'ober troiadoù ha sonadegoù. Kaset gant McCartney ez eont pelloc'h gant arnodiñ ar sonerezh en ur añrejistriñ [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]] adalek fin 1966<ref>{{en}} Lewisohn 1992, p. 232.</ref> 700 eurvezh a añrejistramantoù a oa bet graet evit an albom hervez an ijinour [[Geoff Emerick]]<ref>{{en}} Emerick & Massey 2006, p. 190.</ref> Pep tra en alboù a ranke bezañ "disheñvel", emezañ. "Mikroioù hon doa dres e kleier ar binvioù kouevr ha tokarnoù-son troet war-zu mikroioù stag ouzh ar bioloñs. Implijet hon eus mell osilheroù simpl evit cheñch tizh ar binvioù hag ar mouezhioù ha bandennoù-enrollañ hon doa troc'het a-dammoù ha staget adarre en tu-gin hag eilpennet."<ref group="alpha">{{en}} "''We had microphones right down in the bells of brass instruments and headphones turned into microphones attached to violins. We used giant primitive oscillators to vary the speed of instruments and vocals and we had tapes chopped to pieces and stuck together upside down and the wrong way around''" Emerick</ref> Ul laz-seniñ daou-ugent benveg zo bet implijet evit [[A Day in the Life]]. Diwar al labour-se eo bet embannet ar single [[Strawberry Fields Forever]]/[[Penny Line]], ha ne gaver ket en albom, e miz C'hwevrer 1967 a-raok embann an albom e miz Mae.<ref>{{en}} Everett 1999, p. 123.</ref>. Ar sonerezh luziet, goude m'eo bet enrollet gant un teknologiezh simpl a-walc'h, peder fistenn nemetken, he deus saouzanet arzourien ar mare. Ur wezh embannet an albom eo bet brudet ar Beatles evel skouerioù sevenadur ar re yaouank gant ur bern kelaouennoù, kenkoulz ha "reveulzerien stil buhez". An albom eo bet unan eus ar re gentañ embannet asambles gant ar pozioù an holl ganaouennoù war an tu-gin<ref>{{en}} Lewisohn 1992, p. 236.</ref> Dielfennet eo bet ar pozioù kerkent hag embannet, da skouer gant ar buruteller amerikan ha kelenner war al lennegezh [[Richard Poirier]] goude bezañ gwelet e studierien o selaou sonerezh ar strollad "gant un derez hag embarzhañ ne c'hellen-me, evel kelenner war al lennegezh, kaout avi outañ hepken"<ref group="alpha">{{en}} ''"listening to the group's music with a degree of engagement that he, as a teacher of literature, could only envy"'' Gould 2007, pp. 423–425.</ref> Interest-kenañ eo bet an dud e-keñver ar golo ivez,<ref>{{en}} Gould 2007, pp. 394–395.</ref> ur pegaj gant [[Peter Blake]] ha [[Jann Haworth]] o tiskouez ar strollad dindan giz ar strollad faltaziek ijinet gant McCartney evit ar ganaouenn gentañ ''[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (kanaouenn)|Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]'', dirak ur mor a dud brudet. Mourroù ar strollad a ziskouez levezon ar sevenadur [[hippie]] tra ma tiskouez o lifre-brezel leun a livioù un tu a-enep ar brezel hag an aotrouniezh<ref>{{en}} Harris 2005, pp. 12–13.</ref>. E penn rolloù ar Rouantelezh-Unanet eo bet ''Sgt Pepper'' e-pad 23 sizhun diouzh renk mui peder sizhun bep an amzer betek miz C'hwevrer 1968. Goude tri miz eo bet embannet 2.5 milion a skouerenn, ur berzh brasoc'h eget holl albomoù ar strollad betek-henn ha chomet eo brudet-tre betek ar XXI{{añ}} kantved. E 2003 eo bet lakaet gant ''Rolling Stone'' d'ar plas kentañ en o listenn albomoù gwellañ an holl amzerioù.<ref name="RS 500 greatest">{{en}} [https://www.rollingstone.com/music/music-lists/500-greatest-albums-of-all-time-156826/the-beach-boys-pet-sounds-54298/ 500 greatest albums of all time (2003], ''Rolling Stones'', 2003. Gwelet d'ar 23 a viz Genver 2022</ref> ==== Donoc'h er bsikedeliezh ha filmoù nevez ==== Goude enrolladennoù ''Sgt. Pepper'' ez eus ijinet daou film nevez, [[Magical Mystery Tour (film)|Magical Mystery Tour]], ur film-skinwel un eurvezh-pad ha [[Yellow Submarine (film)|Yellow Submarine]], ur film-bevaat. Komañs a ra ar strollad da añrejistriñ evit an hini kentañ e fin miz Ebrel 1967 a-raok leuskel ar raktres da gostez o labourat evit an eil raktres. D'ar 25 a viz Even e tiskouez ar strollad o c'hanaouenn nevez [[All You Need Is Love]] dirak 350 milion a sellerien en abadenn [[Our World (1967)|Our World]], an abadenn gentañ skignet dre ar bed a-bezh<ref>{{en}} Lewisohn 1992, pp. 237, 259–260.</ref> Embannet ur sizhun war-lerc'h, e-kerzh [[Hañvezh ar Garantez]], eo adoptet kerkent evel ur ganaouenn-stur evit ar [[flower power]],<ref>{{en}} Gould 2007, pp. 428–429.</ref>. tra m'eo en hañv-se ma implij izili ar strollad ar muiañ a zrammoù psikedelek. E miz Eost e ra anaoudegezh ar strollad gant [[Maharishi Mahesh Yogi]] e-barzh e Londrez ha mont a reont gantañ betek [[Bangor (Kembre)|Bangor]] evit deskiñ ar [[meveriañ trehontel]]. E-kerzh ar sizhun-se e telefon Peter Brown, skoazeller o ardead, da gelaouiñ eo marvet Epstein<ref>{{en}} Spitz 2005, pp. 709, 713–719.</ref> Skoet eo bet izili ar strollad gant e varv ken trumm, ha kollet en em gavont heptañ. Lennon en deus lavaret : "Diskaret e oamp. Gouzout a ouezan e oa trubuilhoù ganeomp neuze. N'em boa ket treuzskoñjoù diwar-benn hon barregezh d'ober traoù all estreget seniñ, hag aon em boa."<ref group="alpha">{{en}} ''We collapsed. I knew that we were in trouble then. I didn't really have any misconceptions about our ability to do anything other than play music, and I was scared.'' Lennon, raportet in Norman 2008, p. 508.</ref> Gwreg Harrison d'ar mare-se, [[Pattie Boyd]] a goun : "Paul ha George a oa sebezet-mik. Ne soñj ket din e vije bet gwasoc'h ma vije bet lavaret dezho e oa marvet-trumm o zadoù dezho."<ref group="alpha">{{en}} ''"Paul and George were in complete shock. I don't think it could have been worse if they had heard that their own fathers had dropped dead."'' in Boyd 2008, pp. 106–107.</ref> En un emvod e miz Gwengolo e ali McCartney ar strollad da vont pelloc'h gant ''Magical Mystery Tour''<ref>{{en}} Miles 2001, pp. 276–77.</ref>. Ar sonerezh evit ar film zo bet embannet e miz Kerzu 1967 en albom [[Magical Mystery Tour (albom)|Magical Mystery Tour]], c'hwec'h pistenn anezhañ, an EP-doubl kentañ embannet e Rouantelezh-Nevez<ref>{{en}} Neaverson 1997, p. 53.</ref> Memes spered psikedelek ha ''Sgt. Pepper'' eo met, hervez c'hoantoù ar strollad, eo bet savet ar golo a-seurt ma ouezo an dud eo sonerezh ar film ha pas un albom da geul ''Sgt. Pepper''<ref>{{en}} Gould 2007, p. 452.</ref> Embannet eo bet sonerezh ar film er Stadoù-Unanet en un albom leun, asambles gant singloù all.<ref>{{en}} Lewisohn 1992, p. 351.</ref> Berzh en deus graet an albom-se hag a-benn ar fin eo bet degemeret gant ar strollad e-touez o albomoù ofisiel, an hini nemetañ e-mesk albomoù Capitol Records.<ref>{{en}} Harry 2000a, p. 699.</ref>. Skignet eo bet ''Magical Mystery Tour'' evit ar wezh kentañ d'ar 26 a viz Kerzu, gwelet gant ur 15 milion a dud bennak<ref>{{en}} Schaffner 1978, p. 90.</ref> Sevenet gant McCartney dreist-holl eo bet ar film c'hwitadenn gentañ ar strollad<ref>{{en}} Miles 1997, pp. 368–69.</ref>. Burutelladennoù taer en doa bet ar film digant ar c'hazetennoù ha nac'het eo bet gant skinweloù amerikan skignañ anezhañ. Nebeutoc'h a berzh en deus kemeret ar strollad e-barzh ar film ''Yellow Submarine'', ur segmant nemetken bezañ filmet ganto. Skignet e miz Gouere 1968 e tiskouez ar strollad en ur film-bevaat hag unnek sonenn, peder anezho nevez-flamm<ref>{{en}} Gould 2007, p. 485.</ref> Burutelladennoù mat en deus bet ar film, evit e dresadennoù, e sonerezh hag e fent<ref>{{en}} Gould 2007, pp. 487–88, 505–506.</ref> An albom-hir gant sonerezh ar film zo bet embannet seizh miz da c'houde, gant ar peder sonenn nevez, ''Yellow Submarine'', ''All You Need Is Love'' ha seizh sonenn divouezh kompozet gant Martin.<ref>{{en}} Lewisohn 1992, pp. 304, 350.</ref>. ==== India, Apple Corps hag an albom gwenn ==== [[Restr:056 - Album blanc The Beatles.jpg|thumb|kleiz|Godellig gwenn ha glann an albom [[The Beatles (pladenn)|The Beatles]], lesanvet an ''Albom gwenn'']] E miz C'hwevrer 1968 e veaj ar strollad da ashram Maharishi Mahesh Yogi e [[Rishikesh]], [[India]], da gemer perzh en ur rummad kentelioù war ar brederiegezh. An amzer-se zo bet unan eus ar prantadoù frouezhusañ a-fet kompoziñ sonerezh, leun eus ar sonioù bet ijinet eno o vezañ embannet en o albom kentañ<ref>{{en}} Harry 2000a, pp. 108–109.</ref> met en albomoù da heul ivez hag en o albomoù solo zoken. Starr zo aet kuit da gentañ, goude 10 devezh nemetken, dic'houest da c'houzañv ar boued. McCartney en deus kavet hir e amzer hag aet kuit ur miz war-lerc'h<ref name="Gould 2007, pp. 463–468">{{en}} Gould 2007, pp. 463–468.</ref> Savet ez eus bet goulennoù gant Lennon hag Harrison avat pa oa bet roet da gompren gant [[Magic Alex]], un teknikour elektronik, e oant touellet gant Maharishi<ref>{{en}} Harry 2000a, pp. 705–706.</ref> Pa oa bet silet gant Magic Alex en doa graet ar Maharishi kinnigoù seksel d'ar merc'hed deuet ganto eo aet Lennon e fulor, o kendrec'hiñ Harrison hag an holl re deuet ganto da vont kuit gantañ.<ref name="Gould 2007, pp. 463–468"/> Nac'het en deus Magic Alex bezañ mammenn ar vrud-se ha McCartney en deus lavaret diwezhatoc'h n'en doa ket kredet an tamalloù-se gwezh ebet. [[Mia Farrow]], a oa e-kreiz ar vrud-se, he deus nac'het e oant gwir ivez. Evelato eo bet skrivet gant Lennon ar ganaouenn [[Sexie Sadie]] diwar-benn an darvoudoù-se. McCartney en deus lavaret : "Ur fazi hon eus graet. Kredet hon eus e oa muioc'h ennañ eget ar pezh a oa."<ref>{{en}} "''We made a mistake. We thought there was more to him than there was.''" in Harry 2000a, pp. 705–706.</ref>. E miz Mae ez a Lennon ha McCartney da New-York da ginnig d'an dud avañtur nevez ar strollad, [[Apple Corps]]<ref>{{en}} Lewisohn 1992, p. 282.</ref> Krouet mizioù a-raok evel un doare da espern arc'hant gant an tailhoù eo bet astennet d'ober traoù all, gwerzhañ an albomoù, obererezhioù liesseurt ha deskiñ. An embregerezh he deus koustet ker d'ar strollad avat, gant raktresoù penn-dibenn kaset gant tud eus koskor ar Beatles, roet dezho labour hep soñjal e-barzh o barregezhioù. Ar skouer eus ar mod-se d'ober eo [[Apple Electronics]], kaset gant Magic Alex da sevel ur studio modern-kenañ n'eo ket bet oberiant james<ref>{{en}} Doggett 2011, pp. 20, 22, 25, 35.</ref>{{,}}<ref>{{en}} Doggett 2011, p. 22.</ref> Diwezhatoc'h en deus lavaret Harrison : "Dre vras e oa ur c'haos... Aet pell e oa bet Paul ha John gant ar soñj ha devet milionoù ganto, ha Ringo ha me hor boa da vont ganti"<ref group="alpha">{{en}} "''Basically, it was chaos ... John and Paul got carried away with the idea and blew millions, and Ringo and I just had to go along with it.''" in Doggett 2011, p. 26.</ref>. Adalek miz Mae betek miz Here 1968 en deus añrejistret ar strollad ar pezh zo deuet da vezañ [[The Beatles (pladenn)|The Beatles]], un albom-doubl anavezet dindan al lesanv ''Albom gwenn'' abalamour d'e c'holo simpl-kenañ<ref>{{en}} Gould 2007, p. 510.</ref> E-pad an amzer-se e teu bec'h etre izili ar strollad<ref>{{en}} MacDonald 2005, p. 310.</ref> Starr a guita ar stroll e-pad div sizhun, o leuskel ar peurrest eus ar stroll da enrollañ [[Back in the U.S.S.R]] ha [[Dear Prudence]] gant McCartney d'an taboulinoù.<ref>{{en}} Winn 2009, pp. 205–207.</ref> Yenoc'h e teu Lennon e-keñver labour McCartney, o lavaret diwar-benn [[Ob-La-Di, Ob-La-Da]] e oa "sonerezh mamm-gozh".<ref>{{en}} Emerick & Massey 2006, p. 246.</ref> Donedigezh an arzourez araogourez [[Yoko Ono]], mignonez nevez John Lennon, er studioù, padal e veze difennet da vignonezed peotramant prieded ar strollad bezañ re dost, he deus kaset un nebeud bec'h<ref>{{en}} Harry 2000b, p. 103.</ref>, goude m'en deus diskouezet an teul-film [[The Beatles: Get Back|Get Back]] ne oa ket kement-se a vec'h diwar-benn Ono. Soñj en deus McCartney "ne oa ket un albom plijus d'ober."<ref group="alpha">{{en}} "''The album "wasn't a pleasant one to make''" McCartney in The Beatles 2000, p. 310.</ref>. Gant an albom-se ez eus bet graet gant meur a stil sonerezh<ref>{{en}} Miles 2001, p. 315</ref> met pep hini eus ar c'hanaouennoù-se a oa feal d'ur jañr nemetken<ref>{{en}} {{Liamm web|url=https://web.archive.org/web/20081223025212/http://stylusmagazine.com/articles/on_second_thought/the-beatles-the-beatles.htm|titl=On Second Thought The Beatles - The Beatles [Diell]|oberour=Edwin Faust|lec'hienn=Stylus|deiziad=2003-09-01|lennet d'=ar 24 a viz Genver 2022}}</ref> E-pad o labour o doa cheñchet ar Beatles o zaol-enrollañ peder-fistenn d'unan eizh-pistenn, ar pezh en deus sikouret anezho da añrejistriñ muioc'h a draoù pep hini d'e du. Brud en deus bet an albom da vezañ muioc'h un aridennad kanaouennoù solo, izili all ar strollad o vezañ sonerien-studio evit skriver son-mañ-son<ref>{{en}} Lewisohn 1988, pp. 137, 146, 150, 152.</ref> Lennon e-unan en deus lavaret : "Pep pistenn zo ur bistenn hiniennel; n'eus ket eus sonerezh ar Beatles ennañ. John hag ar strollad [eo], Paul hag ar strollad, George hag ar strollad."<ref group="alpha">{{en}} "''Every track is an individual track; there isn't any Beatle music on it. [It's] John and the band, Paul and the band, George and the band.''" Lennon in Gould 2007, p. 509.</ref> E-pad an amzer-se eo bet añrejistret [[Hey Jude]], kanaouenn hirañ ar strollad betek-henn, embannet evel single asambles gant [[Revolution (kanaouenn)|Revolution]].<ref>Lewisohn 1988, p. 152.</ref>. Embannet eo an albom e miz Du 1968, embannadenn gentañ Apple Records, daoust m'eo perc'henn EMI war an enrolladennoù c'hoazh<ref>{{en}} Lewisohn 1992, p. 278.</ref> Ouzhpenn 2 vilion a bladennoù a oa bet rakgwerzhet ha 4 milion zo bet gwerzhet en SUA en ur miz. Kendelc'her a ra an dud da analizañ pozioù ar c'hanaouennoù. Daoust d'ar berzh eo chomet souezhet ar gazetennerien war ar sonerezh gantañ ha ne'z eus ket bet kement a vurutelladennoù mat hag evit ''Sgt. Pepper''<ref>{{en}} Gould 2007, p. 528.</ref>. Gant an amzer e oa deuet tommoc'h an dud ouzh an albom avat.<ref name="RS 500 greatest" /> ==== Get Back, Abbey Road ha Let It Be : an disparti ==== [[Restr:3 Savile Row.jpg|thumb|dehou|Studioioù Apple Corp, e-lec'h m'eo bet sonet sondadeg diwezhañ ar Beatles]] E penn-kentañ 1969 en em vod ar strollad e studioù-tele [[Twickenham Film Studios|Twickenham]] evit ur raktres nevez, diouzh ur soñj gant McCartney, hervez Martin.<ref name="Harry 539">{{en}} Harry 2000b, p. 539.</ref> Da gentañ e soñjont ober ur sonadeg skignet war-eeun er skinwel, dirak arvesterien, gant kanaouennoù an ''Albom gwenn'' met buan e fell dezho degas kanaouennoù nevez. Ar pal a oa bet neuze seveniñ un abadenn-skinwel 1 eurvezh gant skeudennoù eus ar pleustradennoù filmet gant [[Michael Lindsay-Hogg]]<ref name="Harry 539" /> hag ur sonadeg filmet dirak arvesterien er fin. Komañs ra ar Beatles da labourat kerkent ha miz Genver met ne'z a ket gwall fonnus al labour hag, hervez George Martin, ne oa "ket ur prantad enrollañ plijus-plijus. Un amzer e oa ma oa darempredoù ar Beatles en o izelañ",<ref group="alpha">{{en}} "''not at all a happy recording experience. It was a time when relations between the Beatles were at their lowest ebb.''" Martin</ref> ur sañtimant rannet gant izili ar strollad. Skuizh gant McCartney ha Lennon ez a Harrison kuit eus ar strollad e-pad pemp devezh ha goulenn a ra cheñch lec'h ha dilezel ar raktres sonadeg war-eeun. Gwelloc'h eo dezhañ labourat war un albom nevez<ref>{{en}} Lewisohn 1992, p. 307.</ref> E-keit-se e eskemm McCartney ha Lennon soñjoù diwar-benn o darempred ha penaos e rankont leuskel plas da Harrison er strollad.<ref name="Get Back">{{en}} Jackson, ''The Beatles: Get Back'', 2021</ref> Asantiñ a ra ar strollad da c'houlennoù Harrison ha dilojañ a reont da gomañs da añrejistriñ un albom nevez anvet ''Get Back'' er studio aozet gant Magic Alex en Apple Corps,<ref>Lewisohn 1992, pp. 306–307, 309.</ref>. met dre ma n'eo ket prest an dafar ha c'hwitet ijinadennoù Magic Alex e rankont daleañ an enrolladegoù ha degas dafar diwar Abbey Road, prestet gant EMI, peotramant implijet dafar prestet gant Harrison.<ref name="Get Back" /> [[Restr:Billy Preston perforning in 1971.jpg|thumb|kleiz|Billy Preston (skeudennaouet e 1971), ur mignon d'ar Beatles, a vez graet ar "pempvet Beatle" anezhañ a-wezhioù.]] Pedet eo [[Billy Preston]], ur mignon d'ar strollad, da reiñ un taol sikour war ar c'hlavier gant Harrison<ref>{{en}} Lewisohn 1992, pp. 309–314.</ref> Diouzhtu e tegas ur banne aer fresk er studio, asambles gant ar cheñchamant studio, ha war dommaat ez a an darempredoù.<ref name="Get Back" /> Roet ez eus bet kredit da bPreston war ar single [[Get Back (kanaouenn)|Get Back]], an arzour nemetañ kreditet evel-se war holl ganaouennoù ar Beatles<ref>{{en}} Harry 2000a, pp. 451, 660.</ref> E-kerzh ar pleustradennoù ez eus bet labouret war kanaouennoù miret evit an albom [[Let It Be (albom)|Let It Be]], lod all a servijo evit an alboù [[Abbey Road]] tra m'ez eus bet pleustret kanaouennoù a servijo evit albomoù solo izili ar strollad : Harrison a gaoz diwar-benn e raktres albom solo "da lakaat ar c'hanaouennoù-se maez eus [e benn]"<ref group="alpha">{{en}} "''To get those songs out of my head.''" Harisson, 1969</ref> e memes koulz ha kendelc'her da labourat gant ar strollad.<ref name="Get Back" /> Filmet eo ar pleustradennoù hag ar prantadoù-enrollañ gant Lindsay-Hogg c'hoazh ha bountañ a ra, evel McCartney a glask kas ar strollad war-zu traoù nevez, ar strollad d'ober ur sonadeg. Meur a lec'h zo kinniget, eus ur monumant roman betek ur vag war vor en ur dremen d'ur park e-barzh e Londrez.<ref name="Harry 539"/>{{,}}<ref name="Get Back" /> A-benn ar fin eo kinniget filmañ hag enrollañ kanaouennoù war-eeun war toenn Apple Corp d'an 3 Savile Row e Londrez d'an 30 a viz Genver 1969<ref>{{en}} Lewisohn 1992, pp. 307–308, 312.</ref> evit ar pezh a vezo sonadeg diwezhañ ar strollad. Pemp sizhunvezh war-lerc'h e komañs [[Glynn Johns]] da labourat war ar bandennoù, roet pep frankiz dezhañ gant ar strollad.<ref>{{en}} Lewisohn 1992, pp. 309, 316–323.</ref>. Reuz a sav goude ar prantadoù-enrollañ evit ''Get Back'' diwar-benn merañ ar strollad, ur goulenn savet abaoe marv Epstein ha mallus da respont pa weler e pelec'h eo en em gavet stad aferioù ar strollad. Lennon a ginnig [[Allen Klein]], manager [[The Rolling Stones]], un diskoulm degemeret mat gant Harrison ha Starr<ref>{{en}} Harry 2000a, p. 612.</ref> McCartney a blijfe dezhañ reiñ al labour da [[Lee Eastman|Lee]] ha John Eastman, tad ha breur [[Linda Eastman]] en doa dimezet d'an 12 a viz Meurzh<ref>{{en}} Miles 2001, p. 336.</ref> N'eus bet emglev ebet da choaz etre an daou ziskoulm neuze e roont al labour da gKlein ha d'ar re Eastman war un dro, Klein o verañ an aferioù hag ar re Eastman o vezañ o alvokad.<ref>{{en}} Goodman 2015, pp. 164–166.</ref> Abalamour d'an dizemglevioù e kollont kevratoù ha skarzhet eo ar re Eastman a-raok lakaat Klein da vezañ manager ar strollad, a-enep ali McCartney avat.<ref>{{en}} Goodman 2015, pp. 174–175.</ref>. Souezhet eo Martin pa zeu McCartney da c'houlenn gantañ produiñ un albom nevez goude c'hwitadenn ''Get Back''<ref>{{en}} Gould 2007, p. 560.</ref> met asantiñ a ra gant ma vezo heuliet un implij-amzer rik. Komañs a reont da añrejistriñ [[Abbey Road (albom)|Abbey Road]] d'an 2{{l}} a viz Gouere 1969. Nac'het eo bet gant Lannon soñj Martin da grouiñ ur pezh unvan ha dizhan : fellet a ra dezhañ e vije e ganaouennoù eus un tu ha kanaouennoù McCartney eus an tu all. A-benn ar fin e kinnig McCartney ur renkamant a vezo hini an albom : kanaouennoù en o-unan eus un tu hag ur medley eus an tu all<ref>{{en}} Gould 2007, p. 563.</ref> Hervez Emerick, cheñchamant taol-veskañ ar studio en deus degaset ur son dousoc'h, ar pezh en deus frustret ar strollad met roet ur skeudenn "flouroc'h" e-keñver an albomoù bet<ref>{{en}} Emerick & Massey 2006, pp. 277–278.</ref> D'ar 4 a viz Eost ez eus embannet single solo kentañ un ezel eus ar strollad gant [[Give Peace a Chance]] gant Lennon ha [[Plastic Ono Band]]. Strollet eo ar Beatles da seniñ ur wezh diwezhañ d'an 20 a viz Eost da añrejistriñ [[I Want You (She's So Heavy)]].<ref>{{en}} Lewisohn 1988, p. 191.</ref>. D'an 8 a viz Gwengolo en em gav izili ar strollad, war-bouez Starr a oa en ospital, da gaozeal diwar-benn un albom nevez. Soñjet digeriñ hentoù nevez d'ar skrivañ kanaouennoù, o paouez van an daouad [[Lennon-McCartney]] hag o kaout peder c'hanaouenn pep hini evit Lennon, McCartney hag Harrison ha div evit Starr hag embann ur single da Nedeleg<ref>{{en}} {{Liamm web|url=https://www.theguardian.com/music/2019/sep/11/the-beatles-break-up-mark-lewisohn-abbey-road-hornsey-road|titl='This tape rewrites everything we knew about the Beatles|oberour=Richard Williams|embanner=The Guardian|deiziad=11.09.2019|lennet d'=ar 27 a viz Genver 2022}}</ref> D'an 20 a viz Gwengolo avat e embann Lennon e c'hoant da guitaat ar strollad, met asantiñ a ra chom mut war ar c'heloù-se evit ma ne vezo ket lakaet e dañjer gwerzhadennoù an albom war embann<ref>{{en}} Norman 2008, pp. 622–624.</ref>. Embannet eo [[Abbey Road (albom)|Abbey Road]] d'ar 26 a viz Gwengolo ha gwerzhañ a ra pevar milion a eilennoù e-korf tri miz ha chomet eo seitek sizhun e penn rolloù ar Rouantelezh-Unanet.<ref name="Gould 593">{{en}} Gould 2007, p. 593.</ref> An eil kanaouenn, [[Something (kanaouenn The Beatles)|Something]], zo embannet en ur single, kanaouenn nemeti Harrison embannet e tu-A gant ar strollad. A bep seurt degemeroù en deus bet ''Abbey Road'', goude m'eo bet meuleudet ar medley.<ref name="Gould 593" /> Uttenberg a lavar eo ur bladenn ziwezhañ a-zere, gant "lod eus hesonoù bravañ zo bet er sonerezh rock"<ref>{{en}} {{Liamm web|url=https://web.archive.org/web/20120529232715/https://www.allmusic.com/album/abbey-road-mw0000192938|titl=The Beatles - Abbey Road [diell]|oberour=Richie Unterberger|embanner=All Music|deiziad=2012|lennet d'=ar 27 a viz Genver 2022}}</ref> N'emañ ket ali ar muzikologour Ian McDonald gant ar meuleudioù-se, hervezañ eo an albom digempouez ha goullo alies, daoust d'ar van a gempoell roet gant ar medley<ref>{{en}} MacDonald 2005, p. 367.</ref> A-du a oa Lennon gant an alioù-se : lavaret en deus e oa "barrek" an albom "met divuhez e oa".<ref group="alpha">{{en}} "''competent" but had "no life in it''". Lennon in Emerick & Massey 2006, pp. 277–278.</ref> Martin en deus disklêriet e oa an albom a blij dezhañ ar muiañ<ref>{{en}} Emerick & Massey 2006, pp. 277–278</ref>. Chom a ra ar strollad gant ar c'hoant echuiñ ar raktres ''Get Back'' : enrollañ a reont kanaouenn Harrison [[I Me Mine]] adarre e miz Genver 1970, hep Lennon<ref>{{en}} Lewisohn 1992, p. 342.</ref> E miz Meurzh e nac'h Klein al labour graet gant Johns war an albom ha reiñ a ra an enrolladennoù d'ar produer amerikan [[Phil Spector]] evit echuiñ ar bladenn, adanvet [[Let It Be (albom)|Let It Be]]<ref>Lewisohn 1992, pp. 342–343.</ref> Spector en doa labouret gant Lennon war e single [[Instant Karma!]]. Mont a ra Spector pell diouzh soñj kentañ an albom, un dastumadeg kanaouennoù sonet war-eeun en ur troc'hañ, kemmañ, ouzhpennañ binvioù d'ar pistennoù. McCartney dreist-holl zo bet fallgontant o klevet ar choazoù-se, dreist-holl gant an ton bras degaset gant al laz-seniñ war [[The Long and Winding Road]]<ref>{{en}} Lewisohn 1992, p. 349.</ref> ha goulennet en deus kerkent e vije distroet war ar choazoù-se, hep bezañ klevet avat.<ref>{{en}} Harry 2000a, p. 682.</ref> Embann a ra d'an 10 a viz Ebrel ez a kuit eus ar Beatles, ur sizhun a-raok embann e [[McCartney (albom)|bladenn solo kentañ]].<ref>{{en}} Spitz 2005, p. 853.</ref>. Embannet eo [[Let It Be (albom)|Let It Be]] d'an 8 a viz Mae 1970, asambles gant single diwezhañ ar Beatles, ''The Long and Winding Road'' er Stadoù-Unanet, met pas er Rouantelezh-Unanet. An teulfilm [[Let It Be (1970 film)|Let It Be]], sevenet gant Lindsay-Hogg diwar an traoù filmet e miz Genver 1969, zo embannet miz war-lerc'h a-raok gounit un oscar evit e sonerezh<ref>{{en}} Southall & Perry 2006, p. 96</ref> Burutellet eo bet ar film a-hed an amzer dre ma tiskouez prantadoù fall dreist-holl, ar pezh ne oa ket santimant ar re o doa gwelet ar skeudennoù diembann diwezhatoc'h<ref>{{en}} {{Liamm web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ri4f12-FOBc|titl="We Shed Tears That Night" - Peter Jackson And Stephen Wept Watching Footage Of The Beatles|oberour=The Late Show with Stephen Colbert|embanner=CBS war Youtube|deiziad=25.11.2021|lennet d'=ar 27 a viz Gwengolo}}</ref> Teul-film [[Peter Jackson]], [[The Beatles: Get Back]], sevenet e 2021 gant ar memes skeudennoù en deus sikouret da cheñch ar skeudenn-se.<ref>{{en}} {{Liamm web|url=https://www.youtube.com/watch?v=E1enbCjsXu8|titl=How 'The Beatles: Get Back' reshapes history|oberour=Elliot Roberts|lec'hienn=Youtube|deiziad=23.12.2021|lennet d'=ar 27 a viz Genver 2022}}</ref> An albom, eus e du, zo bet an hini kentañ gant alioù fall. Uttenberg a lavar ez eus prantadoù hard-rock memestra, evel [[I've Got a Feeling]] ha [[Dig a Poney]], meuleudiñ a ra [[Let It Be (kanaouenn)|Let It Be]], [[Get Back (kanaouenn)|Get Back]] hag ar "folky" [[Two of Us (kanaouenn)|Two of Us]] gant heson Lennon ha McCartney.<ref>{{en}} {{Liamm web|url=https://web.archive.org/web/20130806194702/http://www.allmusic.com/album/let-it-be-mw0000192939|titl=Let It Be - The Beatles [diell]|oberour=Richie Unterberger|lec'hienn=All Music|deiziad=2013|lennet d'=ar 27 a viz Genver 2022}}</ref>. Prosez a ra McCartney e miz Kerzu 1970 evit divodañ ar strollad<ref>{{en}} Harry 2002, p. 139.</ref> met kendelc'her a ra an tabut bloavezhioù da c'houde, betek 1974 pa sin Lennon ar paperachoù diwezhañ<ref>{{en}} Pang 2008, p. 118.</ref>. == Stil sonerezh ha diorren == Sed aze penaos eo taolennet cheñchamantoù stil ar Beatles gant Scott Schinder hag Andy Schwartz en o levr ''Icons of Rock: An Encyclopedia of the Legends Who Changed Music Forever'' : {{Arroud|En o enkorfadur kentañ evel moptopoù laouen ha farsus o deus reveulzet ar "Fab Four" son, stil hag emzalc'h ar sonerezh pop ha digoret an hent d'ar rock and roll d'ur wagenn rock breizhveuriat. O levezon kentañ a vije bet a-walc'h da lakaat ar Beatles evel unan eus nerzhioù sevenadurel kreñvañ o mare, met n'int ket chomet a-sav amañ. Goude ma oa dibar-kenañ o stil orin, ur sintezenn desachus ar rock and roll amerikan kentañ hag ar R&B o deus tremenet ar Beatles ar peurrest eus ar bloavezhioù 1960 oc'h astenn hazoù-stil ar rock, en ur vont bepred war-zu tiriadoù sonerezh nevez war pep pladenn. Taolioù-arnod kemplesoc'h-kemplesañ ar strollad zo aet war-zu jañroù lies, en o zouez ar [[folk-rock]], ar [[country|c'hountry]], ar [[sonerezh psikedelek]] hag ar [[pop barok]] hep aberzhiñ desach bras o labour-kentañ.<ref group="alpha">{{en}}"''In their initial incarnation as cheerful, wisecracking moptops, the Fab Four revolutionised the sound, style, and attitude of popular music and opened rock and roll's doors to a tidal wave of British rock acts. Their initial impact would have been enough to establish the Beatles as one of their era's most influential cultural forces, but they didn't stop there. Although their initial style was a highly original, irresistibly catchy synthesis of early American rock and roll and R&B, the Beatles spent the rest of the 1960s expanding rock's stylistic frontiers, consistently staking out new musical territory on each release. The band's increasingly sophisticated experimentation encompassed a variety of genres, including [[folk-rock]], [[country music|country]], [[psychedelic music|psychedelia]], and [[baroque pop]], without sacrificing the effortless mass appeal of their early work.''" Schinder, Schwartz, 2007 p160</ref>}} E-barzh al levr ''The Beatles as Musicians'' eo taolennet gant [[Walter Everett]] emluskoù ha doareoù disheñvel Lennon ha McCartney e-keñver ar sonaozañ. Displegañ a ra penaos en deus klasket McCartney deskiñ teorienn ar sonerezh, ouzhpenn d'e skouarn naturel, da vont e-barzh lezennoù-boaz ar sonerezh, da binvidikaat anezho. Lennon, eus e du, a ziskouez ur seblant arzel a gred, met a chom direol<ref>{{en}} Everett, Walter (1999). The Beatles as Musicians: Revolver through the Anthology. Oxford and New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-512941-0.</ref>. Gant Ian MacDonald eo taolennet McCartney evel "ur melodiour naturel - ur c'hrouer tonioù a zo a-enep en diavaez d'an heson."<ref group="alpha">{{en}} "''a natural melodist – a creator of tunes capable of existing apart from their harmony'' MacDonald, Ian (2005). Revolution in the Head: The Beatles' Records and the Sixties (2nd revised ed.). London: Pimlico. ISBN 978-1-84413-828-9.</ref> Labour Lennon zo disheñvel hervezañ, chomidik, diaezet war e bersonelezh, gant tonioù a-boz bihanañ hag adc'hraet o deus ezhomm eus na heson evit mont en-dro. Gantañ eo meulet c'hoari Harrison e linennoù leun a vuhez hag a livioù, hag envel a ra Starr evel tad an tomperezh pop/rock modern<ref>MacDonald, Ian (2005). Revolution in the Head: The Beatles' Records and the Sixties (2nd revised ed.). London: Pimlico. ISBN 978-1-84413-828-9.</ref>. === Levezonoù === Levezonoù abred ar strollad a gaver gant sonerezh [[Elvis Presley]], [[Carl Perkins]], [[Little Richard]] ha [[Chuck Berry]]<ref>{{en}} Harry 2000a, pp. 140, 660, 856–858, 881.</ref> Lennon en doa lavare diwar-benn Presley : "Netra en doa touchet ac'hanon da vat a-raok klevet Elvis. Panevet Elvis ne vije ket bet eus ar Beatles."<ref group="alpha">{{en}}"''Nothing really affected me until I heard Elvis. If there hadn't been Elvis, there would not have been the Beatles.''" Lennon in Harry 2000a, p. 881.</ref> Ar strollad en doa sonet e memes lec'h ha ''Little Richard'' en [[Hambourg]] etre miz Ebrel ha miz Mae 1962, hag enno o doa bet alioù digantañ war an doare da seniñ e ganaouennoù<ref>{{en}} Harry 2000a, p. 660.</ref> Levezonoù all zo e-touez [[Buddy Holly]], [[Eddie Cochran]], [[Roy Orbison]]<ref>{{en}} Harry 2000a, pp. 289, 526, 830.</ref> ha [[The Everly Brothers]].<ref>{{en}} Spitz 2005, pp. 111, 123, 131, 133.</ref>. Digor e chom ar Beatles ouzh levezonoù all e-kerzh o berzh bras zoken ha kendelc'her a reont da selaou sonerezh o amzer, evel [[Bob Dylan]], [[The Who]], [[Franck Zappa]], [[The Lovin' Spoonful]], [[The Byrds]] ha [[The Beach Boys]], a zo bet kevezerien ar Beatles. O albom [[Pet Sounds]] en deus sebezet hag awenet McCartney<ref>{{en}} Harry 2000a, pp. 99, 217, 357, 1195.</ref>{{,}}<ref>{{en}} Gould 2007, pp. 333–335, 359.</ref>{{,}}<ref>{{en}} Lavezzoli, Peter (2006). The Dawn of Indian Music in the West: Bhairavi. New York and London: Continuum. ISBN 978-0-8264-1815-9.</ref> George Martin en deus lavaret diwar-benn penn-krouer ar Beach Boys : "Den n'en deus bet kement a levezon war ar Beatles eget Brian [Wilson]."<ref group="alpha">{{en}} "''No one made a greater impact on the Beatles than Brian [Wilson].''" Martin in Granata, Charles L. (2003). I Just Wasn't Made for These Times: Brian Wilson and the Making of the Beach Boys' Pet Sounds. London: Unanimous.</ref> Ravi Shankar, a zo bet mestr Harrison war ar sonerezh indian, en deus bet ul levezon war sonerezh holl izili ar strollad er bloavezhioù diwezhañ<ref>{{en}} Lavezzoli 2006, pp. 147, 165, 177</ref>. === Doareoù-sonerezh === [[Restr:Guitarras de McCartney y Harrison.jpg|thumb|dehou|Ur [[gitar-boud]] [[Höffner 500/1|Höffner stummet en ur violoñs]] hag ur [[Gretsch|gitar Country Gentleman Gretsch]] sonet gant McCartney hag Harrison.]] Ur strollad skiffle da gentañ, eo aet ar Beatles war-zu ar rock 'n' roll ar bloavezhioù 1950 buan. Difraostet o deus an doare Merseybeat da seniñ<ref>{{en}} {{Liamm web|url=https://www.allmusic.com/style/merseybeat-ma0000012018/songs|titl=Pop/Rock » British Invasion » Merseybeat|oberour=All Music|lennet d'=an 2 a viz C'hwevrer 2022}}</ref> a-raok astenn o renabl war-zu ar sonerezh pop en he holl doareoù<ref>{{en}} Gould 2007, pp. 30–32, 100–107.</ref> ''Rubber Soul'' zo bet lesanvet gant Gould an ostilh en deus kaset leun a dud sot gant ar folk davet ar sonerezh pop<ref>{{en}} Gould 2007, p. 296.</ref> Ar ganaouenn ''Yesterday'' n'eo ket ar wezh kentañ m'eo bet implijet kerdin er sonerezh pop, met ar wezh kentañ e oa evit ar Beatles, ha sikouret en deus leun a dud "allergek" da son ar gitaroù-tredan da gaout plijadur en ur selaou barregezh ar strollad da sonaozañ.<ref>{{en}} Gould 2007, p. 278.</ref> Kendelc'her a ra ar strollad gant implij ar c'herdin gant ''She's Leaving Home'' da skouer, da glask pouezañ war sañtimantoù ar ganaouenn en un doare "viktorian".<ref>{{en}} Gould 2007, p. 402.</ref>. Ur stil all zo bet implijet kalz gant ar strollad adalek 1966, da gentañ o single-tu-kontrol ''Rain'', taolennet gant [[Martin Strong]] evel "añrejistramant dreist-psikedelek kentañ ar Beatles."<ref>{{en}} Strong, Martin (2004). The Great Rock Discography. Edinburgh and New York: Canongate. ISBN 978-1-84195-615-2.</ref> Kanaouennoù psikedelek all o deus heuliet, evel ''Tomorrow Never Knows'' (enrollet a-raok ''Rain''), ''Strawberry Fields Forever'', ''Lucy in the Sky with Diamonds'' hag ''I Am the Walrus''. D'ar memes mare eo bet levezonet kalzig Harrison gant [[sonerezh klasel India]] : ''The Inner Light'', ''Love You Two'' ha ''Within You ha Without You'', an div ganaouenn ziwezhañ o vezañ klaskoù da adaptiñ ar stumm [[raga]]<ref>{{en}} {{Liamm web|url=https://www.youtube.com/watch?v=y2GmTD9Q4iM|titl=How The Beatles used Indian music theory|oberour=David Bennett Piano|lec'hienn=Youtube|deiziad=30.11.2021|lennet d'=an 2 a viz C'hwevrer 2022}}</ref>{{,}}<ref>{{en}} Gould 2007, pp. 406, 462–463.</ref>. Nevesaat an doare da seniñ hag enrollañ sonerezh en deus klasket ar strollad ober bepred, hag unan eus e berzhioù-dibar an hini eo. Hervez an istorour war ar sonerezh Martin Campbell ez eus e-barzh [[A Day in the Life]] tout arz ha barregezh ar Beatles, an ijin war ar son, un ton a-boz a zalc'h soñj ennañ, al liamm kreñv etre ar pozioù hag ar sonerezh. Mont a ra pelloc'h en ur lavaret eo ur ganaouenn en ur rummad nevez, kempennetoc'h eget ar pop ha nevesaus en ur mod dibar<ref>{{en}} Campbell, Michael (2008). Popular Music in America: The Beat Goes On. East Windsor, CT: Wadsworth. ISBN 978-0-495-50530-3.</ref> Dominic Pedler en deus diskouezet penaos e kroaz ar Beatles doareoù disheñvel, james en ur vont eus ur jañr d'ur jañr all an eil war-lerc'h egile, met o vestroniañ anezho bepred en ur mod kenstur<ref>{{en}} Pedler, Dominic (2003). The Songwriting Secrets of The Beatles. London: Omnibus. ISBN 978-0-7119-8167-6.</ref> Gant an amzer ez eus deuet war-wel blazoù disheñvel izili ar strollad. Un dislavar zo en ur mod gant golo glann an ''Albom gwenn'' hag an doareoù-sonerezh liesseurt a glever ennañ, da skouer [[Revolution 9]] gant Lennon, ur c'hlask er [[sonerezh pleustrek]] levezonet gant Yoko Ono, [[Don't Pass Me By]] gant Starr, ur ganaouenn [[country]], [[While My Guitar Gently Weeps]], ur werz-rock gant Harrison hag [[Helter Skelter]], ur garm [[Heavy metal|proto-metal]].<ref>{{en}} {{Liamm web|url=https://web.archive.org/web/20120530202730/https://www.allmusic.com/album/the-beatles-white-album-mw0000418113|titl=The Beatles [White Album]|oberour=Stephen Thomas Erlewine|embanner=All Music|deiziad=30.05.2012|lennet d'=ar 5 a viz C'hwevrer 2022}}</ref>. === Labour George Martin === Labour a-dost [[George Martin (sonaozour)|George Martin]] en e berzh a broduer a laka anezhañ da vezañ war ar renk evit perzh ar "pempvet Beatle"<ref>{{en}}Harry 2000a, p. 721.</ref> Stummet e oa gant ar sonerezh klasel hag implijet en deus ar pezh a oueze e meur a zoare, ouzhpenn treuzkas tammoù eus teorienn ar sonerezh da izili ar strollad, da lakaat gerioù war ar pezh a santent ha da harpañ anezho en ur vont war-raok gant ar skrivañ-kanaouennoù<ref>{{en}} Gould 2007, p. 121, 290.</ref> Martin an hini eo en doa kinniget da vMcCartney ur pevarad-kerdin evit ''Yesterday'', o lakaat ar Beatles d'ober anaoudegezh d'ur bed leun a livioù klasel n'anavezent ket.<ref>{{en}} MacDonald 2005, p. 158.</ref> O diorren war ar c'hrouiñ a oa bet harpet gant youl Martin da glask traoù nevez ivez, ha da gompren o c'hinnig, da skouer pa veze goulennet lakaat un dra bennak "barok" d'ur sonenn bennak.<ref>{{en}} Gould 2007, p. 290.</ref> Estreget sonaozañ a rae Martin, seniñ a rae meur a venveg, evel ar piano, an orglez peotramant binvioù kouevr.<ref>{{en}} Gould 2007, pp. 382, 405, 409, 443, 584.</ref>. Labourat gant Lennon ha McCartney en doa rediet Martin d'ober gant daou stil skrivañ kanaouennoù. Eeunoc'h e oa labourat gant McCartney, a laboure en ur mod klasel a-walc'h, met kaset e veze gant Lennon, a labour dre e anien, da sevel aozennoù dreist-ordinal, ar skouer gwellañ a vije [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]]<ref>{{en}} MacDonald 2005, p. 238.</ref>. Sada ar pezh a lavare diwar-benn doareoù-skrivañ Lennon ha McCartney hag e levezon stabilaat : {{Arroud|Da geñveriañ gant kanaouennoù Paul, an holl anezho o telc'her un tamm liamm gent ar gwirvoud, John en doa ur perzh psikedelek, hogozik kevrinek... Skeudennaoueg John zo unan eus an traoù gwellañ en e labour – 'gwez mandarin', 'neñvoù marmalad', 'bleunioù selofan'... A-viskoazh 'meus gwelet anezhañ evel ur Salvador Dalí e gelc'hienn, kentoc'h eget ur soner drammet. Eus an tu all e vije diot ober evel ma ne vije ket leun a zrammoù e buhez ar Beatles d'ar mare-se... gouzout a raent ne oant ket a-du, me en va ferzh a vestr-skol... Ouzhpenn ne oant ket sot ganto me va-unan, ne welen ket an ezhomm anezho; ha n'eus douetañs ebet ne vije ket bet Pepper an albom a zo anezhañ ma vijen bet o nijal. Marteze e oa ar c'henlabour etre dramm ha dizramm zo aet mat en-dro, piv 'oar ?|George Martin<ref group="alpha">{{en}} "''Compared with Paul's songs, all of which seemed to keep in some sort of touch with reality, John's had a psychedelic, almost mystical quality ... John's imagery is one of the best things about his work – 'tangerine trees', 'marmalade skies', 'cellophane flowers' ... I always saw him as an aural Salvador Dalí, rather than some drug-ridden record artist. On the other hand, I would be stupid to pretend that drugs didn't figure quite heavily in the Beatles' lives at that time ... they knew that I, in my schoolmasterly role, didn't approve ... Not only was I not into it myself, I couldn't see the need for it; and there's no doubt that, if I too had been on dope, Pepper would never have been the album it was. Perhaps it was the combination of dope and no dope that worked, who knows?''" Martin in Martin, George (1979). All You Need Is Ears. New York: St. Marten's Press. ISBN 978-0-312-11482-4.</ref>}} Savet e oa a-du Harrison gant ar soñj-se diwar-benn e levezon stabilaat : "Me 'gred 'oamp kresket ar bloavezhioù-se asambles, hemañ evel an den reizh ha ni evel ar re ziskiant; met bepred e oa amañ da reiñ ster d'hon follentez – kustum 'oamp da vezañ un tammig avant-garde devezhioù zo eus ar sizhun, hag evel un eor e vije, da gas an dra-se dre an ijinourien ha dre ar vandenn-enrollañ."<ref group="alpha">{{en}} "''I think we just grew through those years together, him as the straight man and us as the loonies; but he was always there for us to interpret our madness – we used to be slightly avant-garde on certain days of the week, and he would be there as the anchor person, to communicate that through the engineers and on to the tape.''" Harrison in Harry, Bill (2003). The George Harrison Encyclopedia. London: Virgin. ISBN 978-0-7535-0822-0.</ref> === Er studio === Gant o sonerezh ijinus hag o implij eus an teknologiezh o doa goulennet ar Beatles kalz a daolioù-arnod digant George Martin hag ijinourien ar studioioù. Kement tra a veze mat da lakaat er sonerezh : distro ur gitar en uhelgomzer, dason ur voutailh, ur vandenn kaset d'an tu-kontrol.<ref>{{en}} Hertsgaard, Mark (1995). "We All Want to Change the World: Drugs, Politics, and Spirituality". A Day in the Life: The Music and Artistry of the Beatles. New York: Delacorte Press. ISBN 978-0-385-31517-3.</ref> O c'hoant da grouiñ trouzioù nevez e kement añrejistramant kenaozet gant barregezh Martin da aozañ sonerezh ha barregezhioù ijinourien EMI evel Norman Smith, Ken Townsend ha Geoff Emerick zo bet klevet adalek ''Rubber Soul'', met dreist-holl gant ''Revolver'' hag an albomoù da c'houde.<ref>{{en}} Hertsgaard 1995, p. 103.</ref>. Estreget an teknikoù nevez ijinet er studio (plas ar mikro, bouklennoù-enrollañ, cheñch tizh an enrolladenn...) e oa bet degaset gant ar Beatles binvioù-sonerezh ne gleved ket alies e kanaouennoù-rock, en o zouez lazioù-kerdin ha kouevr peotramant binvioù indian (evel ar sitar hag ar swarmanda)<ref>{{en}} MacDonald 2005, p. 212.</ref> Binvioù elektronek o doa implijet ivez, evel ar Mellotron en doa roet ar son-fleüt sonet gant McCartney e deroù [[Strawberry Fields Forever]]<ref>{{en}} MacDonald 2005, p. 219.</ref>. == Izili == {{col-begin}} {{col-2}} '''Izili pennañ''' * [[John Lennon]] – kan, gitaroù, klavieroù, harmonika, gitar-boud <small>(1960–1969; marvet e 1980)</small> * [[Paul McCartney]] – kan, gitar-boud, gitaroù, klavieroù, toumperezh <small>(1960–1970)</small> * [[George Harrison]] – gitaroù, kan, sitar, klavieroù, gitar-boud <small>(1960–1970; marvet e 2001)</small> * [[Ringo Starr]] – toumperezh, taboulinoù, kan <small>(1962–1970)</small> {{col-2}} '''Izili e penn-kentañ''' * [[Pete Best]] – toumperezh, kan <small>(1960–1962)</small> * [[Stuart Sutcliffe]] – gitar-boud, kan <small>(1960–1961; marvet e 1962)</small> * [[Chas Newby]] – gitar-boud <small>(1960–1961)</small> * [[Norman Chapman]] – toumperezh <small>(1960; marvet e 1995)</small> * [[Tommy Moore (musician)|Tommy Moore]] – toumperezh <small>(1960; marvet e 1981)</small> '''Sonerien troiadoù''' * [[Jimmie Nicol]] – toumperezh <small>(1964)</small> {{col-end}} == Pladennoù == === Albomoù studio === * ''[[Please Please Me (albom)|Please Please Me]]'' ([[Parlophone]], [[22 a viz Meurzh]] [[1963]]) * ''[[With The Beatles]]'' (Parlophone, [[22 a viz Du]] [[1963]]) * ''[[A Hard Day's Night (albom)|A Hard Day's Night]]'' (Parlophone, [[10 a viz Gouere]] [[1964]] e [[Breizh-Veur]]) * ''[[Beatles for Sale]]'' (Parlophone, [[4 a viz Kerzu]] 1964) * ''[[Help! (albom)|Help!]]'' (Parlophone, [[6 a viz Eost]] [[1965]]) * ''[[Rubber Soul]]'' (Parlophone, [[3 a viz Kerzu]] 1965) * ''[[Revolver (albom)|Revolver]]'' (Parlophone, [[5 a viz Eost]] [[1966]]) * ''[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (albom)|Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]'' (Parlophone, [[1añ a viz Mezheven]] [[1967]]) * ''[[Magical Mystery Tour (albom)|Magical Mystery Tour]]'' ([[Capitol]], [[27 a viz Du]] 1967, er [[Stadoù-Unanet]] hepken) * ''[[The Beatles (pladenn)|The Beatles]]'' ([[Apple Records]], [[22 a viz Du]] [[1968]]) * ''[[Yellow Submarine (albom)|Yellow Submarine]]'' (Apple Records, [[17 a viz Genver]] [[1969]]) * ''[[Abbey Road (albom)|Abbey Road]]'' (Apple Records, [[26 a viz Gwengolo]] 1969) * ''[[Let It Be (albom)|Let It Be]]'' (Apple Records, [[8 a viz Mae]] [[1970]]) === Singloù embannet e Rouantelezh-Unanet === Kinniget eo pep single diouzh an urzh "Tu A / Tu B". Ar re skrivet « 2ƒA » en o c'hichen zo singloù "tu A doubl". An asterisk zo evit ur ganaouenn embannet war un albom peotramant un EP hag an aourez ≈ zo evit ur stumm disheñvel eus ur ganaouenn embannet war un 33 zro. * ''[[Love Me Do]]''{{exp|≈}} / ''[[P.S. I Love You (kanaouenn|P.S. I Love You]]''* ({{deiziad|5|Here|1962}}) * ''[[Please Please Me (kanaouenn)|Please Please Me]]''* / ''[[Ask Me Why]]''* ({{deiziad|11|Genver|1963}}) * ''[[From Me to You]]'' / ''[[Thank You Girl]]'' ({{deiziad|11|Ebrel|1963}}) * ''[[She Loves You]]'' / ''[[I'll Get You]]'' ({{deiziad|23|Eost|1963}}) * ''[[I Want to Hold Your Hand]]'' / ''[[This Boy]]'' ({{deiziad|29|Du|1963}}) * ''[[Can't Buy Me Love]]''* / ''[[You Can't Do That]]''* ({{deiziad|20|Meurzh|1964}}) * ''[[A Hard Day's Night (kanaouenn)|A Hard Day's Night]]''* / ''[[Things We Said Today]]''* ({{deiziad|10|Gouere|1964}}) * ''[[I Feel Fine]]'' / ''[[She's a Woman]]'' ({{deiziad|27|Du|1964}}) * ''[[Ticket to Ride]]''* / ''[[Yes It Is]]'' ({{deiziad|9|Ebrel|1965}}) * ''[[Help! (kanaouenn)|Help!]]''* / ''[[I'm Down]]'' ({{deiziad|23|Gouere|1965}}) * ''[[We Can Work It Out]]'' / ''[[Day Tripper]]'' ({{deiziad|3|Kerzu| 1965}}) (<small>2ƒA</small>) * ''[[Paperback Writer]]'' / ''[[Rain (kanaouenn)|Rain]]'' ({{deiziad|10|Even| 1966}}) * ''[[Yellow Submarine (kanaouenn)|Yellow Submarine]]''* / ''[[Eleanor Rigby]]''* ({{deiziad|5|Eost| 1966}}) (<small>2ƒA</small>) * ''[[Strawberry Fields Forever]]'' / ''[[Penny Lane]]'' ({{deiziad|17|C'hwevrer| 1967}}) (<small>2ƒA</small>) * ''[[All You Need Is Love]]''* / ''[[Baby, You're a Rich Man]]'' ({{deiziad|7|Gouere|1967}}) * ''[[Hello, Goodbye (kanaouenn)|Hello, Goodbye]]'' / ''[[I Am the Walrus]]''* ({{deiziad|24|Du| 1967}}) * ''[[Lady Madonna]]'' / ''[[The Inner Light]]'' ({{deiziad|15|Meurzh| 1968}}) * ''[[Hey Jude]]'' / ''[[Revolution (kanaouenn)|Revolution]]{{exp|≈}}'' ({{deiziad|30|Eost| 1968}}) * ''[[Get Back]]''{{exp|≈}} / ''[[Don't Let Me Down]]'' ({{deiziad|11|Ebrel| 1969}}) * ''[[The Ballad of John and Yoko]]'' / ''[[Old Brown Shoe]]'' ({{deiziad|30|Mae|1969}}) * ''[[Something (kanaouenn The Beatles)|Something]]''* / ''[[Come Together]]''* ({{deiziad|31|Here| 1969}}) * ''[[Let It Be (kanaouenn)|Let It Be]]''{{exp|≈}} / ''[[You Know My Name (Look Up the Number)]]'' ({{deiziad|6|Meurzh| 1970}}) === Albomoù advesket === * ''[[Let It Be... Naked]]'' - stumm advesket eus ''Let It Be'' en ur dennañ sonaozennoù hag o cheñch urzh ar pistennoù (2003) * ''[[Love (albom The Beatles)|Love]]'' - irienn-son arvest [[Cirque du Soleil]], advesket gant [[George Martin (sonaozour)|George Martin]] hag e vab [[Giles Martin (sonaozour)|Giles Martin]] (2006) === Dastumadoù === * ''[[A Collection of Beatles Oldies|A Collection of Beatles Oldies (but Goldies)]]'' - dastumad ar c'hanaouennoù gwellañ (1966) * ''[[The Beatles 1962–1966]]'' (lesanvet ''albom ruz'') ha ''[[The Beatles 1967–1970|1967–1970]]'' (lesanvet ''albom glas'') (1973) * ''[[The Beatles at the Hollywood Bowl|The Beatles: Live at the Hollywood Bowl]]'' - enrolladennoù sonadegoù e Los Angeles e 1964 ha 1965 (1977 evit an embannadur kentañ, 2016 evit an eil, gant ur golo disheñvel ha kanaouennoù ouzhpenn) * ''[[Past Masters]]'' - kanaouennoù embannet e 45 tro ne oant ket bet embannet war an albomoù studio ofisiel, peotramant gant stummoù disheñvel (1988 evit an embannadur kentañ e daou albom, 2009 evit an embannadur en albom-doubl) * ''[[Live at the BBC (albom The Beatles)|Live at the BBC]]'' (1994) hag ''[[On Air - Live at the BBC Volume 2]]'' (2013) * ''[[Anthology 1]]'' (1995), ''[[Anthology 2|2]]'' (1996) hag ''[[Anthology 3|3]]'' (1996) * ''[[Yellow Submarine Songtrack]]'' (1999) * ''[[1 (albom T Beatles)|1]]'' (2000) hag ''1+'' (2015) == Filmoù == '''Faltazi''' * ''[[A Hard Day's Night (film)|A Hard Day's Night]]'' (1964) * ''[[Help! (film)|Help!]]'' (1965) * ''[[Magical Mystery Tour (film)|Magical Mystery Tour]]'' (1967) * ''[[Yellow Submarine (film)|Yellow Submarine]]'' (1968) '''Teulfilmoù ha sonadegoù filmet''' * ''[[The Beatles at Shea Stadium]]'' (1966) * ''[[Let It Be (1970 film)|Let It Be]]'' (1970) * ''[[The Compleat Beatles]]'' (1982) * ''[[It Was Twenty Years Ago Today (film)|It Was Twenty Years Ago Today]]'' (1987) (diwar-benn ''Sgt. Pepper'') * ''[[The Beatles Anthology (heuliad skinwel)|The Beatles Anthology]]'' (1995) * ''[[1 (albom gant The Beatles)#1+|The Beatles: 1+]]'' (2015) (dastumad videoioù kempennet) * ''[[The Beatles: Eight Days a Week]]'' (2016) (diwar-benn ar Beatlemania hag an troiadoù) * ''[[The Beatles: Get Back]]'' (2021) == Kanaouennoù brudet == * [[I Want to Hold Your Hand]] * [[Michelle (sonenn)|Michelle]] * [[Norwegian Wood (This Bird Has Flown)]] * [[Eleanor Rigby]] * [[Strawberry Fields Forever]] * [[Lucy in the Sky with Diamonds]] * [[All You Need Is Love]] * [[Because (kanaouenn, The Beatles)|Because]] * [[Let It Be (kanaouenn)|Let It Be]] == Levrlennadur == * {{cite book|author=Brown, Peter;|coauthors=Gaines, Steven |title=The Love You Make: An Insider's Story of The Beatles (2002)|url=https://archive.org/details/loveyoumakeinsid0000brow|year=2002 |publisher=New American Library|location=New York|isbn=978-0-451-20735-7}} * {{cite book |last=Coleman |first=Ray |title=Brian Epstein: The Man Who Made The Beatles |url=https://archive.org/details/brianepsteinmanw0000cole |publisher=Viking |year=1989 |isbn=0-670-81474-1 }} * {{cite book |last=Coleman|first=Ray|title=Lennon: The Definitive Biography|url=https://archive.org/details/lennondefinitive0000cole_x2e5|publisher=Pan Books|location=New York|year=1984|isbn=0-060-98608-5}} * {{cite book |last=Davies |first=Hunter |title=The Beatles |url=https://archive.org/details/beatles0000davi |publisher=McGraw-Hill |year=1985 |isbn=0-070-15463-5}} * {{cite book|last=Everett|first=Walter|title=The Beatles as Musicians: Revolver through the Anthology|url=https://archive.org/details/beatlesasmusicia0000ever|publisher=Oxford University Press|location=Oxford ha New York|year=1999||isbn=978-0-19-512941-0}} * {{cite book|last=Gould |first=Jonathan |title=Can't Buy Me Love: The Beatles, Britain and America|url=https://archive.org/details/cantbuymelovebea0000goul_h8o2 |publisher=Three Rivers Press|year=2007|isbn=978-0-307-35338-2}} * {{cite book |last=Harry |first=Bill |title=The Ultimate Beatles Encyclopedia|publisher=MJF Books|year=2000|isbn=1-567-31403-1}} * {{cite book |last=Lennon |first=Cynthia |title=John |url=https://archive.org/details/john0000cynt |publisher=Hodder & Stoughton |year=2006 |isbn=0-340-89828-3}} * {{cite book |last=Lewisohn |first=Mark |title=The Complete Beatles Recording Sessions: The Official Story of the Abbey Road Years |url=https://archive.org/details/completebeatlesr0000mark |publisher=Hamlyn |year=1992 |isbn=0-681-03189-1}} * {{cite book|last=Lewisohn|first=Mark|title=The Complete Beatles Chronicle|publisher=Chronicle Press|year=1996|isbn=1-85152-975-6}} * {{cite book|last=Krasker|first=Eric|title=Les Beatles - Enquête sur un mythe 1960-1962|publisher=Séguier|location=Paris|year=2003|isbn=2-84049-373-X}} * {{cite book|last= Krasker|first=Eric|title='The Beatles - Fact and Fiction 1960-1962|publisher=Séguier|location=Paris|year=2009|isbn=978-2840495239}} * {{cite book |last=Miles |first=Barry |title=Paul McCartney. Many Years From Now |url=https://archive.org/details/paulmccartneyman00unse |publisher=Vintage-Random House |year=1998 |isbn=0-749-38658-4}} * {{cite book |last=O'Brien|first=Ray|title=There are Places I'll Remember|publisher=Ray O'Brien|location=London|year=2001|volume=1|isbn=0-954-44730-1}} * {{cite book |last=Pedler|first=Dominic|title=The Songwriting Secrets of The Beatles|year=2003|publisher=Omnibus Press|isbn=0-7119-8167-1}} * {{cite book |last=Spitz |first=Bob |title=The Beatles: The Biography |url=https://archive.org/details/beatlesbiography00spitz |publisher=Little Brown |year=2005 |isbn=0-316-80352-9}} * {{cite book|last=Turner|first=Steve |title=A Hard Day's Write: The Stories Behind Every Beatles' Song |url=https://archive.org/details/harddayswritesto0000turn_c0h1|publisher=Harper|year=1994|isbn= 0-06-095065-X}} == Liammoù diavaez == * [http://www.beatles.com/ Lec'hienn ofisiel] ==Notennoù ha daveoù== ===Arroudennoù=== {{Daveoù|stroll=alpha}} ===Daveoù=== {{Daveoù|bannoù=3}} ==Liammoù diavaez== * [https://www.thebeatles.com/ Lec'hienn ofisiel] {{Navbox The Beatles}} [[Rummad:The Beatles]] [[Rummad:Strolladoù sonerezh rock]] gfqnq85pt0mljhbdoqrl2tc36011vif 0 11035 2197510 2195710 2026-08-04T21:30:40Z Huñvreüs 54570 lint 2197510 wikitext text/x-wiki [[File:Bienheureux-Vincent-Le-Rousseau.jpg|thumb|an den eürus Visant ar Rousseau (1726‑1792). Gwerenn livet (munud), Kastell-Nevez-ar-Faou, 1932.]] '''Visant-Jozeb Rousseau Rozenkoad''' (''Vincent-Joseph Le Rousseau de Rosencoat'', eus e anv ofisiel) a oa ur [[beleg]] breizhat, ganet d’an [[3 Gouere|3 a viz Gouere]] [[1726]] e straed ar Forn, e [[Kastell-Nevez-ar-Faou]]. E dad a oa an aotrou Pêr-Mari Rousseau Rozenkoad, letanant senechaliezh ar C'hastell-Nevez. Mont a ra da veleg, stag ouzh [[Kompagnunezh Jezuz]], da lâret eo, e oa jezuist. Anvet eo kelenner tro-ha-tro e [[Arras]], [[Kemper]] ha [[Nevers]]. Dont a ra war e giz d'e vro e [[1774]], pa voe lakaet da benn-aluzener, pe rener, kouent an Ursuladezed e [[Karaez]]. E [[1780]] e adkaver anezhañ evel rener kouent ar Vizintanezed, straed ar Vag-treizh (''r. du Bac'') e [[Pariz]] <ref>[[Fañch Morvannou]], ''Le Bienheureux Julien Maunoir, 1606-1683, missionnaire en Bretagne'', eil levrenn, Brest, 2012, notennoù ouzhpenn, {{p.|457-458}}.</ref>. Harzet eo e-pad an [[Dispac'h bras]] dre ma nac'h touiñ al le d'al [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien]]. Boureviet ha lazhet e voe d’an [[2 Gwengolo|2 a viz Gwengolo]] [[1792]] e-barzh leti kouent ar Garmez, e [[Pariz]] ([[Bro-C'hall]]), e-pad ar pezh a zo bet anvet "[[Lazhadegoù Gwengolo]]"<ref> [[Kristof Jezegoù]], ''Hor Bro e-pad ar Revolusion'', Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajenn 122</ref>. Lesanvet eo bet "ar [[gwenvidig]]" war-lerc'h. Ur [[gwerenn-livet|werenn-livet]] en e enor a c'haller gwelet en [[iliz Sant-Juluan Kastell-Nevez-ar-Faou|iliz-parrez Kastell-Nevez-ar-Faou]]. == Dave ha notennoù== <references/> {{DEFAULTSORT:Rousseau Rozenkoad, Visant-Jozeb}} [[Rummad:Merzherien an Dispac'h gall]] [[Rummad:Beleien Breizh]] [[Rummad:Jezuisted]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1726]] [[Rummad:Marvioù 1792]] [[Rummad:Kastell-Nevez-ar-Faou]] [[Rummad:An Dispac'h Gall e Breizh]] 4b0i5sjl3wk9r9dwgrkbwkwr9wv3lz0 0 15083 2197319 2102206 2026-08-04T17:13:25Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197319 wikitext text/x-wiki {{Taxobox Loen | Arkeopteriks | Archaeopteryx-model.jpg | Un arkeopteriks adsavet | en National Museum of Natural History}} {{Taxobox Phylum | Chordata }} {{Taxobox Classis | Aves }} {{Taxobox Ordo | Archaeopterygiformes }} {{Taxobox Familia | Archaeopterygidae | [[Huxley]], [[1871]]}} {{Taxobox Genus | Archaeopteryx }} {{Taxobox Species | A. lithographica }} {{Taxobox Anv skiantel | Archaeopteryx lithographica | [[Meyer]], [[1861]] }} {{Taxobox Traoù all |Pelec'h e veze kavet| [[Europa]]}} {{Taxobox Traoù all |Prantad| [[Juraseg]] Uhel, ~156-150 milion}} |----- {{Taxobox Echu}} '''Arkeopteriks''', diouzh e anv skiantel ''Archaeopteryx'', zo ur genad [[dinosaor]]ed eus kladenn an [[theropoda]]. Dont a ra an anv-mañ eus an [[henc'hresianeg]] ''archaīos'' (ἀρχαῖος) « hen-, kozh » ha ''pteryx'' (πτέρυξ) « askell ». Abaoe an {{XIXvet}} kantved e oa bet degemeret gant ar [[Paleontologiezh|baleontologourien]], ha displeget en oberennoù dave e oa an [[evn]] koshañ anavet. Studiadennoù nevez savet avat o deus diskouezet e oa kentoc'h un [[dinosaor]] na oa ket un evn<ref>Sellet ouzh ar pennad [[dinosaor]]</ref> liammet a-dost ouzh orin an evned<ref name=Xiaotingia>"An Archaeopteryx -like theropod from China and the origin of Avialae" ''[http://www.nature.com/nature/journal/v475/n7357/full/nature10288.html Nature]'', levrenn 475,pagennoù 465–470, gant Xing Xu, Hailu You, Kai Du ha Fenglu Han</ref>{{,}}<ref>X. Xu & al, "An Archaeopteryx-like theropod of China ans the origin of Avialae", ''Nature'' 467, 28 juillet 2011</ref> Edo arkeopteriks o vevañ e diwezh ar [[Juraseg]], war-dro 150&nbsp;milion vloaz zo, er pezh zo bremañ [[Bro-Alamagn]] d'ur mare ma oa un enezeg eus [[Europa]], en ur mor trovanel tomm ha bas, kalz tostoc'h d'ar [[keheder|c'heheder]] evit bremañ. Heñvel e oa e stumm ouzh hini ur [[Pig|big]]. Gallout a rae al loened brasañ tizhout ment ur [[bran|vran]]<ref name="Erickson etal 2009">Erickson Gregory M., Rauhut, Oliver W. M., Zhou, Zhonghe, Turner, Alan H, Inouye, Brian D. Hu, Dongyu, Norell, Mark A. "Was Dinosaurian Physiology Inherited by Birds? Reconciling Slow Growth in ''Archaeopteryx''", ''PLoS One'', levrenn IV, Nnn 10, 2009, [http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0007390;jsessionid=F7E462DE00439EEA45BCC1AF96012EE0|accessdate=2009-10-25|doi=10.1371/journal.pone.0007390|pmid=19816582|bibcode = 2009PLoSO...4.7390E].</ref>. Arkeopteriks a c'halle kreskiñ betek 0,5&nbsp;metr hed. Daoust d'o ment vihan, d'o eskell ledan, ha d'o barregezh da nijal pe da blavañ, arkeopteriks zo tostoc'h da zinosaoredigoù eus ar [[Mezozoeg]] evit d'an evned a vremañ. Boutin e oa ar perzhioù da-heul dezhe ha d'an ''[[Deinonychosauria]]'' (''[[Dromaeosauridae]] '' ha ''[[Troodontidae]]'') peurgetket : karvanoù gant dent lemm, tri biz gant skilfoù, ul lost askornek hir, eil bizied hiperastennadus ("skilfoù da lazhañ"), pluñv (ar pezh a laka da soñjal e oant [[homeotermiezh|homeotermek]]), ha kalz perzhioù eus o relegoù<ref name="Yalden 1">Yalden D.W., "What size was ''Archaeopteryx''?", ''Zoological Journal of the Linnean Society'', levrenn 82, Nnn 1–2,pajennoù 177–188, 1984 [http://www3.interscience.wiley.com/journal/120801944/abstract doi=10.1111/j.1096-3642.1984.tb00541.x]</ref>{{,}}<ref>Chiappe Luis M., ''Glorified Dinosaurs'', UNSW Press, 2007, Sydney, pp 118–146</ref>. Ar perzhioù deskrivet a-us a ra eus an arkeopteriks ar genad ar muiañ gwirheñvel da vezañ ur [[karrekaenn|garrekaenn]] tremen etre an dinosaored hag an evned<ref name="UCal MoP">[http://www.ucmp.berkeley.edu/diapsids/birds/archaeopteryx.html ''Archaeopteryx'': An Early Bird] - [[University of California, Berkeley]] Museum of Paleontology. Retrieved 2006-OCT-18</ref>{{,}}<ref name="UCalg Long">[https://web.archive.org/web/20070427144807/http://www.ucalgary.ca/~longrich/archaeopteryx.html ''Archaeopteryx lithographica''] - Nick Longrich, [[University of Calgary]]. Discusses how many wings an ''Archaeopteryx'' had and other questions.</ref> . Arkeopteriks a c'hoari ur roll a-bouez eta n'eo ket hepken evit studi orin an evned met ivez en hini an dinosaored. Krouet e voe ar spesad da-heul dizoloadenn ur bluñvenn e 1861. An hevelep bloavezh e voe dizoloet ar skouer glok kentañ eus arkeopteriks. A-hed ar bloavezhioù ez eus bet dizoloet nav c'harrekaenn arkeopteriks ouzhpenn. Daoust ma'z eus diforc'hioù etre ar c'harrekaennoù e sell ar pep brasañ eus an arbennigourien ouzh an holl garrekaennoù dizoloet evel loened eus ar memes spesad. Rendael zo diwar-benn ar fed-mañ c'hoazh avat. Er pep brasañ eus an unnek [[karrekaenn]] e kaver roudoù pluñv zo e-mesk ar prouennoù koshañ eus bezañs an hevelep frammoù. Kaeroc'h zo, abalamour ma'z eo ar pluñv-se ur seurt pluñv-nij diorroet, ar c'harrekaennoù-se a brou e oa kroget emdroadur ar pluñv-se a-raok diwezh ar Juraseg<ref name="weln 04">{{cite book|title=Feathered Dragons|url=https://archive.org/details/feathereddragons0000unse|year=2004|chapter=The Plumage of ''Archaeopteryx''|editor=Currie PJ, Koppelhus EB, Shugar MA, Wright JL|author=Wellnhofer P|pages=[https://archive.org/details/feathereddragons0000unse/page/284 282]–300|publisher=Indiana University Press|isbn=0-253-34373-9}}</ref>. Dizoloet e oa ar garrekaenn arkeopteriks skouer daou vloaz hepken goude ma embannas [[Charles Darwin]] e levr, ''Diwar-benn orin ar spesadoù''. Arkeopteriks a seblante kadarnaat damkaniezhioù Darwin ha deuet eo abaoe un elfenn a-bouez en istor orin al laboused, hag e kadarnadur an [[emdroadur]]. == Ar rendael a-zivout plas an arkeopteriks == Dizoloet e oa ar [[karrekaenn|garrekaenn]] [[evn]] kentañ, an ''Arkaeopteryks'', ur spesad eus ar [[Juraseg]], e [[Bavaria]] e 1861. Dre ma oa heñvel-kenañ ouzh an dinosaored bihan daoudroadek, evel ar ''[[Compsognathus]]'', ec'h anadas diouzhtu an damkaniezh e tiskenne al laboused eus ur strollad dinosaored e-touez ar ''[[Cœlurosauria|C'hœlurosauria]]''. E-pad ur c'hantved e oa ur rendael diwar-benn an damkaniezh-se ha distaolet e oa gant klaskourien zo. An evned, emezo, o deus [[ibil-skoaz|ibiloù-skoaz]] e-skoaz ar c'hœlurosauria n'o doa ket. Koulskoude e oa roet re a bouez da ezvezañs an ibiloù-skoaz<!-- : ar gigdebrerien n'o deus hini ebet ha [[bronneged]] ez int daoust da se (ha neket stlejviled)-->. Abaoe ar bloavezhioù [[1970]], e oa dizoloet ''[[Cœlurosauria]]'' gant ibiloù-skoaz (ha memes e strolladoù na oant ket ken emdroet) ha damkaniezh an dinosaored hendadoù d'an evned a zeuas da vezañ trec'h war ar re all. Er bloavezhioù [[1990]] e oa dizoloet kalz karrekaennoù dinosaored pluñvek, e bro al Liaoning dreist-holl, e [[Sina]], ha kreñvaet o deus an damkaniezh-se. A-wezhioù ez int evned kentidik, hag a-wezhioù dinosaored pluñvek pe kentpluñvek ha na oant ket evned. <br /> Abalamour d'an dizoloadennoù-se e soñjer e tiorroas perzh nevez ar pluñv en unan pe e meur a spesad ''cœlurosauria'' (Marteze hendad ar C'hœlurosauria e-unan zoken), hep implijout anezhañ da nijal war a seblant, hag engehentet en deus spesadoù niverus a-walc'h a zinosaored pluñvek. Diwar unan eus ar spesadoù dinosaored pluñvek-se e vije diwanet hendad an holl lapoused meur a vilion a vloavezhioù goude. Daoust ma'z eo degemeret an damkaniezh-se gant ar pep brasañ eus ar skiantourien ez eus un nebeud klaskerien a-enep c'hoazh. [[Restr:SArchaeopteryxBerlin2.jpg|thumb|right|Arkeopteriks, Berlin, 1863]] == Notennoù == <references/> [[Rummad:Dinosaored]] [[Rummad:Juraseg]] [[Rummad:Evned aet da get]] cy79z2t5pswr6lipvrv9iahgwbgqhq1 0 15204 2197491 2151807 2026-08-04T20:38:21Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197491 wikitext text/x-wiki {{Taxobox Loen | Parasaorolofous | | Ur parasaurolophus}} {{Taxobox Phylum | Chordata }} {{Taxobox Classis | Sauropsida }} {{Taxobox Superordo | Dinosauria }} {{Taxobox Ordo | Ornithischia }} {{Taxobox Subordo | Ornithopoda }} {{Taxobox Familia | Hadrosauridae }} {{Taxobox Subfamilia | Lambeosaurinae }} {{Taxobox Genus | Parasaurolophus | [[Parks]], [[1922]]}} {{Taxobox Listennad | *''P. walkeri'' [[Parks]], [[1922]] *''P. tubicen'' [[Wiman]], [[1931]] *''P. cyrtocristatus'' [[Ostrom]], [[1961]] }} {{Taxobox Traoù all |Pelec'h e veze kavet| [[Amerika an Hanternoz]] }} {{Taxobox Traoù all |Prantad| [[Kretase]] uhel, ~76-65 milion }} |----- {{Taxobox Echu}} Ur '''Parasaurolophus''', pe Parasaorolofus zo ur [[genad]] [[dinosaor]]ed eus kladenn an [[ornithopoda]] a oa o vevañ e diwezh ar [[kretase|c'hretase]] er pezh zo hiziv [[Norzhamerika]], war-dro 76,5-73 milion vloaz zo.<ref name=evansetal2009>Evans, D.C., Bavington, R. and Campione, N.E. (2009). "[https://web.archive.org/web/20200408083043/http://www.freepatentsonline.com/article/Canadian-Journal-Earth-Sciences/215925510.html An unusual hadrosaurid braincase from the Dinosaur Park Formation and the biostratigraphy of ''Parasaurolophus'' (Ornithischia: Lambeosaurinae) from southern Alberta.]" ''Canadian Journal of Earth Sciences,'' '''46'''(11): 791-800. {{doi|10.1139/E09-050}}</ref> Geotdebrerien e oa loened ar genad-se ha gallout a raent bale en un doare daoudroadek pe pevarzroek. Tri spesad zo anavezet : ''P. walkeri'', ''P. tubicen'', hag ar ''P. cyrtocristatus'' kribellet-berr. Kavet ez eus bet dilerc'hioù en [[Alberta]] ([[Kanada]]), en [[New Mexico]] hag en [[Utah]] ([[Stadoù-Unanet]]). Deskrivet e oa evit ar wezh kentañ e 1922 gant [[William Parks (paleontologour)|William Parks]] diwar ur c'hlopenn ha darn eus ur relegenn dizoloet en Alberta. Ar ''Parasaurolophused'' a oa izili eus an ''[[hadrosauridae]]'', ur gerentiad liesseurt eus dinosored eus ar c'hretase brudet evit klinkadurioù iskis o fennoù. Anavezet eo ar genad-se dre gribell o c'hlopenn a yae d'ober un duellenn hir gromm a greske etrezek an nec'h ha tu-a-dreñv ar c'hlopenn. Ar ''[[Charonosaurus]]'' eus [[Republik Pobl Sina|Sina]], marteze e oa anezhañ ar strollad loened kar tostañ, a oa un hevelep klopenn oute hag ar memes kribell moarvat. Komzet o deus kalz ar skiantourien diwar-benn ar gribell-se. A-du emañ ar pep brasañ da lâret e talveze d'al loened-se da anavezout reizh, ha pesad ar re all, da leuskel trouzioù ha da reoliañ gwrez o c'horf. <!--It is one of the rarer duckbills, known from only a handful of good specimens.--> == Deskrivadur == Evel evit ar pep brasañ eus an dinosaored, n'eo ket bet adkavet relegenn glok ar ''Parasaurolophus''. Soñjal a reer e oa loened ar spesad ''P. walkeri'' 9,5 metr hed. 1,6 metr hed e oa o c'hlopenn, gant ar gribell, e-kichen klopenn etre ar spesad ''P. tubicen'' zo brasoc'h evit daou vetr hirder, ar pezh a ziskouez e oa brasoc'h evit ar spesad all.<ref name=LW42a>Richard Swann Lull, Nelda E. Wright, "Hadrosaurian Dinosaurs of North America", 1942, ''Geological Society of America'', ''40'', p 229</ref> 2,5 tonenn bouez a oa ennañ<ref>Donald F. Glut,''Dinosaurs: The Encyclopedia'', Jefferson, North Carolina, 1997, p 678–684</ref> An arvrec'h nemetañ a anavezer a oa berr a-walc'h evit an ''Hadrosauridae'', ha dezhañ ur [[plankenn-skoaz]] berr met ledan. Ar [[morzhedaskorn]] a oa 103 santimetr hirder er spesad ''P. walkeri'' ha tev eo e-keñver e hed pa seller ouzh an ''Hadrosauridae'' all.<ref name=LW42b>Lull and Wright, ''Hadrosaurian Dinosaurs of North America'', pp. 209-213.</ref> Kreñv-kenañ eo ar [[paler]] hag al [[lestr (korfadurezh)|lestr]] ivez.<ref name=BC06>{{cite book |last=Brett-Surman |first=Michael K. |coauthors=and Wagner, Jonathan R. |year=2006 |chapter=Appendicular anatomy in Campanian and Maastrichtian North American hadrosaurids |editor=Carpenter, Kenneth (ed.) |title=Horns and Beaks: Ceratopsian and Ornithopod Dinosaurs |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington and Indianapolis |pages=135–169 |isbn=0-253-34817-X}}</ref>. Evel Hadrosauridae e oa gouest da vale war daou bav pe war pevar. Gwelloc'h e veze dezhañ peuriñ war e bevar fav moarvat, met redek a rae war daou bav.<ref name=HWF04>{{cite book |last=Horner |first=John R. |authorlink=Jack Horner (paleontologist) |coauthors=Weishampel, David B.; and Forster, Catherine A |editor=Weishampel, David B.; Osmólska, Halszka; and Dodson, Peter (eds.)|title=The Dinosauria |url=https://archive.org/details/dinosauria0000unse_n9z8 |edition=2nd |year= 2004|publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=0-520-24209-2 |pages=438–463 |chapter=Hadrosauridae }}</ref><!-- The [[spinous process|neural spines]] of the [[vertebra]]e were tall, as was common in lambeosaurines;<ref name=LW42b/> tallest over the hips, they increased the height of the back.--> Anavezout a reer karrekaennoù kroc'hen eus ar spesad ''P. walkeri'', a ziskouez skantoù ingal e stumm torbezennoù met framm ebet brasoc'h.<ref name=WAP22>{{cite journal |last=Parks |first=William A. |authorlink=William Parks (paleontologist) |year=1922 |title=''Parasaurolophus walkeri'', a new genus and species of crested trachodont dinosaur |journal=University of Toronto Studies, Geology Series |volume=13 |pages=1–32}}</ref> [[Restr:Parasaurolophuspic steveoc.jpg|thumb|''Parasaurolophus walkeri''.]] Ar pezh heberkañ e oa kribell ar c'hlopenn, a valire diouzh tu a-dreñv ar penn hag a oa savet diwar eskern ar rakkarvan hag ar fri.<!-- The ''P. walkeri'' type specimen has a notch in the neural spines near where the crest would hit the back, but this may be a [[pathology]] peculiar to this individual.<ref name=LW42b/> William Parks, who named the genus, hypothesized that a [[ligament]] ran from the crest to the notch to support the head.<ref name=WAP22/> Although this idea seems unlikely,<ref name=DFG97/> ''Parasaurolophus'' is sometimes restored with a skin flap from the crest to the neck.--> Kleuz e oa ar gribell, gant tuellennoù disheñvel o vont diouzh pep fronell betek penn all ar gribell kent cheñch hent adarre ha diskenn a-hed ar gribell betek ar c'hlopenn. Eeunoc'h e oa tuellennoù ar spesad ''P. walkeri'', ha re ''P. tubicen'' a oa kempleshoc'h gant tuellennoù stoufet ha re all en em unane hag en em zispartie.<ref name=SW99>Sullivan Robert M., Williamson, Thomas E., "A new skull of ''Parasaurolophus'' (Dinosauria: Hadrosauridae) from the Kirtland Formation of New Mexico and a revision of the genus", ''New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin'', 1999, '''15''', Albuquerque, New Mexico, p 1–52</ref> ''P. walkeri'' ha ''P. tubicen'' o doa kribelloù a oa just un taùù krommet, ha ''P. cyrtocristatus'' a oa berr o c'hribell met muioc'h krommet.<ref name=JHO61>John Ostrom, "A new species of hadrosaurian dinosaur from the Cretaceous of New Mexico", ''Journal of Paleontology'', 1961, levrenn 35, Nnn 3, p 575–577</ref> == Rummatadur == Evel m'en diskouez e anv, soñjal a raed e oa kar ''Parasaurolophus'' da ''[[Saurolophus]]'' ablamour d'e gribell damheñvel da welet.<ref name=WAP22/> Koulskoude e oa lakaet buan en iskerentiad ''[[Lambeosaurinae]]'' eus strollad an ''Hadrosauridae'' —''Saurolophus'' zo un ''[[Hadrosauridae]]''.<ref name=CWG24>Charles Whitney Gilmore, 1924, "On the genus ''Stephanosaurus'', with a description of the type specimen of ''Lambeosaurus lambei'', Parks, ''Canada Department of Mines Geological Survey Bulletin'' (Geological Series), levrenn 38, Nnn 43, p 29–48</ref> Peurliesañ e vez sellet outañ evel ur spesad eus ar ''Lambeosaurinae'', disheñvel diouzh ar ''[[Corythosaurus|C'horythosaurus]]'', an ''[[Hypacrosaurus]]'', hag all ''[[Lambeosaurus]]''.<ref name=HWF04/><ref name=WH90>David B. Weishampel, Horner, Jack R., Weishampel, David B. ; Osmólska, Halszka; ha Dodson, Peter (eds.), ''The Dinosauria'', University of California Press, 1990, Berkeley, p 534–561</ref>{{,}}<ref name=ER07>David C. Evans ha Reisz, Robert R., 2007, "Anatomy and relationships of ''Lambeosaurus magnicristatus'', a crested hadrosaurid dinosaur (Ornithischia) from the Dinosaur Park Formation, Alberta", ''Journal of Vertebrate Paleontology'', levrenn 27, Nnn 2, p 373–393, [https://web.archive.org/web/20070927204517/http://www.vertpaleo.org/publications/jvp/27-373-393.cfm]</ref> Al loened tostañ a seblant bezañ ar ''[[Charonosaurus]]'', ul Lambeosaurinae gant ur c'hlopenn heñvel (daoust ma n'en deus ket ur gribell glok c'hoazh) kavet e-tal ar ster Amour, e biz Sina,<ref name=Getal00>Pascal Godefroit, Shuqin Zan ha Liyong Jin, "Charonosaurus jiayinensis'' n. g., n. sp., a lambeosaurine dinosaur from the Late Maastrichtian of northeastern China", ''Compte Rendus de l'Academie des Sciences'', Paris, 2000, Sciences de la Terre et des planètes, levrenn 330, p 875–882</ref> ha marteze ez eo an daou ezel eus an hevelpep kladenn ''Parasaurolophini''.<ref name=ER07/> ''P. cyrtocristatus'', gant e gribell berr ha kromm zo moarvat ar spesad diazez eus ar gladenn m'emañ an tri spesad ''Parasaurolophus'' anavet,<ref name=ER07/> pe, marteze, ul loen yaouank pe ur barez ''P. tubicen''.<ref name=TEW00>Thomas E. Williamson, "Review of Hadrosauridae (Dinosauria, Ornithischia) from the San Juan Basin, New Mexico", ''Dinosaurs of New Mexico'', ''New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin'', Nnn 17, Albuquerque, 200, p 191–213</ref> == Dizoloadenn == [[Restr:Parasaurolophus walkeri.jpg|thumb|Incomplete ''Parasaurolophus walkeri'' type specimen in the [[Royal Ontario Museum]]]] <!-- Meaning "near crested lizard", the name ''Parasaurolophus'' is derived from the [[Ancient Greek|Greek]] ''para''/παρα "beside" or "near", ''saurus''/σαυρος "lizard" and ''lophos''/λοφος "crest".<ref name="Liddell 1980">{{cite book | author = [[Henry George Liddell|Liddell, Henry George]] and [[Robert Scott (philologist)|Robert Scott]] | year = 1980 | title = [[A Greek-English Lexicon]] (Abridged Edition) | publisher = Oxford University Press | location = United Kingdom | isbn = 0-19-910207-4}}</ref> It is [[holotype|based on]] [[Royal Ontario Museum|ROM]] 768, a skull and partial skeleton missing most of the tail and the hind legs below the knees, which was found by a field party from the [[University of Toronto]] in 1920 near Sand Creek along the [[Red Deer River]] in Alberta, Canada.<ref name=WAP22/> These rocks are now known as the [[Campanian]]-age [[Upper Cretaceous]] [[Dinosaur Park Formation]]. William Parks named the specimen ''P. walkeri'' in honor of Sir [[Byron Edmund Walker]], Chairman of the Board of Trustees of the [[Royal Ontario Museum]].<ref name=WAP22/> ''Parasaurolophus'' remains are rare in Alberta,<ref name=RE05>{{cite book |last=Ryan |first=Michael J. |coauthors=and Evans, David C. |editors=Currie, Phillip J.; and Koppelhus, Eva (eds.) |title=Dinosaur Provincial Park: A Spectacular Ancient Ecosystem Revealed |url=https://archive.org/details/dinosaurprovinci0000unse |chapter=Ornithischian Dinosaurs |year=2005 |publisher=Indiana University Press |location=Bloomington |pages=[https://archive.org/details/dinosaurprovinci0000unse/page/312 312]–348 |isbn=0-253-34595-2 }}</ref> with only one other partial skull from (probably) the Dinosaur Park Formation,<ref name=ERD07>{{cite journal |last=Evans |first=David C. |coauthors=Reisz, Robert R.; and Dupuis, Kevin |year=2007 |title=A juvenile ''Parasaurolophus'' braincase from Dinosaur Provincial Park, Alberta, with comments on crest ontogeny in the genus |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |volume=27 |issue=3 |pages=642–650 |doi=10.1671/0272-4634(2007)27[642:AJPOHB]2.0.CO;2}}</ref> and three Dinosaur Park specimens lacking skulls, possibly belonging to the genus.<ref name=CR05>Currie, Phillip J; and Russell, Dale A. "Geographic and stratigraphic distribution of dinosaur remains" in ''Dinosaur Provincial Park'', p. 553.</ref> In some faunal lists, there is a mention of possible ''P. walkeri'' material in the [[Hell Creek Formation]] of [[Montana]], a rock unit of [[Maastrichtian|late Maastrichtian]] age.<ref name=DWB90>Weishampel, David B. (1990). "Dinosaur Distribution", in ''The Dinosauria'' (1st), pp. 63–139.</ref>{{,}}<ref name=WETAL04>Weishampel, David B.; Barrett, Paul M.; Coria, Rodolfo A.; Le Loeuff, Jean; Xu Xing; Zhao Xijin; Sahni, Ashok; Gomani, Elizabeth, M.P.; and Noto, Christopher R. (2004). "Dinosaur Distribution", in ''The Dinosauria'' (2nd), pp. 517–606.</ref> This occurrence is not noted by Sullivan and Williamson in their 1999 review of the genus,<ref name=SW99/> and has not been further elaborated upon elsewhere. In 1921, [[Charles Hazelius Sternberg|Charles H. Sternberg]] recovered a partial skull ([[Uppsala University|PMU]].R1250) from what is now known as the slightly younger [[Kirtland Formation]] in [[San Juan County, New Mexico|San Juan County]], New Mexico. This specimen was sent to [[Uppsala]], [[Sweden]], where [[Carl Wiman]] described it as a second species, ''P. tubicen'', in 1931.<ref name=CW31>{{cite journal |last=Wiman |first=Carl |authorlink=Carl Wiman |year=1931 |title=''Parasaurolophus tubicen'', n. sp. aus der Kreide in New Mexico |journal=Nova Acta Regia Societas Scientarum Upsaliensis, series 4 |volume=7 |issue=5 |language=German |pages=1–11}}</ref> The specific epithet is derived from the [[Latin]] ''tǔbǐcěn'' "trumpeter".<ref name="Latindictionary79"/> A second, nearly complete ''P. tubicen'' skull ([[New Mexico Museum of Natural History and Science|NMMNH]] P-25100) was found in New Mexico in 1995. Using [[computed tomography]] of this skull, Robert Sullivan and Thomas Williamson gave the genus a [[monograph]]ic treatment in 1999, covering aspects of its anatomy and taxonomy, and the functions of its crest.<ref name=SW99/> Williamson later published an independent review of the remains, disagreeing with the taxonomic conclusions.<ref name=TEW00/> [[John Ostrom]] described another good specimen ([[Field Museum of Natural History|FMNH]] P27393) from New Mexico as ''P. cyrtocristatus'' in 1961. It includes a partial skull with a short, rounded crest, and much of the [[postcrania]]l skeleton except for the feet, neck, and parts of the tail.<ref name=JHO61/> Its specific name is derived from the [[Latin]] ''curtus'' "shortened" and ''cristatus'' "crested".<ref name="Latindictionary79">{{cite book | last = Simpson | first = D.P. | title = Cassell's Latin Dictionary | publisher = Cassell Ltd. | year = 1979 | edition = 5 | location = London | isbn = 0-304-52257-0 | page =883}}</ref> The specimen was found in either the top of the [[Fruitland Formation]] or, more likely, the base of the overlying Kirtland Formation.<ref name=SW99/> The range of this species was expanded in 1979, when [[David B. Weishampel]] and [[James A. Jensen]] described a partial skull with a similar crest ([[Brigham Young University|BYU]] 2467) from the Campanian-age [[Kaiparowits Formation]] of [[Garfield County, Utah|Garfield County]], [[Utah]].<ref name=WJ79>{{cite journal |last=Weishampel |first=David B. |authorlink=David B. Weishampel |coauthors=and Jensen, James A. |year=1979 |title=''Parasaurolophus'' (Reptilia: Hadrosauridae) from Utah |journal=Journal of Paleontology |volume=53 |issue=6 |pages=1422–1427| url= |accessdate= }}</ref> Since then, another skull has been found in Utah with the short/round ''P. cyrtocristatus'' crest morphology.<ref name=SW99/> ===Spesadoù=== The [[type species]] ''P. walkeri'', from Alberta, is known from a single definitive specimen from the [[Dinosaur Park Formation]],<ref name=HWF04/> though others from the Dinosaur Park probably belong to it.<ref name=evansetal2009/> It differs from ''P. tubicen'' by having simpler tubes in its crest,<ref name=SW99/> and from ''P. cyrtocristatus'' by having a long, unrounded crest and a longer [[humerus|upper arm]] than [[radius (bone)|forearm]].<ref name=JHO61/> It lived between 76.5 and 75.3 million years ago.<ref name=evansetal2009/> ''P. tubicen'', from New Mexico, is known from the remains of at least three individuals.<ref name=HWF04/> It is the largest species, with more complex air passages in its crest than ''P. walkeri'', and a longer, straighter crest than ''P. cyrtocristatus''.<ref name=SW99/> ''P. tubicen'' is known only from the De-na-zin Member of the [[Kirtland Formation]],<ref name=sullivanetal2009>Sullivan, R., Jasinsky, S., Lucas, S. and Spielmann, J. (2009). "The first 'lambeosaurin' (Dinosauria, Hadrosauridae, Lambeosaurinae) from the Upper Cretaceous Ojo Alamo Formation (Naashoibito Member), San Juan Basin, New Mexico: Further implications for the age of the Alamo Wash local fauna." ''Journal of Vertebrate Paleontology'', '''29'''(3): 188A.</ref> and lived about 73.4-73 million years ago, making it the most recent species.<ref name=evansetal2009/> ''P. cyrtocristatus'', from the [[Kaiparowits Formation|Kaiparowits]] and [[Fruitland Formation]]s of New Mexico and Utah, is known from three possible specimens. It lived 75.5-74.5 million years ago,<ref name=evansetal2009/> and is the smallest species, with a short rounded crest.<ref name=SW99/> Its small size and the form of its crest have led several scientists to suggest that it represents juveniles or females of ''P. tubicen'', though ''P. tubicen'' lived at least one million years later.<ref name=evansetal2009/> As noted by Thomas Williamson, the type material of ''P. cyrtocristatus'' is about 72% the size of ''P. tubicen'', close to the size at which other lambeosaurines are interpreted to begin showing definitive [[sexual dimorphism]] in their crests (~70%&nbsp;of adult size).<ref name=TEW00/> However, this position has been rejected in recent reviews of lambeosaurines.<ref name=HWF04/><ref name=ER07/> --> == Paleobevoniezh == === Boued === Evel an ''Hadrosauridae'' all, ''Parasaurolophus'' a oa geotdebrerien bras. E zent a veze nevezet dibaouez en ur sichenn a oa enni kantadoù dent, daoust ma ne veze implijet nemet un nebeud war un dro bewezh. <!--It used its beak to crop plant material, which was held in the jaws by a [[cheek]]-like organ-->. Debriñ a rae moarvat a-rez an douar ha betek 4 metr a-us.<ref name=HWF04/> Evel ma oa gwelet gant [[Robert T. Bakker|Bob Bakker]], al ''Lambeosaurinae'' o deus ur genoù strishoc'h evit an ''Hadrosaurinae'', ar pezh a dalvez e c'halle ar ''Parasaurolophus'' hag ar spesadoù kar dibab o boued muioc'h evit o c'hendirvi o genoù bras ha digribell.<ref name=RTB86>{{cite book |last=Bakker |first=Robert T. |authorlink=Robert T. Bakker |year=1986 |title=[http://en.wikipedia.org/wiki/The_Dinosaur_Heresies:_New_Theories_Unlocking_the_Mystery_of_the_Dinosaurs_and_their_Extinction The Dinosaur Heresies: New Theories Unlocking the Mystery of the Dinosaurs and their Extinction] |publisher=William Morrow |location=New York |isbn=0-8217-2859-8 |page=194}}</ref> === Kribell ar c'hlopenn === [[Restr:Head of Parasaurolophus.jpg|thumb|''P. walkeri'' skull]] Kalz a vartezeadennoù a oa graet diwar-benn talvoudegezh ar gribell e laez klopenn ar ''Parasaurolophus'', met ar pep brasañ a oa divrudet<ref>Glut, Donald F. (1997). "Parasaurolophus". ''Dinosaurs: The Encyclopedia'', Jefferson, North Carolina: McFarland & Co. pp. 678–684. ISBN 0-89950-917-7.</ref>{{,}}<ref name=DBN85>David B. Norman, ''The Illustrated Encyclopedia of Dinosaurs: An Original and Compelling Insight into Life in the Dinosaur Kingdom'', New York, 1985, p 122–127</ref>. Krediñ a reer bremañ e servije da veur a dra : ur "banniel" e oa da anavout spesadoù ha reizh al loened all, servijout a rae ivez da leuskel kriadennoù ha sonioù, ha da reoliañ gwrez ar c'horf. N'eur ket sur pehini eus ar perzhioù-se en doa bet ar muiañ a-bouez en he diorroadur hag e hini ar c'hleuzennoù fri e-barzh.<ref>Evans, David C. (2006). [https://web.archive.org/web/20090207032709/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4067/is_200601/ai_n17169984 "Nasal cavity homologies and cranial crest function in lambeosaurine dinosaurs"]. ''Paleobiology'' 32, p 109–125</ref> <!-- --> == Notennoù == <references/> [[Rummad:Dinosaored]] [[Rummad:Kretase]] [[Rummad:Ornithischia]] 61gs0htmgwavk8ocxfqergp3qmc6av2 0 15496 2197416 2002906 2026-08-04T19:11:02Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197416 wikitext text/x-wiki {{Neogenel2}} Ar '''Pliosen''' eo ar prantad eus [[skeuliad an amzerioù douarouriezh]] a ya eus 5333 milion da 2,58 milion<ref name="ICS2014">[http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg Sellet ouzh stumm skeuliad an amzerioù douarouriezh an ICS graet e 2014] [https://web.archive.org/web/20140530003756/http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2014-02.jpg diellaouet eno]</ref> a vloavezhioù [[Kent bremañ|KB]]. An eil hag an diwezhañ prantad eus ar [[Neogenel|marevezh neogenel]] eo. Dont a ra ar Pliosen goude ar [[Miosen]] hag heuliet eo gant ar [[Pleistosen]]. A-raok adweladenn skeuliad an amzerioù douarouriezh e 2009, lakaet ganti ar pevar [[marevezh skorn]] bras nevesañ er Pleistosen, ez ae ar [[Gelasian]], etre 2588 ha 1806 milion a vloavezhioù zo, d'ober ul lodenn eus ar pliosen ha bremañ emañ er Pleistosen<ref>{{cite book |author1=Ogg, James George |author2=Ogg, Gabi |author3=Gradstein F. M. |title=The Concise Geologic Time Scale |url=https://archive.org/details/concisegeologict0000oggj |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521898492 |pages=[https://archive.org/details/concisegeologict0000oggj/page/150 150]–1}}</ref>. Evel evit prantadoù geologek koshoc'h all, ar [[Gwelead|gwelead geologel]] a dermen deroù ha diwezh ar prantad zo anavezet-mat met bloaziadoù resis an deroù hag ar fin zo un tamm diasur. Bevennoù ar Pliosen ne glotont ket gant un darvoud bedel anavezet en un doare aes met kentoc'h gant bevennoù rannvroel etre ar Miosen tommoc'h hag ar Pliosen a oa un tamm distanoc'h. Lakaet e oa bet bevenn uhelañ ar prantad e deroù marevezhioù skorn ar Pleistosen. ==Etimologiezh== [[Charles Lyell]] an hini a roas e anv d'ar Pliosen e ''Principles of Geology'' (levrenn 3, 1833).<ref>Sellet ouzh : * Lizher [[William Whewell]] da [[Charles Lyell]] d'an 31 a viz Genver 1831 e : Todhunter, Isaac, ''[https://books.google.com/books?id=XaMKAAAAIAAJ&pg=PA111 William Whewell, D. D., Master of Trinity College, Cambridge: An account of his writings with selections from his literary and scientific correspondence]'', London, 1876, levrenn II, p. 111. * Lyell, Charles, ''[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044103125555;view=1up;seq=103 Principles of Geology]'', 1833, levrenn III, London, p. 53 : "We derive the term Pliocene from πλειων, major, and χαινος, recens, as the major part of the fossil testacea of this epoch are referrible to recent species."</ref> Dont a ra ar ger-se eus ar gerioù [[Henc'hresianeg|henc'hresianek]] πλεῖον ''pleion'', "muioc'h", hag καινός ''kainos'', "nevez"<ref name=OnlineEtDict>"[http://www.etymonline.com/index.php?term=Pliocene&allowed_in_frame=0 Pliocene]", [[Online Etymology Dictionary]]</ref> hag e talvez "kendalc'h ar pezh zo nevez", oc'h ober anv evel-se eus ar [[blotviled]] mor a vremañ. == Isrannadoù ar Pliosen == [[File:Great American Biotic Interchange examples.svg|upright|thumb|Skouerioù spesadoù o deus divroet er c'hevandir amerikan goude stummadur [[Strizh-douar Panamá|strizh-douar Panama]]. an trolinennoù glas-olivez a zo spesadoù eus [[Norzhamerika]] dezho hendadoù [[suamerika]]n ; an trolinennoù glas-mor zo spesadoù eus [[Suamerika]] a orin eus Norzhamerika.]] {| <!--| [[Gelasian]] | (2.588 – 1.806 [[Annum|Ma]])--> |- | [[Piasenzian]] | (3.600 – 2.588 Ma) |- | [[Zanklean]] | (5.332 – 3.600 Ma) |} ==Hin== [[File:Pliocene sst anomaly.png|thumb|left|Mid-Pliocene reconstructed annual sea surface temperature anomaly]] Ar gwrezverk keitat hollek e kreiz ar Pliosen (3,3–3&nbsp; milion a vloavezhioù) a oa 2–3&nbsp;°C uheloc'h evit hiziv<ref>{{cite journal | last1 = Robinson | first1 = M. | last2 = Dowsett | first2 = H.J. | last3 = Chandler | first3 = M.A. | year = 2008 | title = Pliocene role in assessing future climate impacts | journal = Eos, Transactions, American Geophysical Union | volume = 89 | issue = 49| pages = 501–502 | doi=10.1029/2008eo490001 | bibcode=2008EOSTr..89..501R}}</ref>. Heñvel e oa al liveoù [[dioksidenn garbon]] ouzh re hiziv<ref>{{cite web|title=Solutions: Responding to Climate Change|url=https://climate.nasa.gov/solutions/adaptation-mitigation/|website=Climate.Nasa.gov|access-date=1 September 2016}}</ref>, ha live ar morioù a oa 25&nbsp;m uheloc'h<ref>{{cite journal | last1 = Dwyer | first1 = G.S. | last2 = Chandler | first2 = M.A. | year = 2009 | title = Mid-Pliocene sea level and continental ice volume based on coupled benthic Mg/Ca palaeotemperatures and oxygen isotopes | journal = Phil. Trans. Royal Soc. A | volume = 367 | issue = 1886| pages = 157–168 | doi = 10.1098/rsta.2008.0222 | pmid = 18854304 | bibcode = 2009RSPTA.367..157D | hdl = 10161/6586 | s2cid = 3199617 | hdl-access = free }}</ref>. Dibad e oa ar gwiskad skorn en hanterzouar norzh a-raok penn kentañ ar skornadur er [[gwiskad skorn Greunland|Greunland]] a c'hoarvezas e diwezh ar Pliosen, war-dro 3&nbsp;milion a vloavezhioù zo<ref>{{cite journal | last1 = Bartoli | first1 = G. |display-authors=etal | year = 2005 | title = Final closure of Panama and the onset of northern hemisphere glaciation | journal = Earth Planet. Sci. Lett. | volume = 237 | issue = 1–2| page = 3344 | doi=10.1016/j.epsl.2005.06.020| bibcode = 2005E&PSL.237...33B | doi-access = free }}</ref>. Stummadur kalotenn skorn [[Arktika]] zo anataet gant ur cheñchamant trumm eus ar c'henfeur [[izotop]]où [[oksigen]] ha gant mein kaset gant ar skorn kavet e gweleadoù [[Meurvor Atlantel|Norzh ar Meurvor Atlantel]] ha [[Meurvor Habask|Norzh ar Meurvor Habask]]<ref name="VanAndel1994">Van Andel (1994), p. 226.</ref>. Krog e oa marevezh ar skorn er ledredoù tost da c'houriz ar bed a-raok diwezh ar prantad moarvat. Ar yenadur hollek eus an amzer a c'hoarvezas e-pad ar Pliosen a c'hell bezañ broudet digresk ar c'hoadoù ha kresk ar pradennoù hag ar savanennoù<ref>{{cite web |url=http://www.ucmp.berkeley.edu/tertiary/pli.html |title=The Pliocene epoch |work=University of California Museum of Paleontology |access-date=2008-03-25 }}</ref>. ==Endro hag emdroadur hendadoù Mab-den== {{Emdroadur Mab-den (Pliosen)}} Daou zarvoud a-bouez en emdroadur hendadoù Mab-den a c'hoarvez e deroù hag e fin ar Pliosen. Da gentañ e anad un [[Hominini|hendad]] eus an Den hag eus ar [[chimpanze]]ed, ''[[Australopithecus anamensis]]'', e deroù ar Pliosen, war-dro 4,2 a vloavezhioù zo<ref>Simon Rozé, [http://www.rfi.fr/afrique/20190828-ethiopie-decouverte-plus-vieux-fossile-australopitheque Ethiopie, découverte des plus vieux fossiles australopithèques], RFI Afrique, 2019</ref><ref name="Haile-Selassie2010c">{{cite journal |author=Haile-Selassie, Y |date=27 October 2010 |title=Phylogeny of early Australopithecus: new fossil evidence from the Woranso-Mille (central Afar, Ethiopia)|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=365 |issue=1556 |pages=3323–3331 |pmid=20855306 |pmc=2981958 |doi=10.1098/rstb.2010.0064}}</ref><ref name=":12">{{Cite book|title=Understanding Humans: Introduction to Physical Anthropology and Archaeology|url=https://archive.org/details/understandinghum0000lewi_a2l6|last=Lewis|first=Barry |display-authors=etal |year=2013|edition=11th|location=Belmont, CA: Wadsworth Publishing}}</ref>. An eil darvoud eo anadenn ar genad ''[[Homo]]'', hini an [[Homo sapiens|dud a vremañ]] hag o c'herent tostañ aet da get bremañ, tost da ziwezh ar Pliosen, 2,6 milion a vloavezhioù zo<ref>{{cite book|title= The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution |url= https://archive.org/details/cambridgeencyclo0000unse_c8j6 | vauthors = Stringer CB | chapter=Evolution of early humans | veditors = Jones S, Martin R, Pilbeam D | year=1994 | publisher= Cambridge University Press | location= Cambridge | page=[https://archive.org/details/cambridgeencyclo0000unse_c8j6/page/242 242]}}</ref>. E-kerzh ar Pliosen e emdroas perzhioù a-bouez e-touez an [[Hominini|hominini]] evel ar c'herzhed war daou droad hag, e fin ar Pliosen, <!--[[Feur enkefalekadur|empennoù enkefaleget]]-->empennoù dezhe un [[neokorteks]] bras e-keñver tolzennad ar c'horf<ref name=Potts2007>{{Citation |last=Potts |first=R. |title=Environmental hypotheses of Pliocene human evolution |date=2007 |url=https://doi.org/10.1007/978-1-4020-3098-7_2 |work=Hominin Environments in the East African Pliocene: An Assessment of the Faunal Evidence |pages=25–49 |editor-last=Bobe |editor-first=René |series=Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology Series |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/978-1-4020-3098-7_2 |isbn=978-1-4020-3098-7 |access-date=2022-03-03 |editor2-last=Alemseged |editor2-first=Zeresenay |editor3-last=Behrensmeyer |editor3-first=Anna K.}}</ref><ref>Abalamour d'ar c'hemm bevenn etre ar Pliosen hag ar Pleistosen divizet e 2009, a dremen eus 1,8 da 2,6 milion a vloavezhioù zo, pennadoù koshoc'h diwar-benn emdroadur an ''Hominini'' er Pliosen a ra anv eus darvoudoù a lakaer bremañ e deroù ar Pleistosen</ref> hag ar varregezh da sevel benvegoù maen<ref name="Potts1999"/>. Gwelladennoù degaset en hentennoù amzeriañ hag en implij eus [[Merker eus hinoù an amzer dremenet|merkerioù]] hinoù an amzer dremenet o deus pourchaset d'ar skiantourien benvegoù da amprouiñ o martezeadennoù diwar-benn emdroadur hendadoù Mab-den<ref name="Potts1999">{{cite journal |last1=Potts |first1=Richard |title=Environmental hypotheses of hominin evolution |journal=American Journal of Biological Anthropology |date=3 January 1999 |volume=107 |issue=S27 |pages=93–136 |doi=10.1002/(SICI)1096-8644(1998)107:27+<93::AID-AJPA5>3.0.CO;2-X}}</ref><ref name=deMenocal2004>{{Cite journal |last=deMenocal |first=Peter B |date=3 March 2004 |title=African climate change and faunal evolution during the Pliocene–Pleistocene |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X04000032 |journal=Earth and Planetary Science Letters |language=en |volume=220 |issue=1 |pages=3–24 |doi=10.1016/S0012-821X(04)00003-2 |bibcode=2004E&PSL.220....3D |issn=0012-821X}}</ref>. Martezeadennoù diwar-benn emdroadur perzhioù Mab-den o deus diskouezet pegen pouezus e oa bet gwaskoù metoù zo war ar selektadur naturel. Da skouer, kalz skiantourien zo aet a-du gant [[martezeadenn ar savanenn]] e-pad pell. Hervez houmañ, emdroadur ar varregezh da gerzhed war daou droad ha perzhioù all a oa respontoù en em reizhañ da gemm hin ar Pliosen en doa treuzsfurmet kalz koadoù e [[savanenn]]où. Difennet e oa ar vartezeadenn-se gant [[Grafton Elliot Smith]] en e levr embannet e 1924, ''The Evolution of Man'', a gomze eus "ar bed dianav en tu-hont d'ar gwez", hag e oa diorroet en un doare ledanoc'h gant [[Raymond Dart]] evel "[[martezeadenn ar marmouz lazher]]"<ref>{{cite journal |last1=Dart |first1=R |year=1953 |title=The predatory transition from ape to man |journal=Int. Anthrop. Ling. Rev |volume=1 |pages=201–218}}</ref>. Skiantourien all, evel [[Sherwood L. Washburn]] a zifenne ur patrom eus emdroadur an [[hominini]] a-ziabarzh. Hervez ar patrom-mañ, cheñchamañtoù c'hoarvezet abred gant an emdroadur a zegasas cheñchamantoù all diwezhatoc'h. Ar patrom-mañ ne roe ket kalz a bouez da levezon an endro<ref>{{cite journal |last1=Washburn |first1=SL |year=1960 |title=Tools and human evolution |journal=Sci. Am. |volume=203 |number=3 |pages=63–75 |doi=10.1038/scientificamerican0960-62 |jstor=24940615|pmid=13843002 |bibcode=1960SciAm.203c..62W }}</ref>. Douget e oa an antropologourien da zifenn patromoù emdroadur a-ziabarzh e-skoaz ar c'heologourien ha ar baleontologourien a oa douget da reiñ muioc'h a bouez d'an endro<ref>Potts 1999, pp. 106–108.</ref>. En tu-hont da zamkan ar savanenn emañ damkan ar c'hoadoù, a laka emdroadur an hominini e metoù kloz, pe martezeadennoù ra anv eus levezon metoù yenoc'h e ledredoù uheloc'h pe eus levezon kemmoù ar sezonioù. Enklaskoù nevesoc'h o deus lakaet war-raok martezeadenn ar selektadur dre ar gemmusted, a laka e oa atizet emdroadur perzhioù an homini gant kemmusted an hin<ref name="Potts1999"/>. Merkoù lezet gant hinoù an amzer-dremenet a ziskouez e oa kemmus-kenañ hini reter Afrika er Pliosen, ar pezh a laka da soñjal e oa pouezusoc'h ar varregezh d'en em reizhañ ouzh endroioù disheñvel en emdroadur mab-den evit gwask dibaouez un endro resis<ref name=Potts2007/>. ==Notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Pliosen]] [[Rummad:Paleontologiezh]] [[Rummad:Skeuliad an amzerioù douarouriezh]] kat7ojvyujp76un1on68p33ymr5pip6 0 15795 2197449 1971216 2026-08-04T19:43:43Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197449 wikitext text/x-wiki {{LabourAChom}} [[Restr:Head Gudea Louvre AO13.jpg|thumb|300px|Penn Gudea, priñs Lagash. Dioritenn, Telloh (Kêr gozh Girsu), war-dro 2120 a-raok J.-K.]] [[Restr:Cities of Sumer (en).svg|thumb|300px|Kartenn eus Keodedoù-Stad Sumer]] '''Sumer''' (eus an [[Akkadeg]] ''Šumeru''; [[Sumereg]] &#x121A0;&#x12097;&#x120A0; ''Ki-en-ĝir₁₅'', da lâret eo "Bro an aotronez sevenaet" pe "bro c'henidik"<ref>''ĝir₁₅'' a dalvez "genidik, lec'hel", en kenarroudoù zo e talvez ivez "nobl"[http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e2182.html]. Ger-ha-ger, "Bro an aotronez c'henidik (lec'hel, nobl)". Stiebing (1994) a dro an anv-se gant "Bro an aotronez Brightness" (William Stiebing, ''Ancient Near Eastern History and Culture''). Postgate (1994) a soñj e oa lakaet ''en'' e-lec'h ''eme'' "yezh", hag a dro neuze "Bro ar sumereg" ({{cite book|title=Early Mesopotamia: Society and Economy at the Dawn of History|url=https://archive.org/details/earlymesopotamia00post|author=John Nicholas Postgate|publisher=Routledge (UK)|year=1994}}. Postgate a soñj ez eo gwirheñvel e vije aet eme, 'yezh', da en, 'aotrou', dre heñveladur kensonennoù).</ref>)<ref name="SumerFAQ">[http://www.sumerian.org/sumerfaq.htm#s37 Sumerian Questions and Answers]</ref> a oa ur sevenadur hag ur vro istorel eus kreisteiz [[Mezopotamia]], da lavaret eo Su [[Irak]] hiziv, da vare ar [[Kalkoliteg|C'halkoliteg]] hag [[Henoadvezh an arem]]. Ar Sumeridi a reer eus hec'h annezidi. Bleuniet he deus ar sevenadur-se eus kentañ trevadenn [[Eridu]] e-doug [[Prantad Obeid]] (fin ar {{VIvet}} milved a-raok J.K.) betek prantad Uruk (IV{{re}} milved), prantad an tierniezhioù arkaek (III{{-de}} milved) ha kresk galloud [[Babilonia]] e deroù an eil milved. Ar c'hentañ sevenadur kêr gwirion a zo anezhi. Ijinet e oa un doare skrivañ dibar gant ar Sumeridi, ar [[skritur gennheñvel]], hag ar sevenadur-se a verk eta diwezh ar [[ragistor]] er [[Reter-Nesañ]] ha deroù an [[Henamzer]] eno. Kavet ez eus bet kalz a destennoù miret mat war dablezennoù pri a ro dimp an tu da anavout gwell ar vro-se Ne hañval ket bezañ ur sevenadur semitek e-keñver e yezh, ar [[sumereg]]. . == Kudenn orin ar Sumeridi == Seblantout a ra e teuas sevenadur Sumer war-wel a-daol hag ur framm kêrioù bihan staliet mat ganti dija. E-kerzh e diorroadur e weler hini ar skritur hag ar [[savouriezh]]. Ken prim e weler an diorroadurioù e soñj an arkeologourien e c'hellfe sevenadur Sumer bezañ bet degaset eus ul lec'h all, gant alouberien da skouer. Kinniget eo bet ar [[Reter]] ([[Iran]] pe pelloc'h) ha ivez e enez [[Bahrein]] evel o lec'h orin.<br /> Pa oa kavet tablezennoù pri raksumerek e [[1961]] e Tartaria ([[Roumania]]), deiziataet eus war-dro 6000 kent Jezuz-krist, e oa bet kinniget al lec'h-se ivez. == Keodedoù-Stad == Er IV{{re}} milved kent J.K. e oa rannet Sumer etre un dousennad Keodedoù-Stad dizalc'h, bevennet gant [[kanol]]ioù ha mein-bonn. Kavout a raed e pep hini un templ bras gouestlet d'an doue pe d'an doueez a oa he fatrom(ez) ha renet e oant gant pep a veleg gouarner ([[ensi]]) pe a roue ([[lugal]]) liammet a dost gant lidoù relijius ar geoded. {| style="background:transparent" cellpadding="0" cellspacing="0" |- valign="top" | '''Ar pemp keoded "kentañ" m'o dije renet<br>rouanez ar prantad a-raok an tierniezhioù''' # [[Eridu]] (''Tell Abu Shahrain'') # [[Bad-tibira]] (''Tell al-Madain'' moarvat) # [[Larsa]] (''Tell as-Senkereh'') # [[Sippar]] (''Tell Abu Habbah'') # [[Shuruppak]] (''Tell Fara'') |<div style="width:20px;"></div> | '''Keodedom bras all''' <ol start="6"> <li> [[Uruk]] (''Warka'')</li> <li> [[Kish (Sumer)|Kish]] (''Tell Uheimir & Ingharra'')</li> <li> [[Ur]] (''Tell al-Muqayyar'')</li> <li> [[Nippur]] (''Afak'')</li> <li> [[Lagash]] (''Tell al-Hiba'')</li> <li> [[Girsu]] (''Tello or Telloh'')</li> <li> [[Umma]] (''Tell Jokha'')</li> <li> [[Hamazi]]<ref name="LD">Lec'h diasur.</ref></li> <li> [[Adab]] (''Tell Bismaya'')</li> <li> [[Mari, Syria|Mari]] (''Tell Hariri'')<ref>Ur geoded a-gostez e norzh Mezopotamia</ref></li> <li> [[Akshak]]<ref name="LD" /></li> <li> [[Akkad]]<ref name="LD" /></li> <li> [[Isin]] (''Ishan al-Bahriyat'')</li> </ol> |<div style="width:20px;"></div> | '''Keodedoù bihan (eus ar su d'an norzh)''' # [[Kuara (Sumer)|Kuara]] (''Tell al-Lahm'') # [[Zabala (Sumer)|Zabala]] (''Tell Ibzeikh'') # [[Kisurra]] (''Tell Abu Hatab'') # [[Marad]] (''Tell Wannat es-Sadum'') # [[Dilbat]] (''Tell ed-Duleim'') # [[Borsippa]] (''Birs Nimrud'') # [[Kutha]] (''Tell Ibrahim'') # [[Der (Sumer)|Der]] (''al-Badra'') # [[Eshnuna]] (''Tell Asmar'') # [[Nagar, Syria|Nagar]] (''Tell Brak'')<ref>Ur geoded a-gostez e norzh Mezopotamia.</ref> |- |} == Notenneoù == {{Daveoù}} {{Commonscat|Sumer}} [[Rummad:Sumer]] kdt8tmqu55vhla51p5cauhbaivfzhvs 0 16950 2197500 2087108 2026-08-04T21:23:17Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197500 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Bruce Dickinson''' (Paul Bruce Dickinson) zo ganet d'ar [[7 Eost]] [[1958]] e [[Worksop]], [[Nottinghamshire]], [[bro-Saoz]]). Kaner ar strollad [[Iron Maiden]] eo. == Roll-pladennoù == === Speed === * ''Man In The Street'' ([[1980]]) === [[Samson (band)|Samson]] === * ''Survivors''([[1979]]) * ''Head On'' ([[1980]]) * ''Shock Tactics'' ([[1981]]) * ''Live at Reading 1981'' ([[1990]]) === [[Iron Maiden]] === * ''[[The Number of the Beast (album)|The Number of the Beast]]'' ([[1982]]) * ''[[Piece of Mind (Iron Maiden)|Piece of Mind]]'' ([[1983]]) * ''[[Powerslave (album)|Powerslave]]'' ([[1984]]) * ''[[Live After Death]]'' (Live, [[1985]]) * ''[[Somewhere in Time (album)]]'' ([[1986]]) * ''[[Seventh Son of a Seventh Son]]'' ([[1988]]) * ''[[No Prayer for the Dying]]'' ([[1990]]) * ''[[Fear of the Dark (album)|Fear of the Dark]]'' ([[1992]]) * ''[[A Real Live One]]'' (Live, [[1993]]) * ''[[A Real Dead One]]'' (Live, [[1993]]) * ''[[Live at Donington]]'' (Live, [[1993]]) * ''[[Best of the Beast]]'' (compilation, [[1996]]) * ''[[Ed Hunter]]'' (compilation and computer game, [[1999]]) * ''[[Brave New World (album)|Brave New World]]'' ([[2000]]) * ''[[Rock in Rio (album)|Rock in Rio]]'' (Live, [[2002]]) * ''[[Edward the Great]]'' (compilation, [[2002]]) * ''[[Eddie's Archive]]'' (limited box set including ''[[Beast Over Hammersmith (Iron Maiden)|Beast Over Hammersmith]], ''[[Best of the B'Sides]] and ''[[The BBC Archives (Iron Maiden)|The BBC Archives]]'', [[2002]]) * ''[[Dance of Death (album)|Dance of Death]]'' ([[2003]]) * ''[[Death on the Road]]'' (Live, [[2005]]) * ''[[Edward The Great]]'' (compilation, [[2005]]) (revised track set with songs from ''Brave New World'' and ''Dance of Death'') * ''[[A Matter of Life and Death (album)|A Matter of Life and Death]]'' ([[2006]]) * ''The Final Frontier'' ([[2010]]) * ''The Book of Souls'' ([[2015]]) * ''Senjutsu'' ([[2021]]) === Bruce Dickinson === * ''[[Tattooed Millionaire (album)|Tattooed Millionaire]]'' ([[1990]]) * ''[[Balls to Picasso (album)|Balls to Picasso]]'' ([[1994]]) * ''[[Alive in Studio A (album)|Alive in Studio A]]'' ([[1995]]) * ''[[Skunkworks (album)|Skunkworks]]'' ([[1996]]) * ''[[Accident of Birth (album)|Accident of Birth]]'' ([[1997]]) * ''[[The Chemical Wedding (album)|The Chemical Wedding]]'' ([[1998]]) * ''[[Scream for Me Brazil (album)|Scream for Me Brazil]]'' ([[1999]]) * ''[[The Best of Bruce Dickinson]]'' ([[2001]]) * ''[[Tyranny of Souls]]'' ([[2005]]) * ''The Mandrake Project'' ([[2024]]) === Iron Maiden Videoioù/DVDoù === * ''[[Video Pieces]]'' ([[1983]]) * ''[[Behind the Iron Curtain (VHS)|Behind the Iron Curtain]]'' ([[1985]]) * ''[[Live After Death (VHS)|Live After Death]]'' ([[1985]]) * ''[[12 Wasted Years]]'' ([[1987]]) * ''[[Maiden England]]'' ([[1989]]) * ''[[Up the Irons - The First Ten Years]]'' ([[1990]]) * ''[[From There to Eternity]]'' ([[1992]]) * ''[[Donington Live 1992]]'' ([[1993]]) * ''[[Raising Hell (VHS/DVD)|Raising Hell]]'' ([[1994]]) * ''Classic Albums: The Number Of The Beast'' ([[2001]]) * ''[[Rock in Rio (VHS/DVD)|Rock in Rio]]'' ([[2002]]) * ''[[Visions of the Beast (VHS/DVD)|Visions of the Beast]]'' ([[2003]]) * ''[[The Early Days]]'' ([[2004]]) * ''[[Death on the Road]]'' ([[2006]]) ** === Bruce Dickinson Videoioù/DVDoù === * ''Dive! Dive! Live!'' ([[1991]]) * ''Skunkworks Live Video'' ([[1997]]) * ''Anthology'' (June 19 [[2006]]) == Da glevet == * '''"[[Run to the Hills]]"''' {{Audio|IronMaidenRTTH.ogg|Listen}} – Bruce's debut Iron Maiden release. * '''"Brave New World"''' {{Audio|IronMaidenBNW.ogg|Listen}} – Bruce's return to the fold. == Liammoù diavaez == * [http://www.screamforme.com/ Official homepage] * [http://www.bbc.co.uk/6music/shows/bruce_dickinson/ Bruce's Rock Show] * [http://www.imdb.com/name/nm0225503/ IMDb.com Profile: Bruce Dickinson] * [http://www.discoverychannel.co.uk/flight/flying_heavy_metal/european_aviation/index.shtml 'Flying Heavy Metal' at discoverychannel.co.uk] * [http://www.bookofhours.net/bdwbn/ Bruce Dickinson Wellbeing Network] * [https://web.archive.org/web/19991008021945/http://www.geocities.com/SunsetStrip/Club/5619/ Bruce Dickinson and then some page] * [https://web.archive.org/web/20220311052503/http://www.brucefans.com/ BruceFans.com Fan site with lots of news] * [http://www.peltours.com/airlineinfo/bruce-dickinson-first-officer-411 'Bruce Dickinson - First Officer'] [[Rummad:Ganedigezhioù 1958]] [[Rummad:Sonerien heavy metal]] [[Rummad:Sonerien Bro-Saoz]] 5bzgkt2snempwji2jg6a35cmlwu4tw0 0 17413 2197392 2006881 2026-08-04T18:41:38Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197392 wikitext text/x-wiki {{Infobox Bro gozh |native_name = 韓國 |conventional_long_name = Hánguó |common_name = Han |continent= Azia |event_start = Krouidigezh |year_start = -430 |event_end = Aloubet gant Qin |year_end = -230 |p1 = Tierniezh Zhou |s1 = Tierniezh Qin |image_map = Streitende-Reiche2.jpg |image_map_caption = |common_languages = [[Sinaeg]] |Kêr-benn = [[Yangzhai]] (a-raok -375)<br>[[Xinzheng]] (goude -375) |Gouarnamant_type = Monarkiezh |title_leader = Roue |Region = Sina }} {{Istor Sina}} Ur rouantelezh eus marevezh ar [[Marevezh ar Stadoù Brezelour|Rouantelezhioù Brezelour]] a oa ar '''Rouantelezh Han''' (韓國, ''Hánguó''). Arabat e gemmeskañ gant [[Korea ar C'hreisteiz]] he deus an hevelep anv e [[mandarineg]]. E-kreiz Sina e oa ar rouantelezh (er [[Shanxi]] hag en [[Henan]] hiziv), er mervent da [[Luoyang]], kêr-benn [[Tierniezh Zhou ar reter|Zhou ar Reter]]. Renet e oa gant un tiegezh a lignez roueel. Lod eus e izili a oa bet ministred e [[Jin (Stad)|Jin]] ha tam-ha-tamm o doa gounezet galloud diwar-goust an tiegezh Jin. A-benn ar fin e tispennjont rouantelezh Jin e teir Stad nevez: Han, [[Rouantelezh Wei|Wei]] ha [[Rouantelezh Zhao|Zhao]] gant skoazell daou diegezh ministred all<ref name=":0">{{Cite book|title=Han Feizi : basic writings|last=Watson|first=Burton|date=2003|publisher=Columbia University Press|isbn=9780231521321|location=New York City|pages=2|oclc=796815905}}</ref>. An hini vihanañ eus an teir e oa Han. Bihan e oa hag en ur rannvro meneziek ha paour e oa<ref name=":0" />. Sparlañ a rae ivez an hent da [[Rouantelezh Qin|Qin]] da dremen e [[plaenenn hanternoz Sina]]{{Daveoù a vank}}. Daoust ma klaskas Han adreizhañ e c'houarnamant (da vare ar c'hañseller ha "[[Lezennelouriezh (prederouriezh)|Lezennelour]]" [[Shen Buhai]] a wellaas ar velestradurezh hag a greñvaas e arme peurgetket)<ref>{{Cite book|title=Ancient and early medieval Chinese literature : a reference guide|last=R Knechtges|first=David|publisher=Brill|others=Co-edited by Taiping Chang|year=2014|isbn=9789004191273|location=Leiden, Netherlands|pages=874–5|oclc=649419201}}</ref> ne voe ket a-walc'h d'en em zifenn hag e voe ar c'hentañ eus ar [[Seizh rouantelezh vrezelour|seizh rouantelezh vrezelour]] da vezañ aloubet gant Qin e 230 a-raok J.-K.<ref>{{Cite book|title=The Cambridge history of China|url=https://archive.org/details/cambridgehistory0007fred|last=Fairbank|first=John K|date=1986|publisher=Cambridge University Press|others=Co-edited by Denis Twitchett|isbn=9780521243278|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/cambridgehistory0007fred/page/45 45]|oclc=2424772}}</ref>. Aloubadeg [[Prefetiezh Shangdang]] gant rouantelezh Qin e 260 a-raok J.-K. a voe heuliet gant [[Emgann Changping]], an emgann gwadekañ en holl brantad ar rouantelezhioù brezelour, ma vije bet lazhet betek 400 000 soudard<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo/page/38|title=The Early Chinese Empires : Qin and Han|last=Edward Lewis|first=Mark|date=2007|publisher=Belknap Press of Harvard University Press|isbn=9780674024779|location=Cambridge, Mass.|pages=[https://archive.org/details/historyofimperia00broo/page/38 38]|oclc=71189868}}</ref><ref>{{Cite book|title=An introduction to Chinese history and culture|last=Qizhi|first=Zhang|publisher=Springer|year=2015|isbn=9783662464823|pages=231–2|oclc=907676443}}</ref>. == Renerien Rouantelezh Han == {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" |- ! style="background:#efefef" width=180 | Titl ! style="background:#efefef" width=180 | Anv ! style="background:#efefef" width=180 | Ren ! style="background:#efefef" width=180 | Titl(où) all |- align="center" ! colspan="4" |Renerien gentañ ar vro |- align="center" | [[Wuzi Han (Nevezamzerioù ha Diskar-amzerioù)|Wuzi]]<br>韓武子 | Hán Wàn<br>韓萬 | | |- align="center" |- align="center" | [[Qiubo (Han)|Qiubo]]<br>韓賕伯 | ''dianav'' | | |- align="center" |- align="center" | [[Dingbo (Han)|Dingbo]]<br>韓定伯 | Hán Jiǎn<br>韓簡 | | |- align="center" |- align="center" | [[Ziyu (Han)|Ziyu]]<br>韓子輿 | Hán Yú<br>韓輿 | | |- align="center" |- align="center" | [[Xianzi (Han)|Xianzi]]<br>韓獻子 | Hán Jué<br>韓厥 | | |- align="center" | [[Xuanzi (Han)|Xuanzi]]<br>韓宣子 | Hán Qǐ<br>韓起 | | |- align="center" | [[Zhenzi (Han)|Zhenzi]]<br>韓貞子 | Hán Xū<br>韓須 | | |- align="center" | [[Jianzi (Han)|Jianzi]]<br>韓簡子 | Hán Bùxìn<br>韓不信 | | |- align="center" | [[Zhuangzi Han|Zhuangzi]]<br>韓莊子 | Hán Gēng<br>韓庚 | | |- align="center" | [[Kangzi Han|Kangzi]]<br>韓康子 | Hán Hǔ<br>韓虎 | | |- align="center" | [[Wuzi Han (Stadoù Brezelour)|Wuzi]]<br>韓武子 | Hán Qǐzhāng<br>韓啓章 | <small>[[-424|424 kent J.-K.]] – [[-409|409 kent J.-K.]]</small> | |- align="center" ! colspan="4" |Renerien Stad Han |- align="center" | [[Markiz Jing Han|Markiz Jing]]<br>韓景侯 | Hán Qián<br>韓虔 | <small>[[-408|408 kent J.-K.]] – [[-400|400 kent J.-K.]]</small> | |- align="center" | [[Markiz Lie Han|Markiz Lie]]<br>韓烈侯 | Hán Qǔ<br>韓取 | <small>[[-399|399 kent J.-K.]] – [[-387|387 kent J.-K.]]</small> | Markiz Wu ({{lang|zh-hant|韓武侯}}) |- align="center" | [[Markiz Wen Han|Markiz Wen]]<br>韓文侯 | ''dianav'' | <small>[[-386|386 kent J.-K.]] – [[-377|377 kent J.-K.]]</small> | |- align="center" | [[Markiz Ai Han|Markiz Ai]]<br>韓哀侯 | ''dianav'' | <small>[[-376|376 kent J.-K.]] – [[-374|374 kent J.-K.]]</small> | |- align="center" | [[Markiz Gong Han|Markiz Gong]]<br>韓共侯 | Hán Ruòshān<br>韓若山 | <small>[[-374|374 kent J.-K.]] – [[-363|363 kent J.-K.]]</small> | Markiz Zhuang ({{lang|zh-hant|韓莊侯}})<br>Markiz Yi ({{lang|zh-hant|韓懿侯}}) |- align="center" | [[Markiz Xi Han|Markiz Xi]]<br>韓厘侯 | Hán Wǔ<br>韓武 | <small>[[-362|362 kent J.-K.]] – [[-333|333 kent J.-K.]]</small> | Markiz Zhao ({{lang|zh-hant|韓昭侯}}) |- align="center" | [[Roue Xuanhui (Han)|Roue Xuanhui]]<br>韓宣惠王 | ''dianav'' | <small>[[-332|332 kent J.-K.]] – [[-312|312 kent J.-K.]]</small> | Roue Xuan ({{lang|zh-hant|韓宣王}})<br>Markiz Wei ({{lang|zh-hant|韓威侯}}), a-raok [[-323]] |- align="center" | [[Roue Xiang (Han)|Roue Xiang]]<br>韓襄王 | ''dianav'' | <small>[[-311|311 kent J.-K.]] – [[-296|296 kent J.-K.]]</small> | Roue Xiang'ai ({{lang|zh-hant|韓襄哀王}})<br>Roue Daoxiang ({{lang|zh-hant|韓悼襄王}}) |- align="center" | [[Roue Xi (Han)|Roue Xi]]<br>韓釐王 | Hán Jiù<br>韓咎 | <small>[[-295|295 kent J.-K.]] – [[-273|273 kent J.-K.]]</small> | |- align="center" | [[Roue Huanhui (Han)|Roue Huanhui]]<br>韓桓惠王 | ''dianav'' | <small>[[-272|272 kent J.-K.]] – [-239|239 kent J.-K.]]</small> | |- align="center" | [[Roue An (Han)|Roue An]]<br> 韓王安 | Hán Ān<br>韓安 |<small>[[-238|238 kent J.-K.]] – [[-230|230 kent J.-K.]]</small> | |} == Gwelet ivez == * [[Rouantelezh Yan]] * [[Rouantelezh Qin]] * [[Rouantelezh Zhao]] * [[Rouantelezhioù Brezelour]] [[Skeudenn:HanZhuan2.jpg|frame|right|Siel rouantelezh Han], ([[220 Kt JZ]])]] ==Notennoù== {{Daveoù}} {{Porched Sina}} {{Boest merdeiñ Istor Sina}} [[Rummad:Istor Sina]] [[Rummad:Stadoù kozh Sina]] f0aas9hn2ka2f0xhkey21298edpdluk 0 18444 2197486 2157300 2026-08-04T20:31:09Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197486 wikitext text/x-wiki ::[[Restr:Disambig.svg|20px]] ''Evit Stad New York, gwelet [[New York (Stad)|amañ]].'' {{implijoù all}} [[Restr:Top of Rock Cropped.jpg|right|250px]] '''New York''' (distagadur [[Saozneg|saozneg amerikanek]]: {{LFE-en|[nuːˈjɔːɹk]}}) pe '''Kêr New York''' (evit lakaat kemm gant [[New York (Stad)|Stad New York]]), ''New York City'' e saozneg (''City of New York'' ent-ofisiel, berradur ''NYC'') eo kêr vrasañ [[Stadoù-Unanet Amerika]]. Lesanvet eo ''The Big Apple'' (ar Mell Aval) pe ''Ar gêr na gousk morse''. A-wezhioù e vez graet ''Evrog Nevez'' anezhi e [[brezhoneg]] gant [[Mark Kerrain]]<ref>Mark Kerrain, ''Etre bourd ha fars'', [[Sav-Heol]].</ref>. Pemp rann velestradurel ("borough") a ya d'ober kêr: [[Manhattan]], [[Brooklyn]], ar [[Queens]], ar [[Bronx]], ha [[Staten Island]]. Unan eus brasañ kêrioù ar bed eo New York gant 8 336 817 a dud, hag e-kreiz ur [[Megalopolenn|vegalopolenn]] divent a 19 milion a dud dindan teir [[Stad SUA|Stad]] ([[New York (stad)|New York]], [[New Jersey]], ha [[Connecticut]]). Abaoe 1990 eo aet ar ''minorelezhioù'' d'ober al lodenn vrasañ eus kêriz. Ouzhpenn bezañ unan eus kêrioù brasañ ar bed ez eo ivez unan eus ar re bouezusañ. Eno emañ sez [[Aozadur ar Broadoù Unanet]], hag ul lec'h ekonomikel hep e bar gant [[Wall Street]] hag an [[New York Stock Exchange]], [[yalc'h (armerzh)|yalc'h]] vrasañ ar bed. ==Istor== [[Restr:Castelloplan.jpg|thumb|Manhattan Izelañ e 1660, pa oa ul lodenn eus [[New Amsterdam]] (Nieuw Amsterdam)]] War-dro 5000<ref>[http://www.gothamcenter.org "Gotham Center for New York City History"] Timeline 1500 - 1700</ref> a henvroiz [[Lenape]] (pe "Delaware") a oa o chom er c'hornad pa voe dizoloet e 1524 gant [[Giovanni da Verrazzano]], ur moraer italian gopret gant ar roue gall [[Frañsez Iañ a Vro-C'hall|Frañsez I{{añ}}]], a anvas anezhañ "Nouvelle Angoulême" ([[Angoulême Nevez]]) pa oa bet Frañsez I{{añ}} dug Angoulême.<ref name="rodgers">{{cite book |title=New York: the World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress |author=Rankin, Rebecca B., Cleveland Rodgers |publisher=Harper |year=1948}}</ref>. E [[1614]] e voe savet un toullad tier, er c'hreisteiz d'ar stêr, gant [[Izelvroioù|Hollandiz]] a glaske diazezañ kenwerzh ar foulinennoù, hag anvet e voe "[[Nieuw Amsterdam]]" (Amsterdam Nevez), er c'hreisteiz da v-[[Manhattan]]. Gant an Izelvroad [[Peter Minuit]] e voe prenet enez Manhattan digant al Lenape e [[1626]], hag hervez ur vojenn (distaolet a-benn bremañ), e vije koustet dezhañ $24 e [[gweraj]]<ref>{{cite journal |last=Miller, Christopher L., George R. Hamell |date=September 1986 |title=A New Perspective on Indian-White Contact: Cultural Symbols and Colonial Trade |journal=The Journal of American History |volume=73 |issue=2 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0021-8723%28198609%2973%3A2%3C311%3AANPOIC%3E2.0.CO%3B2-A |accessdate=2007-03-21}}</ref>. E [[1664]] e voe aloubet ar [[kêr|gêrig]] gant ar [[Breizh-Veur|Saozon]], hag anvet "New York" gante abalamour da zug York, e Bro-Saoz (a oa da vezañ [[James II]])<ref>{{cite book |title=The Historical Atlas of New York City: A Visual Celebration of 400 Years of New York City's History |url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000homb_v0w4 |author=Homberger, Eric |year=2005 |pages=p. 34 |publisher=Owl Books |isbn=0805078428}}</ref>. Pa voe echu an eil [[brezel]] etre Saozon hag Izelvroiz e oa mestr tud an Izelvroioù war enez Run, hag e rojont [[New Amsterdam]] (New York) d'ar Saozon en eskemm. A-benn 1700 ne chome nemet 200 Lenape ken<ref>[http://www.gothamcenter.org "Gotham Center for New York City History"] Timeline 1700-1800</ref>. ==Douaroniezh== [[Restr:USA grants tomb.jpg|thumb|Bez Grant, Manhattan]] [[Restr:5 Boroughs Labels New York City Map.png|kleiz|thumb|300px|Ar Pemp ranngêr e New York City: '''[[Manhattan|<span style="color:navy;">1:&nbsp;Manhattan</span>]]''', '''[[Brooklyn|<span style="color:#ffcc00;">2:&nbsp;Brooklyn</span>]]''', '''[[Queens|<span style="color:#CC5500;">3:&nbsp;Queens</span>]]''', '''[[Bronx|<span style="color:red;">4:&nbsp;The Bronx</span>]]''', ha '''[[Staten Island|<span style="color:purple;">5:&nbsp;Staten Island</span>]]''' (Emañ an '''[[aerborzh]]ioù<span style="color:#7722FF;"></span>''' e Queens).]] An darn vrasañ eus kêr New York a zo lec'hiet war deir enezenn, hag un darn war an douar bras. Bez' emañ [[Manhattan|Enez Manhattan]] ha [[Staten Island]] en o fezh, penn lodenn gornôk [[Long Island (New York)|Long Island]], ha meur a enezenn vihanoc’h. Rannet eo kêr e pemp lodenn vras, anvet "borough". Pep hini anezho a zo ur gontelezh (''county''). Bez' emañ: * [[Manhattan]] (New York County, en Enez Manhattan) * [[Brooklyn]] (Kings County, e Long Island) * [[Bronx|The Bronx]] (Bronx County, war an douar bras) * [[Queens]] (Queens County, e Long Island) * [[Staten Island]] (Richmond County, e Staten Island) Rannet eo kêr gant stêrioù. Dispartiet eo Manhattan diouzh ar Bronx gant ar stêr [[Hudson (stêr)|Hudson]] diouzh un tu ha stad [[New Jersey]] eus an tu all. Gant an [[East River]] eo dispartiet Manhattan diouzh un tu gant Brooklyn ha Queens diouzh an tu all. Dispartiet eo Manhattan diouzh ar Bronx gant ar stêr [[Harlem (stêr)|Harlem]]. Gant [[strizh-mor Long Island]] eo dispartiet ar Bronx diouzh Queens, ha gant un toullad gwazhioù all aeo treuzet-didreuzet kêr. {{clr|left}} ==Gevellerezh== {{col-begin}} {{col-break}} * [[Restr:Flag of the People's Republic of China.svg|20px]] - [[Beijing]], [[Sina]], 1980 * [[Restr:Flag of the Dominican Republic.svg|20px]] - [[Santo Domingo]], [[Republik Dominikan]], 1983 * {{Egipt}}: [[Kaero]], 1982 * {{Hungaria}}: [[Budapest]], 1992 * [[Restr:Flag of Israel.svg|20px]] - [[Jeruzalem]], [[Israel]], 1993 {{col-break}} * [[Restr:Flag of Italy.svg|20px]] - [[Roma]], [[Italia]], 1992 * [[Restr:Flag of Japan.svg|20px]] - [[Tokyo]], [[Japan]], 1960 * [[Restr:Flag of Spain.svg|20px]] - [[Madrid]], [[Comunidad de Madrid]], [[Spagn]], 1982 * [[Restr:Flag of South Africa.svg|20px]] - [[Johannesburg]], [[Gauteng]], [[Suafrika]], 2003 * [[Restr:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] - [[Londrez]], [[Rouantelezh Unanet]], 2001 {{col-end}} [[Restr:Mulberry Street NYC c1900 LOC 3g04637u edit.jpg|thumb|250px|Mulberry Street, el [[Lower East Side, Manhattan|Lower East Side]], war-dro 1900.]] [[Restr:New York City Midtown from Rockefeller Center NIH.jpg|thumb|250px|[[Midtown Manhattan]], New York City, gwelet eus ar [[Rockefeller Center]], e 1932.]] [[Restr:Manhattan from helicopter.jpg|thumb|250px|Ur gwel eus New York City gant an arouezioù meur, [[Delwenn ar frankiz]], [[Ellis Island]], an [[Empire State Building]], hag ar [[World Trade Center (1973-2001)|World Trade Center]], e 2001.]] ==Liammoù diabarzh== * [[Delwenn ar frankiz]]. ==Notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Kêrioù Stad New York]] [[Rummad:New York]] [[Rummad:Kêrioù distrujet gant un tan-gwall]] nyp3ufxjorawgsz55w7kurm4g0mrkgn 0 18813 2197288 2182506 2026-08-04T13:58:04Z Martin Macha 2111 60037 /* */ 2197288 wikitext text/x-wiki {{Patrom:Infobox bro |anv ofisiel = República del Perú |anv klok bzg = Republik Perou |anv boutin bzg = Perou |skeudenn banniel = Flag of Peru.svg |skeudenn skoed-ardamez = Escudo nacional del Perú.svg |doare arouez = skoed-ardamez |skeudenn_kartenn = Peru (orthographic projection).svg |kan broadel = ''[[Himno Nacional del Perú]]'' |yezhoù ofisiel = [[Spagnoleg]], [[ketchwaeg]], [[aymareg]] |kêr-benn = [[Lima]] |Led-d=12 |Led-m=2.6 |Led-NS=N |Hed-d=77 |Hed-m=1.7 |Hed-RK=W |kêr vrasañ = [[Lima]] |doare gouarnamant = Republik |titl penn ar vro1 = [[:es:Predidente del Perú|Prezidant]] |anv penn ar vro1 = [[Keiko Fujimori]] |titl penn ar vro2 = [[:es:Vicepresidente dem Perú|Vice Prezidan]] |anv penn ar vro2 = [[Luis Galarreta]] |titl penn ar vro3 = [[:es: Presidenta del Consejo de Ministros der Perú|Kentañ ministr]] |anv penn ar vro3 = [[Luis Galarreta]] |gorread = 1.285.216 |renk_gorread = 20{{vet}} |dregantad doureier = 8,92 |istimadur_poblañs = 34.350.244 |istimadur_poblañs_renk = 43{{vet}} |istimadur_poblañs_bloaz = Gouere 2025 |niveradeg_poblañs_bloaz = 2010 |stankter_ar_boblañs = 23 |renk_stankter_ar_boblañs = 198{{añ}} |PDK_PGP_bloaz = 2010 |deiziad_heverk1 = [[28 Gouere]] [[1821]] |moneiz = [[Sol (moneiz Perou)|sol]] |kod moneiz = PEN |utc_offset = -5 |Kod pellgomz = 51 |Kod kenrouedad = [[.pe]] }} '''Perou''' a zo ur vro eus reter [[Amerika ar Su]] ha [[Lima]] eo he c'hêr-benn. == Douaroniezh == Tro dro d'ar vro emañ [[Ecuador]], [[Kolombia]], [[Brazil]], [[Bolivia]], [[Chile]] hag ar [[Meurvor Habask]]. Daou [[menez-tan|venez]] zo e Perou : [[El Misti]] hag [[Ubinas]] == Poblañs == [[Restr:Peru-demography.png|thumb|upright 2|center|Poblañs e miliadoù a dud etre 1961 ha 2003]] == Sevenadur == === Lennegezh === * [[Mario Vargas Llosa]] * [[César Vallejo]] * [[Alfredo Bryce Echenique]] * [[Julio Ramón Ribeyro]] * [[José María Arguedas]] * [[Ciro Alegría]] * [[José Carlos Mariategui]] * [[Teodoro Fennadez]] * [[Jaime Bayly]] ==Departamantoù Perou== == Skeudennaoueg == <gallery mode="packed" heights="220px"> 80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|[[Machu Picchu]] Nazca colibri.jpg|[[Trochilidae|Kolibri]] e [[Nazca]] Titikaka_Uros.jpg|Inizi Uros, [[Lenn Titicaca]] </gallery> <gallery mode="packed" heights="220px"> Peru little girl.JPG|Plac'hig e giz hengounel ar vro Urarina shaman B Dean.jpg|Chaman eus ar boblad [[Urarina]], 1988 Condor flying over the Colca canyon in Peru.jpg|[[Kondor]] dreist kanienn Colca </gallery> {{Commons|Category:Peru}} ==Liammoù diavaez== * {{es}} [https://www.gob.pe/ Lec'hienn ofisiel Gouarnamant Perou] {{Su-Amerika}} {{Kuzul Surentez ABU}} {{Broioù spagnolek}} {{Aozadur ar Stadoù Amerikan}} [[Rummad:Broioù]] [[Rummad:Perou| ]] boflj56ls9pqasa19r95yznd15e41qd 0 21480 2197528 2194424 2026-08-05T06:46:40Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197528 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ ''Multae clarae locutiones latinae hic inveniuntur.''. / Kalz frazennoù [[latin]] brudet a gavor amañ. [[Restr:Errare humanum est.jpg|thumb|<div class="center">''Perzh an den eo faziañ''</div>]] {| class="wikitable" |- | <big>'''[[#A_2|A]]''' • [[#Ab|Ab]] • [[#Ac|Ac]] • [[#Ad|Ad]] • [[#Ae|Ae]] • [[#Af|Af]] • [[#Ag|Ag]] • [[#Al|Al]] • [[#Am|Am]] • [[#An|An]] • [[#Ap|Ap]] • [[#Aq|Aq]] • [[#Ar|Ar]] • [[#As|As]] • [[#Au|Au]] • [[#Aut|Aut]] • [[#Av|Av]] • '''[[#Ba|Ba]]''' • [[#Be|Be]] • [[#Bi|Bi]] • [[#Bo|Bo]] • [[#Br|Br]] • '''[[#Ca|Ca]]''' • [[#Ce|Ce]] • [[#Ci|Ci]] • [[#Co|Co]] • [[#Cr|Cr]] • [[#Cu|Cu]] • '''[[#Da|Da]]''' • [[#De|De]] • [[#Di|Di]] • [[#Do|Do]] • [[#Dr|Dr]] • [[#Du|Du]] • '''[[#E|E]]''' • [[#Et|Et]] • [[#Ex|Ex]] • '''[[#F|F]]''' • '''[[#G|G]]''' • '''[[#H|H]]''' • '''[[#I|I]]''' • '''[[#J|J]]''' • '''[[#L|L]]''' • '''[[#Ma|Ma]]''' • [[#Me|Me]] • [[#Mi|Mi]] • [[#Mo|Mo]] • [[#Mu|Mu]] • '''[[#Na|Na]]''' • [[#Ne|Ne]] • [[#Ni|Ni]] • [[#No|No]] • [[#Nu|Nu]] • '''[[#O|O]]''' • '''[[#Pa|Pa]]''' • [[#Pe|Pe]] • [[#Pl|Pl]] • [[#Po|Po]] • [[#Pr|Pr]] • '''[[#Q|Q]]''' • '''[[#R|R]]''' • '''[[#S|S]]''' • '''[[#T|T]]''' • '''[[#Ub|Ub]]''' • [[#Ul|Ul]] • [[#Um|Um]] • [[#Un|Un]] • [[#Ur|Ur]] • [[#Us|Us]] • [[#Ut|Ut]] • '''[[#Va|Va]]''' • [[#Ve|Ve]] • [[#Vi|Vi]] • [[#Vo|Vo]] • [[#Vu|Vu]]</big> |} ==A== ===A=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''AA.VV'' :Berradur ''auctores varii'', "lies aozer", a skriver a-wechoù pa vefe re hir menegiñ anvioù an holl dud o deus kemeret perzh e sevel ar skridoù a zo dastumet en ul levr. ;''[[A bene placito]]'' :"Evel a gerfet". ;''A bove ante, ab asino retro, a stulto undique caveto'' :"Diwall diouzh an [[ejen]] dre zirak, diouzh an [[azen]] dre a-dreñv, diouzh an den diboell a bep tu". ;''A bove majore discit arare minor'' :"Digant an ejen kozh e tesk an ejen yaouank arat". ;''A caelo usque ad centrum'' :"Eus an oabl betek ar c'hreiz". Lavaret e vez ivez ''[[#Cu|Cuius est solum, eius est usque ad coelum et ad inferos]]''. ;''A cane non magno saepe tenetur aper'' :"Alies e vez harzet ar pemoc'h-gouez gant ur c'hi bihan". ;''[[A capite ad calcem]]'' :"Adalek ar penn betek ar [[seul]]". Penn-kil-ha-troad ; gwelit ''[[A pedibus usque ad caput]]'' ;''[[A communi observantia non est recedendum]]'' :"Arabat eo pellaat diouzh ar soñjoù boutin". ;''A contrariis'' :"Dre an tuioù kontrol". Dre an traoù enebet : un arguzenn ''a contrariis'' zo un arguzenn diwanet eus an tu enep. ;''A contrario'' :"En enep, kontrol da se". ;''A cruce salus'' :"Eus ar groaz (e teu) ar silvidigezh". ;''A Deo rex, a rege lex'' :"A Zoue (e teu) ar roue, ag ar roue (e teu) al lezenn". ;''A Deucalione'' :"Abaoe [[Deukalion, mab Prometeüs|Deukalion]]". Abaoe pell. ;''A divinis'' :"Pellaet diouzh an oberoù doueel". Er relijion gatolik, ar c'hastiz ''suspentio a divinis'' a zo unan eus an doareoù digargoù a c'hall kastizañ ur c'hloareg. An [[eskob]] [[Fernando Lugo]] a voe digarget ''a divinis'' pa voe dilennet da brezidant [[Paraguay]] d'an [[20 a viz Ebrel]] [[2008]]. ;''A facto ad jus non datur consequentia'' :"N'eus ket ur gwir eus ar fed e-unan". ;''A falsis principiis proficisci'' :"A zisoc'h diwar pennaennoù diwir". ;''A fluctibus opes'' :"Eus ar mor (e teu) ar binvidigezh". [[Sturienn]] kêr [[Sarzhav]]. ;''[[A fortiori ratione]]'' :"Ken met rak se". Seul gent a se ; berraet alies en ''[[A fortiori]]''. ;''A Jove principium'' :"Krogomp gant Jupiter", da lavaret eo "enor d'ar mestr, da vestr an ti". ;''A latere'' :"E-kichen". ''Cardinal a latere'' : [[kardinal]] kaset gant ar [[pab]] d'ur pennstad bennak. ;''A mari usque ad mare'' :"Adal ar mor betek ar mor". Eus an eil mor d'egile ; sturienn [[Kanada]]. ;''A mensa et t(h)oro'' :"Eus an daol hag eus ar gwele". Disrann a gorf, hep na vefe torret an dimeziñ. ;''A minima'' :"Ag an hini bihanañ". Talvoudegezh vihanañ un dra bennak. ;''A minore ad maius'' :"Eus ar bihanañ d'ar brasañ". ;''A mundo condito'' :"Adalek krouidigezh ar bed". ;''A non domino'' :"Eus un nann-aotrou". Implijet pa resever ur mad digant un den ha n'eo ket perc'henn warnañ. ;''A parte'' :"A-gostez". Er [[Arz ar c'hoariva|c'hoariva]], komzoù ''a parte'' a vez lavaret gant un dudenn war-eeun d'an arvesterien, en diavaez d'ar c'hendivizoù etre an tudennoù all. ;''[[A pedibus usque ad caput]]'' :"Eus an troad betek ar penn". Penn-kil-ha-troad ; gwelit ''[[A capite ad calcem]]''. ;''A posse ad esse non valet consequentia'' :"Diwar gallusted bezañ un dra ez eo arabat dezastum ez eus anezhañ". ;''A posteriori'' :"Diwar skiant-prenet". ;''[[A priori]]'' :"Diwar raksant". ;''[[A quo]]'' :"Diwarnañ". An ''dies a quo'' eo an deiz ma krog ur pad diwarnañ, enebet ouzh an ''dies [[#Ad|ad quem]]'', an devezh ma paouez ar pad en diwezh anezhañ. ;''A silentio'' :"Dre an tav". Tennet eus ''argumentum a silentio'', a vez implijet evit lavaret ez eo dic'houest un den da sevel enep un arguzenn, pa chom mut goude e glevet. ;''A solis ortu usque ad occasum'' :"Eus ar sav-heol betek ar c'huzh-heol" (e sevenan ma c'hefridi). ===Ab=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Ab abrupto'' :"En un doare reut, trumm". ;''Ab absurdo'' :"Dre an emsiv" ; prouiñ ''ab absurdo''. <ref>[[Geriadur Ménard]], 2020, <span style="font-variant:small-caps;">absurde</span>, p. 32-b.</ref> ;''Ab abusu ad usum non valet consequentia'' :"Un arver diwar ur c'hammarver n'eo ket gwiriek." Gwelit ''[[#Ab|Abusus non tollit usum]]''. ;''Ab aestu et tempestate'' :"(Goudoriñ) diouzh ar wrez vras hag ar gorventenn". ;''Ab aeterno'' :"Adal deroù an amzer". A-holl-viskoazh. ;''Ab ante'' :"A-ziagent". En a-raok. ;''Ab antiquo'' :"A-gozh-amzer". ;''Ab agendo'' :"Diwar an oad". ''Ab agendo'' a reer eus un den a zo dic'houest da ober un dra bennak peogwir eo re gozh, re wan a spered, nammet pe war e leve. ;''Ab amicis honesta petamus'' :"Digant ur mignon ne ranker goulenn nemet ar pezh ez eo gouest da ober." — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/amic.shtml ''Laelius De Amicitia'', 44]. ;''Ab asino lanam quaeris'' :"Emaoc'h o c'hortoz kaout gloan digant un [[azen]]". ;''Ab assuetis non fit passio'' :"Ne zeu ket an angerzh diwar an traoù boas". ;''Ab epistulis'' :"Diwar al lizheroù". ;''Ab esse ad posse valet consequentia'' :"Mard eus eus un dra e c'haller kendastum ez eo gallus". ;''Ab extra'' :"Eus an tu-hon". ;''Ab hinc'' :"Alemañ". ;''Ab hoc et ab hac'' :"Amañ hag ahont". A-hed hag a-dreuz : komz ''ab hoc et ab hac''. ;''Ab igne ignem capere'' :"Lezel un tan da gregiñ en e dan". Ober en un doare ent-keodedel, asantiñ da ober un dra a zo reizh e buhez ar gevredigezh. ;''Ab illo tempore'' :"Abaoe an amzer-se". ;''Ab imis fundamentis'' :"Adalek an diazezoù donañ". Nevesaat ar gevredigezh ''ab imis fundamentis'' e oa pal an [[Dispac'h Gall]]. ;''Ab immemorabili'' :"Abaoe (amzerioù) dreist koun". A-holl-viskoazh. ;''[[Ab imo corde]]'' :"A-greiz-kalon". ;''[[Ab imo pectore]]'' :"Eus don ar bruched". En un doare gwirion : diskouez bezañ brouezet ''ab imo pectore''. ;''Ab inconvenienti'' :"Diwar zivarregezh". Un arguzenn ''ab inconvenienti'' a ziskouez divarregezh an arguzenner, pa heuilh un hent a gas da fazioù pe da zislavaroù. ;''Ab incunabulis'' :"Abaoe ar gavell". Abaoe ar vugeliezh. ;''Ab initio'' :"Adalek an deroù". ;''Ab intestat'' :"Hep testamant". A lavarer diwar-benn un den a zo marvet hep testamantiñ, hag a-zivout e hêred. ;''Ab Iove principium'' :"Gwelit'' ''[#A|A Jove principium]]''. ;''Ab irato homine'' :"Diwar un den fuloret". Arabat eo ober un testamant ''ab irato'', rak keuz a c'hallfe dont goude. ;''Ab origine'' :"Adalek an orin". Adalek ar penn-kentañ : studiañ un afer ''ab origine''. ;''Ab origine fidelis'' :"Feal d'e orin'', na zisoñj ket a be lec'h e teu. ;''Ab ovo'' :"Adalek ar [[vi]]". Adalek an orin. ;''Ab ovo usque ad mala'' :"Eus ar vi betek an aval". A-hed ar pred, diwar ar boaz roman da gregiñ pep pred gant vioù ha d'e echuiñ gant frouezh. ;''Ab tam tenui initio tantae opes sunt profligatae'' :"[Biskoazh] ne voe ken bras ur galloud diskaret gant kentaoù ken dister." — [[Cornelius Nepos]] (~100 – ~25), [https://books.google.fr/books?id=rNxGAQAAMAAJ&pg=PA57&lpg=PA57&dq=%22Ab+tam+tenui+initio+tantae+opes+sunt+profligatae%22&source=bl&ots=NL6cBehDHz&sig=DZ94_UZGHOMd7sL4IOXJ2_5Ue34&hl=fr&sa=X&ei=WgZfVdTuNsixUaL4gsgB&ved=0CCsQ6AEwAjgU#v=onepage&q=%22Ab%20tam%20tenui%20initio%20tantae%20opes%20sunt%20profligatae%22&f=false ''De vita excellentium imperatorum et Phaedri fabulae selectae'', linenn 15] – [https://web.archive.org/web/20231031195446/http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/cornelius_nepos_Vies/ligne05.cfm?numligne=17&mot=profligatae Troidigezh c'hallek]. ;''Ab uno disces omnes'' :"Diwar unan anavez an holl." — [[Virgilius]], [https://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen2.shtml ''Aeneis'' II:65]. ;''Ab Urbe condita'' :"Adalek diazezidigezh ar Gêr". [[Roma]] eo ar Gêr, bet diazezet e 754 pe 753 kJK hervez Marcus Terentius Varro en e ''Rerum rusticarum de agricultura''. <ref>{{la}} Marcus Terentius Varro, [https://www.thelatinlibrary.com/varro.rr1.html ''Rerum rusticarum de agricultura''].</ref> ;''Aberratio delicti'' :"Distro ar felladenn". Er [[gwir (lezenn)|gwir]], gallusted ur fazi, a-greiz seveniñ ur gwallober, a c'hoarvez pa 'z eo atebek ar gwalloberour d'un darvoud disheñvel diouzh e bal kentañ. ;''Aberratio ictus'' :"Distro an taol". Tenn hebiou. Er gwir, un ober reizh a zegas ur gaou dre fazi, gant atebegezh an oberour. ;''Abest ut fatear, ut praecise negem'' :"Pell diouzh en anzav en e nac'han da vat". ;''Abiens abi'' :"O vont gant e hent". O kuitaat ul lec'h pe ur garg. ;''Abistis, dulces caricae'' :"Echu eo ganeoc'h, fiez c'hwek". Aet eo an devezhioù c'hwek da get. — [[Petronius]], [http://www.thelatinlibrary.com/petronius1.html ''Satiricon'', LXIV]. ;''Abrogata lege abrogante non reviviscit lex abrogata'' :"Ne vez ket adsavet ul lezenn dorr dre derriñ al lezenn he deus he zorret". ;''Absens haeres non erit'' :"An ezveziad ne vo ket hêr". Aet diwar wel, aet diwar galon. ;''Absentem lædit, qui cum ebrio litigat'' :"Skeiñ gant un den ezvezant a ra an hini a vez o tabutal gant un den mezv". ;''Absit inuidia verbo'' :"Ra ne vo noaz ebet er ger-se". Hep dismegañsiñ den, gant neptuegezh. — [[Titus Livius]], [http://www.thelatinlibrary.com/livy/liv.9.shtml#19 ''Ab Urbe condita libri'', IX-19]. ;''Absit omen'' :"Ra ne vo ket ur vallozh" eus kement-mañ. Latin ar [[Grennamzer]]. ;''Absit reverentia vero'' :"Arabat eo dimp kaout aon rak lavaret ar wirionez". — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.her5.shtml ''Heroides'' V:13]. ;''Absolutio ab actione'' :"Didamalladur diwar ober". Da lavaret eo : evit abegoù danvezel. ;''Absolutio ab instantia'' :"Didamalladur diwar ar goulenn". Da lavaret eo : dre ur si en argerzh an tamall. ;''Absolutum dominium'' :"Beli ziharz". ;''Absque argento omnia vana'' :"Hep arc'hant e vez aner pep tra". ;''Abstinere debet aeger'' :"Ret eo d'ar c'hlañvad yunañ". ;''Abundans cautela non nocet'' :"Ne zeu droug ebet diwar re a ziarbennoù". Keñveriañ gant ar c'hrennlavar <q> Al logodenn n'he deus nemet un toull zo boued d'ar c'hazh. </q> ;''Abusus non tollit usum'' :"Reober ne dalv ket paouez d'ober". N'eo ket peogwir eo fall ur boaz e vo diskaret. Gwelit ''[[#Ab|Ab abusu ad usum non valet consequentia]]''. ;''Abuti errore hostium'' :"Tenn splet eus fazi an enebour". ;''Abyssus abyssum invocat'' :"Gervel an islonk a ra an islonk". <ref>{{fr}} [[Bibl]], [[Testamant Kozh]], [[Levr ar Salmoù]] [https://web.archive.org/web/20150510044804/http://www.psaumes.site-catholique.fr/index.php?post/Psaume-42 II-42:8].</ref> ===Ac=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Accessorium sequitur principale'' :"Da heul ar pouezusañ e teu an eilrenk". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] : diwar hini ar mad pennañ e teu dezvad ur mad a eil renk. ;''Accessum ad res salutares, a pestiferis recessum'' :"Tostaat d'an traoù salvus, pellaat diouzh ar re noazus". — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/nd2.shtml#34 ''De Natura Deorum''II:34]. ;''Accipe quam primum, brevis est occasio lucri'' :"Gra diouzhtu, dibad eo ar chañsoù da zont a-benn". « Pa vez gedon eo gedona ». ;''Accidere ex una scintilla incendia passim'' :"Diwar ur fulenn en em strew an tangwall". ;''Accipio omen'' ''Degemer a ran an diougan". ;''Accusare nemo se debet nisi coram Deo'' ;''''Den ne rank en em damall, nemet dirak e-tal Doue". ;''Acetum habet in pectore'' :"Gwinêgr zo em bruched". Lemm eo ma spered ha kalz danvez zo ennon. <ref>{{fr}} C. de Méry (1828), ''Des proverbes, adages, sentences, apophtegmes'', [https://books.google.fr/books?id=9xulEVI0kGwC&pg=PA508&dq=cetum+habet+in+pectore&hl=fr&sa=X&ei=1R53VceNLIGsUbmqgYAP&redir_esc=y#v=onepage&q=cetum%20habet%20in%20pectore&f=false p. 201.]</ref>. ;''Acta est fabula, plaudite !'' :"C'hoariet eo ar [[Arz ar c'hoariva|pezh-c'hoari]], strakit ho taouarn!". Gerioù diwezhañ distaget gant [[Aogust (impalaer)|Aogust]] war ar varskaoñ, a-hervez. Kar da "echu eo an abadenn". ;''Actio adversus iudicem que litem suam fecit'' :"Keinad a-enep ur barner hag en deus ul laz personel er gaoz". ;''Actio libera in causa'' :"Ober dishual en afer". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] : ur gwallober sevenet gant un den a zo en em lakaet da ziatebek. ;''Actio nondum nata non praescribitur'' :"Un ober ha n'eo ket bet ganet c'hoazh ne c'hall ket bezañ digastizet". ;''Actio personalis moritur cum persona'' :"Gant an den e varv e oberoù". ;''Actor sequitur forum rei'' :"Neb a vreut ur gaoz a heuilh kreizon an difenner". ;''Actore non probante, reus absolvitur'' :"Mar ne zegas ket ar goulenner ar brouenn, ret eo didamall an difenner". ===Ad=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Ad abundantiam'' :"A-builh". ;''Ad agendum'' :"A-benn an ober". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] e c'hall ur c'hlemmer reiñ d'un den all un urzh ''ad agendum'' evit ma kasfe ar prosez e-lec'h ar c'hlemmer. ;''Ad astra'' :"Trema ar stered". ;''Ad astra per aspera'' :"Trema ar stered a-dreuz an diaesterioù". ;''Ad audiendum verbum'' :"War selaou ar gomz''. Da skouer : ur c'henglav ''ad audiendum verbum'', ma teuer da selaou ar pezh a zo da vezañ lavaret fraezh. ;''Ad augusta per angusta'' :"D'an nec'h dre an hentoù strizh". Diaes eo an hent da c'hounit brud hag enor. ;''Ad bestias'' :"D'al loened". Gwelit ''[[#Da|Damnatio ad bestias]]''. ;''Ad captandum vulgus'' :"A-benn pakañ an engroez". Er [[politikerezh]], plijout d'ar yoc'hoù eo pal un arguzenn ''ad captandum vulgus''. ;''Ad coetum geniti sumus'' :"Evit an unaniezh ec'h omp bet ganet". ;''Ad gloriam per spinas'' :"Trema ar c'hlod a-dreuz drein". ;''Ad explorandum'' :"Klask evit kavout". Implijet er [[gwir (lezenn)|gwir]] evit goulenn un enklask ma vo kavet ur brouenn bennak. ;''[[Ad hoc]]'' :"Graet evit se". Evel pa lakaer un dra bennak el lec'h ''ad hoc''. ;''[[Ad hominem]]'' :"War-du an den". Arguzennoù ''ad hominem'' zo mennet da skeiñ war un den, d'e ziskar, pe da ziskar e vrud, e-lec'h diskar e arguzennoù. Gwelit ''[[#Ad|Ad personam]]''. ;''Ad honorem nostrum interest'' :"Rekis eo d'hon enor". ;''Ad horas'' :"A-barzh un nebeud eurvezhioù". ;''Ad impossibilia nemo tenetur'' :"Den n'eo ret dezhañ ober ar pezh na c'heller ket ober". ;''[[Ad infinitum]]'' :"Betek an didermen". ;''Ad instar'' :"Diouzh patrom". Er gloer [[henroma]]n, ur garg ''ad instar'' a oa unan a enor, da lavaret eo gant an titl hep ar garg wirion. ;''Ad interim'' :"En amzer etre". Da c'hortoz ; ur [[gouarnamant]] etreadegat eo unan ''ad interim''. ;''Ad iura renunciata, non datur regressus'' :"N'eus distro ebet da zilez ar gwirioù". ;''Ad Kalendas graecas'' :"Da Gala ar C'hresianed ". E [[Roma]] e oa eus ar c'hala, ha kala ar C'hresianed ne oa ket anezho. Kement ha "bloavezh an erc'h du" eo eta. ;''[[Ad libitum]]'' :"Diouzh gwalc'h". ;''Ad litteram'' :"Hervez al lizherenn". Sentiñ rik ouzh ar ger eo sentiñ ''ad litteram''. ;''Ad maiora'' :"War-du traoù brasoc'h". Implijet da sevel yec'hedoù, da hetiñ muioc'h c'hoazh a verzh en dazont. ;''Ad maiorem regis gloriam'' :"Evit brasañ gloar ar roue". [[Restr:St. Ignatius A.M.D.G..jpg|thumb|<div class="center;">''Ad majorem Dei gloriam''<br>skrivet en un iliz e [[SUA]]</div>]] ;''Ad majorem Dei gloriam'' :"Evit brasañ gloar Doue". Sturienn [[Kompagnunezh Jezuz]], skrivet ivez ''A.M.D.G"., a vez moullet war al levrioù embannet ganto. ;''Ad malum malae res plurimae se agglutinant'' :"Alies e vez meur a reuz goude ur reuz". « Pa erru ur c'holl en ti / Ez erru daoou pe dri ». ;''Ad multos annos !'' :"War-du kalz bloavezhioù !" Hetoù. ''Many happy returns'' eo an droienn [[saoznek]] a glot amañ. ;''Ad nauseam'' :"Betek sevel ar galon". Betek bezañ heug. ;''Ad nocendum potentes sumus'' :"Evit noazout ez omp galloudus". ;''[[Ad nutum]]'' :"Diwar un hejadenn penn". Evit komz eus un disentez bet kemeret war an tach, hep goulenn ali den pe zen ha hep en em wennañ dirak den pe zen. ;''Ad oculum'' :"Diwar al lagad". Priziañ ''ad oculum'' : priziañ well-wazh, d'ar much. ;''Ad patres'' :"War-du an tadoù". Kas un den bennak ''ad patres'' zo kement hag e gas da welout e hendadoù, da lavarout eo e lazhañ. ;''Ad perpetuam rei memoriam'' :"Evit ar goun beurbadel". Lakaet goude a ar c'hevarc'hiñ e dibenn un teul roman, evit reiñ da c'houzout e oa an teul unan solius ha trebad. ;''Ad personam'' :"War-du an den". Tagañ an den e-lec'h e brezeg a reer pa'z implijer un arguzenn ''ad personam''. Gwelit ''[[Ad hominem]]''. ;''Ad probationem'' :"Evit ar brouenn". Implijet er [[gwir (lezenn)|gwir]] diwar-benn un akta solius na c'hall ket bezañ enebadus ouzh ar gevrenn enep hep prouenn. Gwelit ''ad validitatem''' amañ izeloc'h. ;''Ad proximum antecedens fiat relatio, nisi impediatur sententia'' :"Ra vo liammet ar ger kent ouzh ar ger a zo war e lerc'h, anez ez eo distrujet ster ar frazenn". ;''[[Ad quem]]'' :Implijet en troiennoù ''dies ad quem'', enebet ouzh ''dies [[a quo]]''. ;''Ad referendum'' :"D'ar vodadeg". Kaset e vez un afer ''ad referendum'' evit goulenn ali ur vodadeg kent kemer un disentez. ;''Ad rem'' :"Perzhiek". A denn dres d'an dodenn. ;''Ad substantiam'' :"Evit an danvez". Er [[gwir (lezenn)|gwir]], ar stumm rekis dre lezenn evit ma talvezfe un akta da vat. ;''Ad unguem'' :"D'an ivinenn"; En un doare disi, diwar [[arz]] ar [[kizellerezh|c'hizellerezh]]. ;''Ad usum Delphini44 :"Evit barr an Daofin". Meneg e oa lakaet war un dastumad skridoù klasel latin ha [[henc'hresianek]] a oa bet moullet evit [[Loeiz Bro-C'hall (1661-1711)|Loeiz Bro-C'hall]], mab [[Loeiz XIV]]. ;''Ad Urbis fabricae / Ad usum fabricae44 :"Evit sevel Kêr / Evit implij ar sevel". Berraet alies dre ''A.U.F.". Eilsinadur teulioù an treuzkas dafar evit sevel ilizoù-meur [[Italia]] ([[Firenze]], [[Milano]], [[Roma]]. Dizemglev zo diwar-benn e ster resis : ha digoust e oa an tailhoù war an dafar hag an treuzkas, pe get ? ;''Ad validitatem'' :"Evit ar soliusted". Implijet er [[gwir (lezenn)|gwir]] diwar-benn un akta a c'hall bezañ nullet mar ne sevener ket un diviz a soliusted. Gwelit ''Ad probationem''. ;''Ad valorem'' :"Diouzh an dalvoudegezh". Implijet er [[maltouterezh]]. ;''Ad veritatem'' :"Trema ar wirionez". ;''Ad vitam æternam'' :"A-hed ar vuhez peurbadel". Da viken. ;''Ad vinum disertum esse'' :"Bezañ helavar dre ar gwin". ;''Adde parvum parvo, magnus acervus erit'' :"Laka ouzhpenn tamm-ha-tamm, kalz az po". ;''Addenda et corrigenda'' :"Ouzhpennadennoù ha reizhadennoù". ;''Addendum'' :"Tra da lakaat ouzhpenn". ''Addenda'' el liester. ;''Adducere inconveniens non est solvere argumentum'' :"Degas nemedennoù ne ziskoulmo ket ar gudenn". ;''Adfines inter se non sunt adfines'' :"An heñvelderioù a zo etrezo n'int ket dre nesaelezh". ;''Adfinitas in coniuge superstite non deletur'' :"N'eo ket nullet nesaelezh ar pried manet bev". ;''Adfinitas iure nulla successio permittitur'' :"An nesaelezh ne ro ket gwirioù kantved-diner". ;''Adiaphora'' :"An traoù diforzh". Diwar an [[henc'hresianeg]] ἀδιάφορα, evit diskouez an traoù ha n'int na ret na berzet. Eus ar [[stoikegezh]] e teu ar meizad, hag adkemeret eo bet gant ar [[Kristeniezh|gristeniezh]]. ;''Adoptio naturam imitatur'' :"Drevezañ an natur a ra an advabadur". ;''Adtemptata pudicitia'' :"Dismeg ouzh an elevez". ;''Adulatio perpetuum malum regum'' :"Dre flanerezh e kendalc'h ar renerezh fall". ;''Adversae res religionum admonent'' :"E-kreiz an droukverzh e tihun an dra relijiel". ;''Adversis rerum immersabilis undis'' :"Bepred skoet gant gwagennoù an droukverzh, hep bezañ beuzet nepred". — [[Horatius]], en e droidigezh latin diwar ''[[Odysseia]]'' [[Homeros]] ; {{la}} {{en}} [https://www.loebclassics.com/view/horace-epistles/1926/pb_LCL194.265.xml ''Episluæ'', II, linenn 23]. ;''Advocatus diaboli'' :"Alvokad an diaoul". Implijet pa arguzenner a-ratozh-ker enep un den padal e vezer a-du gantañ, evit amprouiñ talvoudegezh e arguzennoù. ===Ae=== <div style="width:260px;"><hr></div> [[Restr:AEIOU Buchmalerei in der Handregistratur König Friedrichs IV 1446.jpg|thumb|''[[A.E.I.O.U.]]'' en arouez an [[Friedrich III|impalaer santel Friedrich IV]], [[1446]]]] ;''A.E.I.O.U.'' :''Austria Est Imperare Orbi Universi''. "[[Aostria]] eo dezhi da c'hourc'hemenn ar bed-holl", sturienn latin an [[Tiegezh Habsburg]] ; ''Alle Erdreich Ist Österreich Untertan'' eo en [[alamaneg]]. ;''Ægroto dum anima est, spes est'' :"Goanag zo keit ha ma vez anal gant ar c'hlañvour". ;''Aequam memento servare mentem'' :"Bez soñj da virout ur spered ''plaen". ;''Aequat omnes cinis :"Al ludu a laka an holl dud da gevatal". — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/seneca.ep14-15.shtml ''Epistulae morales ad Lucilium'', XCI:16]. ;''Aeque principaliter'' :"Ken pouezus all". En [[Iliz katolik roman]], unaniñ [[eskopti]]où ''aeque principaliter'' zo o c'hendeuziñ hep na vefe lakaet an eil dreist egile. ;''Aequo pulsat pede'' :"A sko gant un troad diforzh". Berradur ar werzenn ''Pallida Mors æquo pulsat pede pauperum tabernas regumque turris'', "gant un troad diforzh e sko ar Marv disliv gant tavarnioù ar re baour ha rourioù ar rouaned". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm1.shtml ''Carmina'' I.IV.13]. ;''Aequum est ut cujus participavit lucrum, participet et damnum'' :"Reizh eo e kemerfe perzh er goll ivez an neb en deus kemeret perzh er gounid". ;''Ære perennius (exegi monumentum aere perennius)'' :"Padusoc'h eget arem (savet em eus ur monumant padusoc'h eget arem)" — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm3.shtml ''Carmina'', III, XXX, 1]. ;''Aes triplex'' :"Arem tric'hement". Tri gwiskad arem war bruched ar verdeerien gentañ, arouez o c'halonegezh. — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm1.shtml ''Carmina'' I-III-9]. ;''Aetatis cujusque notandi sunt tibi mores'' :"Dalc'h kont eus boazioù pep amzer". ;''Æternum vale'' :"Kenavo da viken". Gwelout ''[[#S|Supremum vale]]''. ===Af=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Affidavit'' :"Feiz en deus graet". Un ''affidavit'' zo ur skrid ma tisklêrier ha touer dirak un den aotreet gant al lezenn ez eo gwir kement fed a zo skrivet. ;''Affirmanti incumbit probatio'' :"Gant neb a lavar e tegouezh prouiñ". ;''Afflictis lentae'' :"Gorrek eo d'ar gouzañvidi". Hir e vez an amzer d'an dud a c'houzañv. ;''Afflictis longae, celeres gaudentibus horae'' :"Gorrek eo eurioù ar gouzañvidi, buan eo re an dud laouen". ===Ag=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Age quod agis'' :"Gra ar pezh a rez''. Gra ''mat'' ar pezh a rez. ;''Agnosco stilum Romanae ecclesiae'' :"Anavezout a ran stil an Iliz roman". ;''Agnosco veteris vestigia flammae'' :"Anavezout a ran roudoù ma flammenn gozh". ;''Agnus Dei'' :"Oan Doue". [[Jezuz Nazaret]] gwelet evel an [[oan]] a voe aberzhet war ar [[kroaz|Groaz]] hervez an [[Testamant Nevez]]. ===Al=== <div style="width:260px;"><hr></div> [[Restr:Caesar-ueberschreitet-den-rubikon.jpg|thumb|upright 1.8|<div class="center;">Julius Caesar o treuziñ ar stêr Rubicone</div>]] ;''Alas accidere'' :"Troc'hañ an divaskell". ;''Albo lapillo diem notare'' :"Merkañ an deiz gant ur maen gwenn''. Da gaout soñj eus un darvoud laouen ; kevatal da « lakaat ur groaz en nor ». An eneb d'al lavared ''[[#Di|Dies ater]]''. ;''Albo signanda lapillo dies'' :"Devezh da verkañ dre ur maen gwenn". ;''[[Alea jacta est]]'' :"Taolet eo an diñs". A vije bet lavaret gant [[Caius Julius Caesar]] pa dreuzas ar stêr [[Rubicone]], a oa berzet outañ, da vont da [[Roma]] da gemer ar galloud. ;''Alias'' :"En un doare all". Arveret gant ar ster "anvet en un doare all", kenster gant "derc'hanvenn", "anv-pluenn" : <q> Louis-Paul Nemo, ''alias'' [[Roparz Hemon]]. </q>. ;''Alibi'' :"E lec'h all". Er [[gwir|lezenn|gwir]], un digarez diazezet war ar fed ma oa an tamallad en ul lec'h disheñvel diouzh an hini m'eo bet sevenet ar gwallober. ;''Aliena vitia in oculis habemus a tergo nostra sunt'' :"Dirak hon daoulagad emañ fazioù an hentez, a-dreñv dimp emañ hor re". — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/sen.ira2.shtml ''De Ira'' II, XXVIII:8]. ;''Alieni iuris'' :"E lezenn unan all". A-zivout an dud, bugale peurliesañ, a zo e gwardoniezh un den all. ;''Alienis malis discimus'' :"Deskiñ a reomp diwar fazioù an hentez". ;''Alii bella gerunt, tu felix Austria nube'' :"Ar re all a ren brezel, te, Aostria eürus, a zimez". Lavarenn-stur [[Aostria|Arc'hdugelezh Aostria]]. ;''Aliis inserviendo consumor'' :"Deviñ evit servij an hentez". Sturienn Ernest I (dug Brunswick ; 1497-1546), Skol-veur [[Mezegiezh]] Danylo Halytslyi [[Lviv]] ([[Ukraina]]), Skol-veur [[Tyoumen]] ([[Rusia]]) ha The Catholic University of America (SUA). ;''Aliorum medicus, ipse ulceribus scates'' :"Mezeg ar re all, hag eñ goloet a c'houlioù". — [[Erasmus]], [https://web.archive.org/web/20120314093101/http://sites.univ-lyon2.fr/lesmondeshumanistes/wp-content/uploads/2010/09/Adages-tome-2.pdf ''Adagiorum'', II, v, 38.] ;''Aliquando et insanire iucundum est'' :"Plijus e vez bezañ foll a-wechoù". ;''Aliquem indicta causa damnare'' :"Kondaoniñ un den hep e glevout". ;''Aliquid dare, aliquid retinere'' :"Un dra bennak da reiñ, un dra bennak da virout". Arveret er [[gwir (lezenn)|gwir]] evit merkañ ar c'henaotre etre div gevrenn evit lakaat termen d'o dizemglev. ;''Aliquis non debet esse judex in propria causa, quia non potest esse judex et pars'' :"Arabat eo d'an den bezañ barner e gaoz dezhañ, abalamour ma ne c'heller ket bezañ barner ha kevrenn". ;''Aliquid stats pro aliquo'' :"Un dra bennak a dalvez evit un dra bennak all". Diazez ar [[semiotik]], ar skiant a bled gant argerzh ar c'henderc'hañ, ar bonekaat hag ar c'hehentiñ arouezioù. ;''Alis luporum catulos'' :"Emaoc'h o vagañ bleizigoù". ;''Aliud est celare, aliud tacere'' :"Kuzhat zo un dra, tevel zo un dra all". ;''Aliud pro alio'' :"Un dra evit unan all". ;''Alium silere quod voles primus sile'' :"Na lavar ket ar pezh na fell ket dit klevet digant un den all". ;''Alma mater'' :"Mamm vagerez". Implijet gant an dud da envel ar skol-veur m'int bet gant o studi. ;''Alter ego'' :"Me arall". Hennezh eo ma ''alter ego'' : hennezh pe me, heñvel eo. ;''Alter frenis, alter eget calcaribus'' :"Lod o deus ezhomm rañjennoù, lod all kentroù". Lod tud zo re herrek, lod zo re c'horrek. ;''Alterius non sit qui suus esse potest'' :"Na vezañ d'unan all neb a c'hall bezañ dezhañ e-unan". Arabat eo da neb a c'hall bezañ perc'henn warnañ e-unan bezañ perc'hennet gant un den all. – Sturienn [[Paracelsus]]. ;''Alterum non laedere'' :"Na noazout d'an hentez". ;''Altis plerumque adjacent abrupta'' :"Amezek d'un islonk e vez an uhelder peurliesañ". ===Am=== <div style="width:260px;"><hr></div> [[Restr:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|thumb|[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|''Amor vincit omnia'']] ]] ;''Amantes amentes'' :"Foll eo an amourouzien". ;''Amantium irae amoris integratio'' :"Nevesadur ar garantez eo tabutoù an amourouzien". ;''Amat victoria curam'' :"An trec'h a gar ar striv". ;''Ames parentem, si aequus est – si aliter, feras'' :"Kar da dud, mard int reizh : anez, gouzañv-i". ;''Amice, ad quid venisti !'' :"Mignon, evit petra out deuet !" — [[Aviel Mazhev]], [http://www.thelatinlibrary.com/bible/matthew.shtml#26 XXVI:50]. ;''Amici inesse adulationem'' :"N'eus lubanerezh ebet etre mignoned". — [[Tacitus]], [http://www.thelatinlibrary.com/tacitus/tac.ann2.shtml#12 ''Annales'', II.12]. ;''Amici, hodie diem perdidi'' :"Mignoned, hiziv em eus kollet un devezh". Lavaret gant an [[Roll an impalaerien roman|impalaer]] [[Titus (impalaer)|Titus]] pa n'en devoa graet mad ebet da zen ebet. ;''Amici nec multi nec nulli'' :"Na kalz mignoned, na hini ebet". ;''Amici vitia si feras, facis tua'' :"Mar gouzañvez sioù da vignon e rez da sioù-te ganto". ;''Amici mores noveris, non oderis'' :"Anaout boazioù da vignon a rankez, arabat eo o c'hasaat". ;''Amicitia inter pocula contracta, plerumque est vitrea'' :"Ken bresk hag ar gwer eo ar vignoniezh skoulmet tro-dro da vannac'hoù". ;''Amicitia magis elucet inter aequales'' :"Pelloc'h e pad ar vignoniezh etre tud kevatal". ;''Amicum an nomen habeas, aperit calamitas'' :"Diwar da walldroioù e ouezi hag ur mignon gwirion zo dit pe an anv anezhañ hepken". ;''Amicum secreto admone, palam lauda'' :"Kroz da'z mignon ez-prevez, gra meuleudi dezhañ ez-foran". ;''Amicus certus in re incerta cernitur'' :"Ur gwir vignon a vez anavezet pa zegouezh ur gwall". ;''Amicus magis necessarius quam ignis et aqua'' :"Rekisoc'h eget an tan hag an dour eo ar mignon". ;''Amicus ollaris'' :"Mignon ar pod pri". Ho mignon eo keit ha ma vez boued en ho pod. ;''Amicus omnibus, amicus nemini'' :"Mignon d'an holl (zo koulz ha) mignon da zen ebet". ;''Amicus Plato, sed magis amica veritas'' :"Mignon da Blaton on, hogen d'ar wirionez muioc'h c'hoazh". — [[Aristoteles]], ''Ethica Nicomachea'' I-6, diwar-benn [[Platon]], pa ne oa ket a-du gantañ. ;''Amicus verus rara avis'' :"Evned rouez eo ar vignoned wirion". ;''Amittit merito proprium, qui alienum appetit'' :"Neb a c'hoanta peadra an hentez zo dellezek da goll e hini". ;''Amor crescit dolore repulsae'' :"Kreskiñ a ra ar garantez gant poan an nac'hadenn". ;''Amor – dolor'' :"Karantez – poan". ;''Amor et deliciae humani generis'' :"Karantez ha dudi mab-den". Ul lesanv gounezet gant an [[Roll an impalaerien roman|impalaer]] [[Titus (impalaer)|Titus]] a-drugarez d'e vadelezh e-keñver e sujidi. — [[Eutropius (istorour)|Eutropius]], [http://www.thelatinlibrary.com/eutropius/eutropius7.shtml#21 ''Breviarium Historiae Romanae'', VII.21]. ;''Amor omnia vincit'' :"Trec'h e vez ar garantez war pep tra". ;''Amor et melle et felle est fecundissimus'' :"Ar garantez eo ken puilh ar mel hag ar vestl enni". ;''Amor libertatis nobis est innatus'' :"Enganet ennomp ar ar garantez ouzh ar frankiz". ;''Amor patriae nostra lex'' : ''Karantez ouzh ar vammvro eo hor lezenn". ;''Amor vincit omnia'' :"Trec'hiñ war bep tra a ra ar garantez". ;''Amore, more, ore, re'' :"Ar garantez, ar vuhezegezh, ar c'homzoù, an oberoù". Berradur eus ''Verus amicus amore more ore re cognoscitur'' : "dre e garantez, e vuhezegezh, e gomzoù, e oberoù ez anavezer ar mignon gwirion". ===An=== <div style="width:260px;"><hr></div> [[Restr:Duerer Dreifaltigkeitsaltar.jpg|thumb|Munud eus ''Azeulerezh an Drinded'', un emboltred gant [[Albrecht Dürer]]]] [[Restr:Great_Seal_of_the_United_States_(reverse).svg|thumb|''Annuit cœptis'' war Siell Veur gouarnamant SUA]] ;''An debeatur'' :"Mard eo dleet". Implijet er gwir evit klask gouzout hag unj digoll zo ret a-c'houde ur gaou. Gwelit ''[[#Q|Quantum debeatur]]''. ;''An et quantum debeatur'' :"Mard eo dleet ha pegement". ;''Angina pectoris'' :"Kevenkez bruched". <ref>[[Geriadur Ménard]], 2020, p. 76-b.</ref>. ;''Anguillam cauda tenes'' :"Dalc'h ar silienn dre he lost". ;''Angulus ridet'' :"Ar c'horn-bro a c'hoarzh". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm2.shtml ''Carminum'', II-6:14]. ;''Animum debes mutare non caelum'' :"An ene a ranker kemmañ, an hinonad n'eo ket". ;''Animus ex ipsa desperatione sumatur'' :"Tennomp hor c'halonegezh eus an dic'hoanag". ;''Animus meminisse horret'' :"Skrijañ a ra ma ene gant an eñvorenn-se". ;''Animus pugnandi'' :"Ar youl da stourm". ;''Animus se a corpore abstrahit'' :"En em zisujañ eus ar c'horf a ra an ene". ;''Anno a Virginis partu'' :"Er bloaz goude d'ar Werc'hez gwilioudiñ". Heñvelster gant al lavared ''[[#An|Anno Domini]]''. Evel el livadur ''Azeulerezh an Drinded'' gant [[Albrecht Dürer]], a zo sinet ''Albertus Durer Noricus faciebat anno a Virginis partu 1511'', "Albrecht Dürer a Nürnberg a reas er bloaz 1511 goude d'ar Werc'hez gwilioudiñ". ;''Anno Domini'' :"Goude an Aotrou ([[Jezuz Nazaret]])". Berraet en ''A. D.''. ;''Annuit cœptis'' :"Darbennet (en deus) an embregadenn-mañ". Unan eus an teir sturienn a zo war pil Siell Veur [[Stadoù-Unanet Amerika]] ; embann a ra ez eo bet darbennet krouidigezh SUA gant Ragevezh Doue. ;''[[Annus horribilis]]'' :"Bloavezh euzhus". Bomm lavaret gant [[Elesbed II]], [[rouanez]] ar [[Rouantelezh-Unanet]], da zisplegañ petra he doa bevet e [[1992]]. Dre fent e veze kemmet gant farserien ar ger ''annus'' en ''anus'' ([[fraez]]). ;''[[Annus mirabilis]]'' :"Bloavezh brav-estlammus". ;''Ante Christum natum'' :"Kent ganedigezh Jezus-Krist". Berradurioù : a.C.n., A.C.N., ACN, a.Ch.n., a.Chr.n.). Gwelit ''[[#P|Post Christum natum]]''. ;''Ante diem'' :"Kent an deiz". A-raok hiziv. ;''Ante litteram'' :"Kent ar skrid". A-raok ma vefe eus ar ger ; da skouer : Henry Havelock Ellis (1859-1939) a voe ur [[revoniezh|revoniour]] ''ante litteram''. ;''Ante pedes non videre'' :"Na gwelout dirak e dreid". Bezañ avelek, pe verrsperedet. ;''Antiqua nove'' :"Traoù kozh en un doare nevez". ;''Antiqua sunt optima'' :"Ar re wellañ eo an traoù kozh". Arnodet ha gwiriekaet eo bet an traoù kozh, hervez ar Romaned bepred. ;''Antiquior mors turpitudine'' :"Gwell ar marv eget ar vezh". ;''Antiquo jure tutor'' :"Gouarnour kozh al lezenn". ;''Antiquo more'' :"Ar c'hiz kozh". ;''Antiquus amor cancer est'' :"Ur garantez kozh n'eo nemet ur valitouch (da soñj ar merc'hed)" – [[Petronius]], [http://www.thelatinlibrary.com/petronius1.html ''Satiricon'', II-42]. ;''Anxia divitiarum cura'' :"Enkrezus eo bezañ nec'het gant ar binvidigezh". ===Ap=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Apertis verbis'' :"Komzoù fraezh". ;''Apices juris non sunt jura'' :"Soutilderioù ar gwir n'int ket ar gwir". ;''Appellatio ad Caesarem'' :"Galv d'an impalaer". Evit terriñ ur barn d'ar marv. ''[[#Pr|Provocatio ad populum]]'' a veze graet kent an [[Impalaeriezh roman]]. ;''Aptari onus viribus debet'' :"Ret eo azasaat al labour ouzh an nerzh". ===Aq=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Aqua et ignis interdictio'' :"Berzet an dour hag an tan". A-zivout un den forbannet. ;''Aqua profunda est quieta'' :"Difiñv eo an dour don". ;''Aqua vitae'' :"An dour a vuhez". Ar gwin-ardant, an "odivi" : lambig, [[rom]], [[whisky]] hag all. ;''Aquila non capit muscas'' :"N'eo ket an erer a dap kelien". Un den a bouez ne ra ket war-dro aferioù ken dister. ;''Aquila non captat muscas'' :''[[#I|idem]]''. ;''Aquilam volare docet'' :"Emaoc'h o teskiñ nijal d'un erer". ;''Aquiris quodcumque rapis'' :"Dit eo ar pezh a laerez". ===Ar=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Arbiter elegantiae'' :"Barner ar granded". — [[Tacitus]] diwar-benn [[Petronius]] en [https://www.thelatinlibrary.com/tacitus/tac.ann16.shtml ''Annales'', XVI, 18]. ;''Arbitror esse aliquam liberi arbitrii vim'' :"Krediñ a ra din ez eus un nerzh gant ar frankdivizout". — [[Erasmus]], ''Adagiorum''. ;''Arbor mala, mala mala'' :"Gwezenn fall, avaloù fall". ;''Arcades ambo'' :"Arkadianed o-daou". Daou sod, an [[azen|ezen]] o vezañ loened brudetañ [[Arkadia (Henamzer)|Arkadia]]. — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/ec7.shtml ''Eclogues'' VII:4]. ;''Ardet nec consumitur'' :"Deviñ a ra hep peurzeviñ". Diwar-benn ar [[feniks]]. ;''Ardua ad gloriam via'' :"Diaes eo an hent trema ar c'hlod". ;''Ardua para subire'' :"Dev evit sevel". ;''Arenae semina mandare'' :"Hadañ en traezh". ;''[[Argumentum ad verecundiam]]'' :"Arguzenn a zoujañs". ;''Argumentum baculinum'' :"Arguzenn ar vazh". Skeiñ, implijout an nerzh e-lec'h ar reizhpoell (evel e pezh-c'hoari [[Molière]] ''Les Fourberies de Scapin''). ;''Articulus stantis vel cadentis Ecclesiae'' :"Ar benngredenn a laka an Iliz da chom en he sav pe da gouezhañ". Ar feiz kristen hervez [[Martin Luther]], da lavar an doueoniour Balthasar Meisner (1587-1626). ;''Ars casus similis'' :"Heñvel eo an arz ouzh ar chañs". — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.artis3.shtml ''Ars Amatoria'' III:155]. ;''Ars est celare artem'' :"Kuzhat an arz eo an arz". Kuzhat an ardoù eo an arz. ;''Ars est difficilis, recte rempublicam gerere'' :"Un arz diaes eo gouarn mat ar Stad". ;''Ars gratia artis'' :"An arz evit an arz". Sturienn ar gompagnunezh [[sinema]] [[Metro Goldwyn Mayer]]. ;''Ars longa, vita brevis''<ref>Troidigezh latin eus an [[henc'hresianeg]] Ὁ βίος βραχὺς, ἡ δὲ τέχνη μακρὴ ''O víos vrachýs, i dé téchni makrí'', bomm kentañ [https://www.remacle.org/bloodwolf/erudits/Hippocrate/aphorismes1.htm ΑΦΟΡΙΣΜΟ]] ''Aforismoi'' [[Hippokrates]] ;'' "berr ar vuhez, hir an arz" eo al lavared orin.</ref> :"Hir an arz, berr ar vuhez". ;''Artem quævis alit terra'' :"Ar vicher a vag an den e pep lec'h". ===As=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Asinus asinorum in sæcula sæculorum'' :"[[Azen]] an ezen da viken". N'eus ket sotoc'h eget hemañ. ;''[[Asinus asinum fricat]]'' :"Azen a frot azen". ;''Asinus balneatoris numquam particeps balnei'' :"Azen gward ar c'hibellec'h n'en devez kibelladenn ebet". ;''Asinus gestat mysteria'' :"Emañ an azen o tougen an ikonoù". – [[Andrea Alciato]] (1492-1550). ;''''Asinus in catedra'' :"Azen er gador". Un azen o prezeg pe o kelenn an dud. ;''Asinus in tegulis'' :"Un azen war an toennoù". Un dra iskis. ;''Aspexi terram et ecce vacua erat et nihil'' :"Sellet a ran ouzh an douar ha setu eo goullo ha distumm". — [[Vulgata]], [https://www.thelatinlibrary.com/bible/jeremiah.shtml#4 Jeremiaz, 4:23]. ;''Aspiciendo senescis'' :"Koshaat a rez en ur sellet ouzhin". ;''Assem habeas, assem valeas'' :"Bez arc'hant, kreñv e vi gant an arc'hant". Bez pinvidik ha stad a vo graet ac'hanout. An ''as'' e oa ar moneiz roman. ===At=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Athanasius contra mundum'' :"Athanasius Enep ar Bed". Lesanv [[Athanasius Aleksandria]] ([[297]]-[[373]]), ugentvet [[eskob]] [[Aleksandria]] adal [[328]] betek e varv, pa voe harluet pemp gwezh diwar urzh pevar [[Impalaeriezh roman|impalaer roman]] : [[Kustentin Iañ (impalaer roman)|Kustentin Iañ]], [[Constantius II]], [[Juluan II]] ha [[Valens]]. ===Au=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Auctores varii'' :"Lies aozerien". Berraet dre ''AA.VV.''. ;''Auctoritatem rebus vilitas adimit'' :"Ur priz izel a denn pep pouezusted d'an dra". ;''Audacia fidentiae est apposita'' :"Stok ouzh ar fiziañs eo an herder". ;''Audacter calumniare, semper aliquid haeret'' :Falstamall dizaon, atav e chom un dra bennak peg". ;''Audax est ad omnia quaecumque amat vel odit femina, et artificiosa est nocere cum vult'' :"Her eo ar vaouez e kement tra a gar hag a gaz, ha gouzout a ra noazañ pa fell dezhi". ;''Audax Japeti genus'' :"Mab dispont ganet eus Japet". ;''Aude contemnere opes'' :"Kred ober fae war ar stroñs". ;''Audendum est, fortes adjuvat ipsa Venus'' :"Ret eo krediñ ober, [[Gwener (doueez)|Gwener]] hec'h-unan a skoazell ar re galonek". — [[Tibullus]], [http://www.thelatinlibrary.com/tibullus1.html#2 ''Carminum Libri Tres'' I, II:16]. ;''Audentis fortuna juvat'' :"Ar chañs a c'hoarzh ouzh an dud dispont". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen10.shtml ''Aeneis'' X:284]). ;''Audere est facere'' :"Krediñ ober eo ober". ;''Audi alteram partem'' :"Ra vo klevet ar gostenn all ivez". ;''Audi, vide, sile'' :"Selaou, sell, tav". ;''Audi, vide, tace, si tu vis vivere in pace'' :"Selaou, sell, tav, ma kerez bevañ e peoc'h". Par da « un den berzet a dalv kant ». ;''Audiatur et altera pars'' :"Ra vo klevet an tu arall". A vez lavaret en ur prosez, pa vez bet klevet an tamaller peurvuiañ. ;''Audite pars adversa'' :''[[#I|idem]]''. ;''Aura popularis'' :"C'hwezh ar bobl". Avel (hegemm) ar bobl, ar c'hrad-vat a-berzh ar bobl a zoug brud an den hag e ziskar. ;''Auream quisquis mediocritem diligit'' :"Prizius evel an aour eo neb a gar ar muzul mat". — [[Quintus Horatius Flaccus]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm2.shtml ''Carmina'' II, X:5]. ;''Aures serva'' :"Diwall da zivskouarn". ;''Auri mediocritas'' :"Izelded an aour". ;''Auri sacra fames !'' :"Naon kazus a aour !" ;''Auribus teneo lupum'' :"Ar bleiz a zalc'han war-bouez e zivskouarn". ;''Aurora Musis amica est'' :"Mignonez d'ar [[Muzezed]] eo gouloù-deiz". ===Aut=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Aut agere aut mori'' :"Pe ober pe mervel". ;''Aut amat aut odit mulier, nil est tertium'' :"Pe karout pe kazout a ra ar vaouez, n'eus dibab all ebet". ;''Aut ... aut ...'' :"Pe ... pe ..". A dalvez "ya pe nann", "an eil pe egile". ;''Aut bibas aut abeas'' :"Ev pe kerzh kuit". ;''Aut Cæsar, aut nihil'' :"Pe impalaer pe netra". Sturienn [[Cesare Borgia]]. ;''Aut dedere aut punire'' :"Pe daskor pe kastizañ". ;''Aut disce aut discede'' :"Pe studi, pe kerzh kuit". ;''Aut dosce, aut disce, aut discede'' :"Pe kelenn, pe desk, pe kerzh kuit". ;''Aut nunc, aut numquam'' :"Pe bremañ pe biken". ;''Aut omnia, aut nihil'' :"Pe holl, pe netra". ;''Aut pati aut mori'' :"Pe gouzañv pe mervel". ;''Aut viam inveniam aut faciam'' :"Pe e kavin an hent pe e toullin anezhañ". ;''Aut vincere, aut mori'' :"Pe trec'hiñ pe mervel". ;''Autobi passebant completi'' :"Leun e oa ar busoù o tremen". ;''Autor opus laudat'' :"An oberour a gan meuleudi d'an oberenn". ;''Aut regem aut fatuum nasci oportet'' :"Ret eo bezañ ganet roue pe foll". Evit ober ar pezh a garer. ;''Aut ridenda omnia aut flenda sunt'' :"Ret eo c'hoarzhin pe gouelañ gant pep tra". ;''Aut vincere, aut emori/mori'' :"Bout trec'h pe mervel". ===Av=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Avaritia facit bardus'' :"Ar bizhoni a laka an den genaouek". ;''Avaro omnia desunt, inopi pauca, sapienti nihil'' :"D'an den pizh e vank pep tra, d'ar paour nebeud a dra, d'ar fur (ne vank) netra". ;''[[Avarum est mulierum genus]]'' :"C'hoantek eo gouenn ar maouezed". ;''Avarum irritat, non satiat pecunia'' :"An arc'hant a vrouez an den, n'en dic'hoant ket". ;''Avarus nisi cum moritur, nil recte facit'' :"Madober nemetañ an den pizh eo mervel". ;''Ave atque vale'' :"Kevarc'h, ha bez yac'h". ;''Ave Cæsar, morituri te salutant'' :"Salud dit, [[Caesar (titl)|Caesar]], ar re zo o vont da vervel az salud". A veze lavaret er sirk gant ar glezeourion d'an impalaer a-raok an [[emgann]]. ::'''''Ave imperator, morituri te salutant''''' eo a gaver e levr [[Suetonius]], ''[[De Vita Caesarum]]'', [[Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus|Claudius]] [http://www.thelatinlibrary.com/suetonius/suet.claudius.html#21 21]. ;''Ave color vini clari, Ave sapor sine pari'' :"Salud dit liv gwin sklaer, Salud dit blaz dibar". ;''[[Ave Maria]]'' :"Me ho salud, Mari'';'' pedenn gatolik d'ar [[Gwerc'hez Vari|Werc'hez Vari]]. ;''Ave, ave, aves esse aves'' :"Salud dit, tad-kozh, ha debriñ evned a fell dit ?'' – C'hoari gerioù diwar ''ave'' (salud), ''avus'' (tad-kozh), ''avis'' (evn), hag ''aveo'' (c'hoantaat [a ran}). ;''Avis alba'' :"Ur voualc'h wenn". Un dra rouez. ==B== ===Ba=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Barba crescit, caput nescit'' :"Kreskiñ a ra ar barv, ar penn ne fura ket". ;''Barba non facit philosophum'' :"N'eo ket ar barv a ra ar prederour ". ;''Barba tenus sapientes'' :"Furien betek ar barv". Furien diwar-c'horre — [[Erasmus]], ''Adagiorum''. ;''Barbam auream habere'' :"Kaout ur barv aour". Bezañ un doue. ;''Barbam sapientem pascere'' :"Derc'hel barv ur prederour". Bezañ prederour a-vicher. ===Be=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Beati pauperes spiritu'' :"Evurus ar re baour a spered". Distaget gant [[Jezuz Nazaret]] er ''Prezeg war menez'', en [[Aviel Mazhev]], [https://www.thelatinlibrary.com/bible/matthew.shtml 5:3]. A vez lavaret dre fent ivez ouzh un den ha n'eo ket gwall fin, en ur ster disheñvel-rik diouzh hini al lavared orin. ;''Beatus qui prodest quibus potest'' :"Evurus an hini a ra vad d'ar re a c'hall". ;''Bellum frigidum'' :"Brezel yen".Gwelit [[Brezel Yen]]. ;''Bellum omnium contra omnes'' :"Brezel an holl enep an holl". ;''Belua fera est avaritia'' :Ar bizhoni zo ul looen ferv". ;''Bene diagnoscitur, bene curatur'' :"Kement ha pareañ eo anaoudaduriñ". ;''Bene vobis'' :"Mat, (ha) c'hwi ?". ===Bi=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Bibere humanum est, ergo bibamus'' :"Perzh an den eo evañ, evomp eta". ;''Bis dat, qui cito dat'' :"Div wech e ro an hini a ro buan". ;''Bis pueri senes'' :"An dud kozh zo div wech bugale". ;''[[Bis repetita placent]]'' :"Div wech lavaret a blij". ;''Bis repetita non placent'' :"Div wech lavaret ne blijont ket". Ar bomm ''deciens repetita placebit'' a lenner digant [[Quintus Horatius Flaccus]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/arspoet.shtml ''Ars Poetica'' 365], ma respont ar barzh e c'heller lavarout dek gwech un dra vrav hep skuizhañ penn ar selaouer. ===Bo=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Bona diagnosis, bona curatio'' :"Deznaou mat, louzoù mat". ;''[[Bona fide]]'' :"A feiz vat". ;''Bona valetudo melior est quam maximæ divitiæ'' :"Gwell eo yec'hed mat evit pinvidigezh vras". ;''Bonum vinum lætificat cor hominum'' :"Gant gwin mat e vez laouenaet kalon an den". ;''Bonus liber amicus optimus'' :"Ul levr mat eo ar mignon gwellañ". ;''Bonus pater familias'' :"Den mat eo an [[ozhac'h]]". ===Br=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Breve et inreparabile tempus omnibus est vitae'' :"Un amzer berr ha dirapar eo buhez an holl". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen10.shtml ''Aeneis'' X:467]. ;''Brevi manu'' :"Dre zorn berr". <q> Roet eo bet an arc'hant dezhi ''brevi manu'' </q>, roet eo bet an arc'hant dezhi war-eeun etre he daouarn. ;''Brevis in longo'' :"Ur silabenn verr e lec'h unan hir". War hirder ar silabennoù ez eo diazezet ar gwerzaouerezh latin<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20160304211706/https://scribium.com/yohan-charles-roger-picot/a/la-versification-latine/ ''Scribium'']</ref>{{,}}<ref>{{fr}} [http://www.weblettres.net/blogs/uploads/p/Philomene/29893.pdf ''WebLettres'']</ref>. Gwelit ''[[#L|Longam esse duorum temporum, brevem unius etiam pueri sciunt]]''. ;''Brevitatis causa'' :"Lavaret berr". E berr gomzoù. ;''[[Britannia reges habet, sed tyrannos]]'' :"(Enez) Breizh he deus rouaned, hogen tiranted int". ==C== ===Ca=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Caeca invidia est'' :"Dall eo an droukc'hoant". ;''Canis sine dentibus vehementius latrat'' :"Ki hep dent a harzh kreñvoc'h". Ne grog ket ar c'hi a harzh. ;''Captatio benevolentiae'' :"Degerc'hañ an hegarated". En [[retorik|helavarouriezh]], frazenn a lakaer e deroù ur brezegenn, ur skrid pe ul lizher, evit broudañ ar selaouer pe al lenner da vont a-du gant an aozer ha neuze da selaou pe da lenn pelloc'h. ;''Caput imperat, non pedes'' :"Ar penn ar ren, an treid ne reont ket". ;''Caput sine lingua pedaria sententia est'' :"Ur penn dideod eo ali ar senedourien ardroader". — [[Aulus Gellus]], ''Noctes atticae'', III-18). "Senedourien ardroader" eo ster ''pedaria'', pa oa anezho senedourien nann-ofisiel a zeue war droad d'ar bodadegoù da reiñ o ali ; pignet war girri ez errue ar senedourien ''curulis'', ar re a oa e karg ent-ofisiel. [[File:Zonnewijzer Carpe Diem.jpg|thumb|<div class="center">''[[Carpe diem]]''</div>]] ;''[[Carpe diem]]'' :"Kutuilh an deiz". — [[Quintus Horatius Flaccus]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm1.shtml ''Carmina'' I, XI:8]. ;''[[Carthago delenda est]]'' :"Ret eo distruj [[Kartago]]". Berradur eus ''Ceterum autem censeo Carthaginem esse delendam'', "ouzhpenn-se, da'm meno e rank Kartago bezañ distrujet", a veze lavaret alies gant [[Marcus Porcius Cato|Cato Gozh]] e-kerzh e brezegennoù a-raok an trede [[brezelioù punek|brezel punek]] etre Kartago ha [[Roma]]<ref>Meur a desteni skrivet zo : [[Aurelius Victor]], [http://www.thelatinlibrary.com/victor.ill.html ''De Viris Illustibus'' XLVII:8] ;'' [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/senectute.shtml ''De Senectute'', VI:18] ;'' [[Plinius an Henañ]], [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost01/PliniusMaior/plm_hi15.html ''Naturalis Historia'' XV:20] ;'' [[Florus]], ''Epitome de T. Livio bellorum omnium annorum DCC'' I, XXXI] ;'' [[Ploutarc'hos]], ''Βίοι Παράλληλοι'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Cato_Major*.html#27 27.1 {{en}}] ;'' [[Titus Livius]], [https://la.wikisource.org/wiki/Ab_Urbe_Condita_-_Periochae/liber_XLIX ''Ab Urbe Condita Libri'' XLIX].''</ref>. ;''Castigat ridendo mores'' :"Reizhañ a ra ar boaz dre ar c'hoarzh". Sturienn ar c'hoariva ''[[Comédie-Française]]'' e [[Paris]], troet e galleg dre ''Elle corrige les mœurs en riant". ;''Castis omnia casta'' :"Enor kement tra a zo glan". ;''Casus belli'' :"Degouezh a c'hall degas [[brezel]]". [[File:Cave canem2.jpg|thumb|''Cave canem'']] ;''Causa causans'' :"Abeg devoudus". Er [[gwir (lezenn)|gwir]], pennabeg an darvoudenn. ;''Causa causarum'' :"Abeg an abegoù". — [[Tommaso d'Aquino]], ''Questiones disputatoe de veritate, 21-3-3, en ''Sancti Thomae de Aquino opera omnia'', Fratrum Praedicatorum, XXII, Romae, 1976, p. 598:18-19<ref>{{fr}} J. follon & J. McEvoy, ''Finalité et intentionnalité'' - Doctrine thomiste et perspectives modernes - Actes du Colloque de Louvain-la-Neuve et Louvain, 21-23/05/1990 [https://books.google.fr/books?id=gUkFxPDXCWIC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=causa+causarum&source=bl&ots=fPdBdoRptr&sig=khjp1AlBhu2ZOUloJX5WsVzAExU&hl=fr&sa=X&ved=0CEsQ6AEwBzgKahUKEwipxOe-uI3GAhVLPBQKHZ4qAPo#v=onepage&q=causa%20causarum&f=false p.70]</ref>. ;''Causa proxima'' :"Abeg nesañ". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] : an abeg tostañ d'an darvoudenn eo ''causa proxima'' en heuliad an abegoù o deus degaset ur gaouad. ;''Causa sine qua non'' :"Abeg ret". Er [[gwir (lezenn)|gwir]], an abeg ret evit ma c'hoarvezfe ar gaouad. ;''[[Cave canem]]'' :"Diwall diouzh ar c'hi". Enskrivadur kavet war ur [[marelladur]]-leur ma weler ur c'hi dirak un nor e [[Pompei]]. ;''Caveat emptor'' :"Ra ziwallo ar prener". ;''Cave ne cadas'' :"Diwall na gouezhi". Distaget gant ar [[sklaverezh|sklav]] en em zalc'h a-drek an ''imperator'' pa vez [[lid an trec'h]]. ;''Cave ab homine unius libri'' :"Diwall diouzh an den ha n'en deus nemet ul levr hepken". Sturienn ti-embann Umberto Allemandi e [[Torino]], en [[Italia]]. Gwelit ''[[#T|Timeo hominem unius libri]]''. ===Ce=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Cedo maiori'' :"Plegañ a ran d'un den meuroc'h". ;''Ceteris paribus'' :"Pep tra o vezañ par". ===Ci=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Cibi condimentum est fames'' :"Temz pep meuz eo an naon". Pa vez naon e kaver mat pep tra. ;''Cibus non qui plurimus, sed qui suavissimus'' :"Ket ar muiañ a veuzioù, hogen ar re saourusañ". ;''Cicada cicadae cara, formicae formica'' :"Ar c'hrank-raden a gar ar c'hrank-raden, ar verienenn ar verienenn". — [[Aisopos]]. ;''Circa'' :"War-dro". Berraetdre ''c.'' peurliesañ. ;''Citius, Altius, Fortius'' :"Fonnusoc'h, uheloc'h, kreñvoc'h !' Sturienn ar [[C'hoarioù Olimpek]]. ;''Cito maturum, cito putridum'' :"Azv buan, brein buan". Rekis eo lezel amzer d'an amzer. ;''[[Civitas sine suffragio]]'' :"Keodedouriezh hep mouezhiañ". Un dere e [[Republik Roma]] hag a roe d'un den holl wirioù ur c'heodedad war-bouez ar gwir da vouezhiañ en dilennadegoù. ===Cl=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Claudite jam rivos, pueri ; sat prata biberunt'' :"Serrit ar gwazhioù, sklaved ; ar pradoù o deus evet a-walc'h". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/ec3.shtml ''Eclogues'' III:111]). <q> Serret ar gwazhioù, douret ar pradoù </q>, evel meneget gant [[L. F. Sauvé]]<ref name="LFS">Léopold-François Sauvé, ''Proverbes et dictons de la Basse-Bretagne'', Genève-Paris, Slatkine Reprints, 1986 {{ISBN|978-2-05-100101-4}}.</ref> #753, notenn 1, pp. 110-111. ===Co=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Cogito ergo sum'' :"Sonjal a ran neuze ez on". — [[René Descartes]], [http://fr.wikisource.org/w/index.php?title=Discours_de_la_m%C3%A9thode/Quatri%C3%A8me_partie&oldid=1284239 ''Discours de la méthode'', IV, §§ 1 & 3]. ;''Concordia civium murus urbium'' :"Kenemglev etre keodedourion, (zo kement ha) mogerioù (d') ur gêr". ;''Conditio sine qua non'' :"An diviz ha n'eus netra hepti". N'heller ket tremen heptañ. ;''Confer'' :"Kerzh da welout". Berraet dre ''cf.'' peurliesañ. ;''Consuetudinis vis magna est'' :"Bras eo nerzh ar boaz". ;''Consuetudo altera natura est'' :" Un natur all eo ar boaz". ;''Consuetudo est altera natura'' :"Un natur arall eo ar boaz". ;''Contra aquam remigare'' :"Roeñvat a-benn da red an dour". ;''Contra bonos mores'' :"Enep ar vuhezegezh vat". ;''Contra vim mortis non est medicamen in hortis'' :"Ouzh nerzh ar marv n'eus louzaouenn ebet el liorzh". ;''Contraria contrariis curantur'' :" An traoù kontrol a vez paraet gant traoù kontrol". ;''Conubia sunt fatalia'' :"Planedennoù eo an dimezioù". Den ne oar penaos ez echuo un dimeziñ. ;''Copia ex industria'' :"Puilhentez diwar obererezh". Strivañ a ranker ober a-benn dastum frouezh a-builh. ;''Cor plumbeum'' :" Kalon blom". — [[Caius Suetonius Tranquilus]], ''[[De Vita Caesarum]]'', ''Nero'', 2. A-zivout Domitius : ''In hunc dixit Licinius Crassus orator non esse mirandum, quod aeneam barbam haberet, cui os ferreum, ''cor plumbeum'' esset'', "diwar e benn e lavare Licinius Crassus ne oa ket souezh en devoa ur barv kouevr, p'en devoa ur genoù houarn hag ur galon blom."<ref>{{fr}} {{la}} [https://web.archive.org/web/20140123040125/http://www.cndp.fr/archive-musagora/gaulois/textes/latinbi/suetone_neron_2.doc ''CNDP'']</ref> ;''Corpus delicti'' :"Korf an torfed''. Pe « korf an den lazhet », evel prouenn ur muntr. ;''Corruptio optimi pessima'' :"Ar gwashañ tra eo breinadur ar pep gwellañ". ;''[[Corruptissima re publica plurimae leges]]'' :"Seul vreinoc'h ar Stad seul niverusoc'h al lezennoù". — [[Tacitus]], [https://www.thelatinlibrary.com/tacitus/tac.ann3.shtml#27 ''Annales'', III, 27] ===Cr=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Crocodili lacrimae'' :"Daeroù ur c'hrokodil". Daeroù faos, daeloù ki. ===Cu=== <div style="width:260px;"><hr></div> [[File:Ms 224 anselm.jpg|thumb|<div class="center">''Cur Deus Homo''<br>[[Anselm Canterbury|Anselmus Cantuariensis]]<br>([[1098]])</div>]] ;''Cui bono ?'' :"Da biv eo mat ?". Piv a denn gounit eus an torfed ? Hag a c'hall bezañ torfedour ? ;''Cuique suum'' :"Da bep unan e hini". Da bep den ar pezh a zellez, da geñveriañ gant <q> E-keñver an dellidoù / Emañ ar c'haoudoù </q>. ;''Cuius est solum eius est usque ad coelum et ad inferos'' :"Neb a zo perc'henn war an douar zo perc'henn betek an neñv ha betek doneier an douar". Lezenn ar berc'henniezh douaroù en Henroma hag e [[SUA]]. ;''[[Cuius regio, eius religio]]'' :"Hevelep priñs, hevelep relijion". An neb a zo e penn ar vro a ziviz petra eo relijion e genvroiz. ;''Cuiusvis hominis est errare'' :"Faziañ eo tech kement den a zo". Gwelout ''[[#E|Errare humanum est]]''. ;''Cum grano salis'' :"Gant ur c'hreunenn holen". Komz gant un tamm fent, hep mennout bezañ sirus eo komz ''cum grano salis'' ; diouzh tu ar selaouerien ez eo na krediñ da vat er pezh a vez lavaret<ref>{{fr}} [https://web.archive.org/web/20140810151348/http://www.btb.termiumplus.gc.ca/tpv2guides/guides/chroniq/index-eng.html?lang=eng&lettr=indx_autr8BKE-TUZytps&page=9Am92FVvGFZo.html ''BtB'']</ref>. ;''Cum hoc, ergo propter hoc'' :"Gant se, neuze dre se". Lavarenn direizh er [[poellerezh]] : mar c'hoarvez an darvoudennoù A ha B war un dro e rank unan anezho bezañ abeg egile. Da skouer : <q> Bep beure e kan ar c'hilhog, neuze e laka ar c'hilhog an heol da sevel. </q>. Gwelit ''[[#No|Non causa pro causa]]''. ;''Cum laude'' :"Gant meuleudi", ur meneg a vez deroet a-gevret gant un diplom. ;''Cum nexum faciet mancipiumque, uti lingua nuncupassit, ita ius esto'' :"Graet dre sklavidigezh pe dre an dorn, pa vez disklêriet dre gomz ez eo roet ar gwir". Doare ar gwir roman da wareziñ ur gevrat : dre ''nexum'' en em lakae an amprester dindan beli ar prester – pe e lakae unan eus e vugale – betek ma vefe daskoret ar mad a oa prestet ; dre ''mancipium''<ref>Diwar ''manus'' "dorn" ha ''capio'' "kemer".</ref> e veze savet ul lid dezvekaet heuliet gant ar gwerzher, ar prener, pemp test hag un den a zalc'h ur ventel, ma tremen arouez ar mad eus dorn ar gwerzher da zorn ar prener. ;''Cum notis variorum scriptorum'' :"Gant notennoù a bep seurt skrivagnerien". Merk war embannadurioù latin kozh. ;''Cur Deus Homo'' :"Perak eo aet Doue da zen".<ref name="CDH">{{la}} [[Anselm Canterbury|Anselmus Cantuariensis]], ''Cur Deus Homo'', I, 1.</ref> ;''Cura ut valeas !'' :"Diwall, ma vi yac'h !" ==D== ===Da=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Damnant quod non intelligunt'' :"Kondaoniñ a reont pezh na gomprenont ket". Frazenn implijet diwar-benn an dud sot pe dizesk. ;''[[Damnatio ad bestias]]'' :"Kondaonidigezh d'al loened". En [[Henroma]], un doare [[kastiz ar marv|poan a varv]] ma veze ar gondaonidi roet da loened ferv, en ur gaoued ganto pe er stourmva. ;''Dat veniam corvis, vexat censura columbas'' :"Pardoniñ d'ar brini ha heskinañ ar c'houlmed a ra ar c'hontrollerezh". — [[Juvenal]], [http://www.thelatinlibrary.com/juvenal/2.shtml ''Saturae'', II:63]. ===De=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''De duobus malis minus est semper eligendum'' :"A-douez daou zroug ez eo ret dibab ar bihanañ bepred". [[Thomas von Kempen]], [http://www.thelatinlibrary.com/kempis/kempis3.shtml ''De Imitatione Christi'' III-12-2]. ;''[[De facto]]'' :"Hervez ar fed". Hervez ar pezh a zo gwir. ;''[[De gustibus et coloribus non disputandum]]'' :"War blizidigezh na livioù n'eus ket d'ober kaozioù". ;''[[De jure]]'' :"Dre lezenn". ;''De jure uxoris'' :"Dre lezenn ar wreg". Gwir ur gwaz dre ar galloudoù a zo gant e wreg. ;''De minimis non curat prætor'' :"Ar pretor ne ra forzh gant an traoù dister". Kement ha "komandant", "penn", e talvez ''prætor''. ;''De mortuus aut bene aut nihil'' :"Diwar-benn ar re varv : pe mad pe netra". Arabat eo lavaret droug diwar-benn ar re varv. ;''De mortuis nihil nisi bene'' :"Diwar-benn ar re varv netra nemet mad". ;''De omnibus dubitandum'' :"Arvar war pep tra". Sturienn [[Karl Marx]]<ref>{{en}} [https://www.marxists.org/archive/marx/works/1865/04/01.htm ''Karl Marx's "Confession"'']</ref>. ;''De profundis'' :" Eus ar goueled em eus garmet". Deroù ar werzenn ''De profundis clamavi ad te, Domine'' en [[Testamant Kozh]], [[Levr ar Salmoù]], [https://web.archive.org/web/20241213115711/https://www.introibo.fr/Psaume-129 Salm 129]. ;''De visu'' :"Diouzh gwelout". ;''Decet imperatorem stantem mori'' :"D'un impalaer e tere mervel en e sav". — [[Vespasian]]. ;''Degetetur corium de tergo meo'' :"Diwar ma c'hein eo kemeret al lêr". Em riskl e reer an dra-mañ. — [[Titus Maccius Plautus]], [http://www.thelatinlibrary.com/plautus/epidicus.shtml ''Epidicus'', I:65]) ; gwelit [[L. F. Sauvé]]<ref name="LFS" />, #648 notenn 1, pp. 92-93. ;''Delicta juventutis meæ'' :" Fazioù ma yaouankiz ". ;''Deus ex machina'' :"Doue (deuet) e-maez an ardivink". Damveneg eus an doueed ha doueezed lakaet da zont a-us al leurenn-c'hoariva gant ardivinkoù ijinus ha koustus hag a ziskoulme en un taol an holl gudennoù a oa bet rouestlet er pezh a-raok pa veze poent d'ar pezh echuiñ. ===Di=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Di lanatos pedes habent'' :"An doueed o deus treid gloan". — [[Petronius]], [http://www.thelatinlibrary.com/petronius1.html ''Satiricon'', XLIV]). ;''Di te ament'' :"An doueed ra 'z pennigo". ;''Di te incolumem custodiant'' :"An doueed ra 'z kwarezo". ;''Dictum, factum'' :"Lavaret, graet". ;''Dies ater'' :"Devezh du". Un devezh fall. An eneb da ''[[#Al|Albo lapillo diem notare]]''. ;''Dies dominica'' :"Deiz an aotrou". Ar [[Sul]], deiz kentañ ar sizhun en [[Iliz katolik roman]]. ;''Dignus barba majorum'' :"Den a vuhezegezh hen". ;''Disciplina in civitatem'' :"Kelennadurezh evit ar geodedourelezh". Sturienn an [[Ohio]] State University e [[Columbus (Ohio)|Columbus]]. ;''Discipulus est prioris posterior dies'' :"Skoliad an deiz a-raok eo an deiz war-lerc'h". ;''Discite iustitiam moniti et non temnere divos'' :"Deskit kelennoù ar justis ha na disprizañ an doueed". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen6.shtml ''Aeneis'' VI:620]. ;'' Distinguo'' :" Gwelout a ran ar c'hemm". Troienn a vez implijet dre fent evit ober goap ouzh ar c'hemmoù ken bihan ma'z int dister ha dibouez, ha dreist-holl ouzh ar re o c'hav pouezus. ;''[[Divide et impera]]'' :"Rann ha ren". Un doare all eo ''Divide ut imperes'', ''rann ma reni". ;''Divitiae bona ancilla, pessima domina'' :"Ur servijourez vat eo ar binvidigezh, hag an itron washañ". Ret eo d'an den bezañ mestr war e binvidigezh, arabat eo e vefe e binvidigezh mestrez warnañ. ===Do=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Do ut des, do ut facias, facio ut des, facto ut facias'' :"Reiñ a ran evit ma rofes, reiñ a ran evit ma rafes, ober a ran evit ma rofes, ober a ran evit ma rafes". ;''Doctus cum libro'' :"Desket gant ul levr". Troienn implijet diwar-benn tud ha n'ouzont netra hep mont da glask en ul levr. Gwechall ez eus bet klevet ur c'helenner oc'h ober goap ouzh ur skoliad a oa bet tapet oc'h adskrivañ ar pezh en doa kavet en ul levr : « ''Doctus cum libro'', ''asinus'' (azen), d'an daolenn ! ». ;''Dolores Tantali'' :"Poanioù Tantali". E [[Gwengelouriezh Hellaz|gwengelouriezh Henc'hres]], [[Tantalos]], mab da [[Zeus]] ha d'an nimfenn Plouto, a brofas d'an doueed ur pred ma servijas dezho ur geusteurenn aozet diwar kig e vab Pelops. Kondaonet e voe Tantalos d'ur boureviadur a zo chomet brudet : lakaet e voe Tantalos e kreiz ur stêr ha dindan ur wezenn karget a frouezh, me da hesk e ya ar stêr pa stou Tantalos evit evañ, hag an avel a bella skourroù ar wezenn pa astenn e zorn da dapout ur frouezenn. ([[Homeros]], ''Odysseia'', kan XI). ;''Dolus an virtus quis in hoste requirat ?'' :"Gwidre pe galon, dirak an enebour ne vern". ;''Dominus vobiscum'' :"An Aotrou (Doue) ra vo ganeoc'h". Bomm en [[oferenn]] e lid an [[Iliz katolik roman]]. ===Dr=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Dramatis personæ'' :"Tudennoù ar [[Arz ar c'hoariva[pezh-c'hoari]]". Al listennad anezho. ===Du=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Ducunt volentem fata, nolentem trahunt'' :"Ambroug an hini a bleg dezhi a ra an tonkadur, ha sachañ war ar re na reont ket". Lavar [[Stoikegezh|stoikour]] diwar-benn ar ''[[fatum]]''. ;''[[Dulce et decorum est pro patria mori]]'' :"C'hwek ha kaer eo mervel evit ar vro". — [[Quintus Horatius Flaccus]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm3.shtml ''Carmina'' III, II.13]. ;''Dum spiro, spero'' :"Keit ma analan ec'h esperan". ;''Duos habet et bene pendentes'' :"Div en deus, hag istribilhet mat". Lavaret er [[Sez Santel]] pa vez gwiriekaet gourelezh ur [[pab]] nevez, abaoe istor ar [[pabez Janed|babez Janed]]. ;''Dura lex sed lex'' :"Kriz eo al lezenn, met al lezenn eo". A vez lavaret diwar-benn ul lezenn pe reolenn a ranker lakaat da dalvezout, pegen displijus bennak e ve. ;''Dura necessitas'' :"Kriz eo an dra pa vez ret". « Ouzh ret n'eus ket a remed » eo ar c'hrennlavar brezhonek. ;''Durate et vosmet rebus servate secundis'' :"Bezit gouzañvus hag en em erbedit evit an dazont". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen1.shtml ''Aeneis'', I, 207]. ;''Dux bellorum'' :"Penn brezel". ==E== [[Restr:Antonello da Messina 004.jpg|thumb|<div class="center">''[[Ecce Homo]]''<br>[[Antonello da Messina]] (~1473)</div>]] ;''E fructu arbor cognoscitur'' :"Diouzh he frouezh ec'h anavezer ar wezenn". Ha diouzh e oberoù, an den. ;''E pluribus unum'' :"A lies, unan". Unan eus an teir sturienn a zo war Siell Veur [[SUA]]. ;''[[Ecce Homo|Ecce homo]]'' :"Setu an den". Lavaret gant [[Pontius Pilatus|Bontius Pilatus]] pa ginnigas [[Jezuz Nazaret]] d'ar bobl, hervez an [[Testamant Nevez]]. ;''Eloquentia sagitta'' :"An helavarded eo (ma) saezh". Dre ar prezeg eo e tizhan ma fal hag e tiarbennan pep enebiezh. ;''Errare humanum est'' :"Perzh an den eo faziañ". — [[Eosten Hippo]], [''Sermones'' CLXIV:14]). Dre fazi e vez lakaet war gont [[Seneca ar Yaouankañ]], pa ne gaver ar frazenn-se neblec'h en e oberoù. ;''Errare humanum est, sed perseverare diabolicum'' :"Perzh an den eo faziañ, perzh an diaoul eo derc'hel da ober". Setu al lavarenn en he fezh : ''Humanum fuit errare, diabolicum est per animositatem in errore manere'' "Perzh an den eo faziañ, perzh an diaoul eo menel er fazi dre lorc'h" — [[Eosten Hippo]], [http://www.e-rara.ch/doi/10.3931/e-rara-14781 ''Sermones'' CLXIV:14]. ===Et=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Et alii'' :"Ha (re) all". Skrivet ''et al.'' pe ''e.a'' peurliesañ, goude anv un oberour(rez) hep menegin an dud all o deus kenlabouret gantañ pe ganti. ;''Et caetera desunt'' :"Hag ar peurrest a vank". Berraet dre [[Et cætera]] ha skrivet ''etc.'' peurliesañ. ;''[[Etiamsi omnes, ego non]]'' :"Goude (ma rafe) ar re all me ne rin ket". ''Et si omnes scandalizati fuerint in te, ego numquam scandalizabor'' "Zoken ma strebot an holl en abeg dit, biken ne rin-me" eo ar frazenn e gwirionez. — [[Aviel Mazhev]], [http://www.thelatinlibrary.com/bible/matthew.shtml#26 26:33]. ;''[[Et in Arcadia ego]]'' :"Hag en Arcadia (emaon-) me (ivez)". Eno evel e pep lec'h emañ ar Marv. Anv div daolenn gant al livour gall [[Nicolas Poussin]], diwar ar werzenn latin. ===Ex=== <div style="width:260px;"><hr></div> [[Restr:Apollo 13-insignia.png|thumb|<div class="center">Arouez Apollo XIII</div>]] [[Restr:Last Rites ca 1600.jpg|thumb|<div class="center">''Extrema unctio''<br>[[Izelvroioù]], ~[[1600]]</div>]] ;''Ex abrupto'' :"Reut, trumm". Gwelit ''[[#Ab|ab abrupto]]''. ;''Ex abstracto'' :"Diwar un dra difetis". ;''Ex æquo'' :"Rampo". ;''Ex bellis bella serendo'' :"Diwar brezelioù e hader brezelioù". — [[Titus Livius]], ''Ab Urbe condita'', XXI.10. ;''Ex corde pleno'' :"A galon leun'' ;''Ex falso sequitur quod libet'' :"Eus an dra faos e teu pezh a garer". Reolenn ar poellata : adalek ul lavarenn faos e c'haller tennañ n'eus forzh petra, n'eus forzh peseurt kentel faos ivez. ;''Ex libris'' :"Unan eus al levrioù a zo din". ;''Ex luna scientia'' :"Digant al loar, gouiziegezh". Sturienn ar gefridi [[Apollo 13|Apollo XIII]] war-du al [[Loar]]. ;''Ex nihilo'' :"Diwar netra". ;''Ex pede Herculem'' :"Dre e droad ec'h anavezer [[Herakles]]". « Troad Herakles » e oa unanenn muzulioù an hedoù en [[Henc'hres]] ; dre ma oa 600 troatad (190 [[metr|m]]) hirder ar c'hentañ sportva olimpek e c'heller kendastum e oa 31,66 cm hirder treid Herakles – botoù ment 48 eta. ;''Ex post facto'' :"A-c'houde ar fed". Ul lezenn zo ''ex post facto'' pa vez embannet a-c'houde ur fed ha pa vez kildalvoudek, da lavaret eo pa dalvez evit ar fed-se ivez. ;''Exempli gratia'' :"Da skouer". Berraet alies dre ''e.g.". ;''Experto crede'' :"Bez fiziañs er c'hevarouezour". ;''Extrema unctio'' :"Nouenn". Sakramant a vez roet en [[Iliz katolik roman]] d'ar glañvidi a zo war o zalaroù, war-nes mervel. ;''Extremis malis extrema remedia'' :"D'ar gwashañ poanioù ar c'hreñvañ remedoù". ;''Ex voto suscepto'' :"Hervez ar gouestl a zo bet graet". Berraet alies dre ''ex-voto''. Engouestl evit envel un daolenn, un draez, ur blakenn warno ur frazenn a anaoudegezh-vat a lakaer en un iliz pe ur chapel da vont gant ur gouestl pe da drugarekaat a-c'houde sevenadur ur gouestl. ==F== ;''Fabula, sed vera'' :"Un istor, met unan gwir". ;''Fac simile'' :"Graet heñvel". E meur a yezh e komzer eus ur ''fax'', un teul luc'heilet a gaser dre ar [[pellgehenterezhioù]]. ;''Factis, non verbis'' :"Fedoù, nann gerioù". Dre ober, ha n'eo ket dre gomz hepken. ;''Falsa est fiducia formae'' :"Touellus eo fiziout e kened ar stumm". ;''Fata viam invenient'' :"An tonkadur a gavo e hent". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen10.shtml ''Aeneis'' X:113] ; [[doue]]ez an tonkadur e oa ''Neuna Fata'', a droas da ''Nona'', unan eus an teir [[Parkezed|Farkezenn]] a neze buhezioù an dud kent troc'hañ an neudenn, ''Decima'' ha ''Morta'' o vezañ he div c'hoar. ;''Felix alterius cui sunt documenta flagella'' :"Eürus an den a dap kentel diwar skourjezadurioù un den all". ;''Felix culpa'' :"Fazi chañsus". ;''Felix quem faciunt aliena pericula cautum'' :"Eürus an neb a dro da evezhiek goude arvarioù ar re all". ;''Felix qui potuit rerum cognoscere causas'' :"Eürus neb a c'hall anaout goueled an traoù". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/geo2.shtml ''Georgicon'' II:490]. ;''[[Festina lente]]'' :"Hastañ goustad". — [[Erasmus]], [http://ihrim.huma-num.fr/nmh/Erasmus/Proverbia/Adagium_1001.html ''Adagiorum'', I, 1.] ;''[[Fiat lux]]'' :"Ra vo gouloù". Urzh a-berzh doue ar gristenien pa voe krouet ar bed gantañ, hervez ar [[Bibl]], [[Testamant Nevez]], [[Levr ar C'heneliezh]] [http://www.thelatinlibrary.com/bible/genesis.shtml 1:3]. ;''Fide, sed cui vide'' :"Bez fiziañs, met sell mat e piv". ;''Fides quaerens intellectum'' :"Ar feiz hag a glask kompren".<ref name="CDH" /> ;''Finis coronat opus'' :"Ar fin an hini eo kurunenn an oberenn". Ne vern an hent gant ma c'heller degouezhout. ;''Flagrante delicto'' :"Felladenn anat". Bezañ tapet ''flagrante delicto'' : bezañ tapet e gwall war an tomm, a-greiz drougober. ;''[[Fluctuat nec mergitur]]'' :"Hejet-dihejet e vez gant an tonnoù met gouelediñ ne ra ket". Sturienn [[Pariz]]. ;''Foeda est in coitu et brevis voluptas'' :"Loustoni ha plijadur verr a vez er c'hediadennoù". Bomm lakaet war anv [[Publius Petronius Niger]], ''Fragmentum LIV''. ;''Forma raro cum sapientia'' :"Dibaot e vez kened ha furnez". ;''Fortes fortuna juvat pe Audaces fortuna juvat'' :"Ar re zispont a laouena gant ar chañs". Ret eo krediñ ober evit kaout chañs. ;''Fortuna caeca est'' :"Dall eo ar chañs". ;''Fortuna est rotunda'' :"Stummet evel ur rod eo ar chañs". ;''Fortuna vitrea est ; tum cum splendet, frangitur'' :"Graet diwar gwer eo ar chañs". Pa vez o lintraouiñ e torr. ;''Furor arma ministrat'' :"Ar fulor a bourvez armoù". ==G== ;''Gallinae filius albae'' :"Mab ar yar wenn". A-zivout un diougan mat — [[Juvenal]], [http://www.thelatinlibrary.com/juvenal/13.shtml ''Saturae'' XIII:141]. ;''Gladius legis custos'' :"Ar c'hleze diwaller al lezenn". Sturienn ouzh Palez ar Justis Pariz. Ar polis, an arme a lakat da sentiñ ouzh al lezenn. ;''Gloria victis !'' :"Gloar d'ar re drec'het ! Enebet ouzh ''[[#V|Væ victis !]]''. ;''Gradus ad Parnassum'' :"Pignadenn gant ar [[Menez Parnassos|Parnassos]]". Un dornlevr evit ar studierien, a-zivout al [[lennegezh]], ar [[sonerezh]] pe an [[arz]]où dre vras. ;''Grammatici certant'' :"Dizemglev zo etre an dud desket diwar-benn an dra-se". ;''Grosso modo'' :"Dre vras". ;''[[Gutta cavat lapidem|Gutta cavat lapidem - non vi, sed sæpe cadendo]]'' :"Kleuziañ ar maen a ra an dakenn, n'eo ket dre nerzh, dre gouezhañ alies eo". — [[Ovidius]], ''[[Epistulae ex Ponto]]'', [https://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.ponto4.shtml IV, x, 5] evit al lodenn gentañ. ==H== ;''[[Habemus papam]]'' :"Ur [[pab]] hon eus". A glever a-raok diskuliadur anv ar [[pab]] nevez. ;''Habent sua fata libelli'' :"O flanedenn o devez al levrioù". ;''Hannibal ante portas pe Hannibal ad portas'' :"Emañ [[Hannibal]] e toull an nor". N'eus ket amzer da gaozeal, ret eo mont d'an emgann. ;''Heri servus, hodie liber'' :"Sklav dec'h, dishual hiziv". ;''[[Hic et nunc]]'' :"Amañ ha bremañ". ;''[[Hic sunt dracones]]'' :"Amañ ez eus [[erevent]]". ;''[[Hic sunt leones]]'' :"Amañ ez eus [[leon]]ed". ;''Hic Rhodus, hic salta'' :"Setu [[Enez Rodez]] : lamm eta". ;''Historia magistra vitae est'' :"An Istor eo kelenner ar vuhez". Stumm diverret ur frazenn gant [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/oratore2.shtml ''De Oratore'' Levrenn II, IX:36]. <ref>''Historia vero testis temporum, lux veritatis, vita memoriae, magistra vitae, nuntia vetustatis'' "Nemet ez eo an Istor test an amzerioù, gouloù ar wirionez, kelenner ar vuhez, keleier a-zivout an henamzer".</ref> ;''Hoc signo vinces'' :"Gant an arouez-mañ e vi trec'h." Klevet en ur weledigezh gant an impalaer [[Constantinus Iañ]], emezañ, a-raok [[emgann pont Milvius]]. ;''Hodie mihi, cras tibi'' :"Hiziv din-me, warc'hoazh dit-te". ;''Hominem unios libri timeo'' :"Aon am eus rak den ul levr hepken." Bet lakaet war anv [[Tommaso d'Aquino]] gant an [[eskob]] [[Bro-Saoz|saoz]] Jeremy Taylor (1613-1667) ; ar [[Bibl]] eo al levr. ;''Homines quod volunt credunt'' :"An dud a gred ar pezh a fell dezho krediñ". ;''Homo homini lupus est'' :"An den zo ur bleiz d'an den". Drouk an eil re ouzh ar re all e vez an dud. ;''[[Homo sum: humani nil a me alienum puto]]'' :"Den on : netra eus an den ne gavan estren din". — [[Terentius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ter.heauton.html ''Heauton Timorumenos'', Actus I-I.i:77]. ;''Honoris causa'' :"En abeg d'an enor". Meneg un diplom enorus a vez deroet d'un den a-bouez gant ur skol-veur. Gwelit ''[[#S|Summum ius, summa iniuria]]''. ;''Hora fugit, stat jus'' :"Tec'hel a ra an eur, chom a ra ar gwir". ;''Horas non numero nisi serenas'' :"An eurioù ne gontan ket, nemet seder e vefent". Skrivet war un [[horolaj-heol]]. ;''Horresco referens'' :"Krenañ a ran ouzh el lavarout". ;''Horribile dictu'' :"Euzhus da lavarout". ;''Humana cuncta sic vana'' :"Evel-se eo goullo pep tra denel". ==I== ;''I'' :"Kae". Doare-gourc'hemenn ar verb ''ire'', "mont". ;''I.H.S.'' :"Iesus Hominum Saluator". [[Jezuz Nazaret|Jezuz]] saveteer [[Mab-Den|mab-den]]. ;''Ibidem'' :"Er memes lec'h". Skrivet ''ibid.'' peurliesañ. ===Id=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Id est'' :"Heñvel eo." Da lavaret eo. Berraet alies dre ''i.e.''. ;''Idem'' :"Heñveldra". ===Ig=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Ignoratio elenchi'' :"Stagadennoù a ziouiziegezh". Fazi poellata en [[daelerezh]], pa zedastumer ur brouenn a zo disheñvel diouzh an dodenn : pe vreutaer a-zivout un dra a c'haller ober pe get, un ''ignoratio elenchi'' eo dezastum e ''rankfed'' gallout ober. ;''Ignorantia iuris nocet''' :"Chom hep anaout ar gwir a noaz". Gwelloc'h d'an den anaout al lezenn. ;''Ignorantia juris neminem excusat'' :"Chom hep anaout ar gwir n'eo digarez da zen". ;''Ignorantia legis non excusat'' :"Chom hep anaout ar gwir n'eo ket digarez". ;''Ignoti nulla cupido'' :"Ne c'hoantaer ket pezh n'anavezer ket". — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.artis3.shtml ''Ars amatoria'' III:397]. ===In=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''I.N.R.I.'' :"Iesus Nazarenus Rex Iudaerum''. [[Jezuz Nazaret]] Roue ar Judeaned. Tennet eus [[Aviel Yann]] 19:19, ma kont [[Yann an Avielour]] e lakaas [[Pontius Pilatus]] engravañ al lavarenn-se a voe lakaet war ar Groaz. Gwelit ''[[#T|Titulus Crucis]]''. ;''[[In absentia]]'' :"En ezvezañs". ;''In cauda venenum'' :"El lost emañ ar binim". E dibenn ar frazenn latin, ar brezegenn, ar pennad-skrid, emañ ar gerioù drouk. ;''Incipit'' :"Deraouiñ a ra". Gerioù kentañ ur skrid. <q> Paol, emañ ho koan war an daol ! Deuit da zebriñ ho koan ! </q> eo ''incipit'' ar romant ''[[Itron Varia Garmez]]'' gant [[Youenn Drezen]]. ;''In dubio pro reo'' :"En arvar e ranker lezel an tamallad". ;''[[In effigie]]'' :"Dre boltred". ;''In extenso'' :"En e bezh". Hep bezañ bet kemmet pe verraet. ;''In fine'' :"En diwezh". A-benn an diwezh. ;''In girum imus nocte et consumimur igni'' :"Treiñ a reomp en noz ha devet gant an tan". Un [[amzrec'had]] an hini eo : tu zo da lenn a zehou da gleiz, evel ar ger ''radar''. ;''In maxima potentia minima licentia'' :"Er galloud brasañ emañ ar frankiz vihanañ". ;''In medias res'' :"E-kreiz an traoù". Tro-vicher (danevelliñ, filmaozañ) a dalv da gregiñ gant un danevell e-kreiz an ober, pe pa vez bet c'hoarvezet an darn vrasañ eus an traoù. ;''In medio stat virtus'' :"Er c'hreiz emañ ar vertuz". N'emañ ket en daou benn pellañ ; par d'an [[henc'hresianeg]] μηδεν αγαν ''mêdén ágan'', "(na ra) netra betek re". ;''In naturalibus'' : ''En e noazh". ;''In partibus infidelium'' :"Er brioù difidel". Er [[relijion]] [[Iliz katolik roman|gatolik]], un [[eskob]] ''in partibus'' zo unan a zo anvet e douaroù ha n'int ket kristen pe kristenekaet. ;''In petto'' :"En askre". ;''In silico'' :"Er [[silikiom]]'', da lavaret eo dre [[urzhiataer]]. ;''In situ'' :"War an dachenn". ;''In statu quo ante'' :"Er stad a oa a-raok". ;''In vino veritas'' :"Er [[gwin]] emañ ar wirionez". ;''In vitro'' :"Er werenn". En unan eus endalc'hoù [[gwer]] a gaver en un arnodva. ;''In vivo'' :"Er bev". War an dachenn peurvuiañ, pe en ur boud bev pa gomzer eus arnodoù [[bevoniezh]]. ;''Incertae sedis'' :"Lec'h diasur". E rummatadur ar [[bevoniezh|vevoniezh]]. ;''Incredibile dictu'' :"Digredus da lavarout". ;''Invidus vicini oculus'' :"C'hoantus eo lagad an amezeg". — [[Erasmus]], ''Adagiorum'', 4. 28. 20. ;''Inflat se tanquam rana'' :"C'hwezañ a ra evel ur ran". ;''Innocentia eloquentia'' :"Helavar eo an digablusted". N'en devez ket ezhomm an den digablus da ziskouez e zigablusted. ;''Innocentia ubique tuta'' :"E surentez e vez an den direbech e pep lec'h". ;''Inter arma silent leges'' :"En amzer a vrezel eo mut al lezennoù". ;''Inter fæces et urinam nascimur'' :"Etre [[kaoc'h]] ha [[troazh]] e vezomp ganet".<ref name="DWO">Dizemglev zo war orin al lavared.</ref> ;''Intra muros'' :"E diabarzh ar mogerioù". En ur gêr gloz. ===Ip-ir-is-it=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Ipso facto'' :" Dre an ober-se end-eeun". ;''Ira furor brevis est'' :"Ar gonnar zo follentez berrbad". ;''Irritare crabrones'' :"Kounnariñ ar sardon". Kement ha stlepel eoul war an tan. ;''Is fecit, cui prodest'' :"Neb en deus graet, hennezh en deus splet". Evit gouzout piv en deus graet un torfed n'eus nemet klask gouzout piv a c'hounez diwarnañ. ;''Is pater est quem nuptiæ demonstrant'' :"An tad eo an hini a zo diskouezet gant ar briedelezh". ;''Istos quos nova artificia docuit fames'' :"Ar re o deus desket troioù dre o naon". — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/seneca.ep2.shtml ''Epistulae Morales ad Lucilium'' II, XV:7]. ;''Ita vita'' :"Evel-se emañ ar vuhez". ;''Ite missa est'' :"Kit, kaset oc'h". Gerioù diwezhañ an [[oferenn]] latin. A vez da gompren gant ar gristenien : « Kit, kaset oc'h dre ar bed da embann ar C'heloù Mat, an [[Aviel]] ». ===Iu=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Iunctis viribus'' :"Gant nerzhioù unanet". Unaniezh a ra nerzh. ;''Iurare in verba magistri'' :"Touiñ dre c'herioù ar mestr". ;''Iuventus stultorum magister'' :"Ar yaouankiz eo mestrez ar re sot". ==J== ;''Jam illustrabit omnia'' :"Emberr e sklêrijenno ar bed". Unan eus sturiennoù [[Felipe II]]. ;''Jure uxoris'' :"Dre wir ar wreg". Roue Bro-Saoz hag Iwerzhon ''hure uxoris'' e voe Felipe II dre ma oa e wreg Mary Tudor o ren war an div vro. ==L== ;''Labor omnia vincit improbus'' :"Al labour dalc'hus a zeu a-benn a bep tra". ;''Laborare est orare'' :"Labourat zo pediñ". Abalamour da se eo e vez lakaet ar venec'h da labourat e manatioù zo. ;''Lapsus calami'' :"Fazienn ar raosklenn". Fazienn dre skrid. ;''Lapsus linguæ'' :"Fazienn an teod". Fazienn dre gomz ; berraet dre ''lapsus'' hepken peurliesañ. ;''Latet anguis in herba'' :"An naer kuzhet er geot". Un dañjer dic'hortoz hag a zeu war wel a-daol-trumm, evel trubarderezh ur falsvignon. — [[Publius Vergilius Maro|Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/ec3.shtml ''Eclogues'' III.93]. ;''Laudate puerum'' :"Meulit ar bugel". ;''Laudator temporis acti'' :"Meuler oberoù an amzer gwechall". An den a zisplij dezhañ doareoù an amzer-vremañ hag a gav gwell re an amzer dremenet. — [[Horatius]], [https://www.thelatinlibrary.com/horace/arspoet.shtml ''Ars Poetica'', 173]. ;''Lectio brevior, potior'' :"Seul verroc'h ar gentel, seul c'halloudusoc'h". ;''Lectio difficilior, potior'' :"Seul ziaesoc'h ar gentel, seul c'halloudusoc'h". ;''Legitimatio per matrimonium subsequens'' :"Reizhwiriañ dre zimez diac'houde". ;''Levius fit patientia quidquid corrigere nefas'' :"Ar c'houzañvidigezh a skañva an holl zrougoù diremed". — [[Horatius]], [https://www.thelatinlibrary.com/horace/carm1.shtml ''Carmina'', I, 24. 19]. ;''Libri muti magistri sunt'' :"Kelenerien vut eo al levrioù". ;''Lignum curvum numquam rectum'' :"Ur skourr kromm ne vo biken eeun". Da vezañ tostaet ouzh <q> Aesoc'h eo plegañ plantenn / Evit n'eo displegañ gwezenn </q>, meneget gant L. F. Sauvé<ref name="LFS" />, #488, pp.78-79. ;''Loc. cit.'' :"En hevelep lec'h". El lec'h a zo bet meneget uheloc'h er skrid. ;''Locus medius tutus est'' :"Diriskl eo al lec'h kreiz". ;''Longa est vita si plena est'' :"Hir eo ar vuhez mard eo leun". ;''Longam esse duorum temporum, brevem unius etiam pueri sciunt'' :"Zoken ar vugale a oar ez eus daou goulz, an hini hir hag unan en hini berr". — [[Quintilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/quintilian/quintilian.institutio9.shtml#4 ''Institutiones'', IX, 4, 47] a-zivout ar werzaoueriezh latin. Gwelit ''[[#Br|Brevis in longo]]''. ;''Lux luceat eis'' :"Ra skedo ar gouloù warno". ==M== ===Ma=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Macte nova virtute, puer, sic itur ad astra'' :"Dispak da galonegezh nevez, bugel, evel-se e saver betek ar stered". – [[Vergilius]], [https://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen9.shtml ''Aeneis'', IX;641]. ;''Magister dixit'' :"Ar mestr en deus lavaret". ;''Magister meus asinus'' :"Un azen eo ma mestr". ;''Magistra vitae philosophia'' :"Ar [[prederouriezh|brederouriezh]] eo kelennerez ar vuhez". — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/tusc2.shtml ''Tusculanae Disputationes'', II.15]. ;''Magna Carta Libertatum'' :"Karta Veur ar Frankizoù". Bet sinet gant [[Yann Iañ (dug Normandi)|Yann Dizouar]] d'ar [[15 a viz Mezheven]] [[1215]] evit lakaat termen d'ur [[brezel-diabarzh]] bet kaset gant baroned [[Bro-Saoz]]. ;''Magna cum laude'' :"Gant kalz a veuleudi". ;''Magna Europa est Patria Nostra'' :"Europa Veur eo hor Mammvro". Sturienn dalc'hidi ar [[Broadelouriezh|vroadelouriezh]] [[Europa (kevandir)|europat]]. ;''[[Magna Graecia]]'' :"[[Gres]] Veur". ;''Magna pars'' :"An darn vrasañ". ;''Magnae spes altera Romae'' :"Eil goanag Roma". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen12.shtml ''Aeneis'' XII:168]. ;''Magni nominis umbra'' :"Skeud un anv meur". En ur [[Arz ar c'hoariva|pezh-c'hoari]] latin, goude marv he breur Britannicus e lavar Octavia : <q> Ne choman war an Douar nemet evit bezañ skeud un anv meur </q><ref>{{fr}} {{la}} [https://books.google.fr/books?id=ov2JWYt1vtkC&pg=PA359&lpg=PA359&dq=Magni+nominis+umbra+traduction&source=bl&ots=4TjHO6rTpg&sig=dxp453ItPO3OysebqfzKjNs4SUw&hl=fr&sa=X&ei=oxhqVeLcLorvUunPgPgP&ved=0CCgQ6AEwATgK#v=onepage&q=Magni%20nominis%20umbra%20traduction&f=false ''Journal des savans'', 1823]</ref>. ;''Magnificat'' :Trede gour unan ar verb ''magnifico'', "kanmeuliñ". ''[[#In|Incipit]]'' Kantik ar Werc'hez : ''Magnificat anima mea Dominum'' ("Kanmeuliñ an Aotrou a ra ma ene") — [[Aviel Lukaz]] [http://www.thelatinlibrary.com/bible/luke.shtml 1:46]. ;''Magno cum gaudio'' :"Gant levenez vras". ;''Magnum opus'' :"Oberenn veur". ;''Magnus liber magnum malum'' :"Ul levr bras zo un droug bras". Gwelloc'h eo berr ha sklaer eget hir ha brizh. ;''Major e longinquo reverentia'' :"A bell ec'h estlammer gwell". Pa weler an dud a renk uhel a dost e weler ez int eveldomp. ;''Maiora premunt'' :"Traoù brasoc'h zo mallus". Poent bras eo ober war-dro traoù pouezusoc'h. ;''Maiores pennas nido'' :"Divaskell brasoc'h eget an neizh". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/epist1.shtml ''Epistulae'' I, XX:21]. ;''Mala fide'' :"Feiz fall". ;''Mala fides superveniens non nocet'' :"Ar feiz fall o tont war-lerc'h ne noaz ket". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] : solius e chom ur gevrat bet sinet etre div gevrenn a feiz vat, zoken mar c'hoarvez gant an eil pe eben bezañ a feiz fall goude ar sinadur. ;''Mala herba cito crescit'' :"Buan e kresk al louzoù fall". Aesoc'h eo ober ar fall eget ar mad. ;''Mala mala mala sunt bona'' :"Mat eo an avaloù fall evit an droug dent". ;''Mala malus mala mala dat'' :"Un avalenn fall a ro avaloù fall". ;''Mala quia vetita'' :"Fall rak berzet" (benel). ;''Mala sunt vicina bonis'' :"Amezek d'an traoù mat eo an traoù fall". — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.rem.shtml ''Remedia Amoris'' 323]. ;''Mala tempora currunt sed peiora parantur'' :"Amzerioù fall zo warnomp met gwashoc'h zo e gor". ;''Male captus bene detentus'' :"Paket fall, dalc'het mat". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] : pakadur dilezenn ur gwalloberour ne vir ket ez eo lezennel e vac'hadur. ;''Male parta, male dilabuntur'' :"Ar pezh a zo bet gounezet e gaou zo kollet e gaou". ;''Mali corvi malum ovum'' :"Da vran fall, vi fall". ;''Malitia supplet aetatem'' :"An drougiezh a ra evit an oad ". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] : atebek e vez ur gwalloberour minor pa oar ez eo e-maez lezenn ar pezh emañ oc'h ober. ;''Malitiis non est indulgendum'' :"Trugarez ebet d'an drougiezh". ;''Malo periculosam libertatem quam quietum servitium'' :"Gwell eo din ar frankiz dañjerus eget ar sklaverezh peoc'hus". — Meneget gant [[Jean-Jacques Rousseau]], ''Du Contrat social, principes du droit politique'', [https://fr.wikisource.org/wiki/Du_contrat_social/%C3%89dition_1762/Livre_III/Chapitre_4 III-4]]. ;''Maluisses cloacas Augeae purgare'' :"Gwelloc'h e vije bet deoc'h naetaat kanioù-skarzh Augeae". — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/sen.apoc.shtml ''Apocolocyntosis divi Claudii'', 7]). Lod labourioù ret zo gwashoc'h eget kur vrudet [[Herakles]]. ;''Malum discordiae'' :"Aval a zizunvaniezh". Draen-fuilh ; diwar an aval aour a voe roet da [[Afrodit]] gant [[Paris (mab Priamos)|Pâris]], a gasas da [[Brezel Troia|Vrezel Troia]]. ;''Malum est mulier sed necessarium malum'' :"Ur fall eo ar vaouez, hogen ur fall rekis". ;''Malum in se'' :"Fall dre e natur". Un torfed ''malum in se'' zo anavezet e [[gwir (lezenn)|gwir]] an darn vuiañ eus ar broioù, evel ar muntr pe ar [[gwadorged]]. ;''Malum prohibitum'' :"Fall dre lezenn". Berzet dre lezenn. ;''Malum quo communius eo peius'' :"Seul baotoc'h ur gwall, seul washoc'h". ;''Mandata principum'' :"Kefridioù ar renerien". Lizheroù kaset gant an impalaerien da lod reizhaouerien evit reiñ an urzh dezho da ober un dra bennak da-geñver un emvod pe un afer a denn d'o c'harg. ;''Mandatum morte resolvitur'' :"Da get ez a ar gefridi gant ar marv". ;''Manibus date lilia plenis'' :"Roit lili a-zornadoù". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen6.shtml ''Aeneis'' VI, 883]. ;''Mantua me genuit, Calabri rapuere, tenet nunc Parthenope ; cecini pascua rura duces'' :"[[Mantova]] am ganas, [[Calabria]] am skrapas, [[Napoli]] am dalc'h bremañ ; kanet em eus ar peurvanoù, ar maezioù, an harozed". Bezskrivadur [[Vergilius]]. ;''Manu militari'' :"Gant [[dorn]] an arme". Dre nerzh ; heñvel ouzh ''Manus milites''. ;''Manumissio'' :"Frankizadur". Lakaat ur [[sklaverezh|sklav]] en e frankiz. Tri doare ''manumissio'' a oa : ::• ''manumissio per vindictam'', "frankizadur dre ar wialenn", ma veze lakaet ur slav en e frankiz dre ziouer a zifenn digant e vestr dirak ul lezvarn ; en e frankiz e oa an den goude bout resevet un taol skañv a-berzh ar barner gant ur wialenn ; ::• ''manumissio censu'', "frankizadur dre niveradur", ma veze lakaet ar sklav en e frankiz en abeg ma ne oa ket bet kontet da-geñver renabl sklaved e vestr ; ::• ''manussimo testamento'', "frankizadur dre destamant", ma veze lakaet ar sklav en e frankiz dre destamant e vestr. ;''Manus celer dei'' :"Dorn prim Doue". ;''Manus dei'' :"Dorn Doue". ;''Manus manum lavat'' :" An dorn a walc'h an dorn". An eil dorn a walc'h egile. ;''Manus milites'' :"Gant dorn ar soudarded". En un doare rust. Gwelit ''manu militari''. ;''Manus multae, cor unum'' :"Lies dornioù, ur galon hepken". ;''Mare clausum'' :"Mor serr". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] etrebroadel, ur mor pe forzh pe dachennad dour a zo bageadus, renet gant ur Stad ha berzet d'ar Stadoù all. Enebet ouzh ''[[#Ma|Mare liberum]]''. ;''Mare liberum'' :"Mor frank". [[Dourioù etrebroadel]], enebet ouzh ''Mare clausum''. ;''Mare nostrum'' :"Hon mor-ni". Ar [[Mor Kreizdouar]]. ;''[[Margaritas ante porcos]]'' :"Perlez dirak ar moc'h". A vez lavaret diwar-benn traoù brav diskouezet da dud dizesk. ;''Mater artium necessitas'' :"Ar rekiz eo mamm an ampartiz". ;''Mater Dei'' :"Mamm Doue". ;''Mater facit'' :"Mamm er gra". ;''Mater familias'' :"Mamm ar familh". ;''Mater semper certa, pater autem incertus vel pater numquam'' :"Divarteze atav e vez ar vamm, diasur pe dianav e vez an tad". ;''Materia medica'' :"Danvez mezegel". Ar renabl eus perzhioù mezegel ur mil plantenn ha maen bennak, savet gant [[Pedanis Dioskoridês]] (~[[25]] - ~[[90]]) dindan an talbenn Περὶ ὕλης ἰατρικῆς ''Peri hulês iatrikês'', "A-zivout an danvez mezegel" ha troet e latin evel [https://en.wikisource.org/wiki/De_Materia_Medica ''De Materia Medica''] e [[1453]]. ;''Materiam superabat opus'' :"Trec'h e oa al labour war an danvez". — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.met2.shtml ''Metamorphoses'' II-2.5]. ;''Matre pulchra filia pulchrior'' :"Mamm genedus, merc'h kenedusoc'h". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm1.shtml ''Carmina'' I, XVI-1]. ;''Matutina parum cautos iam frigora mordent'' :"Rev ar beure a zant ar re zibreder". — [[Horatius]]), [http://www.thelatinlibrary.com/horace/serm2.shtml#2.6 ''Sermones'' II-6:45]. ;''Maxima debetur puero reverentia'' :"Ar brasañ azaouez zo dleet d'ar vugale". — [[Juvenal]], [http://www.thelatinlibrary.com/juvenal/14.shtml''Saturae'' XIV-47]. ;''Maximum ius est saepe maxima iniuria'' :"Alies e vez ar reishañ ar flemmusañ". A-wechoù e vez diaes d'an den klevet ar wirionez diwar e benn. ===Me=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Me vexat pede'' :"Debron am eus em zroad". Emaon war-nes argas an den-se hegasus a-daolioù troad. ;''Mea navis aëricumbens anguillis abundat'' :"Ma aerrikler zo leun a silioù". Ur frazenn "latin" bet savet diwar ''The Dirty Hungarian Phrasebook'' ("An dastumad lous lavaredoù hungarek"), ur sketch gant [[Monty Python]] a ra goap eus distervez al levrioù-treiñ eus an eil yezh d'eben a vez gwerzhet d'an douristed er bed a-bezh. ;''[[Mea culpa]]'' :"Ma gwall eo". Tennet eus ''mea culpa, mealculpa, mea maxima culpa'' ("ma gwall eo, ma gwall eo, ma gwallcbras eo", dekvet gwerzenn ur bedenn [[Iliz katolik roman|gatolik]] anvet ''[[Confiteor]]'' ("Anzav a ran") — [https://hozana.org/priere/en-latin/confiteor ''Confiteor'']. ;''Media vita in morte sumus'' :"E kreiz ar vuhez emaomp er marv". Tennet eus ar skrid ''Liber ymnorum Nokteri Balbuli'' bet kendastumet e [[884]] gant ar soner [[suis]] ''Notcerus Balbulus'' ("Nolker ar Besteod"). ;''Medium certum'' :"Asur eo an hent kreiz". ;''Medice, cura te ipsum'' :"Mezeg, en em bare da-unan". ;''Medicus curat, natura sanat'' :"Prederiañ a ra ar mezeg, pareañ a ra an natur". ;''Medicus non accedat nisi vocatur'' :"Ne zeu ket ar mezeg tre mar n'eo ket galvet". Unan eus reolennoù [[Hippokrates]]. ;''Medio tutissimus ibis'' :"Dre hent ar c'hreiz ez i gant ar surentez vrasañ". — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.met2.shtml ''Metamorphoses'', II-137]. ;''Mediolanum captum est'' :"Paket eo [[Milano]]". ;''Mel in ore, verba lactis, fel in corde, fraus in factis'' :"Mel er genoù, laezh er c'homzoù, bestl er galon, flodoù en oberoù". En ur [[pedergwerzenn|bederwerzenn]] meneget e 1572 gant ar skrivagner ha politiker gall Estienne Tabourot (1549-1590) — [https://fr.wikisource.org/wiki/Les_Bigarrures/Chapitre_17 ''Les Bigarrures et Touches du seigneur des Accords'', pennad XVII]<ref>« Mil bloaz zo tremenet dija / N'eus feiz ebet en emglevioù / Mel er genoù, laezh er c'homzoù, / Bestl er galon, flodoù en oberoù ».</ref> ;''Meliora'' :"Gwell". Liester nepreizh an anv-gwan ''melior". "War-du ar gwell bepred" eo an droidigezh a vez roet pa vez implijet evel sturienn, evel gant University of Rochester e Rochester ([[New York (stad)|New-York]]). ;''Melita, domi adsum'' :"Karedig, er gêr emaon". Troidigezh ar frazenn [[saoznek]] ''Honey, I'm home'' gant ar fentigellour [[stadunanat]] Henry Beard (*1945)<ref>{{en}} {{la}} Henry Beard, ''Latin for all occasions / Lingua Latina Occasionibus Omnibus'', Villard Books, 1990, [[ISBN|978-1-59240-080-5}} ha ''Latin for Even More Occasions / Lingua Latina Multo Pluribus Occasionibus'', Villard Books, 1991 {{ISBN|978-0-679-40674-7}}</ref>. ;''Melius abundare quam deficere'' :"Gwell eo re eget re nebeut". ;''Melius est reprehendant nos grammatici quam non intelligant populi'' :"Gwelloc'h eo e vefemp karezet gant yezhadurourien eget ma ne vefemp ket komprenet gant ar poblañsoù". Pennabeg ar [[brezhoneg beleg]]. ;''Melius re perpensa'' :"Gwelloc'h priziet ar blegenn". Evit pouezañ war ur c'hemm en un ali goude bout bet o soñjal donoc'h a-zivout ur blegenn bennak. ;''Melius scitur Deus nesciendo'' :"Gelloc'h ec'h anavezer Doue en diouiziegezh". — [[Eosten Hippo]], ''De Ordine'' II-16:44. ;''Melle litus gladius'' :"Kleze melet". — [[Erasmus]], ''Adagiorum'' I-VIII-57. ;''Mellitum venenum, blanda oratio'' :"Pistri melek, prezeg c'hwek". Disfiz zo da gaout diouzh an helavarded, rak ar wirionez n'he deus ket ezhomm a ginkladur. ;''Memento audere semper'' :"Bez soñj da grediñ (ober) atav". Sturienn [[Gabriele D'Annunzio]]. ;''Memento homo, quia pulvis es et in pulverem reverteris'' :"Dalc'h soñj, den, ez out poultrenn hag e tistroi de boultrenn". — [[Testamant Kozh]], [[Geneliezh]] [http://www.thelatinlibrary.com/bible/genesis.shtml III:19]. ;''[[Memento mori]]'' :"Bez soñj e varvi". ;''Memento quia pulvis es'' :"Bez soñj ez out poultrenn/ludu". ;''Memento vivere'' :"Bez soñj e rankez bevañ". ;''Meminerunt omnia amantes'' :"An amourouzien o deus soñj eus pep tra". ;''Memores acti prudentes futuri'' :"Emskiantek eus an oberoù, emouez eus an dazont". Neb a oar ar pezh a zo bet graet a c'hall rakwelet ar pezh a c'hoarvezo. ;''Memoria minuitur nisi eam exerceas'' :"Gwanaat a ra an eñvor pa ne vez ket embreget". ;''Mens agitat molem'' :"Ar spered a lusk an danvez". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen6.shtml ''Aeneis'' VI-727]. ;''Mens et manus'' :"Ar spered hag an dorn". Sturienn ar ''Massassuchettes Institute of Technology'' (M.I.T.). ;''Mens rea'' :"Spered an tamallad". Evit deskrivañ stad spered ur gwalloberour da vare e dorfed. ;''Mens sana in corpore sano'' :"Ur spered yac'h en ur c'horf yac'h". — [[Juvenal]], [http://www.thelatinlibrary.com/juvenal/10.shtml ''Saturae'' X:336]. ;''Mentem sanctam, spontaneam, honorem Deo et Patriae liberationem'' :"Spered santel, youlek, enor Doue ha dieubidigezh e vammvro". ;''Mero et mixto imperio'' :"Gourc'hemenn glan ha mesket". A veze implijet gant un aotrou [[gladdalc'helezh|gladdalc'hel]] evit reiñ an holl c'halloudoù politikel ha lezvarnel d'ur gwaz dezhañ. ;''Metri causa'' :"Dre garantez ouzh ar gwerzaerezh". Evit disMetrplegaén un doare dibar da sevel ur werzenn en ur [[barzhoneg|varzhoneg]]. :''Metri gratia'' ;Heñvelster gant ''metri causa''. ===Mi=== [[File:Emblemata_Politica-Minor_esca_maioris.jpg|thumb|''Minor esca maioris". Ar brasañ a zebr ar bihanañ.]] <div style="width:260px;"><hr></div> ;''[[Miles gloriosus]]'' :"Ar soudard fogaser". Anv ur gomedienn latin gant [[Plautus]], [http://www.thelatinlibrary.com/plautus/miles.shtml ''Miles Gloriosus'']. ;''Minatur innocentibus qui parcit nocentibus'' :"Neb a espern ar c'habluz a c'hordrouz an digabluz". ;''Minimum minimorum'' :"Ar bihanañ eus ar re vihanañ". ;''Minor esca maioris'' :"Ar brasañ a zebr ar bihanañ". ;''Minus dixit lex quam voluit'' :"Al lezenn he deus lavaret nebeutoc'h eget na venned". ;''Mirabile dictu'' :"Souezhus da gontañ". ;''Mirabile visu'' :"Souezhus da welout". ;''Miscerique probat populos et foedera iungi'' :"Asantiñ a ra gant meskañ ar pobloù hag o c'hevreañ". Sturienn [[Trinidad ha Tobago]]. ;''Misera contribuens plebs'' :Ar werin baour hag a bae tailhoù". Atav e vez ar re baourañ bec'hiet gant an tailhoù. — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/serm1.shtml#1.8 ''Sermones'' I-VIII-10]. Enskrivet eo bet e lezenn II, 1751 [[Parlamant]] [[Hungaria]] (''Magyar Törvénytàr''). ;''Misera est magni custodia census'' :"Diaes-bras eo mirout ur binvidigezh vras". — [[Juvenal]], [http://www.thelatinlibrary.com/juvenal/14.shtml ''Saturae'' XIV-304]. ;''Misera est servitus ubi ius est aut incognitum aut vagum'' :"Diaes bras eo sentiñ el lec'h ma vez dianav pe diasur al lezenn". ;''Miserabile visu'' :"Truezus da welout". ;''Miseremini, Musae'' :"Ho pet truez, [[Muzezed]]". A vez lavaret dirak un oberenn arzel savet fall, ur [[barzhoniezh|varzhoneg]] peurgetket. ;''[[Miserere]]'' :"Ho pet truez". ;''Miserere nobis'' :"Ho pet truez ouzhimp". ;''Missi dominici'' :"Kannaded an aotrou".''Missus dominicus'' en unander. Kannaded ar galloud [[Karolingidi|karolingat]] a zeue da evezhiañ derc'houezourien ar roue. ;''Missio Dei'' :"Mision Doue". Hervez savboent an [[Iliz katolik roman]] ez eo ar misioniñ kefridi Doue, hag an Iliz eo benveg ar gefridi-se. ;''Missit me dominus'' :"Ar mestr en deus ma c'haset". ;''Mittimus'' :"Kas a reomp". El lezenn [[Bro-Saoz|saoz]], ''[[#In|incipit]]'' al lizher a gas un tamallad d'ar vac'h, pe d'ul lezvarn all. ===Mo=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Mobilis in mobili'' :"Monedus en (elfenn) monedus". Sturienn al [[lestr-spluj]] 'Nautilus'' e [[romant]] [[Jules Verne]], ''Vingt mille lieues sous les mers'' ; an [[dour]] eo an elfenn vonedus, evel-just. ;''Modo frenis utamur modo stimulis'' :"Gwech dre rañjennoù, gwech dre gentroù". Gwech e ranker gorrekaat, gwech all e ranker buanaat. — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/sen.ira2.shtml ''De Ira'' II, XXI:3]. ;''Modus dicendi'' :"Doare da lavarout". ;''Modus morons'' :"Doare an diod". Lavared brizhlatin ("latin podoù"<ref>[[Geriadur Ménard]] ; {{en}} [[:en:Dog latin|''dog latin'']] ; {{fr}} [[:fr:Latin de cuisine|''latin de cuisine'']] ; {{la}} [[:la:Latinitas macaronica|''latinitas macaronica'']].</ref>) savet diwar al latin ''modus'', "doare" hag ar [[saozneg]] ''moron'', "diod", evit ober goap eus an dud a ra ur fazi mantrus er poellata. Gwelit ''modus ponens'' ha ''modus tollens''. ;''Modus operandi'' :"Doare da ober". ;''Modus ponens'' :"Doare a ro da wir dre reiñ da wir". [[Poelloniezh]] : dre ar ''modus ponens'' e roer da wir an heuliad-mañ : « mard empleg ul lavarenn A ul laverenn B, neuze ez eo B gwir mard eo A gwir. » ;''Modus tollens'' ::"Doare a nac'h dre nac'hañ". Poelloniezh : dre ar ''modus tens'' e roer da wir an heuliad-mañ : « mard empleg ul lavarenn A ul laverenn B, neuze ez eo B diwir mard eo A diwir. » ;''Modus vivendi'' :"Doare da vevañ". A vez implijet dreist-holl evit komz eus un doare emglev etre tud bet oc'h en em gannañ. ;''Monasterium sine libris est sicut civitas sine opibus'' :"Ur manati dilevr zo evel ur geoded didra". Er [[romant]] ''Il nome de la rosa'' ("Anv ar rozenn") gant ar skrivagner [[italia]]n [[Umberto Eco]], bet embannet e [[1980]]<ref>{{it}} Umberto Eco, ''Il nome de la rosa'', Bompani, 2013 (embannadur adwelet ha reizhet) {{ISBN|978-88-452-7348-3}} ; {{fr}} Umberto Eco, ''Le nom de la rose'', Le Livre de Poche, 2002 {{ISBN|978-2-253-03313-4}}</ref> emañ ar frazenn en he fezh : <blockquote>''Monasterium sine libris, est sicut civitas sine opibus, castrum sine numeris, coquina sine suppellectili, mensa sine cibis, hortus sine herbis, pratum sine floribus, arbor sine foliis.''<br>"Ur manati dilevr zo evel ur geoded didra, ur c'hastell disoudard, ur gegin dilestr, un daol divoued, ul liorzh diblantenn, ur bradenn divleuñv, ur wezenn dizeil."</blockquote> ;''Monitoribus asper'' :"Rebell ouzh ar c'huzulioù". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/arspoet.shtml ''Ars Poetica'', 163]. ;''Monstrum vel prodigium'' :"Euzhvil pe varzh". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] henroman, ''monstrum vel prodigium'' a lakae ur bugel nevez-vet distummet da dostoc'h d'ul loen eget d'un den. ;''Montani semper liberi'' :"Atav e vez dishual ar venezidi". Sturienn [[West Virginia]]. ;''Montis insignia calpe'' :"[[Ardamezouriezh|Ardamezioù]] Menez Calpe". Sturienn [[Gibraltar]] (1502), a oa ''Montis Calpe'' da amzer ar Romaned. ;''More ferarum'' :"Hervez boaz al loened ferv". A-zivout an oberoù reizhel peurvuiañ. ;''More solito'' :"Hervez ar boaz". ;''More uxorio'' :"Hervez boaz ar briedelezh". ;''Moriamur pro rege nostro Maria Theresia'' :"Marvomp evit hor roue Maria Theresia". A voe huchet e [[1741]] gant ur vodageg [[Hungaria|Hungariz]] e [[Vienna|Wien]] pa c'houlennas [[Maria Theresia]], arc'hdugez [[Aostria]], he sikour a-c'houde aloubidigezh [[Silezia]] gant [[Frederig II (Prusia)|Frederig II]] [[Prusia]] e miz Kerzu [[1740]]<ref>{{fr}} Ph. Le Bas, ''France - Annales historiques'', levrenn I, Firmin Didot Frères, Paris, 1840, [https://books.google.fr/books?id=XNg1AAAAMAAJ&pg=RA1-PA108&lpg=RA1-PA108&dq=Moriamur+pro+rege+nostro+Maria+Theresia&source=bl&ots=e_TypB40wy&sig=3T7vQPOWQkm1MWYfAquZCcL1fPY&hl=fr&sa=X&ei=0fxtVej0IcHbU7CuguAK&ved=0CFsQ6AEwCA#v=onepage&q=Moriamur%20pro%20rege%20nostro%20Maria%20Theresia&f=false p. 108]</ref>. ;''Morior invictus'' :"Difaezh e varvan". Troet ivez dre "ar marv kent an drouziwezh". ;''Morituri nolumus mori'' :"Ni hag a zo war-nes mervel ne fell ket dimp (mervel)". Tennet eus ''The Last Hero'' ("An haroz diwezhañ"), ur [[romant]] gant [[Terry Pratchett]].<ref>{{en}} Terry Pratchett, ''The Last Hero'', Gollancz, 2001 {{ISBN|978-0-575-06885-8}} : {{fr}} Terry Pratchett, ''Le dernier héros'', L'Atalante, 2003 {{ISBN|978-2-84172-251-8}}</ref> ;''[[Morituri te salutant]]'' :"Kevarc'h a-berzh ar re a zo o vont da vervel". ;''Mors acerba'' :"Marv re abred". — Cornelius Nepos, ''De viris illustribus'', [http://www.thelatinlibrary.com/nepos/nepos.cim.shtml Cimon, IV]). ;''Mors certa, hora incerta'' :"Sur eo ar marv, diasur eo an eur". ;''Mors est ianua vitae'' :"Dor ar vuhez eo ar marv". ;''Mors etiam non sufficit'' :"Ar marv zoken n'eo ket a-walc'h". ;''Mors immatura'' :"Marv rakkoulzek". Evel hini [[Hektor]] en ''[[Ilias]]''. ;''Mors omnia solvit'' :"Ar marv a zispenn pep tra". ;''Mors omnibus'' :"Ar marv evit an holl". ;''Mors tua vita mea'' :"Da varv-te eo ma buhez-me". ;''Mors vincit omnia'' :"Ar marv zo trec'h war bep tra". Enebet ouzh ''[[Omnia vincit amor]]''. ;''Morte magis metuenda senectus'' :"Ar gozhni a ranker doujañ kentoc'h eget ar marv". ;''Mortui vivos docent'' :"Ar re varv a gelenn ar re vev". Dre ziskejañ korfoù-marv e komprener abegoù ar marv. ;''Mortuum flagellas'' :"Emaoc'h o skourjezañ un den marv". Emaoc'h oc'h abegiñ un den hag ne ra forzh ebet eus ho parnadenn. — [[Erasmus]], ''Adagiorum''. ;''Mos Maiorum'' :"Doareoù an hendadoù". ;''Motu proprio'' :"Diwar e intrudu". Da verkañ teulioù melestradurel a-berzh ar [[pab]], pe embannet gant e asant. ===Mu=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''[[Mundus vult decipi, ergo decipiatur]]'' :"Ar bed a fell dezhañ bezañ desevet, ra vezo desevet". ;''Mulgere hircum'' :"Goro ur bouc'h". Un dra na c'haller ket ober. — [[Erasmus]], ''Adagiorum''. ;''Mulier est hominis confusio'' :"Strafuilh ar gwaz eo ar vaouez". — [[Geoffrey Chaucer]], ''Canterbury Tales'' (1476), ''The Nun's Priest's Tale'' [https://web.archive.org/web/20160307035212/http://molcat1.bl.uk/treasures/caxton/record.asp?LHPage=314v&LHvol=&LHCopy=1&RHPage=315r&RHvol=&RHCopy=1&disp=s&Linked=0#DispTop f° 314 v°, li. 16] & [http://www.gutenberg.org/cache/epub/2383/pg2383.html ''The Nun's Priest's Tale'':20]. ;''Multa fercula, multos morbos'' :"Lies meuzioù, lies kleñvedoù". ;''Multa paucis'' :"Kalz dre nebeut". ;''Multa renascentur quae iam cecidere'' :"Niverus eo an dud a ranko bezañ ganet a-nevez hag int dall dija". Da gadarnaat ar feiz e disorc'hidigezh ar re varv. ;''Multae manus onus levant'' :"Meur a zoarn a skañva ar bec'h". ;''Multi sunt vocati, pauci vero electi'' :"Kalz zo galvet, nebeud zo dibabet". ;''Multis e gentibus vires'' :"Nerzh diwar meur a bobl". Sturienn [[Saskatchewan]]. ;''Multitudo sapientium sanitas orbis'' :"Savete ar bed eo engroeziad ar furien". ;''Multo enim multoque se ipsum quam hostem superare operosius est'' :'Diaesoc'h a-galz eo bezañ trec'h war an-unan eget war un enebour". — [[Valerius Maximus]], [http://www.thelatinlibrary.com/valmax4.html ''Factorum et dictorum memorabilium libri novem'', IV, 1, 2]. ;''Multum in parvo'' :"Kalz e nebeut". Implijet en egor, en amzer, hag evel er brezhoneg <q> e berr gomzoù </q>. ;''Multum, non multa'' :"Kalz, nann lies". Gwelloc'h eo sipañ e spered war un dra hepken kentoc'h eget e stlabezañ a-dammoùigoù e-touez traoù niverus. ;''Mundae vestis electio adpetenda est homini'' :"Dereat eo d'an den dibab dilhad eeun". — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/seneca.ep14-15.shtml ''Epistulae morales ad Lucilium'' XCII-12]. ;''Mundus senescit'' :"Koshaat a ra ar bed". ;''Mundus vult decipi, ergo decipiatur'' :"Fellout a ra d'ar bed bezañ touellet, neuze ra vo touellet".<ref name="DWO" /> ;''Munit haec et altera vincit'' :"Difenn a ra an eil, aloubiñ a ra egile". Sturienn [[Skos Nevez]]. ;''Mutantur saecla animantium et quasi cursores vitai lampada tradunt'' :"Kemmañ a ra rummadoù ar boudoù evel rederien pebeil o treuzkas ar flammerenn". ;''Mutatio libelli'' :"Kemmadenn er c'hlemm". Er [[Gwir (lezenn)|gwir]]. ;''Mutatis mutandis'' :"Dre m'eo bet kemmet ar pezh a oa da vezañ kemmet". A-c'houde m'eo bet graet ar c'hemmadennoù rekis. ==N== [[Restr:Exlibris miroslaw piotrowski.jpg|thumb|''Navigare necesse est'']] [[Restr:Coat of arms of the United Kingdom in Scotland.svg|thumb|''Nemo me impune lacessit'', e Bro-Skos]] ===Na=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Nam lacrimis struit insidias, cum femina plorat'' :"Pa leñv ar vaouez e stegn un antell gant he daeloù". — [[Dyonisius Cato]], [http://www.thelatinlibrary.com/cato.dis.html ''Disticha Catonis'' III:20]. ;''Natio sibi'' :"Ar vroad drezi ha dezhi hec’h-unan". ;''Natura abhorret a vacuo'' :"Euzhiñ a ra an natur ouzh ar goullo". ;''Natura non facit saltus'' :"An Natur ne ra ket lammmoù". — [[Carl von Linné|Carolus Linnaeus]], ''Philosophia Botanica'', 1751, pennad III, § 77, p. 27. Adkemeret gant meur a skiantour, en o zouez [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] en e Lezenn a gendalc'helezh (''Nouveaux Essais'', IV, 16). ;''Naturam expelles furca, tamen usque recurret'' :"Argas an natur a-daolioù forc'h, d'ar pimperlamm e tistroio". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/epist1.shtml ''Epistulae'' I, X:24]. ;''Navigare necesse est, vivere non est necesse'' :"Merdeiñ zo ret, bevañ n'eo ket". Sturienn [[Gnaeus Pompeius Magnus]], bet adkemeret gant moraerien an [[Hansa]]. ===Ne=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Nec caput, nec pedes habens'' :"N'eus na penn na treid". N'eus ster ebet, « na penn na lost » da gement-se. ;''Nec Hercules contra plures'' :"N'eus [[Herakles]] ebet ouzh an engroez". ;''Nec plus ultra'' :"N'eus netra gwell". ;''Nec pluribus impar'' :"Bastañ a ran da veur a ved". Unan eus sturiennoù [[Felipe II]], a rene e daou ved ([[Europa (kevandir)|Europa]] ha [[Suamerika]]) ; adkemeret gant ar roue gall [[Loeiz XIV (Bro-C'hall)|Louis XIV]] diouzh ali un [[Ardamezouriezh|ardamezour]] anvet Louis D'Ouvrier, en devoa ijinet arouez an [[Heol]] evit ar roue.<ref>Hervez [[Voltaire]], ''Du siècle de Louis XIV'', [https://fr.wikisource.org/wiki/Page:Voltaire_-_%C5%92uvres_compl%C3%A8tes_Garnier_tome14.djvu/457 pennad XXV, p.437].</ref> Den ne oar resis ster al lavared-se : ar roue e-unan ne ouie ket<ref>{{fr}} Charles Dreyss (dastumer), ''Mémoires de Louis XIV pour l'instruction du Dauphin'', Paris, Didier & C^ie, levrenn 2, [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015053668011&seq=580 p. 570]</ref>. Meur a droidigezh zo bet kinniget : "Nann izeloc'h eget muioc'h", "E-unan enep an holl" hag "A-us an holl" (evel an heol)<ref>{{fr}} Pierre Larousse, ''Fleurs latines des dames et des gens du monde ou Clef des citations latines que l'on rencontre fréquemment dans les ouvrages des écrivains français'', Paris, Larousse & Boyer, 1874, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6528141q/f312 p. 262].</ref>, "Hep e bar"<ref>{{fr}} Onésime Reclus, ''Le plus beau royaume sous le ciel'', Paris, Hachette, 1899, [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1031624/f6 p. 3]</ref>, "Bastus (e-unan) da gement a draoù" pe "Pep tra zo gallus evitañ"<ref>{{fr}} Yves-Marie Bercé, ''Louis XIV'', Paris, Le Cavalier Bleu, 2005, [https://books.google.fr/books?id=Rrdk2vGNc4sC&pg=PA5&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false p. 5].</ref>. ;''Nec puero gladium'' :"Kleze ebet d'ur paotrig". ;''Nec spe, nec metu'' :"Hep goanag, hep aon". Unan eus sturiennoù [[Felipe II]]. ;''Nemo auditur propriam turpidudinem allegans'' :"Den ne vo klevet o komz eus e vezh". ;''Nemo censetur ignorare legem'' :"Den n'eo sañset dic'houzout al lezenn". ;''Nemo me impune lacesset'' :"Den na 'm anoaz digastiz". Sturienn war [[ardamezouriezh|ardamezioù]] roueel ar [[Rouantelezh-Unanet]] a vez implijet e [[Bro-Skos]]. ;''[[Nemo judex in causa sua]]'' :"Den (ne c'hall bezañ) barner en e afer dezhañ". ;''Neque ignorare medicum oportet quæ sit ægri natura'' :"Arabat eo d'ar mezeg chom hep anaout petra eo natur (orin) ar c'hleñved". ;''Neque pessimus neque primus'' :"Na gwashoc'h, na kentañ". — [[Erasmus]], ''Adagiorum'', 4. 4. 22. ===Ni=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Nihil lacrima citius arescit'' :"Netra ne sec'h buanoc'h eget un daeraouenn". ;''Nihil obstat'' :"N'eus netra a yafe a-enep". Frazenn a ro aotre digant an Iliz katolik da embann ul levr relijiel. ;''Nil novi sub sole'' :"Netra nevez dindan an heol". ;''Nil sine numini'' :"Netra hep bolontez an doueed". Sturienn Stad [[Colorado]]. ===No=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Nocumentum documentum'' :"Ur c'hloaz zo ur gentel". ;''Non bis in idem'' :"Ket div wech en hevelep tra". Ne c'haller ket bezañ kondaonet div wech en abeg d'an hevelep torfed. ;''Non causa pro causa'' :"Abeg ebet evit abeg". Lavarenn direizh er [[poellerezh]] : mar c'hoarvez an darvoudennoù A ha B war un dro e rank unan anezho bezañ abeg egile. Da skouer : <q> Kalz yaouankizoù a selaou sonerezh ''hard rock'' ; feuls eo ar sonerezh ''hard rock'' ; peogwir e vez selaouet ''hard rock'' gant kalz yaouankizoù e rank an holl yaouankizoù bezañ feuls. </q>. Gwelit ''[[#Po|Post hoc, ergo propter hoc]]''. ;''[[Noli me tangere]]'' :"Na stok ket ouzhin". Distaget gant [[Jezuz Nazaret]] hervez ar [[Vulgata]] — [[Aviel Yann]], [http://www.thelatinlibrary.com/bible/john.shtml#20 20:17]. ;''Nomen est omen'' :"Diougan eo an anv". ;''Non est otium servis'' :"N'eus diskuizh ebet d'ar sklaved". ;''Non est vivere, sed valere vita est'' :"Ar vuhez n'eo ket bevañ, hogen bezañ yac'h". Hep ar yec'hed n'eo ket dav d'an den bevañ. — [[Marcus Valerius Martialis]], [http://www.thelatinlibrary.com/martial/mart6.shtml ''Epigrammaton'', VI, 70:15]. ;''Non ficta fabula, sed vera historia'' :"N'eo ket un istor faltaziet, un istor gwir eo". ;''Non fui, fui, non sum, non curo'' :"Ne oan ket, bet on, n'on ket, ne ran forzh". Bezenskrivadur a gaver berraet dre ''NFFNSNC''. ;''Non licet omnibus adire Corinthum'' :"N'eus ket aotre d'an holl da vont da Gorintos". [[Korintos]] a oa brudet da vezañ ur gêr binvidik ma oa uhel koust ar vuhez en [[Henamzer]], hag ezhomm a oa da gaout arc'hant da vevañ eno. ;''Non nobis domine, non nobis nomine sed tuo da gloriam'' :"N'eo ket evidomp Aotrou, n'eo ket en hon anv deomp, met evit da c'hloar". ;''Non nova sed nove'' :"Traoù n'int ket nevez, met en un doare nevez". ;''Non omnia possumus omnes'' :"An holl n'hallont ket pep tra". ;''Non sequitur'' :"Ne heuilh ket". N'eo ket kempoell ar c'hendastum gant ar rakdivizoù. ;''Non scholæ, sed vitæ discimus'' :"N'eo ket evit ar skol e teskomp, evit ar vuhez eo". ;''Non ut edam vivo, sed ut vivam edo'' :"N'eo ket evit debriñ e vevan, evit bevañ e tebran". ;''Non vestimentum virum ornat, sed vir vestimentum'' :"N'eo ket an dilhad a vrava an den, an den eo a vrava an dilhad". ;''Non vini vi no, sed vi no aquæ'' :"N'eo ket abalamour d'ar gwin e neuian, abalamour d'an dour e neuian". C'hoari war ar gerioù. ;''Nondum amabam, et amare amabam, et secretiore indigentia oderam me minus indigentem'' :"Ne garen ket c'hoazh, ha karout a raen karout ha dre un ezhomm kuzh em boa droug ouzhin peogwir ne'm boa ket ezhomm a-walc'h c'hoazh". [[Eosten Hippo]], [http://www.thelatinlibrary.com/august.html ''Confessiones'' III.1.1]. ;''Nosce te ipsum'' :"En em anavez". Troidigezh latin ar frazenn henc'hresianek [[Gnothi seauton|γνώθι σεαυτόν]] "gnôthi seautón". ;''Nota bene'' :"Merkit mat". Taolit evezh ; berraet alies dre ''N.B.''. ;''Novus ordo seclorum'' :"Urzh nevez ar c'hantvedoù". Unan eus an teir sturienn a zo war Siell Veur [[SUA]] — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/ec4.shtml ''Eclogues'' IV:5]. ===Nu=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Nulla dies sine linea'' :"Deiz ebet hep (skrivañ) linenn ebet". Reolenn ar skrivagner. ;''Nulla est medicina sine lingua latina'' :"N'eus ket a [[mezegiezh|vezegiezh]] hep latin". Ret eo gouzout latin pa venner bezañ ur mezeg. ;''Nulla poena sine lege'' :"Kastiz ebet hep lezenn". Arabat eo reiñ ur c'hastiz ha n'eo ket skrivet el lezenn. ;''Nulla regula sine exceptione'' :"N'eus reolenn hep he nemedenn". ;''Nulla res tam necessaria est quam medicina'' :"N'eus mann ken ret hag ar vezegiezh". ;''Nulla rosa sine spinis'' :"N'eus rozenn dizraen ebet". ;''Nullum gratuitum prandium'' :"N'eus pred digoust ebet". ;''Nullum malum impunitum'' :"N'eus gwallober digastiz ebet". ;''Nunc est bibendum'' :"Bremañ emañ evañ". ''Nunc est bibendum, nunc pede libero pulsanda tellus'' "evañ zo ret bremañ, skeiñ an douar gant un troad skañv eo bremañ" eo ar bomm en e bezh, ma c'halv Horatius da evañ ha da zañsal a-c'houde marv [[Kleopatra]]. — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm1.shtml ''Carmina'' I, XXXVII:1]. Troet eo bet gant Horatius ur werzenn [[henc'hresianeg|henc'hresianek]] gant [[Alkaios]], Νῦν χρῆ μεθύσθην ''Nyn chrê methysthen'' "Bremañ eo e ranker mezviñ" a-c'houde marv Myrsilus<ref>{{en}} {{el}} William S. Annis (2012), ''Delectus Indelectatus'' [http://www.aoidoi.org/poets/loipa/indelectatus.pdf ''Aoidoi.org'']</ref>. ==O== ;''Opus citatum'' :"Oberenn veneget". Evit adkas d'un oberenn ez eus bet graet dave dezhi uheloc'h er skrid. Berraet dre ''Op. cit.'' peurliesañ. ;''O tempora, o mores'' :"A amzer, a zoareoù". Pebezh mare, pebezh doareoù ! — [[Cicero]] ([http://www.thelatinlibrary.com/cicero/cat1.shtml ''Orationes in Catilinam'' 1.2]. ;''Ob solum punctum caruit Martinus Asello'' :"En abeg d'ur pik e voe kollet Asello gant Martinus". Gwelit ''[[#Un|Uno pro puncto caruit Martinus Asello]]''. ;''Oculi plus vident quam oculus'' :"Meur a lagad a wel gwell eget unan". ;''Oculos habent et non videbunt'' :"Daoulagad o deus ha gwelout ne reont ket". ;''Oderint, dum metuant'' :"Ra vagint kasoni (ouzhin), gant ma toujint ac'hanon". ;''Omne ignotum pro magnifico'' :"Pouezus-meurbet e kaver kement tra na ouzer ket."<ref>{{fr}} [https://fr.liberpedia.org/Omne_ignotum_pro_magnifico ''Liberpédia'']</ref> ;''Omne ignotum pro terribili'' :"Spontus eo an holl zañjerioù dianav". ;''Omnes homines sibi sanitatem cupiunt, sæpe autem omnia, quæ valetudini contraria sunt, faciunt'' :"An holl dud a c'hoanta yec'hed dezho, met alies e reont kontrol dezhañ". ;''[[Omnes vulnerant, ultima necat]] :"An holl (eurioù) a c'hloaz, an diwezhañ a lazh". A weler war lod [[Horolaj-heol|horolajoù-heol]]. ;''Omnia mecum porto mea'' :"Ma holl vadoù a zougan ganin". Bias Priene, unan eus seizh den fur [[Henc'hres]], a oa o tec'hel a-zirak alouberien pa voe harzet gant tud a oa souezhet ouzh e welet o vont hep an disterañ mad gantañ ; respont a reas Bias e oa e holl vadoù gantañ koulskoude : an eeunder, an onestiz hag ar vertuz — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/paradoxa.shtml ''Paradoxa stoicorum'' I, 8]. ;''Omnia mutantur, nihil interit'' :"Pep tra a gemm, netra ne varv" — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.met15.shtml ''Metamorphoses'' XV:165]. ;''[[Omnia vincit amor]]'' :"Ar garantez a deu a-benn eus pep tra" — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/ec10.shtml ''Eclogues'' X:69]. A c'hall bezañ lavaret ''[[#Am|Amor Vincit Omnia]]''. ;''Omnibus viis Romam pervenitur'' :"Da [[Roma]] e kas an holl hentoù". ;''Omnis homo mendax'' :"An holl dud zo gaouierien". ;''Omnium artium medicina nobilissima est'' :"A-douez an holl arzoù, ar vezegiezh eo an hini noplañ". ;''Optima medicina temperantia est'' :"Ar gerreizhded eo ar vezekniezh wellañ". ;''Optimum medicamentum quies est'' :"An diskuizh eo ar gwellañ louzoù". ;''Optimus magister bonus liber'' :"Ul levr mat eo ar gwellañ kelenner". ;''Ora et labora'' :"Ped ha labour". Sturienn ar [[manac'h|venec'h]]. ;''Oratores, bellatores, laboratores'' :"Pedereien, brezelerien, labourerien". Ar gloer, ar soudarded, ar gouerien : teir stad pep kevredigezh, hervez an abad [[Ælfric of Eynsham]] (''[[#Ci|Circa]]'' [[955]] – ''c.'' [[1010]]) ==P== ===Pa=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''[[Panem et circenses]]'' :"[[Bara]] ha c'hoarioù". — [[Juvenal]], [http://www.thelatinlibrary.com/juvenal/10.shtml ''Saturae'' X:81]. ;''Passim'' ;"E meur a lec'h". Pa reer dave d'ur ger, d'ul lavarenn a gaver e meur a lec'h en un oberenn. ;''Pauci sed boni'' :"Nebeut, hogen mat". ;''Pax melior est quam iustissimum bellum'' :"Gwelloc'h eo ar peoc'h eget ar reishañ brezel". ===Pe=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Par tibi, Roma, nihil'' :"Par dit, [[Roma]], n'eus ket". ;''[[Pecunia non olet]]'' :"Dic'hwezh eo an arc'hant". — [[Vespasianus]], pa lakaas un taos war an [[troazh|troazhlec'hioù]]. ;''Per aequa et iniqua'' :"Dre reizh ha direizh". Ne vern ar priz. ;''Per ardua ad astra'' :"A-dreuz an enebiezh betek ar stered". [[Sturienn]] ar ''[[Royal Air Force]]''. ;''Per aspera ad astra'' :"Dre hentoù serzh trema ar stered". Diaes eo an hent da c'hounit brud hag enor. Heñvel ouzh ''[[#Ad|Ad augusta per angusta]]''. ;''Per inania regna'' :"E rouantelezh ar skeudoù". ;''Per scientiam ad salutem ægroti'' :"Dre ar skiant e tremen yec'hed ar c'hlañvour". ;''[[Perinde ac cadaver]]'' :"Evel ur c'horf-marv". ;''Persona non grata'' :"Den ha n'eo ket c'hoantaet". A vez lavaret diwar-benn un den ha ne garfed ket gwelout en ul lec'h, abalamour d'ar pezh en deus graet pe lavaret, pe a virer outañ da vont en ul lec'h. ===Pl=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Plenus venter non studet libenter'' :"Ur stomog leun ne studi ket a-youl-vat". ;''Plures crapula quam gladius perdidit'' :"Ar vezventi he deus kaset da goll muioc'h a dud eget ar c'hleze". ===Po=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Post acerba prudenter'' :"Goude ar c'hwervoni, an evezh". Ret eo ober pe dibab gant evezh, da heul ur walldro. ;''Post bellum auxilium'' :"Goude ar brezel, ar skoazell". ;''Post cenam non stare sed mille passus meare'' :"Na chom ket goude koan, met kerzh da stranañ mil kammed". ;''Post Cristum natum'' :"Goude ganedigezh Jezuz-Krist". Berradurioù : P.C.N., p.Chr.n. Gwelit ''[[#An|Ante Christum natum]]''. ;''Post hoc, ergo propter hoc'' :"Goude-se, neuze dre-se". Lavarenn direizh er [[poellerezh]] : mar c'hoarvez an darvoudenn A kent an darvoudenn B e rank A bezañ abeg B. Da skouer : <q> Gwelloc'h e oa ar c'hlañvad goude pedenn ar beleg, neuze ec'h eo bet pareet ar c'hlañvad gant ar beleg. </q>. Gwelit ''[[#No|Non causa pro causa]]''. ;''Post hoc non est propter hoc'' :"Goude an dra-se, met n'eo ket abalamour d'an dra-se". ;''Post ludos ad seria'' :Goude ar c'hoarioù, d'an traoù sirius". ;''Post mortem nihil est'' :"Goude ar marv n'eus mann". ;''Post nubila Phoebus'' :"Goude ar c'houmoul, an heol". Doue an Heol e oa ''Phoebus Apollo". ;''Post prandium'' :"Goude merenn". ;''Post proelium praemium'' :"Goude an emgann, ar garedon". ;''[[Post scriptum]]'' :"Skrivet war-lerc'h". Berraet alies dre ''P.S.'' ha troet dre « goude-skrid » (G.S.) a-wezhioù. ;''Post spinas palma'' :"Goude an drein, ar balmezenn". Arouez an trec'h eo ar balmezenn. ;''[[Potius mori quam foedari]]'' :"Ar marv kent ar c'housi". Sturienn [[Roll Rouaned ha Duged Breizh|Duged Breizh]]. ===Pr=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Pro bono publico'' :"Evit ar mad foran". Ur raktres ''pro bono publico'' eo Wikimedia ha Wikipedia. ;''Præsente medico nihil nocet'' :"Pa vez ar mezeg ne c'hoarvez droug ebet". ;''Prævenire melius est quam præveniri'' :"Gwell eo diaraogiñ eget bezañ diaraoget". ;''Primordia cuncta pavida sunt'' :"Spontus e vez an holl gentaoù". ;''Primum non nocere'' :"Da gentañ chom hep noazout". Sturienn ar [[mezegiezh|vezegiezh]]. ;''Primum vivere, deinde philosophari'' :"Da gentañ bevañ, goude [[prederouriezh|prederiañ]]". ;''Primus inter pares'' :"An hini kentañ e-touez tud par". Evit deskrivañ penn ur strollad n'en deus beli ebet war izili all ar strollad. Gwelit ''[[#Un|Unus inter pares]]''. ;''Prisca latinitas'' :"Henlatin". ;''Provocatio ad populum'' :"Galv d'ar bobl". Evit terriñ ur barn d'ar marv, a droas da ''[[#Ap|Appellatio ad Caesarem]]'' en [[Impalaeriezh roman]]. ;''Publica fama non semper vana'' :"Brud foran ne vez ket atav goullo". ==Q== ;''[[Quæ sunt Cæsaris, Cæsari]]'' :"An traoù a zo da [[Caesar (titl)|Gaesar]] zo da reiñ da Gaesar". ;''Qualis artifex pereo !'' :"Pebezh arzour a varv pa varvan !". Lavaret gant an impalaer [[Nero]] pa oa o vervel, hervez [[Suetonius]], ''Vita Neronis'' [http://www.thelatinlibrary.com/suetonius/suet.nero.html XLIX:1]. ;''Qualis pater, talis filius'' :"Hevelep tad, hevelep mab". <q> Mab e dad eo [[Kadiou]] </q>. ;''Quando cadet Roma, cadet et mundus'' Pa gouezho [[Roma]] e kouezho ar bed ivez". Berradur eus ''Quandiu stabit coliseus, stabit et Roma ; quando cadet coliseus, cadet et Roma ; quando cadet Roma, cadet et mundus'' "Keit ha ma chomo ar [[Kolize|C'holize]] e chomo Roma ; pa gouezho ar C’holize e kouezho Roma ; pa gouezo Roma e kouezho ar bed". — [[Beda Venerabilis]]. ;''Quantum debeatur'' :"Pegement an dle". Implijet er gwir evit termeniñ talvoudegezh an digoll a zo dleet d'ur gaou. ''Gwelit ''[[#An|An debeatur]]''. ;''Qui nescit dissimulare, nescit regnare'' :"Neb na oar ket kuzhat ne oar ket ren". ;''Qui rogat, non errat'' :"Neb a c'houlenn, ne fazi ket". ;''Qui scribit, bis legit'' :"Neb a skriv a lenn div wech". Lavared da zeskiñ d'ar studierien labourat. ;''Qui tacet, consentire videtur ubi loqui debuit ac potuit'' :"Neb a dav a seblant asantiñ pa zlee bezañ komzet ha pa c'halle". — [[Bonifas VIII]], ''Liber Sextus Decretalium'' V, XII.43 - Builh ''Sacrosanctae'', [[3 a viz Meurzh]] [[1298]]<ref>{{la}} [https://books.google.fr/books?id=1iQ_AAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=fr&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false ''Google Books''].</ref>. ;''Quibus sunt verba sine penu et pecunia'' :"A zo komzerien divoued ha diarc'hant". — [[Plautus]] a-zivout annezidi [[Sparta (kêr)|Sparta]], en e [[Arz ar c'hoariva|bezh-c'hoari]] [http://www.thelatinlibrary.com/plautus/captivi.shtml ''Captivi'', III.1, 472]. ;''Quid pro quo'' :"Un dra bennak evit un dra bennak". Er [[Grennamzer]], evit komz eus ur fazi en [[apotikerezh]], ul louzoù e-lec'h unan all. ;''Quidquid agis, prudenter agas, et respice finem'' :"N'oufes pe rafes, gra gant evezh, ha sell ouzh an diwezh gant evezh". ;''Quidquid discis, tibi discis'' :"Evidout-te e teskez kement tra a zeskez". ;''[[Quis custodiet ipsos custodes ?]]'' :"Piv a ziwallo an diwallerien ?". — [[Juvenal]], [http://www.thelatinlibrary.com/juvenal/6.shtml ''Saturae'' VI:347-348]. ;''Quo fata ferunt'' :"War hentoù an tonkad". Sturienn [[Bermuda]]. ;''[[Quod erat demonstrandum]]'' :"Ar pezh a oa ret anataat". Berraet alies dre ''Q.E.D.". ;''Quod licet Iovis, non licet bovis'' :"Ar pezh a zo aotreet da Yaou n'eo ket aotreet d'ar saout". Kemm-digemm e vez al lezenn alies, hervez dere an den. Gwalldro [[Io (mitologiezh)|Io]], serc'h [[Yaou (doue)|Yaou]], eo dave al lavared latin. ;''Quod medicina aliis, aliis est acre venenum'' :"Ar pezh a zo ur remed evit lod zo ur pistri taer evit lod all". ;''Quod vinculum amoris esse debebat seditionis atque odi causa est, idem velle'' :"Evel-se, youl an holl hag a rankfe bezañ ul liamm a garantez a zegas dizemglev ha kasoni". — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/sen.ira3.shtml ''De Ira'' III, 34-2]. ;''Quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra?'' :"Betek pegoulz, Catilina, e ri re gant hor pasianted ?". — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/cat1.shtml ''In Catilinam'', I-1]. ;''Quot homines, tot sententiæ'' :"Kement a dud, kement a alioù". — [[Terentius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ter.phormio.html ''Afri Phormio'' II-454]. ==R== ;''[[Rara avis]]'' :"Al labous dibaot". Un den ma n'eus kalz dioutañ e-keñver e varregezh. ;''Rarum carum'' :"Ker e vez ar pezh a zo rouez". ;''Rarus fidus amicus'' :"Rouez eo ar mignon feal". ;''Reddite ergo quæ sunt Cæsaris Cæsari et quæ sunt Dei Deo'' :"Daskorit eta da [[Caesar (titl)|Gaesar]] ar pezh a zo da Gaesar, ha da Zoue ar pezh a zo da Zoue". — [[Aviel Mazhev]] [http://www.thelatinlibrary.com/bible/matthew.shtml#22 22:21] ; [[Aviel Mark]] [http://www.thelatinlibrary.com/bible/mark.shtml#12 12:17] hag [[Aviel Lukaz]] [http://www.thelatinlibrary.com/bible/luke.shtml#20 20:25]<ref>Merkit ez eo disheñvelik frazenn Mark diouzh an div all.</ref>. Gwelit ''[[#Q|Quæ sunt Cæsaris, Cæsari]]''. ;''Reductio ad absurdum'' :"Kas da ziskiantegezh". Prouiñ dre arguzennoù diskiant ; doare poellata a lakaer da vont en-dro pa groger da lakaat da wir ar c'hontrol eus ar pezh a glasker prouiñ. Gwelit ''[[#Ab|Ab absurdo]]''. ;''Rem acu tetigisti'' :"An dra begek hoc'h eus stoket outañ". A vez lavaret pa vez divinet un dra bennak : « Deuet eo ganit ! » — [[Plautus]], [http://www.thelatinlibrary.com/plautus/rudens.shtml ''Rudens'' V.ii:1306]. ;''Repetitio est mater memoriae'' :"An adlavarout eo mamm an eñvor". ;''Repetitio est mater studiorum'' :"An adlavarout eo mamm ar studioù". ;''Requiescat in pace'' :"Ra ziskuizho e peoc'h". Berraet dre ''R.I.P.'' peurliesañ. ;''Res judicata pro veritate habetur'' :"Tra barnet zo gwirionez". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] : ur varnedigezh embannet zo evel un dra prouet. ;''Res nullius'' :"Tra da zen ebet". A vez lavaret pa ne vez perc'henn ebet d'un dra bennak. ;''Res, non verba'' :"An dra, ha n'eo ket gerioù". A vez lavaret pa weler ez eo deuet ar poent da ober, ha n'eo ket a-walc'h chom da gomz. Ur spered heñvel zo c'hrennlavar flemmus brezhonek <q> Teod hir, dorn berr </q>. ;''Respice finem'' :"Bez soñj er finvezh". Damheñvel ouzh ''[[#Me|Memento mori]]''. ;''Retro Satana !'' :Gwelout : ''[[#Va|Vade retro Satana]]''. ;''[[Risus abundat in ore stultorum]]'' :"Paot ar c'hoarzh war c'henoù ar re sot". ;''Rixa rixae causa est'' :"Un tabut zo abeg d'unan all". ;''Roma aeterna'' :"Peurbad eo [[Roma]]". ;''Roma caput mundi'' :"Penn ar bed eo Roma". ;''Roma quanta fuit, ipsa ruina docet'' :"Ar c'halloudegezh hag a voe hini Roma, zoken he dismantroù he c'helenn". ;''Rus in Urbe'' :"Maezioù er Gêr". [[Roma]] eo ar Gêr. — [[Marcus Valerius Martialis]], [https://thelatinlibrary.com/martial/mart12.shtml ''Epigrammaton libri'', XII-42:21]. ==S== ;''Sæpe morborum gravium exitus incerti sunt'' :"Alies e vez diasur disoc'h ar c'hleñvedoù grevus". ;''Salus populi suprema lex'' :"Savete ar bobl eo al lezenn uhelañ". Sturienn [[Missouri (stad)|Missouri]]. — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/leg3.shtml ''De legibus'' III, III, 8]. ;''Sapere aude'' :"Kred gouzout". Sturienn [[Kantved ar Sklêrijenn]] hervez [[Immanuel Kant]]<ref>{{de}} Immanuel Kant, ''Was ist Aufklärung?'', § 1 {{ISBN|978-1-5390-4573-1}}</ref>. ;''Sapientia est potentia'' :"Ar furnezh zo ur galloud". ;''Satis eloquentiae, sapientiae parum'' :"Kalz helavarded, nebeut a furnez". — [[Caius Sallustus Crispus]], [http://www.thelatinlibrary.com/sall.1.html ''Bellum Catilinae'' V:4]. ;''Scientia potentia est'' ;''Scripta manent, verba volant'' :"Ar skridoù a chom, ar c'homzoù a nij kuit". A-wechoù e vez gwell d'an den na lezel roudoù skrivet eus un dra hag a c'hellfed implijout evit noazout outañ. Gwelit : ''[[#Ve|Verba volant, scripta manent]]''. :"Ar c'houiziegezh zo ur galloud". ;''Semel malus, semper malus'' :"Fall ur wech, fall bepred". ;''Semper fidelis'' :"Feal bepred". Sturienn an [[US Marine Corps|US Marines]]. ;''Semper odoriferis proxima spina rosis'' :"Atav e vez an draenenn tost d'ar roz frondus". ;''[[Senatus Populusque Romanus]]'' :"Ar Sened hag ar Bobl Roman". Berraet dre ''S.P.Q.R.''<ref>E kentel [[italianek]] ar [[bannoù-treset]] ''[[Astérix]]'' ez eo bet troet ar galleg ''Ils sont fous ces Romains'' dre ''Sono Pazzi Questi Romani'' – S.P.Q.R. ivez. Gwelit {{fr}} Fratti, Roméo : ''Sono Pazzi Questi Romani'', [https://larepubliquedeslivres.com/sono-pazzi-questi-romani/ ''La République des livres'', 13/03/2017].</ref>. ;''Sermo vulgaris'' :"Yezh ar bobl", eleze al latin poblek. ;''Serum auxilium post proelium.'' :"Diwezhat eo ar skoazell goude an emgann". ;''Serum est post facta consilium'' :"Diwezhat eo ar c'huzul goude an ober". ;''Si napo leo viveret, hominem non esset'' :"Mar bevje al leon diwar irvin ne zebrje ket tud". ;''Si non nova, saltem nove'' :"Mar n'eo ket traoù nevez, nevez eo an doare". ;''Si satis est, multum est'' :"Mard eo a-walc'h, kalz eo'". — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/sen.consolatione2.shtml ''Consolatio ad Marciam'' XXI]. ;''Si tacuisses, philosophus mansisses'' :"Mar bijes tavet, e vijes chomet [[prederouriezh|prederour]]". ;''Si vis pacem, para bellum'' :"Mard mennez ar peoc'h, prient ar brezel". Deveret diouzh ''Igitur quī dēsīderat pācem, præparet bellum'' "Neuze, neb a venn ar peoc'h a rank printiñ ar brezel". — [[Publius Flavius Vegetius Renatus|Vegetius]], [ ''Epitoma rei militaris'', Liber III, Rakger]. ;''Si vis pacem, para iustitiam'' :"Mar mennez ar peoc'h, prient ar justis". ;''[[Sic]]'' :"Evel-se emañ". Implijet alies en embannadurioù pa veneger ur bomm fazius, evit sachañ evezh al lenner war an doare dic'hortoz pe fazius ma 'z eo skrivet ar bomm, da ziskouez n'eus fazi ebet en embannadur rak adskrivet eo bet ar bomm en e stumm orin. Da skouer : « '' Les ragoûts, notamment l’irish tsew'' [''sic'']'', pourraient se classer après les meilleurs ragoûts d’Europe, qui sont les ragoûts grecs'' […]. » – Paul Morand, ''Londres'' (1933) — ma lenner *''tsew'' e-lec'h ''stew'', "keusteurenn". ;''Sic cuncta caduca'' :"Evel-se e vez distabil pep tra". ;''[[Sic et simpliciter]]'' :"Evel-se emañ, ken plaen ha tra". ;''Sic luceat lux'' :"Ra splanno ar gouloù evel-se". ;''Sic semper tyrannis'' :"Evel-se bepred d'an diranted". Sturienn [[Virginia]]. ;''[[Sic transit gloria mundi]]'' :"Evel-se e tremen gloar ar bed". Lavaret d'ar [[pab]] nevez da zegas da soñj dezhañ ec'h eo berrbad ar gloar ha bresk ar galloud. ;''Silentii tutum praemium'' :"Asur eo garedon an tav". Mar gall an den tevel n'en devo ket da gaout keuz a-c'houde e gomzoù. ;''Similia similibus curantur'' :"Dre ar seurt e pareer ar seurt". Pennaenn an [[homeopatiezh]]<ref>Eus an [[alamaneg]] ''Homöopathie'', nevezc'her bet ijinet e 1796 gant Samuel Hahnemann diwar an [[henc'hresianeg]] ὅμοιος ''hómoios'' "heñvel" ha πάθος ''páthos'' "ar pezh a c'houzañver".</ref>. ;''Sine amico visceratio leonis ac lupi vita est'' :"Debriñ kig hep mignon zo buhez ul leon pe ur bleiz". Da lavar [[Epikuros]], hervez [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/seneca.ep2.shtml ''Epistularum moralium ad Lucilium'' – Levrenn II : XIX-10]. ;''Sine anno et loco'' :"Hep bloaz na lec'h". A-zivout skridoù ma vank ar menegoù-se warne. ;''Sine die'' :"Hep deiz". Hep resisaat pegoulz. ;''Sine labore non erit panis in ore'' :"Hep labour ne vo ket a vara ez kenoù". ;''Solem lucerna non ostenderent'' :"Ne ziskouezer ket an heol gant ul letern". ;''Soli sol soli'' :"An heol hepken". ;''Spes salutis'' :"Goanag ar savete". ;''Spoliatis arma supersunt'' :"An armoù a chom da neb a zo dibourc'het". Sturienn Emanuele Filiberto di Savoia (1526-1580), dug [[Savoia]]<ref>{{fr}} Burnier, Eugène (1864) : ''Histoire du Sénat de Savoie et des autres compagnies judiciaires de la même province''. HardPress™ Publishing, 2020 {{ISBN|978-0-371-81413-0}}</ref>. ;''sqq.'' :Berradur eus ''sequunturque'', "hag ar re da heul" en un dave. Da skouer : "pajenn 123 ''sqq.''". ;''Stat sua cuique dies'' :"Da bep unan e zedevezh dezhañ". ;''Statu quo'' :Gwelit : ''[[#In|In statu quo ante]]''. ;''[[Statu quo ante bellum]]'' :"Evel ma oa an traoù kent ar brezel". A vez implijet pa n'eus c'hoarvezet kemmadenn ebet a-c'houde ur brezel. ;''Stricto sensu'' :"Er ster strizh". ;''Stultorum infinitus est numerus'' :"Dreistkont eo niver an dioded". — [[Bibl]], [[Testamant Kozh]], [[Eklesiastes]] [https://www.thelatinlibrary.com/bible/ecclesiastes.shtml I:15]. ;''Stupete, gentes'' :"Bezit souezhet, tudoù". ''[[#In|Incipit]]'' ur meulgan [[katoligiezh|katolik]] evit [[Gouel Maria ar Gouloù}} savet gant Pierre Robert (1618-1699)<ref>{{fr}} [https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb17738441k BnF]</ref> ;''Substine et abstine'' :"Gouzañv hag en em vir". Sturienn ar [[stoikegezh|stoikourien]]. ;''Substructiones insanae'' :"Danenframmoù diskiant". Lavared bet ijinet gant ar skrivagner [[Bro-Saoz|saoz]] Robert Burton ([[1577]]-[[1640]]) en e ''Anatomy of Melancholy'' '[[1621]]) evit deskrivañ emzalc'h an uhelidi a glask staliañ o domani war un dachenn dre lakaat sevel kastilli hollgaer, daoust d'ar c'houst o rivinañ alies<ref>{{en}} [http://www.gutenberg.org/files/10800/10800-h/10800-h.htm ''Anatomy of Melancholy'']</ref>. ;''Sui generis'' :"Eus e seurt-eñ". Er gwir e lakaer da ''sui generis'' ur blegenn na c'haller ket renkañ e rummad pe rummad ; ret eo neuze krouiñ skridoù arbennik nevez. ;''Summa cum laude'' :"Gant ar brasañ enor". Enorusañ meneg a c'heller kaout gant un diplom er skolioù-meur. Gwelit ''[[#H|Honoris causa]]''. ;''Summum ius, summa iniuria'' :"Ar reishañ, an direishañ". Dre ar reober gant ar [[gwir (lezenn)|gwir]] e teu an direizhder. — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/off1.shtml#33 ''De Officiis'' I, 33]. ;''Sunt mala quae libas, ipse venenum bibas'' :"Fall eo ar pezh a brofez, ev da bistri". Berraet dre ''S.M.Q.L.I.V.B.'' war medalenn [[sant]] [[Benead Norcia|Benead]], goude ''V.R.S.N.S.M.V.'', ''[[#Va|Vade Retro Satana]]'', Numquam Suade Mihi Vana'', "Tec'h alese, Satan, na 'm zempt biken dre ar vended". ;''Supremumque 'vale' '' :"Un 'adeo' diwezhañ" distaget gant [[Orfeüs]] pa goll [[Euridike]] en eil tro. — [[Ovidius]] [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.met10.shtml ''Metamorphoses'' X:62]. ;''Sursum corda !'' :"Savit, kalonoù !". A vez lavaret da reiñ nerzh-kalon. ;''Sutor ne supra crepidam'' :"Kereour, arabat eo dit mont uheloc'h eget ar votez". Da bep hini da rannañ kaoz diwar-benn ar pezh a anavez. — Distummadir eus ''ne supra crepidam sutor iudicaret'' "[gant aon] na varnfe ar c'here dreist ar votez" e [[Plinius an Henañ]], [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Pliny_the_Elder/35*.html ''Naturalis historia'', levrenn XXXV, xxxvi, 22, 85] a-douez aozerien all. ;''Suum cuique'' :"Da bep unan e hini". Da bep den hervez e zellidoù ; ''Nam iustitia, quae suum cuique distribuit, quid pertinet ad deos'' "Evit a sell ouzh ar justis, a zo da bep unan e hini, ar pezh a zo e kerz an doueed'' eo ar frazenn glok — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/nd3.shtml#8 ''De Natura deorum'' III, 38]. Bez' emañ ivez ''Suum cuique tribuere'', "reiñ da bep unan e hini", a zo kenster gant ''[[#Un|Unicuique suum]]''. ==T== ;''Tarde venientibus ossa'' :"D'ar re degouezhet diwezhat, an eskern". A vez lavaret d'ar re a zegouezh diwezhat ouzh taol, pe e diwezh un abadenn pe un emgann. ;''Tempora mutantur nos et mutamur in illis'' :"Kemmañ a ra an amzerioù, ha kemmañ a reomp ganto". Bomm eus hanterenn gentañ ar {{XVvet kantved}}, deveret eus ''Omnia mutantur, nihil interit'' "pep tra a gemm, netra ne varv" gant [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.met15.shtml ''Metamorphoses'' XV:165]. ;''Tempori servire'' :"En em ober diouzh an degouezhioù". ;''Ter'' :"Teir gwech". ;''Terminus'' :"Diwezh". ;''Testis unus, testis nullus'' :"Un test hepken, test ebet". Un test hepken ne dalv ket dirak al lez-varn rak n'eo ket a-walc'h. ;''Timeo Danaos et dona ferentis'' :"Aon am eus rak ar C'hresianed ha pa vefent o tegas profoù". — [[Vergilius]], [https://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen2.shtml ''Aeneis'', II, 49]. ;''Timeo hominem unius libri'' :"Aon am bez rak den ul levr hepken." Dañjerus e vez an den na gred nemet en ul levr hepken (hini e relijion peurvuiañ). Gwelit ''[[#Ca|Cave ab homine unius libri]]''. ;''Titulus crucis'' :"Talbenn ar groaz". Anv latin ar skritellig koad a voe lakaet war kroaz [[Jezuz Nazaret]] diwar urzh [[Pontius Pilatus]], hervez [[Aviel Yann]] [https://www.lueur.org/bible/jean19/vulgate 19:19]. Gwelit '''[[#In|I.N.R.I.]]'". ;''Tres faciunt collegium'' :"Tri a ra ur strollad". Tri eo an niver bihanañ a dud a zo rekis evit sevel un aozadur. [[File:Vincenzo Camuccini - La morte di Cesare.jpg|thumb|''Marv Caesar'', Vincenzo Camuccini (~1804)]] ;''Tu quoque, mi fili'' :"Te ivez, ma mab". Hervez an hengoun, gerioù lavaret gant [[Caius Julius Caesar]] d'e vab [[Brutus]] goude bout bet kontellataet gantañ. E gwirionez en devefe komzet [[henc'hresianeg]] (καὶ σὺ τέκνον ''kaì sý téknon''). ==U== ===Ub=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Uberrima fides'' :"Fonnusañ feiz". Kreñvoc'h c'hoazh eget [[#Bo|bona fide]]''. Enebet ouzh ''[[#Ca|caveat emptor]]''. Skrivet ''uberrimae fidei'' a-wechoù, en [[tro-c'henel|dro-c'henel]] eta. ;''Ubi amici ibidem opes'' :"El lec'h m'emañ ar vignoned emañ an nerzh". ;''Ubi amor, ibi dolor'' :"El lec'h ma vez karantez e vez poan". ;''Ubi bene, ibi patria'' :"El lec'h ma vez an den en e vleud, eno emañ e vammvro". ;''Ubi commoda, ibi incommoda'' [[File:Sestertius-Aquilia Severa-RIC 0390.jpg|thumb|upright 1.4|An doueez [[Concordia (doueez)|Concordia]], war kein ur pezh-moneiz]] ;''Ubi concordia, ibi victoria'' :"El lec'h ma vez unvaniezh e vez an trec'h". [[Doue]]ez ar c'henemglev e oa [[Concordia (doueez)|Concordia]] ivez. ;''Ubi deficiunt equi, trottant aselli'' :"El lec'h ma n'eus ket a-walc'h a gezeg e trot ezenigoù". ;''Ubi dubium, ibi libertas'' :"El lec'h m'emañ an arvar emañ ar frankiz". ;''Ubi eadem legis ratio, ibi eadem legis dispositio'' :"El lec'h m'emañ an hevelep abeg d'al lezenn e vez an hevelep talvoudegezh d'al lezenn". ;''Ubi est, mors, victoria tua ?'' :"Marv, pelec'h emañ da drec'h ?" ;''Ubi feuda, ibi demania'' :"El lec'h m'emañ ar glad emañ an domani". Pennaenn ar [[gladdalc'helezh|c'hladdalc'helezh]]. ;''Ubi fumus, ibi ignis'' :"El lec'h m'emañ ar moged emañ an tan". <q> Dibaot siminal a voged / Anez na ve tan en oaled </q>. ;''Ubi lex non distinguit, nec nos distinguere debemus'' :"El lec'h ma ne ziforc'h ket al lezenn, arabat eo diforc'hañ". ;''Ubi lex voluit dixit, ubi noluit tacuit'' :"El lec'h ma vennas al lezenn e lavaras, el lec'h ma ne vennas ket e tavas". Pa fell d'al lezennerien plediñ gant ur gudenn e reont ul lezenn, pa ne fell ket dezho ne reont ket, da lavaret eo ez eo arabat klask mont dreist ar pezh a zo skrivet el lezenn ha dezastum traoù na oant ket mennet gant al lezennerien. ;''Ubi maior minor cessat'' :"Kodianañ a ra ar gwan dirak ar c'hreñv". ;''Ubi mel ibi apes'' :"El lec'h ma 'z eus mel ez eus gwenan". ;''Ubi ordo, ibi pax et decor; ubi pax et decor, ibi laetitia'' :"El lec'h ma'z eus urzh ez eus peoc'h ha kened ; el lec'h ma'z eus peoc'h ha kened ez eus levenez". Lavaret gant [[Benito Mussolini]] en ur brezegenn e ''Scala'' [[Milano]] d'an [[28 a viz Here]] [[1928]]. ;''Ubi periculum'' :"El lec'h (m'emañ an) dañjer". Anv ur builh bet embannet gant ar [[pab]] [[Gregor X]] d'ar [[7 a viz Gouere]] [[1274]] ma stalias sened ar [[kardinal|c'hardinaled]] evel doare nemetañ da zibab ur pab<ref>{{la}} [https://web.archive.org/web/20160304064715/http://www.osjcuria.org/sga/young/giovannipaolo/ubipericulum.pdf Ar skrid latin].</ref>. ;''Ubi plura nitent in carmine, non ego paucis offendi maculis'' :"El lec'h ma 'z eus kened en ur varzhoneg, n'on ket dismegañset gant un nebeud tarchoù". ;''Ubi societas, ibi ius'' :"El lec'h m'emañ ar gevredigezh emañ ar gwir". N'eus kevredigezh ebet hep lezennoù pe reolennoù. ;''Ubi solitudinem faciunt, pacem appellant'' :"El lec'h m'o deus graet un dezerzh o deus lavaret e oa ar peoc'h". ;''Ubi sunt qui ante nos fuerunt?'' :"Pelec'h emañ ar re a zo bet en hor raok ?". Anv ur [[barzhoniezh|varzhoneg]] [krennsaozneg|krennsaonek] savet gant un aozer(ez) dianav war-dro [[1275]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160304191815/http://www.wwnorton.com/college/english/nael/noa/pdf/20Beauty_1_2.pdf Ar skrid krennsaoznek].</ref>. Diwar ar skouer-se e voe ul uskad barzhoniezh a voe anvet ''ubi sunt'', ar barzh gall [[François Villon]] ([[1431]]-[[1463]]) o vezañ ur skouer anezhañ gant [https://web.archive.org/web/20150430193006/http://www.lettres-persiennes.net/textes-extraits/francois-villon/ballade-dames-temps-jadis.php ''Ballade des dames du temps jadis'']. ;''Ubi tu Gaius, ibi ego Gaia'' :"El lec'h ma vi Gaius, e vin Gaia". Bomm da zisklêriañ fealded etre ar priedoù roman da zeiz an [[eured]]. [[Gaia (doueez)|Gaia]] eo [[doue]]ez an [[Douar (planedenn)|Douar]], hag a ro he frouezh. ===Ul=== [[File:Ultima Ratio Regum Cannon.jpg|thumb|''Ultima ratio regum'' war ur c'hanol]] <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Ultima cave'' :"Douj d'an hini ziwezhañ." Oc'h ober dave d'an eur, war un [[horolaj|horolaj-heol]]. ;''Ultima ratio regum'' :"Diwezhañ arguzenn ar rouaned". An nerzh. Sturienn war ar c'hanolioù gall, diwar urzh ar [[Kardinal|c'hardinal]] [[Armand Jean du Plessis de Richelieu]]. ;''Ultra posse nemo obligatur'' :"N'eo an dic'hallus rekis da zen". ;''Ultra vires'' :"Dreist ar galloudoù". ;''Ulula cum lupis, cum quibus esse cupis'' :"Neb a vez gant bleizi a zesko yudal ganto". ===Um=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Umbram facere alicui rei'' :"Bannañ ur skeud war un dra bennak". Da lavaret eo e vougañ. ;''Umbram suam metuere'' :"Kaout aon rak e skeud". ===Un=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Una hirundo non facit ver'' :"Ur wennili ne ra ket an hañv". Un darvoudenn vat ne dalvez ket e vo mat an holl zarvoudennoù heñvel a c'hoarvezo war he lerc'h. ;''Una nota super la, semper est canendum fa'' :"Un notenn a-us La a vez bepred kanet Fa". Reolenn ar [[sonerezh|sonaozour]] [[Alamagn|alaman]] [[Michael Praetorius]] (1571-1621) en e ''Syntagma musicum'' (1619) da geñver skeuliadoù ar [[kanañ|c'hanañ]]<ref>[https://archive.org/details/syntagmamusicume00prae/page/n9/mode/2up En-linenn (1154 fajenn)]</ref>. ;''Una res est in obligatione, duae autem in solutione'' :"Un dra zo en endalc'h, daou en diskoulm". Er [[gwir (lezenn)|gwir]] : un amveziad zo evit skoulmañ ar gevrat, daou avat zo ret evit he diskoulmañ. ;''Una salus victis, nullam sperare salutem'' :"Ur goanag hepken d'ar gollerien, na c'hoanagiñ savete ebet". ;''Una tantum'' :"Unan hepken". Implijet a-zivout un dra na c'hoarvez nemet ur wech, evel un taos nemedel. ;''Unguibus et rostro'' :"Gant an ivinoù hag ar pigos". En em zifenn ''unguibus et rostro'', gant nerzh hag a-zevri. Sturienn kêr [[Avinhon]]. ;''Unicuique suum'' :"Da bep unan e hini". Gwelit ''[[#S|Suum cuique]]''. ;''Unitas virtute'' :"An unaniezh a ra an nerzh". ;''Universalia sunt nomina post rem'' :"Anvioù goude an traezoù eo an hollegoù". Ur prezeg stummet goude ar skiant-prenet eo an hollegoù ; da skouer : deuet eo meizad an "denelezh" a-c'houde ma 'z eus bet tud war an Douar, hag an traezoù hepken zo gwirvoudel. Er [[Grennamzer]], arguzenn bennañ an [[usvedoniezh|usvedoniourien]] [[nominalouriezh|nominalour]] en enep da hini ar [[gwirvoudelezh (prederouriezh)|wirvoudelourien]]. ;''Universalia sunt realia ante rem'' :"Beziadoù kent an traezoù eo an hollegoù". Gwirvoudeloc'h eget an traezoù eo ar meizadoù, ha bez' e oa anezho kent an traezoù ; da skouer : a-viskoazh ez eus bet eus meizad an "denelezh", zoken pa ne oa den ebet war an douar. Er Grennamzer, arguzenn an usvedoniourien wirvoudelour en enep da hini an nominalourien. ;''Uno pro puncto caruit Martinus Asello (Ob solum punctum caruit Martinus Asello)'' :"En abeg d'ur pik e voe kollet Asello Martinus gant Martinus". Martinus, a oa [[Abati|abad]] Asello er {{XVIvet kantved}}, a c'horchemennas ma vije skrivet ''Porta patens esto. Nulli claudatur honesto'', da lavaret eo "Digor e chom an nor. Ne vo serr da zen onest ebet". Siwazh, dre fazi e voe engravet ar frazenn ''Porta patens esto nulli. Claudatur honesto'', ar pezh a dalvez "An nor ne chom ket digor da zen. Serr eo d'an den onest". Dre zilec'hiadur ar pik e voe an abati kontrol d'ar garitez kristen eta, ha diskarget e voe Martinus eus an abati. Gant e warlerc'hiad e voe lakaet reizhañ ar fazi, hag ouzhpennañ ar frazenn ''Uno pro puncto caruit Martinus Asello". Lod istorourien a lavar e voe ouzhpennet ''Ob solum punctum caruit Martinus Asello'', a zo kenster. ;''Unum castigabis, centum emendabis'' :"Mar kastizez unan e reizhi kant". Arabat eo kastizañ an holl fazioù nag an holl fazierien. ;''Unus inter pares'' :"Unan e-touez tud par". Evit deskrivañ ezel ur strollad. Gwelit ''[[#Pr|Primus inter pares]]''. ;''Unus lanius non timet multas oves'' :"Ur c'higer n'en devez ket aon rak an deñved niverus". ;''Unus omnium parens mundus est'' :"Ar bed eo tad nemetañ an holl". — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/ben3.shtml ''De Beneficiis'' III, 28]. ;''[[Unus pro omnibus, omnes pro uno]]'' :"Unan evit an holl, an holl evit unan". Sturienn [[Suis]]. ;''Unus testis, nullus testis'' :"Un test, test ebet". Ne dalez mui er [[gwir (lezenn)|gwir] ; an istorourien avat en implij evit lavaret e sav ur gudenn pa vez un andon hepken. ===Ur=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''[[Urbi et orbi]]'' :"D'ar Gêr ha d'ar bed". A vez lavaret diwar-benn embannoù ar [[pab]] ; [[Roma]] eo ar gêr. ;''Urticae proxima saepe rosa est'' :"Alies e vez ar rozenn tost d'al linad skaotus". ===Us=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Usufructus est ius alienis rebus utendi fruendi, salva rerum substantia'' :"Ar gerz eo ar gwir da implijout ha da gaout ar gerz eus madoù un den all hep kemmañ o danvez". — [[Julius Paulus Prudentissimus]], ''Ad Vitellium'', III, meneget en [http://droitromain.upmf-grenoble.fr/Corpus/d-07.htm ''Digesta seu Pandectae'' VII, 1, 1]. ;''Usque ad finem'' :"Betek an diwezh". Stourm betek ar berzh pe ar marv eo stourm ''usque ad finem''. ;''Usque ad effusionem sanguinis'' :"Betek skuilh ar gwad". <q> Rak ret eo deoc'h mennout en em ren gant kalonegezh, zoken betek skuilh ar gwad </q> eo kalon prezegenn ar [[pab]] d'ar [[kardinal|gardinaled]] nevez-anvet, alese liv ruz-gwad o saeoù. ;''Usque ad sideras, usque ad inferos'' :"Eus ar stered betek an ifernioù". ;''Usus magister est optimus'' :"An ober eo ar gwellañ mestr". ;''Usus sine fructu potest'' :"Gallus eo an implij hep ar frouezh". — [https://books.google.fr/books?id=pltEAAAAcAAJ&pg=PA535&lpg=PA535&dq=usus+sine+fructu+potest&source=bl&ots=fBkmSG2ajQ&sig=cM-HaRUU5UUxnfcwuMtPvwCIVjY&hl=fr&sa=X&ei=iUhzVd6sNsP3UtyYgYAB&ved=0CDsQ6AEwBg#v=onepage&q=usus%20sine%20fructu%20potest&f=false ''Digesta seu Pandectae'', Lib. VII, t. VIII, §14, 1]. ===Ut=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Ut ameris, ama'' :"Evit bezañ karet, kar". ;''Ut ameris, amabilis esto'' :" Evit bezañ karet, bez hegarat". ;''Ut desint vires, tamen est laudanda voluntas'' :"Lakaet e vefe diouer a nerzh, padal ez eo meuladus ar ratozh". — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.ponto3.shtml ''Epistulae ex Ponto'' III, 4, 79]. ;''Ut pictura poesis'' :"Evel al livouriezh eo ar varzhoniezh". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/arspoet.shtml ''Ars Poetica'', 361]. ;''Ut quiescat Atlas'' :"Evit ma tiskuizhfe [[Atlas (mitologiezh)|Atlas]]". Unan eus sturiennoù [[Felipe II]]. ;''Ut sementem feceris, ita metes'' :"Evel ho po hadet ez eostot". — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/oratore2.shtml#65 ''De Oratore'' II, LXV, 261]. ;''Ut sis nocte levis, sit cena brevis'' :"Mar kerez kaout un nozvezh vat (a gousk), gra ur goan verr". ;''Utile per inutile non vitiatur'' :"Un dra talvoudus n'eo ket siet gant un dra didalvoud". Er [[gwir (lezenn)|gwir]], ne c'haller ket nullañ un teul solius dre ouzhpennañ traoù didalvoud ennañ. ;''Uti, non abuti'' :"Ober, ha n'eo ket reober". ; "[[Uti possidetis]]" ;''Ut supra'' :"Evel (meneget) uheloc'h". ===Ux=== ;''Uxori dilectae'' :"D'am gwreg karet". ''Dilectae Uxori'' eo dindan pluenn [[René Le Gléau]] e levrenn gentañ ''Études syntaxiques bretonnes''<ref>{{fr}} René Le Gléau, ''Études syntaxiques bretonnes'', levrenn 1, Al Liamm, 1999 {{ISBN|978-2-9514004-0-5}}</ref>. ==V== ;''V.S.L.M'' :Berradur ''Votum Solvit Libens Merito'', amañ izeloc'h. ;''V. V. V. V. V.'' :Berradur ''[[Vi veri universum vivus vici|Vi Veri Vniversum Vivus Vici]]'', "dre c'halloud ar wirionez em eus, em bev, trec'het an hollved". Embannet er [[bannoù treset]] ''[[V for Vendetta]]'', m'eo lakaet war gont Faust, oc'h ober dave da dudenn [[Johann Wolfgang von Goethe]] (''Faust'') pe da hini [[Christopher Marlowe]] (''Doctor Faustus''). N'eus roud ebet eus al lavared latin-se en oberennoù-se avat. ===Va=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Vacatio legis'' :"Ezvezañs al lezenn". ;''Vade ad formicam o piger et considera vias eius et disce sapientiam'' :"Kae d'ar verienenn ha sell penaos e ra ha desk ar furnez". — [[Vulgata]], [http://www.thelatinlibrary.com/bible/proverbs.shtml#6 ''Proverboù'' 6:6]. ;''Vade in pace'' :"Kae e peoc'h". Bomm ar [[beleg]] katolik e dibenn ar gofesadenn. ;''Vade mecum'' :"Deus ganin". Ul levr (peurvuiañ) hag a vez atav gant an den. ;''Vade retro Satana'' :"Tec'h alese, Satan !". Respont graet d'al lubanerien ha tempterien. ''Vade retro me Satana'' eo ar bomm reizh. — [[Vulgata]], [[Aviel Mark]] [https://www.lueur.org/bible/marc8/vulgate 8:33]. ;''Vae soli'' :"Gwa an den an-unan". ''[...] vae soli quia cum ruerit non habet sublevantem'' "gwa an den an-unan, rak pa gouezh n'eus den ebet d'e lakaat war e sav" eo al lavred klok. — [[Testamant Kozh]], [[Eklesiastes]], [https://www.thelatinlibrary.com/bible/ecclesiastes.shtml Eklesiastes, 4:10]. ;''Væ victis'' : ''Gwa ar re drec'het". A voe distaget gant [[Brennos]], penn-brezel galian, war-lerc'h kemer kêr [[Roma]] — [[Titus Livius]], [https://www.thelatinlibrary.com/livy/liv.5.shtml#34 ''Ab urbe condita libri'', V, 48]. ;''Vaga est fortuna'' :"Kemm-digemm eo ar chañs". ;''Vale'' :"Chom yac'h". Kevarc'h latin, a dalve kement ha [[kenavo]]. ;''Vanitas vanitatum omnis vanitas'' :"Goullonder ar goullonderioù, goullonder eo pep tra". — [[Testamant Kozh]], [[Eklesiastes]], [https://www.thelatinlibrary.com/bible/ecclesiastes.shtml Eklesiastes, 1:2]. Ar stumm ''Vanitas vanitatum '''et''' omnis vanitas'' a gaver gant [[:s:la:Liber_Ecclesiastes_(Hieronymus)|Sophronius Eusebius Hieronymus]] ha [[:s:la:Liber Ecclesiastes (Anselmus Laudunensis)|Anselmus Laudunensis]]. ;''Vare, legiones redde !'' :"[[Varus]], daskor [ma] [[lejion]]où [din] !". Distaget gant an impalaer [[Aogust (impalaer)|Aogust]] en e gousk goude ma voe distrujet e voe al lejionoù roman e [[Germania]] gant [[Arminius]] en [[emgann Teutoburg]] er bloaz [[9]]. — [[Suetonius]] [https://web.archive.org/web/20140502004537/http://www.thelatinlibrary.com/suetonius/suet.aug.shtml#23 ''Vita Divi Augusti'', 23]. ;''Varia vita est'' :"Kemm-digemm eo ar vuhez". ;''Variorum'' :"Gant a bep seurt". Berradur ar bomm ''[[#Cu|Cum notis variorum scriptorum]]'' ;''Varitatio delectat'' :"Plijus e vez ar c'hemm". ;''Varium et mutabile semper femina'' :"Kemmus ha hedro e vez ar vaouez atav". — [[Vergilius]], [https://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen4.shtml ''Aeneis'', IV, 569-570]. ===Ve=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''Velle est posse'' :"Youlañ a zo gallout". <q> Neb a venn a c'hall </q>. ;''Veni vidi vici'' :"Deuet on, gwelet em eus, trec'het em eus". A vije bet lavaret gant [[Caius Julius Caesar]] da Sened Roma da gontañ an emgann ouzh ar roue Pharnaces II e-kichen Zela e 47 kent JK. — « Ἦλθον, εἶδον, ἐνίκησα » eo skrid [[Ploutarc'hos]], [https://remacle.org/bloodwolf/historiens/Plutarque/cesarpierron1.htm Buhez Caesar, 50,3]. ;''Venia aetatis'' :"Brient an oad". Ur brient roet gant an impalaer d'un den minor evit e lakaat da vajor kent an oad a 25 bloaz. E dibenn an Impalaeriezh ne veze roet ''venia aetatis'' nemet d'ar baotred koshoc'h eget 20 vloaz ha d'ae merc'hed koshoc'h eget 18 vloaz<ref>{{en}} Adolf Berger, ''Encyclopedic Dictionary of Roman Law'', The American Philosophical Society, 1953, [https://books.google.fr/books?id=oR0LAAAAIAAJ&pg=PA760&lpg=PA760&dq=venia+aetatis&source=bl&ots=sTLsU1hx9x&sig=ca_r2gx0_0ED3G1YBPEieiUlPOg&hl=fr&sa=X&ei=lAZ0VdewM8ffUcKIgugO&ved=0CCkQ6AEwAQ#v=onepage&q=venia%20aetatis&f=false p. 760-b].</ref>. ;''Venia sit dicto'' :"Lavaret hep dismegañsiñ an doue". — [[Plinius ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/pliny.ep5.html ''Epistularum'' V, 6, 46]. Lavared lakaet etre krommelloù peurliesañ. ;''Ventis secundis, tene cursum'' :"Gant harp an avelioù, dalc'h da vont gant ar red". ;''Vera causa'' :":(Ar) gwir abeg". ;''Verae amicitiae sempiternae est'' :"Peurbadus eo ar vignoniezh wirion". ;''Verba docent, exempla trahunt'' :"Kelenn a ra ar c'homzoù, sachañ (an dud) a ra ar skouerioù". ;''Verba ita sunt intelligenda ut res magis valeat quam pereat'' :"Ar gerioù a rank bezañ komprenet a-benn ma talvezfent kentoc'h eget mont da get". ;''Verbatim'' :"Ger-ha-ger". [[Adverb]] latin ar [[Grennamzer]], savet diwar ''verbum'' "ger", liester ''verba'', hag al lost-ger adverbel ''–atim''. Testeniekaet e [[saozneg]] abaoe dibenn ar {{XVvet kantved}} kent tremen d'ar [[galleg]]<ref>{{en}} [http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=verbatim&searchmode=none ''Online Etymology Dictionary''].</ref>. ;''Verba volant, scripta manent'' :"Ar c'homzoù a nij kuit, ar skridoù a chom". en [[Henroma]] e kaved gwell skoulmañ un emglev dre skrid eget dre gomz. Gwelit : ''[[#Sc|Scripta manent, verba volant]]''. ;''Vere papa mortuus est'' :"E gwirionez, marv eo ar pab". Lavared hengounel a vez distaget gant ar [[kardinal|c'hardinal]] merour evit testeniañ marv ar [[pab]]. ;''Veritas odium parit'' :"Ar wirionez a c'han ar gasoni". Pe : "Mamm d'ar gasoni eo ar wirionez". <q> Ar wirionez a zo kazus / D'an hini a zo kablus </q>. ;''Veritas odium parit, obsequium amicos'' :"Gant ar wirionez e sav kasoni, gant klufennerezh e teu mignoned". ;''Vestigia terrent'' :"Aon am eus rak al louc'hoù". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/epist1.shtml ''Epistulae'' I, 1, 74]<ref>{{fr}} {{la}} [https://web.archive.org/web/20110613030507/http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/horace_epitresI/lecture/1.htm ''AgoraClass''1, 01, 70].</ref>. ;''Vestis virum facit'' :"An dilhad a ra an den". — [[Erasmus]], ''Adagiorum'' III, 1, 60)<ref>{{en}} Desiderius Erasmus, ''The Adages of Erasmus, selected by William Baker'', University of Toronto Press, 2001, ISBN 978-0-8020-4874-5, [https://books.google.fr/books?id=VmJn6IFMyicC&pg=PA240&lpg=PA240&dq=vestis+virum+facit&source=bl&ots=SvHvh1kxAJ&sig=uIrl8TwSG_XykIbNBDlFvDM34fY&hl=fr&sa=X&ei=sBV0VcScLoatU9_BgdgE&ved=0CD8Q6AEwBTgK#v=onepage&q=vestis%20virum%20facit&f=false p. 240]</ref>. ;''Veto'' :"Herzel a ran (ouzh tra pe dra da dremen pe da vezañ)". Ger implijet da lavarout ez eus lakaet berz gant un aotrouniezh bennak. ;''Vexata quaestio'' :"Goulenn skoemp". A zo bet breutaet meur a wech c'hoazh. ===Vi=== <div style="width:260px;"><hr></div> ;''[[Vi veri universum vivus vici]]'' :"Dre c'halloud ar wirionez em eus, em bev, trec'het an hollved". ([[Aleister Crowley]] ([[1875]]-[[1947]]), ''The Cry of the 4th Aethyr, which is called PAZ'', e [http://hermetic.com/crowley/the-vision-and-the-voice/aethyr4.html ''The Vision and the Voice''])<ref>{{en}} Aleister Crowley, ''The Vision and the Voice'', Red Wheel, 1997 {{ISBN|978-0-87728-887-9}}</ref>. ;''Via'' :"Hent". Implijet evit deskrivañ un treug, gant ar ster "o tremen dre" ; da skouer : mont a [[Roazhon]] da [[Naoned]] ''via'' [[Redon]]. ;''Via crucis'' :"Hent ar groaz". ;''Via antique via est tuta'' :"An hent kozh eo an hent asur". ;''Via trita via tuta'' :"An hent uzet eo an hent asur". ;''Vice versa'' :"En daou du a bep eil". ;''Victrix causa diis placuit, sed victa Catoni'' :"Kaoz an trec'hour he deus plijet d'an doueed, kaoz an hini trec'het da [[Marcus Porcius Cato|Gato Gozh]]". — [[Marcus Annaeus Lucanus|Lucanus]], [http://www.thelatinlibrary.com/lucan/lucan1.shtml ''Pharsalia'', I-128]. ;''Vide infra'' :"Gwelit (amañ) izeloc'h". Evit kas d'ul lec'h pelloc'h en ur skrid. Berraet alies dre ''infra'' hepken. ;''Vide supra'' :"Gwelit (amañ) uheloc'h". Evit adkas d'ul lec'h kentoc'h en ur skrid. Berraet alies dre ''supra'' hepken. ;''Video meliora proboque deteriora sequor'' :"Ar mad a welan, hag a garan, hag an droug a ran". Komzoù lakaet e genoù [[Medea]]). — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.met7.shtml ''Metamorphoses'' VII:20-21]. ;''Videre nostra mala non possumus ; alii simul delinquunt, censores sumus'' :"Ne c'hallomp ket gwelet hor sioù ; bezet tud all fazius war an dro, setu-ni barnerien". — [[Phaedrus]], ''Fabulae'', [https://books.google.fr/books?id=RCrkg1xaoXYC&pg=PA114&lpg=PA114&dq=videre+nostra+mala+non+possumus+alii+simul+delinquunt+censores+sumus&source=bl&ots=3BVoONFQ8p&sig=F1zsoWcwhzGeS1tb9AdDm8mkw-c&hl=fr&sa=X&ei=OWR0VfioO4TTU9v5g5gP&ved=0CFgQ6AEwBw#v=onepage&q=videre%20nostra%20mala%20non%20possumus%20alii%20simul%20delinquunt%20censores%20sumus&f=false ''Liber IV, Fabula X : De Vitiis Hominum]. ;''Vigilantibus non dormientibus iura succurrunt'' :"Ar [[gwir (lezenn)|gwir]] a sikour ar re a zo war evezh, ket ar re a zo kousket". N'eo ket a-walc'h d'an den gouzout emañ al lezenn diouzh e du, ret eo dezhañ en em zifenn. ;''Vilicus ne sit ambulator'' :"Ar feurmer n'eo ket ur pourmener". — [[Marcus Porcius Cato|Cato Gozh]], [http://www.thelatinlibrary.com/cato/cato.agri.html ''De Agri Cultura'' V, 2]. ;''Vim vi repellere licet'' :"Aotreet eo diarbenn an nerzh dre an nerzh". Evit en em zifenn. ;''Vincere scis, Hannibal, victoria uti nescis'' :"Gouzout a rez trec'hiñ, Hannibal, implijout an trec'h n'ouzez ket". Ar jeneral Maharbal da [[Hannibal Barca]] a-choude trec'h [[Cannae]] e 216 kent J-K, pa ne fellas ket da Hannibal mont war-eeun da-gaout Roma. — [[Titus Livius]], [http://www.thelatinlibrary.com/livy/liv.22.shtml#51 ''Ab Urbe Condita Libri'' XXII-51]. ;''Vindica te tibi'' :"Azgoulenn da-unan". Azgoulenn da wirioù warnout-te, bez perc'henn warnout a-nevez — [[Seneca ar Yaouankañ]], [http://www.thelatinlibrary.com/sen/seneca.ep1.shtml ''Epistulae morales ad Lucilium'' I, 1]. ;''Vinum animi speculum'' :"Melezour an ene eo ar gwin". Pa vez mezv an den e weler e demz-spered gwirion. ;''Vinum aqua miscere'' :"Lakaat dour er gwin". Bezañ izeloc'h e gribenn. ;''Vinum et musica laetificant cor'' :"Gwin ha sonerezh a laouena ar galon". ;''Vir bonus dicendi peritus'' :"Un den mat a oar komz". Termenadur ar prezeger, hervez [[Marcus Fabius Quintilianus|Quintilianus]], [http://www.thelatinlibrary.com/quintilian/quintilian.institutio12.shtml ''Oratoria'' XII, 1.I], a-zivout [[Marcus Porcius Cato|Cato Gozh]]. ;''Vir ex virtute'' :"An den dre ar vertuz". Sturienn Skol Itron Varia Gwengamp. ;''Vires acquirit eundo'' :"Nerzh a zastum en ur vont". Sturienn [[Melbourne]]. — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen4.shtml ''Aeneis'', IV, 175]. ;''Virgo intacta'' :"Gwerc'h dibistik". Ur [[Gwerc'hded|werc'h]], ur vaouez n'he deus biskoazh bet darempredoù revel. ;''Viribus unitis'' :"Nerzhioù an unaniezh". <q> Kant neudenn / A ra kordenn </q>. ;''Virtus post nummos'' :"Ar vertuz war-lerc'h an arc'hant". ;''Virtus unita fortior'' :"An nerzh eo vertuz an unaniezh". Sturienn [[Angola]]. [[Restr:Coat of arms of the Italian Air Force.svg|thumb|<div class="center">''Virtute siderum tenus''<br>''Aeronautica Militare'', Italia</div>]] ;''Virtute siderum tenus'' :"Gant kadarnded trema ar stered". Sturienn [[aerlu]] [[Italia]]. ;''Vis comica'' :"An nerzh fentus". Ar galloud da lakaat an dud da c'hoarzhin. ;''Vis consili expers mole ruit sua'' :"An nerzh hep ar spered a zisac'h dindan e dolz". — [[Horatius]], [http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm3.shtml ''Carmina'', III, IV, 65]. ;''Vis experiri amicum? Calamitosus fias'' :"Ha c'hoant hoc'h eus da amprouiñ ur mignon ? Troit da walleürus". — [[Marcus Terentius Varro]], [http://remacle.org/bloodwolf/erudits/varron/sentences.htm ''Sententiae Varronis'' VI, 21]. ;''[[Vis grata puellae]]'' :"Feulster c'hoantaet gant ar plac'h". Deveret eus ''grata est vis ista puellis'' "Mat eo ar galloud-se evit ar merc'hed" — [[Ovidius]], [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.artis1.shtml ''Ars Amatoria'' I:673-674]. ;''Vis maior'' :"Rediezh vuiek". ;''Vita brevis, ars longa, occasio praeceps, experimentum periculosum, iudicium difficile'' :"Berr ar vuhez, hir an arz (da zeskiñ), berrbad an degouezh, dañjerus an arnodiñ, diaes ar barn". Diwar-benn arz ar [[mezegiezh|vezegiezh]]. — [[Hippokrates]], [https://books.google.fr/books?hl=fr&id=_vPKvaXuU-0C&q=ars+longa#v=snippet&q=ars%20longa&f=false Αφωρισμων / ''Sententiae'' I-1]. ;''Vita enim mortuorum in memoria est posita vivorum'' :"Buhez ar re varv zo dalc'het en eñvor ar re vev". — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/phil9.shtml ''Oratio Philippica Nona'', 10-V]. ;''Vita mutatur non tollitur'' :"Kemmet eo ar vuhez, tennet n'eo ket". Mervel n'eo ket daskor ar vuhez, hogen tremen d'ur vuhez welloc'h.<ref>{{fr}} {{la}} ''Le Paroissien Complet Latin-Français à l'usage du diocèse de Toulouse'', 1826-1856 [https://books.google.fr/books?id=aMTli8h_7HEC&pg=PA743&lpg=PA743&dq=messe+des+morts+en+latin&source=bl&ots=6IXTVZAHK7&sig=Gxz2Kz--hj8cxfWfjn74zRD2_-I&hl=fr&sa=X&ei=dsp1VYmuCMTzUs2VgZgI&ved=0CD4Q6AEwBDgU#v=onepage&q=tollitur&f=false Rakger da Gounlid an Anaon, p. 690].</ref>. ;''Vitiantur et vitiant'' :"Siek ha sier". Un elfenn ''vitiantur et vitiant'' en ur gevrat a c'hall diwiriekaat ar gevrat en he fezh. ;''Vitiantur sed non vitiant'' :"Siek hogen ket sier". Un elfenn ''vitiantur sed non vitiant'' en ur gevrat ne c'hall ket diwiriekaat ar gevrat en he fezh. ;''Vive et me ama'' :"Bev ha kar ac'hanon ". A vez lakaet e dibenn ul lizher a-wechoù. A seblant savet diwar skouer ar frazenn izeloc'h, ''Vive valeque''. ;''Vivere est cogitare'' :"Prederiañ eo bevañ". — [[Cicero]], [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/tusc5.shtml#38 ''Tusculanae Disputationes'' V, XXXVIII, 111]. ;''Vive valeque'' :"Bev ha bez yac'h". A vez lakaet e dibenn ul lizher a-wechoù. — [[Horatius]] [http://www.thelatinlibrary.com/horace/serm2.shtml ''Sermones'', II, 2.5]. ;''Vivit sub pectore vulnus'' :"Er galon e vev ar c'hloaz". — [[Vergilius]], [http://www.thelatinlibrary.com/vergil/aen4.shtml ''Aeneis'', IV, 67]. ;''Vixit'' :"Bevet en (he) deus". Gant ar ger-se e veze kemennet marv un den gant ar Romaned. ===Vo=== <div style="width:260px;"><hr></div> [[Restr:Accademia - St John the Baptist by Titian Cat314.jpg|thumb|''Sant Yann ar Badezour'', [[Tizian]], ~1541]] ;''Volenti non fit iniuria'' :"Da neb a asant ne vez graet dismegañs ebet". Mard en em laka un den en ur blegenn en ur c'houzout e c'hall c'hoarvezout droug gantañ ne c'hall ket sevel klemm a-enep ar gevrenn all. ;''Vota superis reddite'' :"Sevenit ho kouestl d'ar re zivarvel". — [[Phaedrus]], [http://www.thelatinlibrary.com/phaedrapp.html ''Fabularum aesopiarum libri quinque'', ''Appendix Perrotina Fabularium'', ''De oraculo Apollinis'', VIII]. ;''Votum Solvit Libens Merito'' :"A galon vat en deus graet hervez e c'houestl". A veze skrivet war an ''[[#Ex|ex-voto suscepto]]''. Berraet e ''V. S. L. M.'' alies. ;''Vox clamantis in deserto'' :"Ar vouezh o huchal en dezerzh". Respont roet gant [[Yann ar Badezour]] pa voe goulennet outañ « Piv out-te ? » A vez implijet gant kelennerien er c'hlas da ziskouez ne vezont ket selaouet nemeur. Ur ster all a vez roet d'ar bomm kemeret evel sturienn Dartmouth College, e [[New Hampshire]], [[SUA]] : "mouezh an deskadurezh eo ar skol e gouelec'h New Hampshire" — [[Vulgata]], [[Levr Izaia]], [https://www.thelatinlibrary.com/bible/isaiah.shtml#40 40:3]. ;''Vox populi vox dei'' :"Mouezh Doue eo mouezh ar bobl". Eus youl ar bobl eo ez eus kaoz. Berraet dre ''vox populi'' hepken alies, evit komz eus "mouezh an dud goulennataet" gant ar ''[[media]]''. ===Vu=== <div style="width:260px;"><hr></div> [[Restr:BG-Lovere-201-meridiana.jpg|thumb|[[Horolaj|Horolaj-heol]] skrivet ''Vulnerant omnes, ultima necat'' warnañ]] ;''Vulgare amici nomen sed rara est fides'' :"Boutin eo an anv « mignon » hogen rouez eo ar vignoniezh". — [[Phaedrus]], [http://www.thelatinlibrary.com/phaedr3.html ''Fabulae'', III, IX]. ;''Vulgus vult decipi, ergo decipiatur'' :"Fellout a ra d'an dud voutin bezañ touellet, neuze ra vint touellet".<ref name="DWO" /> ;''[[Vulnerant omnes, ultima necat]]'' :"An holl a c'hloaz, an diwezhañ a lazh". Eus an eurioù ez eus kaoz amañ : war an [[horolaj-heol|horolajoù-heol]] e lenner kement-se alies. ;''[[Vulpes et uva]]'' :"Al louarn hag ar rezin". — [[Phaedrus]], [http://www.thelatinlibrary.com/phaedr4.html ''Fabulae'', IV, III : ''De Vulpe et uva'']. ;''[[Vulpes pilum mutat, non mores|Vulpem pilum mutare, non mores]]'' :"Kemmañ e vlev a ra al louarn, kemmañ e zoare da vevañ ne ra ket". — [[Suetonius]], ''De via Caesarum'', [http://www.thelatinlibrary.com/suetonius/suet.vesp.html ''Vita Divi Vespasiani'' XVI, 2]. ;''Vultus est index animi '' :"Melezour an [[ene]] eo an dremm". ==Daveoù== ===Levrioù=== ;{{en}} *Adolf Berger, ''Encyclopedic Dictionary of Roman Law'', Lawbook Exchange, 2014, {{ISBN|978-1-58477-142-5}} *Laura Gibbs, ''Latin Via Proverbs: 4000 Proverbs, Mottoes and Sayings for Students of Latin'', Laura Gibbs, 2006 (ASIN: B00262PY4W) ;{{fr}} *C. de Méry, ''Des proverbes, adages, sentences, apophtegmes". 1828 *Jacques Michel, ''Memento de locutions latines'', Guérin Canada, 2001 — {{ISBN|978-2-760-17087-2}} *Nathan Gigorieff, ''Citations latines expliquées'', Éditions d'Organisation, 2003 — {{ISBN|978-2-708-13529-1}} *Gabriel Montagnier, Serge Guincherd, ''Locutions latines juridiques'', Dalloz, 2007 — {{ISBN|978-2-247-07078-7}} *Marie-Dominique Porée-Rongier, ''Les expressions grecques et latines'', First, 2007 — {{ISBN|978-2-754-00477-0}} ===Kenrouedad=== *{{en}} {{la}} [http://www.thelatinlibrary.com/ ''The Latin Library''] – Skridoù latin klasel. *{{en}} {{la}} [http://latinviaproverbs.pbworks.com/w/page/15130829/FrontPage ''Latin Via Proverbs''] *{{es}} {{la}} [http://latin.dechile.net/ ''Frases y Citas en Latín''] *{{fr}} {{la}} [http://www.lexilogos.com/latin/gaffiot.php Geriadur Gaffiot latin-galleg (1934)] *{{fr}} {{la}} [http://www.locutio.net/modules.php?name=Encyclopedia&op=list_content&eid=1 ''Locutio – Expressions et Citations Latines''] ==Notennoù== {{Daveoù|bannoù=2}} ==Gwelet ivez== *[[Lavaroù latin ar gwir]] [[Rummad:Rolloù]] [[Rummad:Lavaroù latin]] f1l5b24c3sp20yhc9d9biu2i7ghezlv 0 21514 2197404 2133856 2026-08-04T18:57:46Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197404 wikitext text/x-wiki <p align="left" style="spacing:6px; padding:6px; border:1px solid #006699; background:#EAF5FB">[[Restr:Books-aj.svg aj ashton 01.svg|100px]] '''Savet eo ar pennad-mañ diwar labour bet graet gant skolidi.''' Sikourit da wellaat an danvez, mar plij ganeoc'h.</p> [[Restr:Steinway Vienna 011.JPG|thumb|upright=1.4|'''Piano''' Steinway]] [[File:De Pianoles door Henriëtte Ronner-Knip.jpg|thumb|upright=1.4|Henriëtte Ronner-Knip (1897)]] Ar '''piano''' a zo ur [[klav|c'hlav]] ([[benveg-seniñ]]) gant ur c'hlaouier. Renket eo ken e-touez an [[tosklav|tosklavioù]] hag ar [[c'herdinklavioù skoet]]. Graet e vez ar son gant kerdin stignet war ur framm dibleg a-us d'an [[taol-zasson|daol-zasson]].<br> Gant [[morzhol]]igoù warno un tamm [[feltr]] e vez skoet ar c'herdin diwar bountañ war ar stokelloù. [[Daskren]] ar c'herdin a zo lakaet a-sav gant ur mouger pa vez laosket ar [[stokell]]. Dre ur c'hempennadur mekanik, al [[laoskerez]], e vez lezet ar gordenn da daskrenañ dieub hag adlañset buan-tre ar son un eil wech. Eus berradur an droienn italian ''piano-forte'' (= dous-kreñv) e teu anv ar benveg. Diwar-se e lakaer da intent e teu disoc'hoù disheñvel hervez an nerzh a gaser evit stokañ ouzh an stokelloù. == Istor ar piano == === Kavadenn ar piano-forte === [[Restr:Klaviatur-wIKI.jpg|thumb|upright=2.3|Skalfad ur piano]] [[Restr:Piano.ogg|thumb|Son ur piano]] Fardet eo bet ar piano-forte kentañ e derou an {{XVIIIvet kantved}} gant an italian [[Bartolomeo Cristofori]] e [[Firenze]] ([[Italia]]) a anvas anezhañ ''[[piano-forte]]''. Diwar teuziadur klavioù koshoc'h eo bet krouet, ar [[klavikerdinell|c'hlavikerdinell]] ({{XVvet kantved}}) hag an [[toskerkerdinell]] ([[Grennamzer]]).<br> N'ouzer ket mat pegoulz eo bet fardet ar [[piano-forte]] kentañ gant Bartolomeo Cristofori, met diouzh ur renabl graet evit ar Medicis, mistri Cristofori e weler e oa ur c'hlav gantañ e [[1700]]. Sañset eo bet fardet un ugentad piano-forteoù gant Cristofori a-raok ma varvas e [[1731]] hag e chom tri anezho hiziv deiziadet war-dro ar bloavezhioù [[1720]]. === Piano Cristofori === E [[1698]], ar fardour klavisim italian Bartolomeo Cristofori a soñjas krouiñ ur benveg nevez gant ur c'hlavier. E bal a oa fardiñ ur benveg a c'helle produiñ sonioù nerzhek pe dous kement ha ma c'hell (n'ez eus ket tu da gemm kreñvder son ar c'hlavisim). E [[1709]] en doa echuet an ijinadenn. Anvet eo bet gant Cristofori "gravicembalo col piano e forte" – klavisim gant arlivioù dous ha kreñv. Treuzfurmet eo bet an anv-se e "pianoforte" ha berraet e "piano" dibaoe. Cristofori en deus bet kalz a gudennoù evit sevel ar benveg. Da skouer, penaos paraat doc'h ar vorzhollenn da adlammat goude bout bet skoet doc'h ar gordenn, ha lakaat anezhi da skeiñ ur wezh c'hoazh ? Kavout a reas un diskoulm : ur wikefre a vez anvet hiriv an deiz an "achap". E [[1732]], ar sonaozer [[Lodovico Giustini]] a embannas daouzek sonatenn evit ar piano, ar re gentañ skrivet evit ar benveg-mañ. Àr ar skrid en doa skrivet ar lodennoù da soniñ "piano" pe "forte".<br> Pianoioù Cristofori o doa div gordenn evit pep notenn (evit lakaat ar soneiz da vont àr gresk). Ar c'herdin a veze skoet get morzholennigoù stumm karrezek goloet get lêr. Gwan e oa soneiz ar benveg, ar pezh a laouene e gevezerion, fardourion klavisim. === Piano Silbermann === Ijinadenn nevez Cristofori 'n em ledas en estrenvro, hag an obererion benvegoù a grogas da fardiñ pianoioù. E [[Dresden]], en [[Alamagn]], an oberer [[Gottfried Silbermann]] a ginnigas e ziwezhañ patrom piano da [[Johann Sebastian Bach|v/Bach]] mes ne voa tamm 'bet fromet ar sonaozer. Gwan e oa an notennoù skiltr, a lâras eñ, ha re bounner eo an touchennoù, ar pezh a lakae an oberidigezh da vout skuizhus. Silbermann a selaouas doc'h an evezhiadennoù-se hag a gemmas e biano. Ar wezh-mañ e voe gourc'hemennet pa esaeas ar sonaozer ar benveg evit an eil gwezh. === Ar piano karrez === Ar pianoioù kentañ a oa pianoioù lostek get ur voest a-blaen evit lojiñ ar c'herdin. Benvegoù fichet cheuc'h mes a gemer kalz a blas. Obererion alaman a grouas benvegoù bihanoc'h, anvet piano karrez. Doc'h ar c'hiz eo bet ar pianoioù karrez e Bro-Saoz lec'h ma teuas an Alaman Johannes Zumpe, skoliad Silbermann, d'en em staliiñ e 1760. Brud Zumpe 'n em ledas er bed a-bezh, hag e vinviji a zo bet ezporzhiet e Frañs hag e Amerika memes, lec'h ma 'z eo bet e gemmet ur wezh c'hoazh. Kerdin ar pianoioù karrez a zo renket a-blaen, a gleiz da zehoù, é gounit plas er mod-se – ur menoz tennet diàr ar c'hlavikerdin. === Ar framm metalek hag ar bedalenn greñv === Kerdin ar piano a zo astennet àr ur frammad e stumm un delenn, ar framm. Àr ar benvegoù kentañ, e oa ar framm-se graet get koad kreñvaet get houarn. E rannvroioù zo en Amerika, e distrizhe hag e krize ar c'hoad, a-gaoz d'an hin, ar pezh a zizakorde ar piano. E 1825 an oberer piano Alpheus Babcock a v/boston a soñjas en ur framm metalek hep koad: an houarn na griz ket. Obererion arall a adkemeras e soñjet e-dan berr e voa savet frammoù an holl pianoioù er memes mod. Hiriv an deiz, ez eo bras-tre framm metalek ar pianoioù lostek, rak gwask ar kerdin a zo bras kenañ: meur a donennad. Ur framme houarn teuzet en ur pezh a ro tu da sevel kredin tevoc'h hag astennetoc'h, a-benn gwellaat ar soneiz. E fin an XVIIIvet kantved, o doa an obererion a Londrez ur plas pouezus. E 1783 firm Broadwood a ijinas ar pezh a zo hiriv an deiz un ag an elfennoù pennañ ar piano modern: ar bedalenn «kreñv». Nebeut goude e voe savet an holl pianoioù get ar bedalenn-se hag àr-lerc'h e voe ouzhpennet ur bedalenn «dous». Benvegoù 'zo, dreist-holl ar re lostek, o deus un drede pedalenn. === Ar pianoioù a-blom === É welet pennvad ar piano karrez, ar farderion o deus klasket fardiñ ur benveg en deus soneiz a-zoare ar piano lostek mes a gemer nebeut a blas. An aesañ diskoulm a zo bet lec'hiiñ ar piano lostek a-blom – hag an dra-se eo o deus graet! An disoc'h a zo bet ur benveg uhel ha vil, lesanvet «piano jiraf». E 1811, an oberer a Londrez Robert Wornum a ijinas unan fetisoc'h a deuas da vout ar piano a-blom, goude bout bet gwellekaet mar a wezh. Bro Frañs he deus kemeret perzh e gwellidigezh ar piano a-blom, ec'h implijout ar staliadur e kordennoù kroaziet : ar c'herdin bout ha skiltr a oa astennet a dreuz ar re àr ar re arall. Er mod-mañ e oa tu lojiñ kerdin brasoc'h en ur boest bihanoc'h ha gwellaat neuze perzhded ha galloudegezh ar son. Da heul ez eo bet graet get an teknik-mañ evit ar pianoioù lostek, hag hec'h implijet e vez hiriv an deiz. === An anvioù bras === Dibaoe Cristofori ez eo 'n em diorroet kalz ar piano. Leun a obererion a oa brudet gwechall ne vez o anavet nemet get o enskrivadur àr o benvegoù a chom bev hiriv c'hoazh. Mes tri zi bras, holl krouet e 1853, a gendalc'h da vout hiriv an deiz: Bechstein ha Blütner e Alamagn ha Steinway er Stadoù Unanet – kavet e vez ingal an anvioù-se e gwellañ sonadegoù ar bed a-bezh. == Familh ar C'hlavieroù == === An Ograoù === Ijinet eo bet an hini kentañ e bro C'hres daou vil vloaz 'zo d'an nebeutañ. Anvet 'veze an ''hydraulos'', implij a rae gwask an aer bet krouet get ur bompell dour ha lakaet 'veze da vont en-dro get ur ur bompell a-zorn. Sonet 'veze ag an ograoù evit ar lidoù pe evit an emgannoù gladiatourion get ar Romaned. Kevredet get ar lidoù-mañ, ez eo deuet an ograoù da vout ur benveg relijiel, àr-lerc'h un nebeut kantvedoù. Hiriv an deiz e vez an ograoù a iliz ar brasañ benveg a familh ar c'hlavieroù: tuellennoù an ograoù a c'hell tizhout tro 10 metrad a hirder. === Ar C'hlavikerdinell === Ar c'hlavikerdinell 'zo bet krouet er XVvet kantved. Ar benveg kentañ a familh ar c'hlavieroù 'oa é vout implijet get an holl tiegezhioù muziker. Dre ma 'oa bihan a-walc'h, e veze e lakaet àr an daol. Kerdin ar c'hlavikerdinell a veze skoet get laonennigoù e laton anvet ''tangentes''. An tangentes a boueze àr ar c'herdin betek ma vehe laosket an douchenn get ar biz. Tu 'oa neuze produiñ meur a efed é cheñch gwask ar biz àr an douchenn. Dous-tre 'oa son ar benveg-mañ daoust ma 'oa div gordenn evit pep notenn a-benn ma vehe kreñvoc'h ar son. === Ar Spinetez === Ar [[spinetez]] a zo bet implijet kalz e-kerzh ar XVIIvet hag ar XVIIIvet kantved, e amzer Bach ha Mozart. Dont a ra e anv ag ar ger latin spina, a dalvez draen, dre ma 'z eo he beg hañval doc'h un draen. Ar benveg-mañ a veze implijet pa veze un nebeut a dud kentoc'h evit ar sonadegoù bras dre ma 'z eo gwan he soneiz. Piñset eo ar c'herdin get pezhioù koad o deus ur beg e bluenn anvet : ''sauteraux''. Pa vez pouezet àr un douchenn e sav ar sautereau hag e piñs ar gordenn. === Ar C'hlavisim === [[Restr:Clavecin flamand.png|thumb|Ur c'hlavisim]] [[Restr:Celesta.jpg|thumb|Ur célesta]] [[Restr:Harmoniumfrisia.jpg|thumb|Un harmoniom]] E-pad pevar c'hant blez, betek fin an XVIIIvet kantved eo bet ar [[klavisim|c'hlavisim]] ar benveg get ur c'hlavier ar muiañ implijet. Get mentoù a-zoare, alies livet ha kinklet, e son a oa sklaer ha nerzhek. Ar re vrasañ o doa daou pe dri c'hlavier, lakaet an eil dreist egile, get gwikefreoù disheñvel a-benn cheñch soneiz. E mare Bach, e voe kavet ar c'hlavisim e lod vrasañ ar pezhioù evit ar sonerezh kambr pe evit ar lazoù-soniñ. Ar memes mont en-dro hag ar spinetez en deus. === Ar Piano === A-dal penn kentañ an XIXvet kantved, eh aas ar piano ag annezoù an aristokrated da diegezhioù ar vourc'hizion. E fin ar c'hantved e tizhas bed ar sonerezh jazz hag ar music-hall. E penn kentañ an XXvet kanted ez eo en em ledet ar piano en ur bochad familhoù. E-touez an holl c'hlavieroù ez eo ar piano a c'hell kaout ar muiañ a sonioù, ar bravañ arlivioù hag en em velliñ a ra mat-tre get ar binvioù arall. Ar perzhioù mat-se o deus e gaset dreist d'ar c'hlavisim ha d'ar spinetez. === An Harmonium === E 1840 e ijinas ur oberer ograoù gall ur benveg en doa ar memes mont en-dro evit an ograoù, mes get ur c'lavier oc'hpenn. Son an harmonium a deue a krenadennoù filennoù metalek, an anchennoù. Bout 'oa unan evit pep notenn. Krenañ a raen e-dan gwask an aer kavet en ur megin a veze lakaet da vont en-dro gras d'ur bedalenn. Buan en em ledas an harmonium en tiegezhioù kement ag en ilizioù hag er chapelioù, lec'h ma 'h eus tu klevet son an harmonium hiriv an deiz c'hoazh. === An akordeoñs === Èl an harmonium ez eo an akordeoñs ur benveg get anchoù. Dont a ra maez ur son pa vez sachet pe bountet àr ar meginoù. An dorn dehoù a c'hoari an ton àr ar c'hlavier bihan get touchennoù pe boutonoù, e keit ma lak da vont en-dro an dorn kleiz ar meginoù ha meur a vouton a-benn krouiñ klotadoù-boud. === Ar Piano Mekanikel === Ar piano mekanikel kentañ a zae en dro get un dornell; ur seurt boest sonerezh e oa 'benn ar fin. E penn komañs an XIXvet kantved, e veze savet anezhañ àr rodoù hag implijet er straedoù get ar sonerion. Da heul eo bet ijinet ur wikefre a c'helle bout lakaet àr klavier ur piano ordinal; ur wikefre bizied e koad a boueze àr an touchennoù. A-benn ar fin, ez eo bet lakaet ar wikefre-mañ er piano da vat. Mont a rae en-dro get rolloù paper toullet ha meginoù ( bet erlec'hiet get ur c'heflusker tredan goude-se). E 1900 eh eus bet graet kenwerzh getañ e-dan an anv pianola, hag a zo chomet dezhañ àr-lerc'h. === An Ograoù Hammond === Ar c'hlavier tredanel kentañ a zo bet krouet 100 vloaz 'zo e Stadoù-Unanet Amerika. Telharmonium a veze graet doc'htañ ha poueziñ a rae 200 tonennad! E 1939 an ijinour Hammond a grouas an ograoù Hammond. Son ar benveg-mañ a veze krouet get pladennoù e dir, a droe e maezioù magnetek. Er bloavezhioù 50 eo bet krouet ar c'hlavieroù hezoug, er bloavezhioù 60 ar c'hugoù elektronek – hag ar stokelleg. Brud a gavas e berr amzer ograoù Hammond. En em ledet eo buan en ilizioù, er sinemaoù hag er studioioù radio kement ag en tiegezhioù. === Ar célesta === Ar célesta a hañval doc'h ur piano bihan hag en deus ar memes mont en-dro. An diforc'h eo, e sko ar morzholennoù doc'h barrennoù houarn, ar pezh a ro d'ar benveg-mañ ur soneiz skiltr ha kanus. Breouet e Bariz e 1886, ez eo bet implijet ar célesta e meur a sonaozenn laz-soniñ. == Ar lazoù-binvioù == === Sonerezh evit piano solo === Toniaoueg ar piano a zo kalz brasoc'h evit hini n'eus forzh peseurt benveg arall. Er c'hentañ plas e vez ar piano er c'hoariadennoù (sonadeg roet get un unsoner). Sonaozet eo bet pezhioù evit abadennoù skinwel, temoù filmoù ha sonerezh laz-soniñ, e meur a stil evit ar piano. Setu penaos eo bet pinvidikaet c'hoazh un tonaoueg a oa dija bras meurbet. === Daouad evit ar piano === Un daouad a zo ur pezh evit daou soner. Dre ma 'z eo frank-tre skeuliad ar piano, ez eo an daouadoù sonerezh ur pevar dorn d'ar liesañ (daou soner àr ur c'hlavier). Sonaozerion zo o deus skrivet pezhioù get muioc'h a zanvez evit daou biano. === Triadoù get ur piano === Un triad a zo ur pezh evit tri benveg; d'ar liesañ e vez ur piano ur violoñs hag ur gourrebed, èl en triad anavet a V/Beethoven: Triad an Arc'hduk. === Pevarad get ur piano === Ar pevarad get ur piano a zo aozet d'ar liesañ get ur piano, ur violoñs, un alto hag ur gourrebed. Mes e ''Quatuor pour la fin fin du temps'' ag ar sonaozour Olivier Messiaen (skrivet e 1941, pa 'oa eñ ur prizoniad brezel) e vez kavet ur piano, ur violoñs, un dreujenn-gaol hag ur gourebed. An dibab-se 'zo bet graet e-keñver barregezh e gompagnuned a gamp. === Eilañ get ar piano === Perzh dibar d'ar piano (hag un nebeut benvegoù arall) eh eus tu soniñ meur a notenn er memes koulz (klotadoù), a pezh a lak anezhe da vout eilerion hag ar choaz. Get ar sonaozerion eo bet implijet kalz ar perzh-mañ, kement evit eiliñ benvegoù pe unkanerion kement hag aozadurioù bras laz-kaniñ. === Concerto evit ar piano === Ar ger «concerto» a dalveze gwechall evit an holl pezhioù evit meur a venveg. E-kerzh an daou gant hag hanter-kant vlez diwezhañ eo daet da vout ar c'honcerto ur sonaozenn evit ur benveg e-unan hag ur laz-soniñ. Mozart a zo bet an hini kentañ da sonaoziñ concertoioù evit ar benveg-mañ, hag evit daou ha tri fiano memes. === Ar piano jazz === Liammet eo ar piano get ar jazz abaoe ganedigezh ar stil sonerezh-se; e gavet e vez lies e triad, get taboulinoù hag ur gitar-boud. Soneiz nerzhek ar piano a glot mat-tre get luskoù kreñv ar jazz. Ennañ e vez kalz a unsonerion èl [[Oscar Peterson]]. E dalant dezhañ n'eo ket nemet e deknik hep par, mes ivez en e varregezh er primaozadennoù (sonerezh krouet a-feur m'emañ sonet). == Mont en-dro ar piano == Tu vehe renkiñ ar piano get ar benvegoù kerdin dre ma deu ar son diàr froumoù ar c'herdin. Mes renket eo bet bepred get ar reizhad hengounel e toueez ar benvegoù get ur c'hlavier. Ar wikefre a lak da vont en-dro ar piano - an touchennoù a c'hourc'hemenn ar morzholenoù hag ar re-mañ a sko doc'h ar c'herdin - a vez anvet ar ''vekanikerezh''. Soneiz ar benveg - ront hag unvan pe skiltr ha frapataet - a zepant doc'h ar vekanikerezh dreist-holl. Pouez ar c'hlavier en deus e bouezusted ivez: ret eo d'an touchennoù kaout ur gwevnder a-zere get bizied ar soner. Pouezus-tre eo ivez o dhe an holl morzholennoù ar memes pouez ha bout kenpell doc'h ar c'herdin, mod arall e zahe notennoù 'zo fonnaploc'h evit reoù arall. Ar son produet get ar benveg a zo amplaet get ar voest kensoniezh, a geer rolla linenn-gig. Ar pezh arrebeuri e koad a zo ar c'hef-dasson hag a greñva ar son. Tu 'zo digor golo ar c'hef a-benn kreñvaat ur wezh ouzhpenn ar son. == Pezhioù ar piano == * '''Ar Framm''' : Gras d'ar framm metalek eh eus tu astenn ar muiañ posupl ar c'herdin a-benn gwellat ar soneiz hag parout d'ar c'herdin d'en em zizakordiñ. * '''Ar Brochoù ton e dir''': Bout eh eus unan dre gordenn. * '''Ar Brochoù stagiñ''' : e dit int ha lec'hiet e traoñ ar c'hef. Aze emaint evit strapenniñ ar c'herdin. * '''Ar Savadenn e kerdin kraziet''' : Savet a-groaz ez eo hiroc'h ar c'herdin neuze e froumont gwelloc'h, ar pezh a well ivez a son. Ar savadenn a-groaz a servij ivez da ingaliñ ar stennadur skoret get ar framm. * '''Ar Morzholennoù''' : Pa 'vez pouezet àr un douchenn e sav ar morzholenn evit skoiñ doc'h ar gordenn. Mentoù disheñvel a c'hellont kavit e-keñver ar piano. Graet in get bazhioù hir ha fin e koad. Lurellet int get meur a devder feltr gwasket ha peget doc'h ar c'hoad. * '''Ar Vougerion''' :Ur wezh skoet ur gordenn e c'holo ar mouger ar grdenn evit paouez ar froumoù ha neuze ar son. [[Restr:Steinway grand piano - pedals.jpg|thumb|upright=0.7|Pedalennoù]] * '''Ar Bedalenn dous''' ''(ar bedalenn a gleiz)'': Hennezh a dosta ar morzholennoù doc'h ar c'herdin a-benn m'o dehe nebeutoc'h a nerzh pa skoont doc'hte, ar pezh a gwana ar son. * '''Ar Bedalenn greñv''' ''(ar bedalenn a zehoù)'': Hennezh a bell ar vougerion doc'h ar c'herdin, memes ma vez pouezet àr an touchennoù. Er mod-se eh eus tu derc'hel hir amzer un notenn goude bout bet laosket an douchenn. * '''An touchennoù''' : graet int get koad tener kalfichet un ur plankenn gwez sapin pe tilh. Gwechall e veze goloet an touhennoù gwenn get ivor olifant hag ar re zu get koad ebena. Hiriv an deiz eo bet erlec'hiet an danvezioù rall-se get plastik. == Farderezh ur piano == [[Restr:Piano tuning.jpg|thumb|upright=1.4|Keidañ ur piano]] Bout 'zo pianoioù a veur a stil hag a veur a vent, ag ar piano a-blom modern a glot get an implij en tiegezhioù betek ar pianoioù sonadegoù. Ar pezh boutin d'an holl: ar memes elfenn eo hag a zo ar brasañ : ar framm e houarn. Ar vekanikerezh eo kalon ar piano. Pep elfenn enni a rank mont en-dro ag ar gwellañ ha bout reizhet resis-tre. An holl danvezioù implijet e farderezh ar benveg a rank bout a-zoare evit ma badehe hir amzer. Ar piano a rank bout kedoniet en un doare reoliek. Ar c'hendoner a reizh stennadur ar c'herdin é stardiñ pe é distardiñ ar brochoù ton. * '''Ar C'hef pe ar Pezh arrebeuri''' : graet eo get pannelloù e kod derv. A waezhoù e vez lakaet dir pe houarn get ar c'hoad. * '''Ar Voest kensoniezh''' : ur pezh bras e koad spruñs ag 1cm a devded. Un tamm krommet eo ha staget a-blom doc'h ar frammadur. * '''Ar Varc'hoù-koad''' : e koad kalet int savet. Lakaat a reont ar c'herdin hag ar voest kensoniezh da zaremprediñ. Staget int get viñsoù ha peg. * '''Ar pedalennoù''' : urzhiet int get loc'hoù ha pipedoù. * '''Ar Framm e houarn''' : ur stumm amreizh 'zo dezhañ, teuzet eo en ur bezh hepken ha lakaet e plas dre sikour boulonoù. * '''Ar C'herdin''' : staget int en tu get ar brochoù ton ha d'an tu arall get ar brochoù stagiñ. Trement a reont dreist d'ar varc'hoù-koad. ** Ar c'herdin boud : e dir int graet get kouevr ha laton tro-dro. Er mod-se int kreñvaet hep ma ne gollehent o gwevnder. Dalc'het e vez neuze kalite ar son. ** Ar c'herdin kreiz : div grodenn a vez dre notenn a-benn kreñvaat ar soneiz. ** Ar c'herdin skiltr : teir gordenn a vez dre notenn a-benn kempouez dasson an notennoù boud. == Keidañ ur piano == [[Restr:Diatonic scale on C treble clef.png|thumb|Un eizhvedenn er skeulenn '''diatonek''' adal an Do kreiz (Do4_C4)]] [[Restr:14-Chromatique standard.png|thumb|upright=1.8|Un eizhvedenn er skeulenn '''gromatek''' adal an Do kreiz]] Bez' ez eus 88 pouezell e klavier ur piano boutin. Pep pouezell a son un notenn hepken, a rank bezañ kentonet e-keñver an notenn La 440 [[Hertz|Hz]] he [[talm|zalm]], a zo 6{{vet}} notenn naturel ar pevare eizhvedell, a anver La4 pe A4.<br> Kendonet e vez ar benveg hervez ar [[skeulenn geidesaouek]] a implijer er sonerezh kornôgel. Ar pouezelloù gwenn a son an notennoù anvet "naturel", a zo re ar [[skeulenn diatonek]] ; ar pouezelloù du a son an notennoù ouzhpenn, a dro ar skeulenn diatonek d'ar [[skeulenn gromatek]].<br> Rannet eo pep eizhvedell e 12 notenn eus an notenn voutañ d'an hini skiltrañ, hag ingal e vez an esaou (½ tonenn) etre div notenn da-heul. Da skouer, gant un eizhvedell '''Do'''_n — '''Do'''_{n + 1} : {| cellspacing="0px" style="margin-top:20px; border:1px solid #000; text-align:center;" |- ! style="background-color:#f2f2f2; text-align:right;"| 8 notenn an eizhvedell ziatonek | width="50px" style="background-color:#fff;"| '''Do''' | width="50px" style="background-color:#000;"| | width="50px" style="background-color:#fff;"| '''Re''' | width="50px" style="background-color:#000;"| | width="50px" style="background-color:#fff; border-right:1px solid #000;"| '''Mi''' | width="50px" style="background-color:#fff;"| '''Fa''' | width="50px" style="background-color:#000;"| | width="50px" style="background-color:#fff;"| '''Sol''' | width="50px" style="background-color:#000;"| | width="50px" style="background-color:#fff;"| '''La''' | width="50px" style="background-color:#000;"| | width="50px" style="background-color:#fff; border-right:1px solid #000;"| '''Si''' | width="50px" style="background-color:#fff;"| '''Do''' |- ! style="background-color:#f2f2f2; text-align:right;"| 12 notenn ar skeulenn gromatek | width="50px"| Do | width="50px"| Do#<br>Re♭ | width="50px"| Re | width="50px"| Re#<br>Mi♭ | width="50px" style="border-right:1px solid #000;"| Mi | width="50px"| Fa | width="50px"| Fa#<br>Sol♭ | width="50px"| Sol | width="50px"| Sol#<br>La♭ | width="50px"| La | width="50px"| La#<br>Si♭ | width="50px" style="border-right:1px solid #000;"| Si | width="50px"| |} === An notennoù === Setu amañ taolenn holl notennoù ur piano boutin, 88 pouezell en e glavier.<br> An notenn voutañ (La0_A0) eo ar bouezell gentañ e penn kleiz ar c'hlavier ; er penn dehoù ez eo Do8_C8 an notenn skiltrañ, sonet gant ar bouezell ziwezhañ. {| class="wikitable" style="margin:auto; margin-top:20px; margin-bottom:40px;" |- ! colspan="8"|'''Anvioù an notennoù kornôgel''' |- | '''[[Yezhoù romanek]]''' || La || Si || Do || Re || Mi || Fa || Sol |- | '''[[Yezhoù germanek]]''' || A || B || C || D || E || F || G |} [[Restr:88-key piano colored octaves.svg|1125px|center]] {| style="margin:auto; margin-top:20px;" |- valign="top" | {| class="wikitable" style="margin:auto; font-size:90%;"| |- ! colspan="3" style="background-color:#c3c3c3;"| Eizhvedell 0''' ! colspan="3" style="border-left:4px solid #a447a5; background-color:#a447a5; color:#fff;"| Eizhvedell 1 ! colspan="3" style="border-left:4px solid #3d46cd; background-color:#3d46cd; color:#fff;"| Eizhvedell 2 ! colspan="3" style="border-left:4px solid #0ff; background-color:#0ff;"| Eizhvedell 3 ! colspan="3" style="border-left:4px solid #b6e717; background-color:#b6e717;"| Eizhvedell 4 ! colspan="3" style="border-left:4px solid #fff200; background-color:#fff200;"| Eizhvedell 5 ! colspan="3" style="border-left:4px solid #ffca06; background-color:#ffca06;"| Eizhvedell 6 ! colspan="3" style="border-left:4px solid #ff8022; background-color:#ff8022;"| Eizhvedell 7 ! colspan="3" style="background-color:#808080; color:#fff;"| Eizhvedell 8 |- ! N° !! Anv !! Talm (Hz) !! style="border-left:4px solid #a447a5;"|N° !! Anv !! Talm !! style="border-left:4px solid #3d46cd;"|N° !! Anv !! Talm !! style="border-left:4px solid #0ff;|N° !! Anv !! Talm !! style="border-left:4px solid #b6e717;|N° !! Anv !! Talm !! style="border-left:4px solid #fff200;|N° !! Anv !! Talm !! style="border-left:4px solid #ffca06;"|N° !! Anv !! Talm !! style="border-left:4px solid #ff8022;"|N° !! Anv !! Talm !! N° !! Anv !! Talm |- | 1 || '''A0''' || '''27,50000''' || style="border-left:4px solid #a447a5;"|4 || C1 || 32,70320 || style="border-left:4px solid #3d46cd;|16 || C2 || 65,40639 || style="border-left:4px solid #0ff;|28 || C3 || 130,8128 || style="border-left:4px solid #b6e717; background-color:#fff;"| '''40''' || style="background-color:#fff;"|'''C4 = kreiz''' || style="background-color:#fff;"| 261,6256 || style="border-left:4px solid #fff200;"|52 || C5 || 523,2511 || style="border-left:4px solid #ffca06;"|64 || C6 || 1046,502 || style="border-left:4px solid #ff8022;"|76 || C7 || 2093,005 || 88 || C8 || 4186,009 |- | style="background-color:#000; color:#fff;"|2 || A#0_B♭0 || 29,13524 || style="border-left:4px solid #a447a5; background-color:#000; color:#fff;"|5 || C#1_D♭1 || 34,64783 || style="border-left:4px solid #3d46cd; background-color:#000; color:#fff;"|17 || C#2_D♭2 || 69,29566 || style="border-left:4px solid #0ff; background-color:#000; color:#fff;"|29 || C#3_D♭3 || 138,5913 || style="border-left:4px solid #b6e717;b ackground-color:#000; color:#fff;"|41 || C#4_D♭4 || 277,1826 || style="border-left:4px solid #fff200; background-color:#000; color:#fff;"|53 || C#5_D♭5 || 554,3653 || style="border-left:4px solid #ffca06; background-color:#000; color:#fff;"|65 || C#6_D♭6 || 1108,731 || style="border-left:4px solid #ff8022; background-color:#000; color:#fff;"|77 || C#7_D♭7 || 2217,461 |- | 3 || B0 || '''30,86771''' || style="border-left:4px solid #a447a5;"|6 || D1 || 36,70810 || style="border-left:4px solid #3d46cd;"|18 || D2 || 73,41619 || style="border-left:4px solid #0ff;"|30 || D3 || 146,8324 || style="border-left:4px solid #b6e717;"|42 || D4 || 293,6648 || style="border-left:4px solid #fff200;"|54 || D5 || 587,3295 || 66 || style="border-left:4px solid #ffca06;"|D6 || 1174,659 || style="border-left:4px solid #ff8022;"|78 || D7 || 2349,318 |- | colspan="3" rowspan="9"| || style="border-left:4px solid #a447a5; background-color:#000; color:#fff;"|7 || D#1_E♭1 || 38,89087 || style="border-left:4px solid #3d46cd; background-color:#000; color:#fff;"|19 || D#2_E♭2 || 77,78175 || style="border-left:4px solid #0ff; background-color:#000; color:#fff;"|31 || D#3_E♭3 || 155,5635 || style="border-left:4px solid #b6e717; background-color:#000; color:#fff;"|43 || D#4_E♭4 || 311,1270 || style="border-left:4px solid #fff200; background-color:#000; color:#fff;"|55 || D#5_E♭5 || 622,2540 || style="border-left:4px solid #ffca06; background-color:#000; color:#fff;"|67 || D#6_E♭6 || 1244,508 || style="border-left:4px solid #ff8022; background-color:#000; color:#fff;"|79 || D#7_E♭7 || 2489,016 |- | style="border-left:4px solid #a447a5;"|8 || E1 || 41,20344 || style="border-left:4px solid #3d46cd;"|20 || E2 || 82,40689 || style="border-left:4px solid #0ff;"|32 || E3 || 164,8138 || style="border-left:4px solid #b6e717;"|44 || E4 || 329,6276 || style="border-left:4px solid #fff200;"|56 || E5 || 659,2551 || style="border-left:4px solid #ffca06;"|68 || E6 || 1318,510 || style="border-left:4px solid #ff8022;"|80 || E7 || 2637,020 |- | style="border-left:4px solid #a447a5;"|9 || F1 || 43,65353 || style="border-left:4px solid #3d46cd;"|21 || F2 || 87,30706 || style="border-left:4px solid #0ff;"|33 || F3 || 174,6141 || style="border-left:4px solid #b6e717;"|45 || F4 || 349,2282 || style="border-left:4px solid #fff200;"|57 || F5 || 698,4565|| style="border-left:4px solid #ffca06;"|69 || F6 || 1396,913 || style="border-left:4px solid #ff8022;"|81 || F7 || 2793,826 |- | style="border-left:4px solid #a447a5; background-color:#000; color:#fff;"|10 || F#1_G♭1 || 46,24930 || style="border-left:4px solid #3d46cd; background-color:#000; color:#fff;"|22 || F#2_G♭2 || 92,49861 || style="border-left:4px solid #0ff; background-color:#000; color:#fff;"|34 || F#3_G♭3 || 184,9972 || style="border-left:4px solid #b6e717; background-color:#000; color:#fff;"|46 || F#4_G♭4 || 369,9944 || style="border-left:4px solid #fff200; background-color:#000; color:#fff;"|58 || F#5_G♭5 || 739,9888 || style="border-left:4px solid #ffca06; background-color:#000; color:#fff;"|70 || F#6_G♭6 || 1479,978 || style="border-left:4px solid #ff8022; background-color:#000; color:#fff;"|82 || F#7_G♭7 || 2959,955 |- | style="border-left:4px solid #a447a5;"|11 || G1 || 48,99943 || style="border-left:4px solid #3d46cd;"|23 || G2 || 97,99886 || style="border-left:4px solid #0ff;"|35 || G3 || 195,9977 || 47 || style="border-left:4px solid #b6e717;"|G4 || 391,9954 || style="border-left:4px solid #fff200;"|59 || G5 || 783,9909 || style="border-left:4px solid #ffca06;"|71 || G6 || 1567,982 || style="border-left:4px solid #ff8022;"|83 || G7 || 3135,963 |- | style="border-left:4px solid #a447a5; background-color:#000; color:#fff;"|12 || G#1_A♭1 || 51,91309 || style="border-left:4px solid #3d46cd; background-color:#000; color:#fff;"|24 || G#2_A♭2 || 103,8262 || style="border-left:4px solid #0ff; background-color:#000; color:#fff;"|36 || G#3_A♭3 || 207,6523 || style="border-left:4px solid #b6e717; background-color:#000; color:#fff;"|48 || G#4_A♭A || 415,3047 || style="border-left:4px solid #fff200; background-color:#000; color:#fff;"|60 || G#5_A♭5 || 830,6094 || style="border-left:4px solid #ffca06; background-color:#000; color:#fff;"|72 || G#6_A♭6 || 1661,219 || style="border-left:4px solid #ff8022; background-color:#000; color:#fff;"|84 || G#7_A♭1 || 3322,438 |- | style="border-left:4px solid #a447a5;"|13 || '''A1''' || '''55,00000''' || style="border-left:4px solid #3d46cd;"|25 || '''A2''' || '''110,0000''' || style="border-left:4px solid #0ff;"|37 || '''A3''' || '''220,000''' || style="border-left:4px solid #b6e717; background-color:#ffaec9;"|'''49''' || style="background-color:#ffaec9;"|'''A4 = dave''' || style="background-color:#ffaec9;"|'''440,000''' || style="border-left:4px solid #fff200;"|61 || '''A5''' || '''880,0000''' || style="border-left:4px solid #ffca06;"|73 || '''A6''' || '''1760,000''' || style="border-left:4px solid #ff8022;"|85 || '''A7''' || '''3520,000''' |- | style="border-left:4px solid #a447a5; background-color:#000; color:#fff;"|14 || A#1_B♭1 || 58,27047 || style="border-left:4px solid #3d46cd; background-color:#000; color:#fff;"|26 || A#2_B♭2 || 116,5409 || style="border-left:4px solid #0ff; background-color:#000; color:#fff;"|38 || A#3_B♭3 || 233,0819 || style="border-left:4px solid #b6e717; background-color:#000; color:#fff;"|50 || A#4_B♭4 || 466,1638 || style="border-left:4px solid #fff200; background-color:#000; color:#fff;"|62 || A#5_B♭5 || 932,3275 || style="border-left:4px solid #ffca06; background-color:#000; color:#fff;"|74 || A#6_B♭6 || 1864,655 || style="border-left:4px solid #ff8022; background-color:#000; color:#fff;"|86 || A#7_7♭1 || 3729,310 |- | style="border-left:4px solid #a447a5;"|15 || B1 || 61,73541 || style="border-left:4px solid #3d46cd;"|27 || B2 || 123,4708 || style="border-left:4px solid #0ff;"|39 || B3 || 246,9417 || style="border-left:4px solid #b6e717;"|51 || B4 || 493,8833 || style="border-left:4px solid #fff200;"|63 || B5 || 987,7666 || style="border-left:4px solid #ffca06;"|75 || B6 || 1975,533 || style="border-left:4px solid #ff8022;"|87 || B7 || 3951,066 |} == Soniñ piano == Lâret e vez ez eo ar piano ar romantelañ benveg e-touez an holl re dre ma c'hell troiñ e stumm sonerezh lan a soñjoù, a fromoù hag a skeudennoù. [[Restr:Pianoclavier.jpg|300px|thumb|Klavier ur piano]] * '''Staccato''' : Ar ger italian-se a dalv : distaget. E yezh ar sonerezh e vez komprenet ar ''staccato'' èl distagiñ un notenn d'an hani d'he heul. An teknik-mañ a zo tu implijout get tost an holl benvegoù. Efedus eo dreist-holl get ar piano pa vez skañv ha dilammus an ton. * '''Legato''' : Dalvezout a ra ar ger-mañ : liammet. Kontrol mik ar ''staccato'' eo. Rankout a ra an notennoù bout liammet hep toull tre pep hini. Implije eo kalz ar legato get ar piano. Dont a ray da vout brav meurbet mare ''legato'' ur pezh ma 'z eo sonet mat. * '''An azez''' : Aliet eo get an holl gelenerion bout azezet mat diak ar c'hlavier memes ma ne chom soner piano ebet - deraouer pe barrek-tre - difiñv penn da benn e-pad m'emañ é soniñ. * ''' Una Corda''' : An dro-lâr italian-mañ a dalv :ur gordenn. Larêt a ra ez eo ret sankiñ ar bedalenn dous. Ar benvegoù get ur c'hlavier kentañ o doa div gordenn dre notenn. Ar pedalenn dous a zilec'he ar vekanikerezh àr ar c'hostez a-benn ma ne skoehe pep morzholenn àr ur gordenn hepken, evit gwanaat ar son. Er benvegoù modern e vez kavet ar memes mekanikerezh (an notennoù boud get ur gordenn n'int ket fiñvet). Implijet 'vez ar mod-mañ get ar sonerion a-benn gwanaat ha doussat ar soneiz. * '''Ar Bedalenn greñv''' : Get sonaozourion 'zo e vez meneget àr ar skrid-sonerezh pegourz eo ret he sankiñ mes d'ar liesañ ez eo ar soner a choaz pegourz ober doc'hti. Pinvidikaat a ra ar bedalenn greñv soneiz ar piano. Hepti e vehe bet dibosupl tizhout efedoù fellet da sonaozerion an XIX^vet hag XX^vet kantved. * '''Ar Vizerezh''' : Ar re a grog get ar soniñ piano a gav enoeüs deskiñ ar vizerezh. Mes n'haller ket ober hepti a-benn bout ur mailh àr ar soniñ. Ar sonerion piano a vicher a oar en a-raok get peseurt biz 'vo c'hoariet bep a notenn. Kalite an c'hoari a zipand dreist-holl ag ur vizerezh desket mat. * ''' An Eizhvedelloù''' : O implijet e vez lies get an dorn kleiz a-benn kreñvaat ar boud. Lies e vez daouarn ar sonerion yaouank re vihan evit soniñ an eizhvedelloù. An diaester-se a za kuit pa vrasa ar bugel. * ''' Ar C'hlotadoù''' : Ar re a gomañs, a c'hoari un notenn en un taol er penn kentañ hag e c'hoariont klotadoù goude. Sonet e vent d'ar liesañ get an dorn kleiz a eil an ton sonet get an dorn dehoù. Lod vrasañ an deraouerion o deus poan da sevel bizied 'zo é soniñ get bizied arall an dorn dehoù. Dont a reont a-benn ag an deknik buan a-walc'h memestra. == Levrlennadur == * {{Cite book|author=Jean-Pierre Thiollet|title=''88 notes pour piano solo''|url=https://archive.org/details/88notespourpiano0000thio|publisher=Neva Ed|year=2015|isbn=978-2-3505-5192-0}} [[Rummad:Binvioù-seniñ]] 3ftjfbz3xhf8qwar60wxhb69h14feh1 0 22050 2197386 2168983 2026-08-04T18:32:01Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197386 wikitext text/x-wiki {| align=right cellpadding=3 id=toc style="margin-left: 15px;" |- | align="center" colspan=2 | <small>'''Bloavezhioù:'''</small><br /> [[1247]] [[1248]] [[1249]] - '''[[1250]]''' - [[1251]] [[1252]] [[1253]] |- | align="center" colspan=2 | <small>'''Dekvedoù:'''</small> <br /> [[Bloavezhioù 1230|1230]] [[Bloavezhioù 1240|1240]] - '''[[Bloavezhioù 1250]]''' - [[Bloavezhioù 1260|1260]] [[Bloavezhioù 1270|1270]] |- | align="center" | <small>'''Kantvedoù:'''</small> <br /> {{XIIvet kantved}} - '''{{XIIIvet kantved}}''' - {{XIVvet kantved}} |- | align="center" | <small>'''Milvedoù:'''</small> <br /> {{Iañ milved}} - '''{{Eil milved}}''' - {{IIIe milved}} ---- '''Kronologiezh dre viz:'''<br /> [[Genver 1250|Gen]] - [[C’hwevrer 1250|C’hwe]] - [[Meurzh 1250|Meu]] - [[Ebrel 1250|Ebr]] - [[Mae 1250|Mae]] - [[Mezheven 1250|Mez]] <br /> [[Gouere 1250|Gou]] - [[Eost 1250|Eos]] - [[Gwengolo 1250|Gwen]] - [[Here 1250|Her]] - [[Du 1250|Du]] - [[Kerzu 1250|Kzu]] ---- '''Kronologiezh dre demoù:'''<br /> |} ''Diwar-benn bloavezh '''1250''' an [[Deiziadur juluan|deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.'' Istimet eo poblañs ar bed etre 400 ha 416 milion a dud. Emañ an hin o treuzkemm eus mare tommadur ar Grennamzer d'an [[oadvezh skorn bihan]].<ref>{{cite book|first1=Emmanuel|last1=Le Roy Ladurie|title=Times of Feast, Times of Famine: a History of Climate Since the Year 1000|url=https://archive.org/details/bwb_S0-DLT-985|publisher=Doubleday|location=Garden City, NY|year=1971|oclc=164590|first2=Barbara|last2=Bray|isbn=0-374-52122-0}}</ref> == Darvoudoù == ===Europa=== ====Breizh==== ====Bro-C'hall==== ==== Danmark ==== * [[10 a viz Eost]] : drouklazhet eo ar roue [[Erig IV (roue Danmark)|Erig IV]] dre atiz e vreur [[Abel (roue)|Abel]], dug Schleswig, hag a zo kurunet roue Danmark d'ar 1{{añ}} a viz Du. ==== Impalaeriezh Santel ==== * [[13 a viz Kerzu]] : mervel a ra [[Friedrich II an Impalaeriezh Santel|Frederig II]], diskar a ra ar galloud impalaerel en Alamagn hag Italia : ** deroù an [[Interregnum (Impalaeriezh Santel Roman)|interregnum]] ** deroù ren [[Konrad IV]], impalaer roman germanek. Roue Jeruzalem ha Sikilia eo ivez. Kevezañ a ra Gwilherm Holland gantañ avat, betek 1254. ====Norvegia==== * diazezet eo kêr [[Tromsø]], en norzh d'ar vro. ==== Sveden ==== * [[10 a viz C'hwevrer]] : [[Valdemar Birgersson]]a ya da vezañ roue ar vro. E dad [[Birger Jarl]] a zo rejant. ==== Portugal ==== * miz Gouere : gounit a ra [[Afonso III|Alfoñs III]] rannvro [[Algarve]] war ar [[Maored|Vaored]]. ==== Provañs ==== * digoret eo un arsanailh mor e Nisa evit keveziñ gant Genoa. ===Azia=== ====Reter-nesañ==== * [[8 a viz C'hwevrer]] : [[emgann Mansoura]], ar Franked a ya tre ar gêr. Lazhet eo [[Roparzh Artois]] e-pad enebargadenn ar mamelouk [[Baybars]]. * [[6 a viz Ebrel]] : lakaet eo roue Bro-C'hall [[Loeiz IX]] da brizoniad. * [[6 a viz Mae]] : dieubet eo Loeiz IX en eskemm da gêr [[Damietta]]. * [[13 a viz Mae]] : dilestrañ a ra Loeiz IX en [[Akko|Akr]]. Divizout a ra da chom en [[Douar Santel]]. Chom a raio eno betek 1254. ====Reter-kreiz==== ====Reter-pellañ==== ===Afrika=== ===Amerikaoù=== ====Norzhamerika==== ====Suamerika==== ===Oseania=== ===Arzoù ha lizhiri=== ====Livañ==== ====Sonerezh==== ====Lennegezh==== ===Skiantoù ha politikerezh=== * Dizoloadenn an [[arsenik]] gant ar beleg [[Alamagn|alaman]] [[Alberzh Veur]]. ===Armerzh=== ===A bep seurt/diasur=== == [[:Rummad:Ganedigezhioù 1250|Ganedigezhioù]] == Gwelet ivez :''[[:Rummad:Ganedigezhioù 1250]]'' == [[:Rummad:Marvioù 1250|Marvioù]] == Gwelet ivez:''[[:Rummad:Marvioù 1250]]'' == Daveoù == {{daveoù}} [[Rummad:Bloavezhioù]] [[Rummad:1250]] 91vd9iqz144afo81wr9ccvdr90a9nvb 0 22621 2197355 1994229 2026-08-04T17:57:31Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197355 wikitext text/x-wiki [[Restr:CornwallScilly.png|thumb|Lec'hiadur Inizi Sillan e [[Kernev-Veur]]]] [[Restr:Scilly-bartholomew02 large.jpg|thumb|Kartenn gozh eus Inizi Sillan]] [[Restr:Tresco - aerial photo6.jpg|thumb|[[Ynys Skaw]], unan eus Inizi Sillan]] [[Restr:Tresco.jpg|right|thumb|Gwel adal [[Ynys Skaw]], an eil enez vrasañ]] '''Inizi Sillan''' ('''Ynysek Syllan''' pe '''Enesek Syllan''' e [[kerneveureg]], [[LFE]]: [ɪ,nɪ:zɛk 'sɪl:an]), zo un [[enezeg]] e penn pellañ mervent [[Kernev-Veur]], ouzh toull-dor [[Mor Breizh]], hag ur gorread 16,33 km² dezho.<br /> E Breizh-Veur eo unan eus an Takadoù a Gaerder Naturel Dibar (''Area of Outstanding Natural Beauty''). == Anv == Anavezet e oant e [[Latin]] evel ''Insulae Sillinae''<ref>Gwelet T. Rice Holmes, ''[https://books.google.pt/books?id=liDDDwAAQBAJ&pg=PT680&dq=insulae+Sillinae Ancient Britain and the Invasions of Julius Caesar]'', 2019.</ref>, ''Silina'' pe ''Siluruni''<ref>''[https://books.google.pt/books?id=7zrjJpuL7ZQC&pg=RA3-PA110&dq=insulae+Sillinae Lexicon manuale, geographiam antiquam et mediam]''</ref>, ar pezh a glot gant ''Σίλυρες'' ha ''Σύρινες'' en [[henc'hresianek]]. Dont a ra marteze eus gwrizioù keltiek<ref>[https://books.google.pt/books?id=qmw0AQAAMAAJ&pg=PA101&dq=%CE%A3%CE%AF%CE%BB%CF%85%CF%81%CE%B5%CF%82 Sellet ouzh an notenn] en embannadur ''[[Geografiezh Ptolemaios]]'' gant [[Firmin Didot|Didot]], p. 101.</ref>. E diwezh ar grennamzer e vezent anvet gant merdeerien Europa ''Sorlingas'' (Spagnoleg, Portugaleg)<ref>Ur skouer zo e 1820 e ''[https://books.google.pt/books?id=6LwBAAAAYAAJ&pg=PA518&dq=sorlingas+islas Derrotero de las islas Antillas]''.</ref> pe ''Sorlingues'' (galleg). Skrivagnerien zo a gred e teu al latin ''Sillinae'' eus ''solis insulae'', “Enezoù an Heol”<ref>Da skouer Mark Fishwick, [https://books.google.pt/books?id=7dQREAAAQBAJ&pg=PT376&dq=insulae+Sillinae West Country Cruising Companion: A yachtsman’s pilot and cruising guide], 2021.</ref>. == Istor == === An deroù === [[File:Bronze Age Scilly Coastline in 3,000 BC.png|thumb|left|Aod an inizi Sillan e 3000 a-raok J.-K., hervez Barnett et alii<ref>Robert L. Barnett [https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.abb6376 ''Nonlinear landscape and cultural response to sea-level rise''], ''[[Science Advances]]'', 4 a viz Du 2020, VI Nnn 45</ref>]] Kavout a reer roudoù eus sevenadur [[Oadvezh an arem]] gant un hanterkant bennak a vezioù megalitek, eus an eil milved a-raok J.-K. Marteze ez eo an Inizi Sillan an inizi anvet ''[[Cassiterides]]'' ('Inizi ar staen') meneget gant an [[Henc'hresianed]] hag a vije bet bizitet gant ar [[Fenikianed]]. Koulskoude n'eus ket pikol staen en enezeg. An inizi a c'hall bezañ bet ul lodenn eus Rouantelezh [[Dumnonia]] ha diwezhatoc'h eus hini Kernow ([[Kerne-Veur]]), betek aloubadeg ar saozon en {{Xvet kantved}}. Gwirheñvel eo e oa kalz ledanoc'h an inizi betek n'eus ket keit-se ha marteze e oan staget an eil re ouzh ar re all o vont d'ober un enezennn vras a vefe bet anvet Ennor. Beuzet e oa kompezennoù kreiz an enezenn gant ar mor war-dro 400–500 Kent J.-K., ha lezel a reas ar 55 enezenn hag enezennig zo hiziv<ref>{{cite book|last1=Bowley |first1=Rex Lyon |last2=Bowley |first2=Ernest Lyon |year=2004 |title=The Fortunate Islands: The Story of the Isles of Scilly |url=https://archive.org/details/fortunateislands0000rlbo |edition=Ninth |location=St. Mary's, Isles of Scilly |publisher=Bowley Publications |isbn=978-0-900184-40-6 }} skrivet gant Ernest Lyon Bowley hag embannet e 1945 gant W. P. Kennedy.</ref>. An anv ''Ennor'' a zeufe eus an [[hengerneveureg]]<ref name="Dictionary">{{cite web|last=Duncan |first=Steve |date=1 January 2000 |title=Scillonian Dictionary |url=http://www.scillyarchive.com/page/scillonian_dictionary.html |access-date=23 December 2016}}</ref> ''En Noer'', a dalvezfe "an douar"<ref name="Dictionary"/><ref> Ian Crofton, ''Fringed With Mud & Pearls An English Island Odyssey'', 2021</ref> pe an enezenn vras<ref>{{cite book|first=Charles |last=Thomas |year=1985 |title=Exploration of a Drowned Landscape: Archaeology and History of the Isles of Scilly |location=London |publisher=Batsford |year=1985 |isbn=978-0-7134-4852-8 |url=https://books.google.com/books?id=5Qd8AAAAIAAJ }}</ref>. Meur a desteni zo diwar-benn un enezenn vrasoc'h ha koshoc'h. * Un deskrivadur skrivet da vare ar Romaned a ra Scillonia insula en unander eus an Inizi Sillan, ar pezh a ziskouez e oa pe un nezenn hepken pe kalz brasoc'h evit ar re all. * Dizoloet ez eus bet aspadennoù un atant eus ar ragistor e [[Nornour]], a zo bremañ un enezennik roc'hellek kalz re vihan da c'hounit an douar enni<ref name="ReferenceA">{{cite journal|last=Dudley |first=Dorothy |title=Excavations on Nor'Nour in the Isles of Scilly, 1962–6 |journal=[[The Archaeological Journal]] |volume=CXXIV |date=1967}}; (includes the description of over 250 Roman fibulae found at the site)</ref>. * En dazre e teu an dour da vezañ bas a-walc'h a-wezhioù d'an dud da vont war-droad eus an eil enezenn d'eben<ref>{{cite web |url=http://www.scillytoday.com/2013/08/22/scillys-unique-inter-island-walk-sets-off-this-morning/ |title=Scilly's Unique Inter Island Walk Sets Off This Morning |work=Scilly Today |date=22 August 2013 |access-date=9 June 2015}}</ref>. * Gallout a reer gwelet mogerioù parkoù a-vaez da inizi zo dindan an dour ([[Samson, Isles of Scilly|Samson]] da skouer). * Lod eus an anvioù lec'h [[kerneveurek]] a hañval ober anv eus un torosenadur kozh ha disheñvel eus an hini a vremañ<ref name="Weatherhill">{{cite book|last=Weatherhill |first=Craig |author-link=Craig Weatherhill |date=2007 |title=Cornish Placenames and Language |location=Wilmslow |publisher=Sigma Leisure}}</ref>. Hanter hent etre ''[[Penn an Wlas]]'' hag an Inizi Sillan e vije bet bro vojennek [[Lyonesse]], a reer anv anezhi e [[Danvez Breizh]]. Hervez ar vojenn e vije bet beuzet ar vro-se ha lonket gant ar mor en un nozvezh. Ar vojenn-se a gaver e lec'hioù all evel Mojenn [[Kêr-Is]] e Breizh hag hini [[Cantre'r Gwaelod|Kantrev ar goueled]] e [[Kembre]]. Marteze e talc'h eñvor dourioù-beuz c'hoarvezet gwezhall-gozh Er {{IVe kantved}} e vije deut daou eskop eretik, Instantius ha Tiberianus, diskibled da [[Prisillian|Brisillian]], da glask repu en Inizi Sillan<ref>{{cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/wace/biodict.html?term=Priscillianus%20and%20Priscillianism,%20Priscillian |title=Priscillianus and Priscillianism |work=Dictionary of Christian Biography and Literature to the End of Sixth Century |access-date=11 December 2010 }}</ref>. ===Brezel 335 vloaz=== Ur brezel 335 vloaz en deus enebet an [[Izelvroioù]] (ar [[Proviñsoù-Unanet]] d'ar c'houlz-se) hag Inizi Sillan etre 1651 ha 1986. E-pad [[Brezel Diabarzh Bro-Saoz|Eil Brezel Diabarzh Bro-Saoz]] a enebas ar roueelourien hag ar barlamantourien etre 1642 ha 1652, [[Oliver Cromwell|Cromwell]] en doa argaset ar roueelourien. Ur rannvro hepken a gendalc'he da herzel outañ : [[Kernev-Veur|Kerne-Veur]]. Kevredet e oa neuze ar [[Proviñsoù-Unanet]] hag ar barlamantourien. Evel ma oa al lodenn vrasañ eus Breizh-Veur etre daouarn ar barlamantourien d'ar c'houlz-se e oa bet disklêriet ar brezel da Inizi Sillan a enebe atav oute. Paouez a reas ar brezel un nebeud mizioù goude. Sinet e oa ar feur-emglev a beoc'h e 1986 hepken en un doare ofisiel, ar pezh a sinifi e c'hallfe bezañ bet taget unan eus ar broioù gant eben e-pad an amzer-se. Dre ma ne oa ket bet sinet ar peoc'h ez eo sañset bezañ padet ar brezel e-pad 335 vloaz hep ma vije bet tennet an disterañ tenn. Unan eus ar brezelioù hirañ ha sioulañ eo eta<ref>[https://dailygeekshow.com/guerre-335-mort/ dailygeekshow.com "Le saviez-vous ? Une guerre a duré 335 ans sans jamais faire aucun mort"]</ref>. == Douaroniezh == Pemp enezenn poblet zo, ha 2 153 a dud en holl enne hervez niveridigezh 2001. * [[Ennor]] (a zo ''St. Mary's'' e [[saozneg]]) (1 666 annezad) * [[Ynys Skaw]] (a zo ''Tresco'' e saozneg) (180 a annezidi) * [[Sen Martyn|Brechiek]] (St. Martin's) (142 a annezidi) * Etre [[Aganas]] (''St. Agnes'') ha [[Bryher]] ez eus 165 a dud * [[Keow]] (''Gugh'') (3 a annezidi) Didud eo an inizi all. * [[Samson (Sillan)|Ynys Samson]] eo an enezenn vrasañ. Setu ar brasañ anezho : {| width=61% class="wikitable" !Enezenn !Poblañs<br>(Niveridigezh 2001) !Gorread (km²) !Pennlec'h |- |[[Ennor]]|| align="right"| 1 666 || align="right"| 6,29 ||[[Tre Huw]] |- |[[Ynys Skaw]]|| align="right"| 180 || align="right"| 2,97 ||New Grimsby |- |[[Brechiek]] (gant [[White Island, Isles of Scilly|White Island]])|| align="right"| 142 || align="right"| 2,37 ||Higher Town |- |[[Aganas]] (gant [[Keow]]) || align="right"| 73||align="right"| 1,48 ||Saint Agnes |- |[[Bryher]] (gant [[Gwithial]])|| align="right"| 92 || align="right"| 1,32 ||Bryher |- |[[Ynys Samson (Sillan)|Ynys Samson]]|| align="right"|0 <ref group="Notenn">Didud abaoe 1855.</ref> || align="right"| 0,38 ||&nbsp; |- |[[Annet, (Sillan)|Annet]]|| align="right"| 0 || align="right"| 0,21 ||&nbsp; |- |[[Ynys Elidius]]|| align="right"| 0 || align="right"| 0,20 ||&nbsp; |- |[[Teän]]|| align="right"| 0 || align="right"| 0,16 ||&nbsp; |- |[[Guen Hily]]|| align="right"| 0 || align="right"| 0,13 ||&nbsp; |- |Ar peurrest eus ar 45 enezig|| align="right"| 0 || align="right"| 0,50 ||&nbsp; |-style="background: #DDDddd;" |'''Inizi Sillan'''|| align="right"| 2 153 || align="right"| 16,03 || [[Tre Huw]] |} <div class="references-small"><references group="Notenn" /></div> == Politikerezh == Abaoe 1890 ez eo distag Inizi Sillan diouzh [[Kontelezhioù Bro-Saoz|kontelezh amaezhel]] [[Kernev-Veur]] hag ur c'huzul distag o deus da verañ an inizi. Chom a reont bodet en hevelep [[Kontelezhioù Bro-Saoz|kontelezh lidel]] avat. == Skeudennoù == <gallery> Image:Deux gigs a saintmartin.jpg Image:Phoques scilly.jpg|[[Reunig]]ed inizi Sillan </gallery> == Notennoù == {{Daveoù}} {{Kerneveur}} [[Rummad:Inizi Sillan]] [[Rummad:Dugelezh Kerne-Veur]] [[Rummad:Mor Keltiek]] r8em9ecgxqd7ovxs7v4xb8i1imn1iqj 0 24637 2197482 2197194 2026-08-04T20:28:00Z CommonsDelinker 424 Lamet kuit eo bet ar restr ''National_aquatic_marine_mammal_of_Pakistan.jpg'' peogwir eo bet diverket diwar Commons gant Yann evit an abeg-mañ: per [[:c:COM:NETCOPYVIO|]] 2197482 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="font-size:95%;" |- ! {{Infobox/Titl|Republik Islamek Pakistan<br>{{ur}}اسلامی جمہوریہ پاكستان<br><small>''Islāmī Jumhūriyah Pākistān''</small>|abcdef|talbenn map|000}} |- | colspan="2"| {| width="100%" |- | width="50%" style="background-color:#aaa; color:#000; padding-top:5px;"| [[File:Flag of Pakistan.svg|120px|border|center]] | width="50%"| [[File:Arms of Pakistan.svg|80px|border|center]] |- | width="50%" style="text-align:center;"| [[Banniel]] | width="50%" style="text-align:center;"| [[Ardamezouriezh|Skoed]] |} |- | colspan="2" style="text-align:center;"| '''Ger-stur'''<br>{{ur}} <span style="font-size:1.5em;">'''یمان، اتحاد، نظم'''</span>'' (Īmān, Ittiḥād, Naẓm)''<br>« Feiz, Unvaniezh, Kenurzh » ---- |- | '''[[Yezh ofisiel|Yezhoù ofisiel]]''' | [[Urdu]], [[Saozneg]] |- | '''[[Kêr-benn]]''' | [[Islamabad]] |- | '''Gorread'''<br />-En holl<br />-% dour | <br />803 940 km²<br />3,1 |- |'''Poblañs '''<br />-Hollad<br />-Stankter ar boblañs |<br />168 803 560 annd.<br />206/km² |- | '''Prezidant '''||[[Arif Alvi]] |- | '''Moneiz'''|| [[Roupi Pakistan|Roupi]] |- | '''Kod pellgomz'''||92 |- | '''Kod war ar Genrouedad'''||.pk |} [[Restr:Pakistan in its region (claimed and disputed hatched).svg|thumb|]] '''Pakistan''', '''[[Republik islamek]] Pakistan''' (اسلامی جمہوریۂ پاکستان) ent-ofisiel, a zo ur vro eus [[Azia ar Su|Su Azia]] hag eus ar [[Reter-Kreiz|Reter Kreiz Meur]]. Un aod 1 046 km he deus a-hed [[mor Oman]] er su ha bevennet eo gant [[Afghanistan]] hag [[Iran]] er c’hornôg, [[India]] er reter ha [[Republik poblel Sina]] er biz pellañ.{{dave|Kachmir}} Pakistan eo ar c’hwec’hvet bro bobletañ er bed hag an eil bro bobletañ gant ur muiañ-niver muzulman. Lodenn e oa he zachennad eus [[India Breizh-Veur]] a-raok ma vefe rannet, hag un hir a istor he deus an dachennad-se a-fet sevenadurezh, gant [[Sevenadurezh Traoñienn an Indus]] peurgetket. Aloubet e oa bet an darn vrasañ anezhi er milved kentañ kent JK gant ar Bersaned hag ar C’hresianed. Diwezhatoc’h e oa deuet an Arabed, an Afghaned, an Durked hag ar Vongoled. Lakaet e oa bet an dachennad e-barzh [[Raj Breizh-Veur]] en naontekvet kantved. Abaoe m’eo [[Dizalc’hiezh Pakistan|dizalc’h]] ar vro he deus anavezet prantadoù kresk milourel hag armerzhel ha prantadoù distabilded, gant disrannidigezh [[Reter Pakistan]] ([[Bangladesh]] hiziv an deiz). Pakistan he deus disklêriet kaout armoù nukleel. {| class="infobox borderless" |+ Arouezioù broadel Pakistan (ofisiel) |- ! Loen broadel | | [[Image:Markhor.jpg|50px]] |- ! Evn broadel | | [[Image:Keklik.jpg|50px]] |- ! Gwezenn vroadel | | [[Image:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|50px]] |- ! Bleunienn vroadel | | [[Image:Jasminum officinale.JPG|50px]] |- ! Loen broadel istorel | | [[Image:Snow Leopard 13.jpg|50px]] |- ! Loen broadel istorel | | [[Image:Vándorsólyom.JPG|50px]] |- ! Bronneg dour broadel | | |- ! Stlejvil broadel | | [[Image:Persiancrocodile.jpg|50px]] |- ! Amfibian broadel | | [[Image:Bufo stomaticus04.jpg|50px]] |- ! Frouezhenn vroadel | | [[Image:Chaunsa.JPG|50px]] |- ! Moskeenn vroadel | | [[Image:Shah Faisal Mosque (Islamabad, Pakistan).jpg |50px]] |- ! Mozoleon broadel | | |- ! Stêr vroadel | | [[Image:Indus river from karakouram highway.jpg|50px|an [[Indus]].]] |- ! '''Menez broadel''' | | [[Image:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|50px]] |- |} == Etimologiezh == Talvezout a ra an anv "Pakistan" kement ha "Bro ar Re C’hlan" e [[sindhi]], en [[urdu]] hag e [[perseg]]. Ijinet e oa bet e 1934 gant [[Choudhary Rahmat Ali]] en embannas er flemmskrid ''[[Bremañ pe Morse]]''.{{dave|flemmskrid}} Savet e oa bet an anv diwar anvioù pemp tiriad a oa bet kinniget da vont d’ober ur vro zistag evit ar Vuzulmaned en India Breizh-Veur. A-raok e vezent sellet evel tachennadoù afghan pe pers a-fet sevenadur ha kenelioù. An tiriadoù-se a oa '''P'''unjab, '''A'''fghania, '''K'''achmir, '''S'''indh, ha '''Tan/Stan''' (Balochistan/Tokharistan).{{dave|ster Pakistan}}. Talvezout a ra anv ar vro ivez eo "glan" an annezidi anezhi. Diazezet e oa bet ar vroad ent ofisiel evel ''Dominion Pakistan'' e 1947, hag adanvet e oa bet '' Republik Islamek Pakistan'' e 1956. == Istor == ''Pennad dre ar munud : [[Istor Pakistan]]'' Hiziv an deiz ez a pevar froviñs d’ober Pakistan : [[Punjab (Pakistan)|Punjab]], [[Sind]], [[Balochistan (Pakistan)|Balochistan]] ha [[Proviñs an Harzoù Gwalarn]]. Gouarn a ra ivez ul lodenn eus [[Kachmir]] a zo rannet bremañ etre Pakistan hag India. E korn-bro an [[Indus]] e oa diazezet sevenadurioù kozh, en o zouez hini [[Mehrgarh]], unan eus ar c’hêrioù koshañ anavezet er bed, ha [[Sevenadurezh Traoñienn an Indus]] (2500 – 1500 kent JK) en [[Harappa]] ha [[Mohenjo-Daro]].{{dave|indus}} A-hed ar c’hantvedoù ez eus deuet bagadoù alouberien hag enbroidi, en o zouez an [[Harappaiz]], an [[Indezarianed]], ar [[Persed|Bersed]], ar [[Gresianed|C’hresianed]], ar [[Sakaed]], ar [[Parted|Barted]], ar [[Kushan|Gushaned]], an [[Huned wenn]], an [[Afghaned]], an [[Arabed]], an [[Turked|Durked]] hag ar [[Mughaled|Vughaled]]. Graet o doa o annez e Pakistan, ha levezonet o doa an dud eno dre vezañ euvret ganto. Diazezet e oa bet Stad vodern Pakistan d’ar 14 a viz Eost [[1947]], met un hir a istor he deus ar vro a-gevret gant [[India]], [[Afghanistan]] hag [[Iran]]. Ur c’hroashent eo ar c’horn-bro evit an hentoù kenwerzh istorel hag evit [[Hent ar Seiz]]. [[Restr:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran.jpg|thumb|left|200px| [[Badshahi Masjid]] savet er 17vet kantved gant an impalaer [[Mughal]] [[Aurangzeb]] e [[Lahore]]]] Sevenadurezh Traoñienn an Indus a yeas da get e kreiz an eil milved kent JK, ha war he lerc’h e teuas ar [[Sevenadurezh Vedik]] en em astenne war ul lodenn vras eus norzh India ha war Pakistan. Renet e voe ar c’horn-bro gant impalaerezhioù ha rouantelezhioù lerc’h-ouzh-lerc’h, adalek an impalaeriezh pers [[Impalaeriezh an Ac'haemenided|Ac'haemenid]]{{dave|achemenid}} war-dro 543 kent JK, betek [[Aleksandr Veur]]{{dave|Plutarc'h}} e 326 kent JK hag an Impalaeriezh [[Maurya|Vaurya]]. Fontet e oa bet ar [[Rouantelezh Indezat-ha-Gresian]] gant [[Demetrius I a Vactria]]. Adalek 184 kent JK e oa enni kornioù-bro [[Gandhara]] ha [[Punjab]], ha dindan ren [[Menander I|Menander]] eo e tizhas hec’h emled brasañ, o tiazezañ ar prantad Gresian-ha-boudaek gant araokadennoù war dachenn ar c’henwerzh hag ar sevenadur. Kêr [[Taxila|Daxila]] (Takshashila) a zeuas da vezañ ur greizenn deskiñ pouezus en amzer-hont. Dismantroù kêr, er gornôg da [[Islamabad]], zo unan eus lec’hiennoù arkeologel pouezusañ ar vro. E 712 goude JK e voe aloubet [[Sindh]] ha [[Multan]] e su [[Punjab (Pakistan)|Punjab]] gant ar jeneral arab [[Muhammad bin Qasim]]{{dave|qasim}} ha prientet an dachenn evit meur a impalaeriezh vuzulman lerc’h-ouzh-lerc’h, en o zouez an [[Impalaeriezh Ghaznavid]], Rouantelezh [[Ghorid]], [[Sultanelezh Dehli]] hag an [[Impalaeriezh Mughal]]. E-pad ar marevezh-se e voe c’hoariet ur roll bras gant ar visionerien [[Soufi]] evit treiñ ar muiañ-niver eus tud ar c’horn-bro ouzh an [[Islam]], pa oant boudaiz ha hindouaded. Tamm-ha-tamm ez eas an Impalaeriezh Mughal war he diskar e penn kentañ an XVIIIvet kantved. Gant se e voe roet tro d’an Afghaned, d’ar Valochied ha d’ar Sikhed da gontrollañ takadoù bras eus ar vro betek ma voe lakaet he beli war su Azia gant Kompagnunezh saoz reter India{{dave|reter_india}}. [[Restr:GGJinnah.jpg|thumb|150px|left|Ar Gouarnour meur [[Jinnah]] gant e brezegenn digoradur d’an 11 a viz Eost [[1947]] da-geñver krouidigezh Stad nevez Pakistan.]] Ar [[Emsavadeg ar Sipaied|brezel dizalc’hiezh]] e [[1857]] a oa bet ar stourm armet diwezhañ enep Raj Breizh-Veur. Lakaet en doa diazezoù ar stourm dieubiñ dizarm renet gant ar C’huntell. Koulskoude, e fin ar bloavezhioù 1930, e teuas ar C’hevread muzulman da vezañ poblekoc’h-poblek gant aon e vefe dileuriet fall ar vuzulmaned pe e vefent gwalleget er politikerezh. D’an 29 a viz Kerzu [[1930]] e tistagas ar prezidant [[Allama Iqbal]] ur brezegenn ma c’halve da grouiñ ur Stad vuzulman distag e gwalarn hag e reter Su Azia. Sevel a reas [[Muhammad Ali Jinnah]] a-du gant ''[[Teorienn an Div Vroad]]'' hag ober a reas d’ar C’hevread muzulman degemer ''[[Ratozhiad Lahore]]''{{dave|ratozhiad}} e 1940 (anavezet evel Ratozhiad Pakistan), a gasas a-benn ar fin da grouidigezh Pakistan. [[Restr:Historic pakistan rel96b.JPG|200px|thumb|Lec'hioù istorel Pakistan kent savidigezh ar Stad-vroad]] Stummet e oa bet Pakistan d’ar 14 a viz Eost [[1947]] gant div lodenn enno ur muiañ-niver muzulmaned e reter hag e gwalarn [[India Breizh-Veur]]. Dispartiet e oant diouzh ar peurrest eus ar vro gant ur muiañ-niver Hindouat. E Pakistan edo proviñsoù [[Balochistan (Pakistan)|Balochistan]], [[Bengal ar reter]], [[Proviñs an Harzoù Gwalarn]], [[Punjab (Pakistan)|Punjab ar c’hornôg]] ha [[Sindh]]. Da-heul [[rannidigezh India]] e voe taolioù-freuz{{dave|freuz}} etre ar c’humuniezhoù en India ha Pakistan : milionoù a vuzulmaned a yeas da Bakistan ha milionoù a Hindouidi hag a Sikhed a yeas da India. Dizemglevioù a savas e meur a briñselezh evel [[Jammu]] ha [[Kachmir]] a oa aet e-barzh India dre ma oant bet aloubet gant brezelourien Pachtoun, tra ma oa gwelloc’h an dizalc’hiezh gant an darn vrasañ eus an annezidi. Kement-se a gasas da [[brezel kentañ Kachmir|vrezel kentañ Kachmir]] e 1948, a echuas gant Pakistan oc’h aloubiñ un drederenn eus ar stad war-bouez nebeut. Eus 1947 da 1956 e oa Pakistan un Dominion er c’h[[Commonwealth]]. Disklêriet e oa bet ar republik e 1956, met dastroc’het e voe gant un taol-stad gant [[Ayub Khan]] (1958–69), a oa prezidant e-pad ur prantad distabilded diabarzh, hag un eil brezel gant India e 1965. Ret e voe d’e warlerc’hiad, [[Yahya Khan]] (1969–71), plediñ gant ar gorventenn a lazhas 500 000 a dud{{dave|korventenn}} e Pakistan ar reter. Dizemglevioù armerzhel ha politikel e [[Pakistan ar reter]] a gasas d’ur moustrerezh politikel taer hag an tennderioù a droas en ur [[brezel diabarzh]]{{dave|brezel1971}} ([[Brezel dieubidigezh Bangladesh]]) hag er brezel India-Pakistan e 1971. A-benn ar fin e tigevredas Pakistan ar reter hag e teuas da vezañ stad dizalc’h [[Bangladesh]].{{dave|bangladesh}} Eus 1972 da 1977 e voe lakaet al lezennoù trevourel da dalvezout en-dro dindan renadur [[Zulfikar Ali Bhutto]] betek ma voe diskaret ha goude-se kondaonet d’ar marv er pezh a voe ur gwir vuntr lezvarnel e 1979 gant ar jeneral [[Zia-ul-Haq]]. Hennezh a zeuas da vezañ an trede prezidant milourel. Lezennoù kozh Pakistan a voe lakaet en o flas ar [[Shariah]] islamek a greskas levezon ar relijiuzed war ar gevredigezh hag an arme. Goude marv ar jeneral Zia en ur gwallzarvoud karr-nij e 1988 e voe dilennet [[Benazir Bhutto]], merc’h Zulfikar Ali Bhutto, da Vinistrez kentañ Pakistan, anezhi ar vaouez kentañ er post-se. E-pad an dek vloaz war-lerc’h e voe ar galloud ganti ha gant [[Nawaz Sharif]] a-bep-eil, pa washae plegenn armerzhel ha politikel ar vro. Pakistan a gasas 5000 a soudarded da [[Brezel ar Pleg-mor|vrezel ar Pleg-mor]] e 1991 da gemer perzh er c’hengevredad renet gant ar Stadoù-Unanet, dreist-holl evit difenn [[Arabia Saoudat]].{{dave|brezel_pleg-mor}} Da-heul tennderioù milourel gant India e stourm ar c’h[[Kargil]]{{dave|kargil}} e oa bet un taol-stad e Pakistan e 1999 ma oa bet kemeret ar galloud erounit gant ar jeneral [[Pervez Musharraf]]. E 2001 en em lakaas [https://web.archive.org/web/20240319192847/https://www.etcnews.tv/who-is-pervez-musharraf/ Musharraf] da brezidant goude ma voe rediet [[Rafiq Tarar]] da reiñ e zilez. War-lerc’h dilennadegoù ar parlamant e 2002 e treuzkasas Musharraf ar galloud erounit d’ar c’hentañ ministr nevez-dilennet [[Zafarullah Khan Jamali]] a zeuas war e lerc’h [[Shaukat Aziz]], ur banker a vicher anezhañ, e dilennadegoù 2004. En e c’houde e voe tremenet ur frapad er sez gant Chaudhy Shuja'at Hussain. == Gouarnamant ha politikerezh == ''Pennad dre ar munud : [[Politikerezh Pakistan]]'' Stummet e oa bet gouarnamant kentañ Pakistan gant ar [[Kevread Muzulman|C’hevread Muzulman]] dindan renerezh [[Muhammad Ali Jinnah]] ha [[Liaquat Ali Khan]]. Roll ambilh ar C’hevread Muzulman e politikerezh Pakistan a zigreskas un tamm mat gant donedigezh strolladoù politikel all, [[Strollad Pobl Pakistan]] e Pakistan ar c’hornôg, ha [[Kevre Awami]] e Pakistan ar reter, a gaso a-benn ar fin da grouidigezh Bangladesh. Degemeret e oa bet kentañ [[Bonreizh Pakistan]] e 1956, met astalet e voe e 1958 gant [[Ayub Khan]]. Bonreizh 1973, astalet e 1977 gant [[Zia-ul-Haq]], a voe lakaet da dalvezout en-dro e 1991. Honnezh eo pouezusañ testenn ar vro, a laka diazezoù he gouarnerezh. Ur republik demokratel kevreadel eo Pakistan, gant an Islam da relijion stad. E-barzh ar sistem dambrezidantel ez eus ur parlamant e ziv gambr a c’hoarvez eus ur ar [[Sened Pakistan|Sened]], ennañ 100 ezel, hag eus ar [[Bodadeg vroadel Pakistan|Vodadeg vroadel]], enni 342 ezel. Ar [[Prezidant Pakistan|Prezidant]] eo [[Penn ar Stad]] ha Penn an armeoù, ha dilennet e vez gant ur [[Kengor dilennel Pakistan|c’hengor dilennel. Peurliesañ ez eo levier ar gostezenn vrasañ er Vodadeg Vroadel a ya da [[Kentañ ministr Pakistan|gentañ ministr]]. Ur sistem gouarnerezh damheñvel zo gant pep hini eus ar proviñsoù, gant ur Vodadeg Proviñsel dilennet war-eeun ma teu al levier eus ar gostezenn pe ar c’hevredad brasañ da vezañ Pennministr. Gouarnerien ar Proviñsoù a vez anvet gant ar Prezidant. [[Restr:Pakistani_parliament_house.jpg|thumb|200px|Savadur ar Parlamant en [[Islamabad]]]] Ur roll levezonus zo bet c’hoariet gant [[Arme Pakistan]] a-fet politikerezh a-hed istor Pakistan, gant prezidanted soudarded o ren adalek 1958–71, 1977–88 hag abaoe 1999. E-pad ar bloavezhioù 1970 e tiflukas Strollad Pobl Pakistan (SPP), ur gostezenn eus an tu kleiz renet gant [[Zulfikar Ali Bhutto]], war an dachenn bolitikel. Dindan ren [[Muhammad Zia-ul-Haq]], ur soudard anezhañ, he deus kroget Pakistan gant ur c’hemm krenn e-keñver politikerezh kozh an takad breizhveuriat dre zegemer ar [[Charia]] ha lezennoù all diazezet war an Islam. E-pad ar bloavezhioù 1980 e oa bet roet lañs d’ul luskad enep-gladdalc’hel hag a-du gant [[Muhajir Urdu|Muhajir]], [[Luskad Muttahida Qaumi]] e anv, gant kêriz desket e [[Sindh]] ha dreist-holl e [[Karachi]]. Arouezet e oa ar bloavezhioù 1990 gant ur politikerezh kenemsav renet gant an SPP hag ur C’hevread Muzulman yaouankaet. E dilennadegoù hollek miz Here 2002 e oa deuet ar muiañ-niver eus sezoù ar Vodadeg Vroadel gant [[Kevread Muzulman Pakistan (Q)]] (KMP-Q). Da eil e errue Strollad Parlamantidi Pobl Pakistan (SPPP), anezhañ ur gevrenn eus an SPP. [[Zafarullah Khan Jamali]] eus KMP-Q a yeas da gentañ ministr met reiñ a reas e zilez d’ar 26 a viz Mezheven [[2004]], ha lakaet e voe en e lec’h levier ar KMP-Q, [[Chaudhry Shujaat Hussain]], da gentañ ministr da c’hortoz. D’an 28 a viz Eost [[2004]] e votas ar Vodadeg Vroadel, 191 enep 151, da zilenn [[Shaukat Aziz]], Ministr an Arc’hant ha besprezidant kozh [[Citibank]], da Gentañ Ministr. [[Muttahida Majlis-e-Amal]], anezhañ ur c’henemsav eus kostezennoù relijius islamek, a yeas ar maout gantañ en dilennadegoù e Proviñs an Harzoù Gwalarn, ha kresket e voe niver e zileuridi er Vodadeg Vroadel. [[Restr:2006 Musharaff at the White House.jpeg|200px|thumb|Prezidant ar S-U [[George W. Bush]] hag ar [[Musharraf|Prezidant Musharraf]] a respont da gazetennerien e [[kambr reter]] an [[Ti Gwenn]] e 2006.]] Un ezel oberiant eus ar [[Broadoù Unanet]] (BU) hag eus [[Aozadur ar C'hevelerezh Islamek]] (AKI) eo Pakistan. Implijet he deus an aozadur diwezhañ-mañ da forom evit ar ''Gerreizhded Sklêrijennet''{{dave|kerreizh}}, anezhi ur steuñv da gas war-raok un azginivelezh hag ur mare sklêrijennoù er bed muzulman. Ezel eo ivez Pakistan eus aozadurioù lec’hel pennañ [[Kevredigezh Su Azia evit ar C’henobererezh Lec’hel]] (KSUKL) hag [[Aozadur ar C’henobererezh Armerzhel]] (AKA). Gwechall e oa bet darempredoù kemmesk etre Pakistan hag ar Stadoù-Unanet, dreist-holl e penn kentañ ar bloavezhioù 1950 pa oa Pakistan "unvanetañ unvanad" ar Stadoù-Unanet{{dave|unvanetañ}} ha pa oa ezel war un dro eus [[Aozadur ar Feur-emglev Kreiz]] hag eus [[Aozadur Feur-emglev Gevred Azia]]. E-pad ar brezel URSS-Afghanistan er bloavezhioù 1980 e oa bet Pakistan un unvanad hollbouezus eus ar S-U, met trenkañ a reas an darempredoù etrezo er bloavezhioù 1990 pa voe lakaet kastizoù gant ar S-U abalamour ma oa diskred war Pakistan da gas obererezhioù nukleel. Gant [[gwalldaolioù an 11 a viz Gwengolo]] hag ar [[Brezel enep ar sponterezh]] a voe war o lerc’h e oa bet gwellaet al liammoù etre ar S-U ha Pakistan, dreist-holl pa oa bet paouezet gant Pakistan he skoazell da renad an Dalibaned e [[Kaboul]]. E miz Genver 2004, [[A. Q. Khan]], diazezer programm nukleel Pakistan, a anzavas e oa bet e-barzh ur rouedad kuzh evit skignañ armoù nukleel da [[Libia]], [[Iran]] ha [[Korea an Norzh]]. D’ar 5 a viz C’hwevrer [[2004]] e kemenne ar prezidant [[Pervez Musharraf]] e pardone da A. Q. Khan. Evit bremañ eo fall e yec’hed ha rediet eo da chom er gêr gant ar justis. E-pad pell he deus bet Pakistan darempredoù diaes gant hec’h amezegez India. Da-heul an dizemglev diwar-benn [[Kachmir]] ez eus bet gwir vrezelioù e [[1947]] hag e [[1965]]. Brezel diabarzh 1971 a zisoc’has gant [[Brezel Dieubidigezh Bangladesh]] ha [[Brezel India-Pakistan 1971]]. E 1998 ez amprouas Pakistan armoù nukleel e respont d’an tarzhadennoù nukleel embreget gant India{{dave|bombezenn}} hag e teuas da vezañ ar stad vuzulman kentañ ganti armoù nukleel. War-lerc’h oberoù evit ar peoc’h e 2002 e wella ingal an darempredoù gant India. Darempredoù tost zo etre Pakistan ha [[Sina]] war dachenn an armerzh, an arme hag ar politikerezh. Pakistan zo e-tal distabilded ivez en [[Takadoù meuriadel melestret ent kevreat]], ma vez skoazellet an Dalibaned gant pennoù meuriadoù zo. Ranket he doa Pakistan kas an arme d’an tachadoù-se da blaenaat an trubuilhoù e [[Waziristan]]. Echuiñ a reas [[Brezel Waziristan]] gant un emglev peoc’h sinet nevez zo gant levierien ar meuriadoù ha gouarnamant Pakistan. En gortoz emeur ma tegaso stabilded er c’horn-bro en-dro. Ouzhpenn-se e oa chomet ar vro e-pad pell gant distabilded en he froviñs brasañ, [[Balochistan (Pakistan)|Balochistan]]. Kaset e oa bet an arme di da stourm ouzh un emsav taer er proviñs eus 1973 da 1976. Dont a reas stabilded er gevredigezh en-dro goude ma voe lakaet [[Rahimuddin Khan]] da verour al [[lezenn vrezel]] e 1977. War-lerc’h ur prantad peoc’h er bloavezhioù 1980 ha 1990 e voe adlañset ul luskad disrannañ gant levierien meuriadoù Baloch goude ma oa aet ar galloud gant Pervez Musharraf e 1999. [[Nawab Akbar Bugti]], levier an emsav [[Baloch]], a oa bet lazhet e miz Eost 2006 gant arme Pakistan. == Rannadurioù melestradurel == ''Pennad dre ar munud : [[Rannadurioù Pakistan]]'' [[Restr:Sub Pakistan.png|thumb|200px|Proviñsoù ha tiriadoù Pakistan]] Pakistan zo ur c’hevread{{dave|kevread}} ennañ pevar a broviñsoù, un tiriad eus ar gêrbenn ha takadoù meuriadel melestret ent kevreat. Embreger a ra he galloud er fedoù war lodennoù kornôg korn-bro [[Kachmir]], aozet evel div unvez politikel disrann, [[Azad Kashmir]] ha [[Takadoù an Norzh]]. India a lavar eo dezhi an takadoù-se. E 2001 e oa bet torret gant ar gouarnamant kevreadel an unvezioù melestradurel anvet "rannadurioù" a yae d’ober un trede livel gouarnerezh. An unvezioù anvet "distrigoù", a oa ar pevare live, a zeuas da vezañ an trede live nevez. Rannet eo ar proviñsoù hag an tiriad eus ar gêrbenn e 107 distrig, enno meur a [[tehsil]] ha gouarnamantoù lec’hel. En takad meuriadel ez eus seizh ajañs meuriadel ha c’hwec’h takadig distag diouzh an distrigoù e-kichen ; en Azad Kachmir ez eus seizh distrig, hag e Takadoù an Norzh ez eus c’hwec’h distrig. '''Proviñsoù''': # [[Baloutchistan (Pakistan)|Baloutchistan]] # [[Proviñs an Harzoù Gwalarn]] (PHG) # [[Punjab (Pakistan)|Punjab]] # [[Sindh]] :* Baloutchistan ha PHG o deus ivez takadoù meuriadel melestret e live ar proviñs{{dave|fata}} a vez diorroet evel distrigoù ordinal. '''Tiriadoù''': <ol start=5> <li> [[Tiriad Islamabad]]</li> <li> [[Takadoù meuriadel melestret ent kevreat]]</li> </ol> '''Takadoù eus Kachmir melestret gant Pakistan''': <ol start=7> <li> [[Azad Kashmir]]{{dave|pok}}</li> <li> [[Northern Areas]]{{dave|pok}}</li> </ol> == Douaroniezh ha hinad == ''Pennad dre ar munud : [[Douaroniezh Pakistan]]'' [[Restr:K2 8611.jpg|thumb|200px|An eil menez uhelañ er bed, [[K2]].]] Pakistan a c’holo 803 940 km²{{dave|gorread}}, gorread [[Frañs]] hag ar [[Rouantelezh-Unanet]] a-gevret war-bouez nebeut. War ar blakenn dektonek indian emañ lodenn reter ar vro, ha war ar plateiz iranat ha plakenn Eurazia emañ al lodennoù norzh ha kornôg. Panevet ar 1 046 km a aod war [[mor Oman]], he deus Pakistan 6 774 km a harzoù war an douar: 2 430 km gant Afghanistan er gwalarn, 523 km gant Sina er biz, 2 912 km gant India er reter ha 909 km gant Iran er mervent. Meur a seurt furmadurioù naturel a c’haller gwelet, adalek an traezhennoù, al lagonioù hag ar geunioù an aod su, betek ar c’hoadeier mouest brav-kaer ha gwaredet ha pikernioù skornet ar menezioù [[Himalaya]], [[Karakoram]] ha [[Hindou Kush]] en norzh. Istimañ a reer ez eus 108 pikern ouzhpenn 7 000 metr goloet gant erc’h ha skornredennoù. E-touez menezioù Pakistan ez eus pemp pikern en tu-hont da 8 000 metr (en o zouez [[K2]] ha [[Nanga Parbat]]). Adalek Kachmir kontrollet gant India betek kornioù-bro norzh Pakistan hag a-hed ar vro emañ ar [[Indus|stêr Indus]] hag hec’h adstêrioù niverus. Toleadoù norzh Pakistan a zedenn un niver bras a douristed estren. Er c’hornôg d’an Indus emañ dezerzhioù sec’h ha tosennek [[Balochistan (Pakistan)|Balochistan]]; er reter emañ tevennoù traezh [[dezerzh Thar]]. Dezerzh [[Tharparkar]] e proviñs Sindh er su eo an dezerzh strujus nemetañ er bed. Plaenennoù strujus eo an darn vrasañ eus Punjab ha lodennoù eus Sindh, hag eno eo pouezus-kenañ al labour-douar. Kemmañ a ra an hinad kement hag ar maeziadoù, gant goañvioù yen ha hañvoù tomm en norzh hag un hinad klouar er su, lakaet kerreizh gant levezon ar meurvor. En toledaoù kreiz e vez hañvoù tomm-gor gant gwrezverkoù hag a c'hall pignat betek 45&nbsp;°C, ha war o lerc’h goañvioù yen-du, dindan 0&nbsp;°C alies. N’eus ket kalz a c’hlav, eus nebeutoc’h eget 250 milimetr betek muioc’h eget 1 250 milimetr, degaset dreist-holl gant avelioù mervent ar [[moñson]] e fin an hañv. Savet ez eus bet stankelloù war ar stêrioù ha toullet ez eus bet puñsoù er c’hornadoù sec’hañ evit stourm ouzh an diouer a zour. == Plant ha loened == Gant al liesseurt m’eo ar maeziadoù hag an hinadoù e c’hall al loened gouez hag an evned liesseurt-kaer paotaat. Ar c’hoadeier zo enno avalpineged alpat pe isalpat evel ar pin-kroaz, ar pin hag ar [[sedrez deodar]] e menezioù an norzh, betek gwez o delioù dibad evel ar shisham en aradennad ar [[Sulaiman]] er su. E torgennoù ar c’hornôg ez eus jenevregoù ha lorn gant geot ha strouezh. A-hed an aod ez eus koadeier manglez a ya d’ober ar braz eus takadoù mouest an arvor. Er su ez eus krokodiled e dourioù bouc’h aber an Indus, tra ma’z eus moc’h-gouez, kirvi, heureuchined-reunek ha krignerien bihan war glannoù ar stêr. E strouezhegi traezhek kreiz Pakistan e kaver aourgon, bleizi-broc’h, kizhier gouez ha louparded tra ma paot en oabl ar falc’huned hag an erered. E dezerzhioù ar gevred e kaver gweparded Azia, loened rouez anezho. E menezioù an norzh ez eus ur bern loened en arvar, evel deñved Marco Polo, deñved Urial, givri [[Markhor]] hag [[Ibex]], arzhed du ha gell an Himalaya, ha louparded-erc’h, loened rouez-kenañ anezho. E miz Eost 2006 e oa bet roet ul loupard-erc’h bihan emzivat gant Pakistan d’ar S-U{{dave|loupard}}. Ur spesad rouez all eo [[delfined ar stêr Indus]] : dall ez int ha krediñ a reer ne chom nemet 1000 anezho, gwaredet e daou santual pennañ. Er bloavezhioù diwezhañ, gant an niverus ma oa al loened lazhet evit o feur pe o lêr, ez eus bet embannet ul lezenn a verzh chase al loened gouez hag an evned, hag ez eus bet diazezet meur a santual hag a warezva evit al loened gouez{{dave|loened_gouez}}. == Armerzh == ''Pennad dre ar munud : [[Armerzh Pakistan]]'' Ur vro a ziorro buan eo Pakistan, ha meur a zae zo e-tal dezhi war dachenn ar politikerezh hag an armerzh. Daoust ma oa ur vro paour-raz e 1947 e oa gwelloc’h feur kreskiñ armerzh Pakistan eget ar geidenn hollek en daou-ugent bloavezh war-lerc’h, met da-heul politikerezhioù arvarus e oa gorrekaet e fin ar bloavezhioù 1990{{dave|armerzh1990}}. Nevez zo, da-heul adreizhoù armerzhel ledan, ez eus diaweladoù gwelloc’h evit an armerzh hag ur c’hresk buanaet, dreist-holl e gennadoù ar c’henderc’hadoù oberiet hag ar servijoù arc’hant. Gwellaet kalz eo stad ar moneiz en eskemmoù ha kresket eo ar pourvezioù moneiz er bloavezhioù diwezhañ. Istimadur an dle diavaez e 2005 a oa tost 40 miliard a zollaroù S-U. Digresket eo avat nevez zo gant skoazell ar [[Font Moneizel Etrebroadel]] (FME) ha gant un disamm bennak diouzh an dle gant ar S-U. [[PDK]] Pakistan, evel muzuliet gant hentenn [[parelezh ar galloud-prenañ]] (PGP), a istimer bezañ 439,7 miliard a $ S-U{{dave|PGP}}, tra ma sav ar c’horvoder dre annezad da 2803 ${{dave|KDA}}. Daoust da araokadennoù anat, danevelloù gant Bank Diorroadur Azia, ar Bank Bed ha Programm Diorren ar BU a laka ar feur paourentez e Pakistan etre 23 ha 28%{{dave|oneworld}}. Gant Levr Titouroù ar CIA e vez lakaet ar feur paourentez da 24% e 2006{{dave|feur_paourentez}}, ha notennañ a ra eo digresket al live a 10% abaoe 2001. Kresket en deus ingal PDK Pakistan er 5 bloaz tremenet. Koulskoude, abalamour d’ar monc’hwez ha d’ar feur kampi izel, e-touez devouderioù armerzhel all, e c’hallfe bezañ diaes mirout ur feur kresk uhel, hervez dezrannerien zo{{dave| JohnWall2006}} {{dave|adb}}. Kemmet eo bet framm an armerzh gant kresk ar gennadoù estreget al labour-douar, ha bremañ ned a al labour-douar d’ober nemet 20% eus ar PDK. Gennad ar servijoù a gont evit 53% eus PDK ar vro, hag ar c’henwerzh a-vras hag ar c’henwerzh a-vunut a ya d’ober 30% eus ar gennad-mañ. Nevez zo eo diflechet Yalc’h Karachi, asambles gant an darn vrasañ eus ar broioù war eskoriñ er bed. Postadurioù estren a gementadoù bras zo bet graet e meur a c’hreanterezh. Ar greanterezhioù eus ar vegenn e Pakistan eo ar [[pellgehentiñ]], ar meziantoù, ar c’hirri-tan, al lien, ar [[simant]], an temz, an [[dir]], ar sevel bigi, ha nevesoc’h zo, an [[aeregor]]. Pakistan he deus sevenet kurioù ijinouriezh evel savidigezh ar stankell vrasañ leuniet gant douar er bed, [[Stankell Tarbela|Tarbela]], an daouzekvet brasañ stankell er bed, [[Stankell Mangla|Mangla]], kenkoulz hag an hent uhelañ er bed : [[Gourhent Karakoram]]. Ouzhpenn-se ez eus un hanter dousennad stankelloù rakwelet evel [[Stankell Kalabagh]], [[Stankell Diamer-Bhasha]], Munda, Akhori ha Skardu Katzara{{dave|stankelloù}}. E miz Du 2006 o doa sinet [[Sina]] ha Pakistan un emglev frankeskemm gant ar spi tric’hementiñ ar c’henwerzh eus an daou du, eus 4,2 miliard a $ da 15 miliard a $ e-korf ar pemp bloaz war-lerc’h{{dave|ef}}. Ezporzhiadurioù Pakistan e [[2005]] a save da 15 miliard a ${{dave|ezporzh}}, ha prest e oant da dizhout 18 miliard a $ e 2006 ha 20 milion a $ e 2007{{dave|ezporzh2}}. En e vleuñv eo ivez e Pakistan greanterezh an armoù : ezporzhiañ a ra 200 milion a $ bep bloaz, dreist-holl aveadurioù difenn hag armoù war-du broioù ar Reter Kreiz hag Azia ar Su, ha spi o deus an dud e karg e vo an ezporzhiadurioù-se en tu-hont da 500 milion a $ ar bloaz er pemp bloaz a zeu. Ouzhpenn-se e kas kalz Pakistaniz tramor profoù da Bakistan dre servijoù enlinenn a bep seurt, ha se a gresk arc’hant ar vro. Dre genderc’hel gant he diorroadur armerzhel herrek er bloavezhioù diwezhañ he deus tizhet Pakistan ur feur kresk 7 % er bloavezh arc’hant 2005-2006. En e studiadenn armerzhel eus miz Mezheven 2006, ar ramz arc’hantel [[Morgan Stanley]] en doa lakaet Pakistan war e roll eus ar marc’hadoù war eskoriñ en armerzh ar bed, e-touez 25 bro a ziskouez ur c’hresk etre pe kreñv war ur prantad amzer hir a-walc’h. Notennañ a ra an danevell “eo kresket buan hec’h armerzh nevez zo ha merzet eo bet gant kevranneien eeun an embregerezhioù{{dave|ssga}}. D’an hevelep koulz, Moody's Investors Service o doa lakaet ar pouez war ar c’hammedoù bras zo bet graet gant Pakistan war dachenn an armerzh nevez zo, hag uhelaet o doa o notenn eus B2 da B1, o notennañ e oa “diaweladoù war vat”.{{dave|thenews}} == Poblañs == ''Pennad dre ar munud : [[Poblañs Pakistan]]'' [[Restr:Pakistan ethnic 1973.jpg|thumb|Kenelioù pennañ e Pakistan ha tro-war-dro, 1980.]] Istimañ a reer ez eus 169 270 617 a dud e Pakistan, evel e 2007.{{dave|census}} Pakistan en deus c’hwec’hvet brasañ poblañs ar bed, muioc’h eget [[Rusia]] ha nebeutoc’h eget [[Brazil]]. Abalamour da feur kresk uhel Pakistan emeur en gortoz e tremenfe dirak [[Brazil]], a-fet poblañs, a-benn ar bloavezh [[2020]]. Diaes a-walc’h eo diawelet emdroadur ar boblañs e Pakistan abalamour d’an disheñvelderioù e resisted ar sontadegoù, ha d’an dislavar er studiadennoù a bep seurt war ar feur gouennañ. War a seblant e oa ar feur kreskiñ en e vog er bloavezhioù 80, ha digresket en deus kalzik abaoe.{{dave|population}}. Istimañ a raed ar boblañs da 162 400 000{{dave|prb}} d’ar 1añ a viz Gouere [[2005]], gant ur feur gouennañ 34 dre vil, ur feur mervel 10 dre vil hag ur feur kresk naturel 2,4%. Uhel eo feur mervel ar vugale e Pakistan, 70 dre vil.{{dave|uscensus}} Poblañsouriezh ar relijion, e Pakistan, zo bet levezonet kalz e 1947 gant dilec’hiadeg ar Vuzulmaned da Bakistan, ha hini an Hindouiz hag ar Sikhed da India. Hervez roadennoù an niveradeg{{dave|censusrelij}}, 96% eus ar boblañs zo Muzulmaned, 77% anezho o vezañ Muzulmaned sunnit hag 20% Muzulmaned chiit, diouzh istimadennoù ar CIA.{{dave|estimate}} Er peurrest e kaver Kristenien, Hindouiz, [[Istor ar Yuzhevien e Pakistan|Yuzhevien]], [[Sikh]]ed, [[Parsi]]ed, [[Ahmadi]]ed, Boudaiz, hag enevuhezourien. Pakistan eo an eil bro pobletañ gant ur muiañ-niver muzulman.{{dave|ayres}}, hag unan eus ar broioù m’eo ar paotañ ar Vuzulmaned chiit. E 2006 ez istimer e chom un 2,5 vilion a repuidi e Pakistan, da-heul ar brezelioù en [[Afghanistan]]. An [[urdu]] eo ar yezh vroadel, ha ''[[lingua franca]]'' Pakistan, daoust ma n’eo ket ur yezh eus ar vro da gentañ, met unan diazezet ha kaset war-raok gant Raj Breizh-veur e-kreiz ar bloavezhioù 1800 da gemer plas ar [[farsi]], anezhañ ur yezh persek, bet komzet e-pad un 2000 bloaz bennak. Ar saozneg eo ar yezh ofisiel. Implijet eo bet er [[Bonreizh Pakistan|Vonreizh]], ha graet e vez gantañ en un doare ledan e bed an aferioù, gant an dud desket e kêr, hag en darn vrasañ eus ar skolioù-meur. Ar [[punjabi]] a vez komzet gant ouzhpenn 60 million a dud, met n’eo ket anavezet ent ofisiel er vro.{{dave|punjabi}} Rannet eo ar strolladoù kenelel pennañ-se e meur a strollad kenelel bihanoc’h - [[Punjabied]] (44.68)% eus ar boblañs, [[Pashtuned]] (15.42%), [[Sindhied]] (14.1%), [[Seraikied]] (10.53%), [[Muhajir Urdu|Muhajired]] (7.57%), [[Balochied]] (3.57%) ha re all (4.66%). == Kevredigezh ha sevenadur == ''Pennad dre ar munud : [[Sevenadur Pakistan]]'' [[Restr:Faisal_mosque2.jpg|thumb|200px|[[Moskeenn ar Roue Faisal]] en [[Islamabad]], unan eus ar re vrasañ er bed]] Ar gwiskamant broadel, a reer [[Shalwar Kameez]] anezhañ, zo a orin eus [[Kreiz Azia]]. Dont a ra eus gwiskamant an alouberien kantreat [[turk-iranat]] ha douget e vez e pep lec’h e Pakistan hiziv an deiz. Ar [[sari]] a vez gwisket, e kornadoù zo, gant kalz merc’hed. Douget e vez shalwar qameez liesliv gant ar merc’hed, ha re unliv gant ar baotred alies. Liesseurt eo [[sonerezh Pakistan]]. Mont a ra eus sonerezh folk ar rannvroioù da stiloù hengounel evel ar c’h[[Qawwali]] hag ar [[Ghazal|Ghazal Gayaki]]. Bez’ ez eus ivez stummoù modern a gendeuz ar stiloù hengounel gant sonerezh ar c’hornôg, evel ma ra ar c’haner brudet [[Nusrat Fateh Ali Khan]]. E-touez ar ganerien ghazal pennañ e kaver [[Mehdi Hassan]], [[Ghulam Ali]], [[Farida Khanum]], [[Tahira Syed]], [[Abida Parveen]] hag [[Iqbal Bano]]. An [[Hip-Hop]] zo unan eus ar rummadoù sonerezh a gresk buan e Pakistan, dreist-holl raperien evel [[2Pac]], [[50 Cent]], ha [[The Game]]. Anavezet e vezont e pep lec’h er vro gant ar skolidi hag ar grennarded. Gant donedigezh repudidi eus [[Afghanistan]] e proviñsoù ar gwalarn eo bet advevaet ar sonerezh persat. [[Peshawar]] zo deuet da vezañ ur greizenn evit ar sonerien afghan, hag ul lec’h skignañ evit ar sonerezh afghan en estrenvro. Betek ar bloavezhioù 1990 e oa [[Pakistan Television Corporation]] (PTV) – ur ganol perc’hennet gant ar Stad – ha [[Pakistan Broadcasting Corporation]] an daou vedia pennañ. Met bez’ ez eus kanolioù skinwel prevez, evel [[Geo TV]], [[Indus TV]], [[Hum TV|Hum]], [[ARY]], [[KTN]] ha re all. Kanolioù skinwel a bep seurt, eus Amerika, Europa hag Azia, a vez resevet gant ar peurvuiañ eus Pakistaniz, dre rouedadoù skinwel prevez ([[MTV Pakistan]] a vez kontrollet gant Indus Network, h.a.), ar fun pe al loarelloù. Bez’ ez eus ivez greanterezhioù sinema bihan er vro, diazezet e Lahore hag e Peshawar, a reer anezho alies [[Lollywood]] ha [[Pollywood]]. Daoust m’eo berzet ar filmoù [[Bollywood]] e Pakistan abaoe 1965,{{dave|bollywood}}, e vez plijet an dud gant ar filmoù indezat peurliesañ. Liesyezhek eo kevredigezh Pakistan dre vras, ha muzulmat dreist-holl. Doujet e vez kalz talvoudoù ar familh. Abaoe un nebeud dekvedoù avat e teu war wel ur c’hlas etre e kêrioù evel [[Karachi]], [[Lahore]], [[Rawalpindi]], [[Hyderabad, Pakistan|Hyderabad]], [[Faisalabad]], [[Sukkur]] ha [[Peshawar]]. Plijout a rafe un tamm muioc’h a frankiz d’an dud-se, er c’hontrol d’ar c’hornadoù a-hed harzoù Afghanistan, m’eo chomet hengounel ar gevredigezh. Eno eo chomet feal ar meuriadoù d’o gizioù kozh. Kreskiñ he deus graet levezon ar c’hornôg, hag emañ Pakistan er 46^vet renk war Kearney/FP Globalization Index.{{dave|globalization}}. War-dro pevar milion a Bakistaniz zo o vevañ en estrenvro, en o zouez, un hanter-vilion zo o chom er Stadoù-Unanet ha war-dro ur million zo o chom en Arabia Saoudat. == Touristerezh == ''Pennad dre ar munud : [[Touristerezh Pakistan]]'' [[Restr:Shalamar Garden July 14 2005-South wall pavilion with fountains.jpg|thumb|200px|[[Liorzhoù Shalimar(Lahore)|Liorzhoù Shalimar]] e [[Lahore]]]] Emañ greanterezh an touristerezh o kreskiñ e Pakistan. Diazezet eo war he sevenadurioù, he zud hag he gwelvaoù liesseurt. Ur bern traoù dedennus a gaver eno, adalek an aspadennoù eus sevenadurezhioù kozh, evel [[Mohenjo-daro]], [[Harappa]] ha [[Taxila]], betek ar c’hreizennoù ski en Himalaya a zedenn a re a blij ar sportoù goañv dezho. E Pakistan ez eus meur a bikern en tu-hont da 7000 m. Ar re-se a sach an alpaerien eus a bep lec’h er bed, dreist-holl ar [[K2]].{{dave|menez}} En hanternoz Pakistan ez eus kalz kreñvlec’hioù ha tourioù kozh, ha traoñiennoù [[Hunza]] ha [[Chitral]]. En hini ziwezhañ emañ o chom ur gumuniezh rakislamek bihan, hec’h anv [[Kalasha]]. Lavaret a ra an dud-se e tiskennont eus arme [[Aleksandr Veur]]. E [[Panjab]] e oa c’hoarvezet emgann Aleksandr war ar [[stêr Jhelum]]. Eno emañ kêr istorel [[Lahore]], kêrbenn sevenadurel Pakistan, gant un nebeud brav a skouerioù eus ar savouriezh [[Mughal]], evel ar [[Badshahi Masjid]], [[Liorzhoù Shalimar (Lahore)|liorzhoù Shalimar]], [[bez Jahangir]] ha [[kreñvlec'h Lahore]]. == Devezhioù gouel == Kalz gouelioù a vez bep bloaz e Pakistan : Devezh Pakistan ([[23 a viz Meurzh]]), Devezh an dizalc’hiezh ([[14 a viz Eost]]), Devezh difenn Pakistan ([[6 a viz Gwengolo]]), Devezh Aerlu Pakistan ([[7 a viz Gwengolo]]), deiz-ha-bloaz ganedigezh ([[25 a viz Kerzu]]) ha marv ([[11 a viz Gwengolo]]) [[Muhammad Ali Jinnah|Quaid-e-Azam]], [[Allama Iqbal]] ([[9 a viz Du]]) ha deiz-ha-bloaz ganedigezh ([[30 a viz Gouere]]) ha marv ([[8 a viz Gouere]]) [[Fatima Jinnah|Madar-e-Millat]]. Devezh al labour a vez lidet ivez e Pakistan d’ar [[1añ a viz Mae]]. Gouelioù pouezus a vez lidet gant muzulmaned Pakistan a-hed ar bloaz, hervez an [[deiziataer islamek]]. [[Ramadan]] eo navet miz an deiziataer. Ur prantad yun eo, hag a bad 29 pe 30 devezh, gant gouel [[Eid ul-Fitr]] war e lerc’h. En ur gouel all, [[Eid ul-Adha]], ez aberzher ul loen e koun oberioù ar profed [[Abraham]] (Ibrahim en arabeg). Rannet e vez e gig gant ar familh, ar vignoned ha tud paour. Ar vuzulmaned a lid [[Milad al-Nabi|Eid-e-Milad-un-Nabi]], deiz-ha-bloaz ar profed [[Muhammad]], e trede miz an deiziadur ([[Rabi' al-Awwal]]). Hindouiz, Boudaiz, Sikhed ha Kristenien Pakistan a lid ivez o gouelioù dezho o-unan. Dont a ra Sikhed eus ar bed a-bezh da weladenniñ meur a lec’h sakr er [[Punjab (Pakistan)|Punjab]], evel templ [[Guru Nanak]], diazezer o relijion, hag al lec’h ma oa bet ganet, e [[Nankana Sahib]]. == Sportoù == ''Pennad dre ar munud : [[Sportoù e Pakistan]]'' Ar sport broadel ofisiel e Pakistan eo an [[hockey war leton]]. Ar [[squash]] hag ar c’hricket a blij kalz d’an dud ivez. Skipailh broadel Pakistan zo aet an trec’h gantañ ur wech e Kib ar bed ar c’hricket e 1992. Un toullad c’hoarierien squash eus ar c’hentañ zo e Pakistan, evel [[Jahangir Khan]] ha [[Jansher Khan]]. El live etrebroadel, Pakistan en deus kevezet meur a wech er [[C’hoarioù olimpek]]. == Notennoù == # {{notenn|Kachmir}} Korn-bro [[Kachmir]] a vez arc’het gant [[India]] ha Pakistan. An div vro, ha Sina, a ver lodennoù eus ar c’horn-bro, ha termenet eo an takadoù dalc’het gant India ha Pakistan gant al [[Linenn Kontroll]]. N’eo ket anavezet an harzoù Pakistan-Sina gant India. # {{notenn|flemmskrid}} [https://web.archive.org/web/20080420145334/http://www.zyworld.com/slam33/non.htm Testenn ar flemmskrid ''Now or Never'', embannet d'an 28 a viz Genver 1933] # {{notenn|ster Pakistan}} [http://www.uh.edu/~sriaz/pakistan/] # {{notenn|indus}} [https://web.archive.org/web/20100601181841/http://www.mnsu.edu/emuseum/archaeology/sites/middle_east/mohenjo_daro.html Minnesota State University pajenn diwar-benn Mohenjo-Daro] # {{notenn|achemenid}} [http://www.livius.org/aa-ac/achaemenians/achaemenians.html Livius.org diwar-benn astenn an Impalaeriezh Achaemenid] # {{notenn|plutarch}} [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Alexander*/8.html#ref98 ''Buhez Aleksandr'' gant Plutarch] # {{notenn|qasim}} [https://web.archive.org/web/20120113055955/http://www.infinityfoundation.com/ECITChachnamaframeset.htm Troidigezh ar Chach-Nama gant Infinity Foundation] # {{notenn|reter_india}} [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/pktoc.html] # {{notenn|ratozhiad}} [https://web.archive.org/web/20060713053706/http://www.jang.com.pk/thenews/spedition/23%20march%202005/index.htm#d Pajenn diwar-benn ratozhiad Lahore gant Jang.com] # {{notenn|freuz}} [http://users.erols.com/mwhite28/warstat3.htm#India Istimadennoù evit an niver a dud marvet e 1947] # {{notenn|korventenn}} [https://web.archive.org/web/20060427215915/http://nirapad.org/care_nirapad/Home/Magazine/chronology/currentissue/html/news8.html] # {{notenn|brezel1971}} [http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/in_depth/south_asia/2002/india_pakistan/timeline/1971.stm Diverradur eus brezel 1971 gant lec'hienn BBC] # {{notenn|bangladesh}} [http://countrystudies.us/bangladesh/17.htm Pennad diwar-benn brezel Bangladesh gant US Country Studies] # {{notenn|brezel_pleg-mor}} [https://web.archive.org/web/20120207192030/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2002%2F09%2F24%2FMN168392.DTL Brezel ar Pleg-mor e 1991] # {{notenn|kargil}} [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/352995.stm Kronologiezh brezel Kargil gant lec'hienn BBC] # {{notenn|kerreizh}} [https://web.archive.org/web/20080819184829/http://www.presidentofpakistan.gov.pk/EnlightenedModeration.aspx] # {{notenn|unvanetañ}} [https://web.archive.org/web/20110725141127/http://www.fpa.org/newsletter_info2583/newsletter_info_sub_list.htm?section=Pakistan%3A%20The%20Most%20Allied%20Ally%20in%20Asia] # {{notenn|bombezenn}} [http://www.canadianencyclopedia.ca/index.cfm?PgNm=TCE&Params=M1ARTM0011704 The Canadian Encyclopedia Historica, Amprouenn nukleel India] Maclean's Magazine, William Lowther, Nomi Morris, ha Sankarshan Thakur, 25 May 1998 # {{notenn|kevread}} [http://www.nrb.gov.pk/constitutional_and_legal/constitution/part1.notes.html#1 Diazez bonreizhel Kevredad Pakistan] # {{notenn|fata}} [http://www.nrb.gov.pk/constitutional_and_legal/constitution/part12.ch3.html Pennad eus ar vonreizh (246(b)) diwar-benn an takadoù meuriadel] # {{notenn|pok}} India ne anavez ket [[Azad Kashmir]] hag an Takadoù Norzh evel ul lodenn eus Pakistan (PoK) # {{notenn|gorread}} [https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html] # {{notenn|loupard}} [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4776031.stm] # {{notenn|loened_gouez}} [https://web.archive.org/web/20080516115459/http://www.wildlifeofpakistan.com/wildlifesanctuarygamereservesmap.htm Takadoù miret evit al loened gouez e Pakistan] # {{notenn|armerzh1990}} {{cite web| url=http://www.pakistanstudies-aips.org/en/economy.htm| title=Pakistan Studies; Economy| accessdate=2006-11-20| format=HTML| work=American Institute of Pakistan Studies}} # {{notenn|PGP}} {{cite web| url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2003&ED=2006&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=564&S=NGDP_RPCH-NGDPD-PPPWGT&RequestTimeout=120&CMP=0&x=44&y=10| title=Report for Selected Countries and Subjects (PPP)| accessdate=2006-11-20| format=HTML| work=International Monetary Fund}} # {{notenn|KDA}} {{cite web | url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2003&ED=2006&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=564-534&S=PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=24&y=11| title=Report for Selected Countries and Subjects (PCI)| accessdate=2006-11-20| format=HTML| work=International Monetary Fund}} # {{notenn|oneworld}} {{cite web| url=http://southasia.oneworld.net/article/view/135153/1/1893| title=World Bank, UNDP question poverty estimates in Pakistan| accessdate=2006-11-20| format=HTML| work=OneWorld South Asia}} # {{notenn|feur_paourentez}} https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html#Econ # {{notenn|JohnWall2006}} {{cite web |url=http://www.worldbank.org.pk/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/PAKISTANEXTN/0,,contentMDK:20918063~menuPK:293074~pagePK:2865066~piPK:2865079~theSitePK:293052,00.html |title=Concluding Remarks at the Pakistan Development Forum 2006 by John Wall, World Bank Country Director for Pakistan |accessdate=2006-12-20 |format=html |work=World Bank }} # {{notenn|adb}}{{cite web| url=http://www.adb.org/Media/Articles/2006/9638-regional-GDP-table/| title=Country-by-Country Growth and Forecasts| accessdate=2006-11-20| format=HTML| work=Asian Development Bank}} # {{notenn|stankelloù}} [https://web.archive.org/web/20080428050049/http://www.presidentofpakistan.gov.pk/media/Water/Technical%20Arguments%20for%20KBD-2.pdf Water Strategy - 2020] URL Accessed 20 Nov 2006 # {{notenn|ef}} [http://english.people.com.cn/200611/27/eng20061127_325492.html Experts: Enhance economic links] # {{notenn|ezporzh}} [https://web.archive.org/web/20190427111612/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html CIA Factbook] # {{notenn|ezporzh2}} [https://web.archive.org/web/20080328125420/http://www.presidentofpakistan.gov.pk/PRPressReleaseDetail.aspx?nPRPressReleaseId=1856&nYear=2006&nMonth=7 Pakistan hopes to achieve $18 bln exports this year] # {{notenn|ssga}} [https://web.archive.org/web/20061207024145/http://www.ssga.com/library/mkcm/bradahamemergingmarketswallsofworry20060930/page.html] # {{notenn|thenews}} [https://web.archive.org/web/20080225071503/http://www.thenews.com.pk/print1.asp?id=36489] # {{notenn|census}} }} [http://www.census.gov/ipc/www/idbprint.html International Data Base] # {{notenn|population}} [https://web.archive.org/web/20080226204312/http://www.gfeeney.com/pubs/2003-pakistan-fertility-2/2003-pakistan-fertility-2.pdf Feeney and Alam, 2003] # {{notenn|prb}} [https://web.archive.org/web/20120204104054/http://www.prb.org/pdf05/05WorldDataSheet_Eng.pdf Population Reference Bureau's 2005 World Data Sheet] # {{notenn|uscensus}} [http://www.census.gov/ipc/www/idbprint.html International Data Base] # {{notenn|censusrelij}} [https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf Census results for religions of Pakistan] # {{notenn|estimate}} [https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html Estimate from CIA World Factbook] # {{notenn|ayres}} [Robert Ayres, Turning Point: The End of the Growth Paradigm, James & James/Earthscan, 1998, pp. 63. ISBN 1-85383-439-4] # {{notenn|punjabi}} [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pnb Ethnologue Western Punjabi] # {{notenn|bollywood}} [http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4639216.stm] # {{notenn|globalization}} [https://web.archive.org/web/20090405221818/http://www.foreignpolicy.com/issue_marapr_2004/countrydetail.php?country=Pakistan Kearney Foreign Policy Globalization Index] # {{notenn|menez}} [https://web.archive.org/web/20061110014044/http://www.tourism.gov.pk/mountain.html] # {{notenn|menez}} [https://web.archive.org/web/20190525163807/http://paki.biz/ Pakistan Guide] == Daveoù ouzhpenn == * Cohen, Stephen P. <u>The Idea of Pakistan</u>. The Brookings Institution. November 2004. ISBN 0-8157-1502-1. * Banuazizi, Ali and Weiner, Myron. <u>The State, Religion, and Ethnic Politics: Afghanistan, Iran, and Pakistan</u>. Syracuse University Press. August 1988. ISBN 0-8156-2448-4. * Halliday, Fred. <u>State and Ideology in the Middle East and Pakistan</u>. Monthly Review Pr. Feb 1998. ISBN 0-85345-734-4. * Hammond Incorporated. <u>Hammond Greater Middle East Region: Including Afghanistan, Pakistan, Libya, and Turkey</u>. American Map Corporation. August 2002. ISBN 0-8437-1827-7. * Hilton, Isabel. "Letter from Pakistan: The Pashtun Code". <u>The New Yorker</u>. December 03, 2001. [https://web.archive.org/web/20020407110329/http://www.newyorker.com/fact/content/?011203fa_FACT1] * Insight Guides, Halliday, Tony and Ikram, Tahir. <u>Insight Guide Pakistan</u>. Apa Productions. January 1998. ISBN 0-88729-736-6. * Malik, Hafeez. <u>Pakistan: Founders' Aspirations and Today's Realities</u>. Oxford University Press, USA. May 2001. ISBN 0-19-579333-1. * Malik, Iftikhar H. "Religious Minorities in Pakistan". <u>Minority Rights Group International</u>. September 2002. ISBN 1-897693-69-9. [https://web.archive.org/web/20070604203352/http://www.minorityrights.org/admin/Download/Pdf/MRGPakistanReport.pdf] * Najim, Adil. "Pakistan and Democracy". <u>The News International Pakistan</u>. May 06, 2004. [https://web.archive.org/web/20060628023502/http://fletcher.tufts.edu/news/2004/05/najam1.shtml] * Rooney, John. <u>Shadows in the dark: A history of Christianity in Pakistan up to the 10th century</u>. Christian Study Centre. January 1984. ASIN B0006EPRFS. * Rahman, Tariq.1996. ''Language and Politics in Pakistan'' Karachi: Oxford University Press. Reprinted several times, latest repr. 2006. * Rahman, Tariq .2002. ''Language, Ideology and Power: Language-learning Among the Muslims of Pakistan and North India'' Karachi: OUP. * Rahman, Tariq .2004. ''Denizens of Alien Worlds: A Study of Education, Inequality and Polarization in Pakistan'' Karachi: OUP, 2006 repr. * Sharif, Shuja. "Musharraf's Administration And Pakistan's Economy". ''Contemporary Review''. Mar 31, 2005. 129-134. * Wolpert, Stanley. <u>Jinnah of Pakistan</u>. Oxford University Press, USA. May 1984. ISBN 0-19-503412-0. * Zakaria, Rafiq. The Man Who Divided India: An Insight into Jinnah’s Leadership and its Aftermath * [https://web.archive.org/web/20080529173300/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5001526317 Statehood in South Asia] * [https://web.archive.org/web/20080410152807/http://www.ccc.nps.navy.mil/si/2004/oct/khanOct04.asp Strategic Insights, Volume III, Issue 10 (October 2004)] == Liammoù diavaez == '''Lec’hiennoù ofisiel''' * [http://www.pakistan.gov.pk Government of Pakistan] * [https://web.archive.org/web/20080705114608/http://www.presidentofpakistan.gov.pk/PresidentialSpeeches.aspx President of Pakistan] * [http://www.infopak.gov.pk Official Information Website of Pakistan] * [https://web.archive.org/web/20070224001808/http://www.tourism.gov.pk/index.html Pakistan Tourism Development Corporation] * [https://web.archive.org/web/20140716031110/http://www.ecp.gov.pk/ Election Commission of Pakistan] * [https://web.archive.org/web/20110718140656/http://www.hec.gov.pk/ Higher Education Commission of Pakistan] * [http://www.pakpost.gov.pk/ Pakistan Post] * [https://web.archive.org/web/20151230172803/http://www.kse.com.pk/ Karachi Stock Exchange] * [https://web.archive.org/web/20190531180238/https://www.piac.com.pk/ Pakistan International Airlines] ; '''General information''' * [https://web.archive.org/web/20011109085651/http://www.geocities.com/pak_history/ History of Pakistan and present] * [https://web.archive.org/web/20070205064535/http://elections.com.pk/ Pakistani Politics] * [http://devdata.worldbank.org/external/CPProfile.asp?SelectedCountry=PAK&CCODE=PAK&CNAME=Pakistan&PTYPE=CP World Bank data on Pakistan] * [http://www.commonlanguageproject.net/?page_id=41#Pakistan Common Language Project Country Fact Sheet - Pakistan] '''Lec’hiennoù titouriñ''' * [https://web.archive.org/web/20150519021737/http://www.beautifulpakistan.com/ BeautifulPakistan.com] * [https://web.archive.org/web/20061108090101/http://www.urbanpk.com/ UrbanPK.com] * [http://pakistani.pk/ About Pakistan] '''Lec’hiennoù nevez''' * [http://www.dawn.com DAWN English Daily] * [https://web.archive.org/web/20080514134549/http://thenews.jang.com.pk/ The News International] * [http://www.dailytimes.com.pk The Daily Times] * [http://www.brecorder.com/ Business Recorder] - Leading financial daily * [https://web.archive.org/web/20071011011059/http://www.spider.tm/ SPIDER Pakistan's Internet Monthly] ; '''Travel''' * {{wikivoyage|Pakistan}} * [https://web.archive.org/web/20070629204801/http://zaviya.com.pk/english/maps/index.php Pakistan Driving Directions] [[Rummad:Pakistan| ]] [[Rummad:Stadoù Azia]] [[Rummad:Kenglad ar Broadoù]] [[Rummad:Broioù saoznek]] 040jpzc1g9342lwkxjt32m8skfii5m7 0 24978 2197441 2156919 2026-08-04T19:36:24Z InternetArchiveBot 61915 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197441 wikitext text/x-wiki {{Patrom:Infobox bro |anv ofisiel = सँघिय लोकतान्त्रीक गणतन्त्र नेपाल <br />''Saṃghiya Loktāntrik Gaṇatantra Nepāl''<br />| |anv klok bzg = Republik Demokratel Kevreadel Nepal |anv boutin bzg = Nepal |skeudenn banniel = Flag of Nepal.svg |skeudenn skoed-ardamez = |doare arouez = Ardamezioù |skeudenn_kartenn = Nepal (orthographic projection).svg |enskrivadur_kartenn = |ger-stur broadel = जननी जन्मभूमिष्च स्वर्गादपि गरीयसी &nbsp;<small>([[Sanskritek]])<br />"Mamm ha mammvro a zo kaeroc'h eget an neñvoù</small> |kan broadel = ''[[Sayaun Thunga Phool Ka]]'' |yezhoù ofisiel = [[Nepaleg]] |strolladoù etnek = |kêr-benn = [[Kathmandu]] ([[Nepal Bhasa]]:येँ) |Led-d= 27 |Led-m= 42 |Led-NS= N |Hed-d= 85|Hed-m= 19 |Hed-RK= E |kêr vrasañ = [[Kathmandu]] |doare gouarnamant = Republik kevreadel |titl penn ar vro1 = |anv penn ar vro1 = |titl penn ar vro2 = President |anv penn ar vro2 = [[Ram Chandra Poudel]] (रामचन्द्र पौडेल) |titl penn ar vro3 = [[Ministr kentañ]] |anv penn ar vro3 = [[Sushila Karki]] (सुशीला कार्की) |titl penn ar vro4 = |anv penn ar vro4 = |titl penn ar vro5 = |anv penn ar vro5 = |gorread = 147,181 |renk_gorread = 93 |dregantad doureier = 2.8 |istimadur_poblañs = 27,133,000 |istimadur_poblañs_renk = 40 |istimadur_poblañs_bloaz = 2005 |niveradeg_poblañs = 23,151,423 |niveradeg_poblañs_bloaz = 2002 |stankter_ar_boblañs = 184 |renk_stankter_ar_boblañs = 56 |PDK_PGP = $41.6 miliard |PDK_PGP_renk = 87 |PDK_PGP_bloaz = 2005 |PDK_PGP_keidenn = $7.994 |PDK_PGP_renk_keidenn = 117 |doare_riegezh = Unvaniezh |elfenn_war_ar_riegezh = 21 a viz du [[1768]] |darvoud_heverk1 = |deiziad_heverk1 = |darvoud_heverk2 = |deiziad_heverk2 = |darvoud_heverk3 = |deiziad_heverk3 = |darvoud_heverk4 = |deiziad_heverk4 = |FDD = 0.526 |FDD_renk = 136 |FDD_bloaz = 2003 |FDD_rummad = <span style="color:#ffcc00;">kreiz</span> |moneiz = [[Rupi Nepal]] |kod moneiz = |gwerzhid-eur = |utc_offset = +5:45 |gwerzhid-eur_eur_hañv = |eur_hañv_notenn = |utc_offset_eur_hañv = |Kod pellgomz = 977 |Kod kenrouedad = [[.np]]<br>[[.नेपाल]] |notennoù = }} '''Nepal''' (e [[nepaleg]]), pe '''Republik Demokratel Kevreadel Nepal''' hervez anv ofisiel ar vro, a zo ur riez en [[Himalaya]], gronnet gant broioù arall. Harzoù he deus gant [[Tibet]] ([[Republik Pobl Sina]]) e-tu an norzh ha gant [[India]] e-tu ar su, ar reter hag ar c'hornôg. An [[Himalaya]] a red a-dreuz norzh ha kornôg ar vro hag eizh eus ar menezioù uhelañ er bed a zo er vro end-eeun. Krouet e voe ar [[stad]] a-vremañ gant [[Prithvi Narayan Shah]] e [[1768]]. Kent [[2006]] e oa Nepal ur [[monarkiezh|vonarkiezh]] hag ar vro nemeti a oa an [[hindouegezh]] he relijion ofisiel. Ur [[republik lik]] eo hiziv. == Yezhoù == 123 yezh a vez komzet er vro. Yezhoù broadel ez int holl<ref>Interim Constitution, Article 5, point 1</ref>. An [[nepaleg]] eo ar yezh ofisiel<ref>Interim Constitution of Nepal, Article 5, point 2</ref>. ''Khaskura'' e oa anvet da gentañ met da vezañ galvet ''Nepaleg'' e krogas er {{XXvet kantved}}<ref>[https://web.archive.org/web/20110605044651/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=94&menu=004 Nepali - UCLA]</ref>. An holl yezhoù komzet er vro a c'hell bezañ implijet er melestradur<ref>Interim Constitution of Nepal, Article 5, point 3</ref>. [[File:MOST SPOKEN LANGUAGE IN NEPAL.png|500px|center]] == Relijion == An [[hindouegezh]] eo ar relijion pennañ e Nepal. Evel patron ar vro e vez gwelet [[Chiva]]<ref>''Anthologia anthropologica. The native races of Asia and Europe;'' by James George Frazer, Sir; Robert Angus Downie </ref> hag e Nepal emañ an azeuldi chivaek brasañ er bed, an azeuldi [[Azeuldi Pashupatinath|Pashupatinath]] == Melestradur == Abaoe Gwengolo 2015 eo rannet Nepal e 7 proviñs ha 75 [[Distrigoù Nepal|distrig]] (जिल्ला, ''jillā'', treuzskrivet gant ''jilla''). [[Restr:Provinces of Nepal 2015.png|left|350px]] <br><gallery class="center" caption="Nepal"> Kathmandu-Durbar Square-20-Mini vor Vishnu-Pratapamalla-Jagannath-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Surya Ghats-02-2007-gje.jpg|Pashupatinath Bhaktapur-Palastplatz 20-Bhupatindramallasaeule-Talejuglocke-Vatsala-2007-gje.jpg|Bhaktapur Patan-Palastplatz-02-von oben-2007-gje.jpg|Patan Dingboche to Chhukung-16-Berge-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Ghami to Lo Gekar-06-Erosion-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Lo Gekar-18-Gebetsmuehlen-2015-gje.jpg|Mustang Prithvi Highway-56-Schulkinder-2013-gje.jpg|Transport </gallery> {{clear}} == Levrlennadur == * [[Jeremi Kostiou|KOSTIOU Jeremi]], ''[[Skoutelezh|Skaouted]], kengred gant an Nepal,'' e-barzh [[Ya !]], niv. 436, miz Here 2013, p. 10. == Notennoù == {{Daveoù |bannoù=2}} == Daveoù == * {{cite book| last=Shaha| first=Rishikesh| title=Ancient and Medieval Nepal| url=https://archive.org/details/ancientmedievaln0000shah|date=1992| publisher=Manohar Publications| location=New Delhi| isbn=8185425698}} * {{cite book| last=Tiwari| first=Sudarshan Raj| title=The Brick and the Bull: An account of Handigaun, the Ancient Capital of Nepal|date=2002| publisher=Himal Books| isbn=9993343528}} * {{cite web| title=Nepal| work=MSN Encarta| url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562648_3/Nepal.html| accessdate=2005-09-23}} * {{cite web| title=India Nepal Open Border| work=Nepal Democracy| url=http://www.nepaldemocracy.org/documents/treaties_agreements/nep_india_open_border.htm| accessdate=2005-09-23}} * {{cite web| title=Football at the heart of the Himalaya| work=[[FIFA]]| url=http://www.fifa.com/en/regulations/magazine/index/0,1569,102162,00.html?articleid=102162| accessdate=2005-09-23}} * {{cite web| title=Nepal: Information Portal| work=Explore Nepal| url=http://www.explorenepal.com| accessdate=2007-09-01}} * {{cite web| title=The Best Memoir You Never Heard Of: "Shadow Over Shangri-La"| publisher=San Francisco Chronicle| url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/11/12/RVGJ6M4RGA1.DTL}} * {{cite web| title=Nepal: A state under siege| work=The South Asian: Featured Articles| url=http://www.thesouthasian.org/archives/000155.html| accessdate=2005-09-23}} * {{cite web| title=Nepal: Basic Fact Sheet| work=Nepal homepage| url=http://www.nepalhomepage.com/general/glance.html| accessdate=2005-09-23}} * {{cite book| author=Gotz Hagmuller| title=Patan Museum: The Transformation of a Royal Palace in Nepal| url=https://archive.org/details/patanmuseumtrans0000hagm| location=London| publisher=Serindia|date=2003| isbn=0962658X}} * {{cite book| author=Kunda Dixit| title=A people war: Images of the Nepal conflict 1996–2006| location=Kathmandu| publisher=nepa-laya|date=2006}} * {{cite book| author=Barbara Crossette| title=So Close to Heaven: The Vanishing Buddhist Kingdoms of the Himalayas| url=https://archive.org/details/soclosetoheavenv0000cros| location=New York| publisher=Vintage|date=1995| isbn=0679743634}} * {{cite book| author=Bista, Dor Bahadur| title=People of Nepal| url=https://archive.org/details/peopleofnepal0000dorb| publisher=Dept. of Publicity, Ministry of Information and Broadcasting, Govt. of Nepal|date=1967| isbn=9993304182}} * Michael Hutt, ed., ''Himalayan 'people's war' : Nepal's Maoist rebellion'', London: C. Hurst, 2004 * {{cite book| author=Samrat Upadhyay| title=Arresting God in Kathmandu| publisher=Mariner Books|date=2001| isbn=0618043713}} * {{cite book| author=Joseph R. Pietri| title=The King of Nepal|date=2001| isbn=061511928X}} * {{cite book| author=Dervla Murphy| title=The Waiting Land: A Spell in Nepal| publisher=Transatlantic Arts| year=1968| isbn=0719517451}} * {{cite book| author=[[Rishikesh Shaha]]| title=Modern Nepal: A Political History| publisher=Manohar Publishers and Distributors|date=2001| isbn=8173044031}} {{Azia}} [[Rummad:Nepal]] 1e3uzhbzsr586zx70nk5l1t8avj4tq6 0 25488 2197463 2183468 2026-08-04T20:02:12Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197463 wikitext text/x-wiki {|class="infobox" style="border:1px solid #fc0;" |- {{Infobox/Titl|Anubis|fc0|talbenn defaut|930}} |-bgcolor="#ffffde" valign="top" align="center" |style="color:#930;"|<hiero>i-n:p-w-C6</hiero>Inpou ''pe'' Anepou (ἰnpw) |- |[[Restr:Anubis standing.svg|125px|Skeudenn vodern awenet gant livadurioù bezioù eus an [[Nevezimpalaeriezh]]]] |} '''Anubis''' ([[henc'hresianeg]] : Ἄνουβις) eo anv a orin henc'hresianek<ref>Charles Russell Coulter, Patricia Turner, ''Encyclopedia of ancient deities'',Sammy Northam Rocks, 2000, p. 58 {{ISBN|0786403179}}</ref> un doue e benn [[aourgi]] liammet ouzh ar [[balzamegenn|balzamegekadur]] hag ar vuhez er bed all e relijion [[Henegipt]]. En henegipteg e veze anvet '''Inpu''' (skrivet a-wezhioù '''Anup''', '''Anpu''', '''Ienpw''')<ref>[http://www.touregypt.net/godsofegypt/anubis.htm ''The Gods of Ancient Egypt - Anubis'']</ref>.<br> Hervez un dreuzskrivadenn [[Akkadeg|akkadek]] e lizheroù [[tell Amarna|Amarna]] e oa distaget anv Anubis evel ''Anapa''<ref>[http://books.google.ca/books?id=OzIB5P77q8UC&pg=PA85&lpg=PA85&dq=anubis++%22anapa%22&source=bl&ots=5nBsMefFwm&sig=KZhSVYhr1i3OuilTPhobRHmLDZ8&hl=en&ei=PgPATZq0JcHVgQey_5SnBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CCkQ6AEwAw#v=onepage&q=anubis%20%20%22anapa%22&f=false ''The Tell Amarna Tablets'']</ref> Ar meneg koshañ anezhañ a gaver e testennoù [[Piramidenn (Egipt)|piramidennoù]] an [[Henimpalaeriezh]] ma oa liammet ouzh interamant ar [[faraon]]ed<ref name="Wilkinson">{{cite book |author=Wilkinson, Richard H. |title=''The complete gods and goddesses of ancient Egypt''|url=https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk_0 |publisher=Thames & Hudson |location=London |year=2003 |pages=188–190 |isbn=0-500-05120-8}}</ref>. D'ar mare-hont e oa Anubis doue pouezusañ ar re varv met kemeret e voe e lec'h e-doug ar grennimpalaeriezh gant [[Osiris]]<ref>Charles Freeman, ''The Legacy of Ancient Egypt'', Facts on File, Inc., 1997. p.91</ref>. Anvioù all en deus, a zo stag ouzh e roll el lidoù-kañv, evel ''hennezh hag a zo e lein ar menez'', a bouez war e roll gwareziñ ar re varv hag o bezioù, hag an titl ''Hennezh hag a zo el lec'h ma saver ar balzamegennoù'', a laka ar pouez war al lidoù a dalveze da brientiñ ar vuhez goude ar marv<ref name=Wilkinson />.<br> Evel kalz doueed all eus Henegipt en doa Anubis perzhioù disheñvel e kenarroudennoù liesseurt, ha dibunadeg foran ebet ne veze graet en Henegipt da skouer hep ur skeudenn eus Anubis douget dirazi. Graet e vez [[Anpout]] eus gwreg Anubis, hag an doueez [[Kebec'het]] eoa o merc'h. == Notennoù == {{Daveoù}} {{Henegipt}} [[Rummad:Doueed Henegipt]] glxmn2e2ma6r079vp72afo0ohpzlsjw 0 25553 2197390 2129506 2026-08-04T18:38:21Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197390 wikitext text/x-wiki [[Skeudenn:Lekanis Agamemnon MNA Taranto.jpg|thumb|Agamemnon en e goazez, e vazh-roue en e zorn, tamm eus golo ul ''lekanis'' [[attika]]t dremmoù ruz warnañ, war-dro [[-410|410]]-[[-400|400]] kent JK, Mirdi Broadel Hendraouriezh [[Tarenta]].]] [[Skeudenn:MaskeAgamemnon.JPG|thumb|Maskl [[Sevenadurezh Mykenai|mikenaiat]], anvet « maskl Agamemnon », XVI{{vet}} kantved kent JK, Mirdi Broadel Hendraouriezh [[Aten]].]] E [[gwengelouriezh Hellaz]] e oa '''Agamemnon''' ([[henc'hresianeg]] : Ἀγαμέμνων / ''Agamémnôn'', « divrall, pennek ») roue [[Mykenai]] a rene ar c'hresianed e [[brezel Troia]]. Mab, (pe douaren) ar roue [[Atreus]] hag ar rouanez [[Aerope]] e oa, breur [[Menelaos]], pried [[Klytaimnestra]] ha tad [[Ifigeneia]], [[Elektra]], [[Laodike]], [[Orestes]] ha [[C'hrysothemis]].<ref>[[Homer]], ''[[Iliad]]'' [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-eng1:9.114-9.161 9.145].</ref> Ar gwengeloù a ra roue [[Argos (kêr)|Argos]], pe Mykenai, anezhañ (anvioù lec'h disheñval evit an hevelep takad).<ref>{{Cite book|title=Argos|last=Leeming|first=David|work=Oxford Companion to World Mythology|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=9780199916481|location=Oxford}}</ref> Agamemnon a voe lazhet e kerzh e [[zistro a Droia]], pe gant gwaz-kleiz e wreg [[Aegisthus]] pe gant e wreg he-c'hunan. == Etymology == E anv, Ἀγαμέμνων, a dalv "kadarn", "diwevn" pe "youlek".<ref>{{Cite book|last=[[Robert Graves|Graves, Robert]]|title=The Greek Myths - The Complete and Definitive Edition|url=https://archive.org/details/greekmythscomple0000grav|publisher=Penguin Books Limited|year=2017|isbn=9780241983386|pages=[https://archive.org/details/greekmythscomple0000grav/page/418 418]& 682}}</ref> Ar ger a za ag Ἀγαμέδμων (''*Agamédmōn''), ag ἄγαν, "kalz" ha μέδομαι (''*médonai''), "prederiañ".<ref>[[Robert S. P. Beekes|R. S. P. Beekes]], ''Etymological Dictionary of Greek'', Brill, 2009, p. 8.</ref> == E dud == Mab e oa da [[Atreüs]], roue [[Mykenai]] (pe [[Argos (kêr)|Argos]]) ha d'ar rouanez [[Aerope]], ha breur da [[Menelaos|Venelaos]]. Hervez mammennoù all e vefe mab da [[Pleisthenes|Bleisthenes]] (a oa mab pe tad Atreüs), a vije bet kentañ pried Aerope. == Yaouankiz == War-lerc'h muntr Atreüs gant [[Aigisthos]] ha [[Thyestes]], a gemeras penn rouantelezh Argos, e voe ret da Agamemnon ha Menelaos kemer hent an harlu. Repu a gavjont e ti [[Tyndareos]], roue [[Sparta]], ha dimeziñ a rejont gant e verc'hed, [[Klytaimnestra]] hag [[Elena Troia|Helene]]. Teir merc'h en doe Agamemnon gant e wreg : [[Ifigeneia]], [[C'hrysothemis]] ha [[Laodike]]. Diwezhatoc'h e voe lakaet [[Elektra (merc'h Agamemnon)|Elektra]] er vojenn ; ur mab o doe ivez, [[Orestes]] e anv. == Brezel Troia == Kontet eo [[Brezel Troia]] en [[Ilias]], meurgan [[Homeros]].<br> Skrapet e oa bet [[Elena Troia|Helene]], pried [[Menelaos]], gant [[Paris (mab Priamos)|Paris]], ur mab da [[Proamos|Briamos]],roue [[Troia]]. Agamemnon a gemeras penn un arme da vont da vrezeliñ ouzh Troia. Prest e voent da vont kuit a [[Aoulis]], ur geoded e [[Beotia]], pa reas Agamemnon an anoaz d'an doueez [[Artemis]]. Meur a abeg a gaver d'he brouez, hervez ar gwengelioù : hervez [[Aesc'hulos]] e oa fuloret Artemis rak ar wazed yaouank hag a varvo e Troia. Met, hervez [[Sofokles]] e teuas ar bec'h eus disevender Agamemnon pa hemolc'has ul loen sakr d'Artemis ha pa lavaras bezañ par-ha-par dezhi a-fet helmoc'hiñ. Ur vosenn a zegouezhas-hi war ar bobl hag an avel a yeas kuit, ne c'hellent ket merdeiñ neuze. An diouganer [[Kalc'has]] a gemennas e vefe sioulaet brouez Artemis ma vefe aberzhet [[Ifigeneia]], merc'h Agamemnon. Met Artemis a asantas ma vefe berzhet un heizez wenn, arpezh a voe graet, ha sevel a reas an avel en-dro. Agamemnon a oa penn-komander ar C'hresianed e-pad [[Brezel Troia]]. E-kerzh ar stourm e voe lazhet [[Antifos]] ha pemzek Troian hervez ar skrivagner [[latin]] [[Caius Julius Hyginus]]<ref>{{la}} [[Caius Julius Hyginus]], [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost02/Hyginus/hyg_fabu.html#c114 ''Fabulae'' 114, 115].</ref>. Met en [[Ilias]] emañ diskouezet evel lazher ur c'hantad ouzhpenn e-kerzh e ''aristea'' ("Deiz ar c'hlod", ur prantad ma vez graet devoudoù uhel gant ur brezeler hag a ya da vout un haroz karet bras gant an doueed) Lakaet e veze Agamemnon da unan eus tri brezeler gwellañ ar C'hresianed, a-raok e ''aristea'' zoken. Taolennet eo e c'halloud gant [[Ac'hilleüs]] e kan XXIII an Ilias, ma anzav ec'h eo Agamemnon "an hini kreñvañ hag ampartañ er goafata"<ref>{{fr}} [https://fr.wikisource.org/wiki/Iliade/Rhapsodie_XXIII Kan XXIII]</ref>. Ouzhpenn da se ne vez ket goulennet skoazell an doueed gantañ morse. Hepte e c'hallas degas an dismantr e-touesk renkadoù an Droianed memestra, tost kement hag Ac'hilleüs. An Ilias a gont istor ar bec'h a savas etre Agamemnon hag Ac'hilleüs e bloavezhioù diwezhañ ar brezel. == Notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Atrided]] [[Rummad:Rouaned Mykenai]] [[Rummad:Ilias]] [[Rummad:Kostezenn an Akeaned e Brezel Troia]] [[Rummad:Harozed Hellaz]] bp6qj81tnhths81n4mmp2dkf0hu4d51 0 26520 2197514 2037380 2026-08-04T21:33:48Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197514 wikitext text/x-wiki [[Restr:OlympicRaceTrackOlympia.JPG|thumb|right|250px|Gwel eus stad kozh Olimpia]] [[Restr:Panathenaic amphora Kleophrades Louvre F277.jpg|thumb|right|Redadeg war-droad, añforenn panatenaek gant livour Kleofrades, war-dro [[-500|500 kent J.-K.]], [[mirdi Le Louvre]] (F 277)]] '''C'hoarioù Olimpek an Henamzer''' ([[henc'hresianeg]] τὰ Ὀλύμπια, ''ta Olympia''; Ὀλυμπιακοὶ Ἀγῶνες ([[Katharevousa]]), Ολυμπιακοί Αγώνες ([[Dimotiki]]) ''Olympiakoi Agones'') a oa un heuliad [[atleterezh|kentstrivadegoù atletek]] dalc'het en enor da [[Zeus]] gant kannaded eus [[keoded]]où [[Henc'hres]]. Orin resis ar c'hoarioù olimpek zo displeget gant mojennoù hepken met ar rolloù a ziskouez e krogjont e 776 kent J-K. en [[Olimpia]] en Henc'hres. Lidet e voent betek 393 eus hon oadvezh ma voent diframmet gant an [[Impalaeriezh roman|impalaer]] [[Teodosius Iañ|Teodosius I{{añ}}]] e-doug ar c'houlzad renet da ober ur [[relijion-Stad]] eus ar [[Kristeniezh|Gristeniezh]]. Dalc'het e veze ar c'hoarioù bep pevar bloaz, pe ''[[olimpiadenn]]'', evel ma teuas an unanenn amzer-mañ da vezañ anavet. Pa veze lidet ar c'hoarioù e veze un dreverzh olimpek evit ma c'hallfe an atleted beajiñ eus o c'heoded betek Olimpia e surentez. Ar prizioù roet d'an drec'herien a oa kurunoù delioù lore. Dont a reas ar c'hoarioù olimpel da vezañ ur benveg politikel implijet gant ar c'heodedoù da ziskouez e oant galloudekoc'h evit o enebourien. Embannet e veze ar c'hevredadoù politikel eno gant ar bolitikourien, ha pa veze brezel e veze profet aberzhioù d'an doueed evit an trec'h. Ar c'hoarioù olimpek a oa a-bouez ivez abalamour ma veze dalc'het lidoù relijiel en o c'herzh. Kenstrivadegoù arz a veze ivez. Un delwenn vras eus [[Zeus]], unan eus [[Seizh Marzh ar Bed]] a oa bet savet en Olimpia en enor d'an doue a oa lidet ar c'hoarioù en e enor. En em vodañ a rae ar gizellerien hag ar varzhed bep olimpiadenn da ziskouez o oberennoù arz. Disheñvel e oa ar c'hoarioù olimpek en Henamzer diouzh re bremañ. Nebeutoc'h a genstrivadegoù a oa, ha ne oa nemet an dud dieub hag a oa gresianegerien a c'halle kemer perzh (daoust ma oa meneget ur vaouez [[Bilistic'he]] da vezañ trec'het en ur genstrivadeg). Keit ha ma toujent d'an dezverkoù-se e c'halle atleted eus forzh peseurt bro pe keoded kemer perzh. Dalc'het e veze atav ar c'hoarioù en Olimpia kentoc'h evit cheñch lec'h evel ma'z eo hengoun ar c'hoarioù olimpek hiziv an deiz<ref name=perseus>{{cite web|title=The Ancient Olympics|publisher=Tufts University|work=The Perseus Project|url=http://www.perseus.tufts.edu/Olympics|accessdate=2010-02-12}}</ref>. Koulskoude e veze enoret ha priziet holl an atleted a oa aet ar maout gante evel er C'hoarioù olimpek a-vremañ. Brudet e veze ar c'hurioù o doa kaset da benn dre holl hag enrollet e vezent er bloazdanevelloù d'ar rummadoù da zont da vezañ gouest da dañva o ferzhioù mat. == Istor == Ar roue [[Oenamos]] a oa bet skoet e-barzh ur redadeg gant [[Pelops]]. Pelops a lidas e drec'h en ur ober ar c'hoarioù Olimpek. E 776 a-raok Jezuz-Krist an hini e krogas ar C'hoarioù Olimpek. Arsav brezel a oa etre ar c'heodedoù evit ma c'hellfent dizaon mont da [[Olimpia]] da genstrivañ. == Ar sportoù == Meur a sport a veze pleustret: * [[bannañ ar bladenn]] ; * [[bannañ ar pouez]] ; * [[lammat]] ; * [[gouren]]... Bremañ avat eo lies-mat ar sportoù a vez c'hoariet e-kerz ar c'hoarioù-se ur spered a beoc'h, ar mennad da chom a-sav gant ar brezel. == Gwelet ivez == * [[C'hoarioù Olimpek|C'hoarioù Olimpek modern]] == Notennoù == <references/> == Liammoù diavaez == * [http://www.perseus.tufts.edu/Olympics/ The Ancient Olympics] * [https://web.archive.org/web/20080501061301/http://www.museum.upenn.edu/new/olympics/olympicintro.shtml The Real Story of the Ancient Olympic Games] * [http://www.mediterranees.net/civilisation/olympiques/index.html Les jeux olympiques en Grèce] * [https://web.archive.org/web/20120530040919/http://www.hessonline.de/ Die Olympischen Spiele der Antike] [[Rummad:Istor Henc'hres]] [[Rummad:C'hoarioù olimpek en Henamzer]] m6v56xm2gyu7dchzbrka0lymlakcr76 0 28029 2197401 2142816 2026-08-04T18:55:03Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197401 wikitext text/x-wiki [[Restr:Carl Friedrich Gauss.jpg|thumb|right|Johann Carl Friedrich Gauss.]] '''Johann Carl Friedrich Gauss (Gauß)''' (ganet d'an [[30 Ebrel|30 a viz Ebrel]] [[1777]] - marvet d'an [[23 C'hwevrer|23 a viz C'hwevrer]] [[1855]]) a oa ur matematikour, ur steredoniour hag ur fizikour alaman. Degaset en deus kalz d'an tri danvez-se, ken ampart ma oa. Lesanvet e oa "Priñs ar matematik", hiriv an deiz ez eo gwelet c'hoazh 'vel unan eus brasañ matematikourien bet war hor planedenn. E labourioù skiantel eus ar re wellañ a oa anevezet dija d'e vare. Adalek [[1856]] e lakaas roue [[Hannover (bro)|Hannover]] da engraviñ pezhioù moneiz gant dremm Gauss warno, skrivet war c'horre ''Mathematicorum Principi'' (roue ar matematik e latin). Gauss o vezañ embannet ul lodennig hepken eus e zizoloadennoù, ne voe dizoloet e oberenn nemet e [[1898]] pa voe embannet e gaier prevez. == E vuhez hag e labourioù == Ganet eo Gauss e [[Braunschweig]], e [[dugelezh Braunschweig]] (en [[Alamagn]] hiriv an deiz) en ur familh paour. Mab nemetañ Gerhard Dietrich ha Dorothea Gauss e oa Johann Carl Friedrich. Dizesk a-walc'h e oa e dud. Donezonet kenañ e oa ar bugel, ha deskiñ a reas lenn ha kontañ drezañ e-unan d'an oad a dri bloaz er skol. Souezhañ a reas buan a-walc'h e gelennerien, un danevellig a zo diwar benn-se: Ur c'helenner a roas d'e skolidi ul labour sammañ evit pleustriñ. Kinnig a reas dezho sammañ an holl niveroù etre 1 ha 100. Nebeudig amzer war-lerc'h e roas Gauss ur respont vat d'e gelenner, sammet en doa en un doare fin ar sifroù kenetrezo: 1+100=101, 2+99=101, 98+3=101... ha se 50 gwech ( <math>(100x101)/2</math>). Gwelet e vez ar formulenn-se hiriv an deiz e klas 1^añS el lise. Duk Braunschweig a verzhas e varregezhioù hag a roas ur yalc'had dezhañ e [[1792]] evitañ da genderc'hel e studioù. Kaset e voe e skolaj Carolina betek [[1795]]. Enno e heulias kentelioù ar studier loened [[Johann Christian Hellwig]] ([[1743]]-[[1831]]). D'ar c'houlz-se e savas "[[hentenn ar c'harrezadoù dister]]" hag ur c'hinnig da zasparzh an [[niveroù kentael]], kinnig hag a voe prouet gant [[Jakez Hadamard]] e [[1896]]. Tapout a reas Gauss ur skiant bras kenañ e-kerzh e skoliadur, prouiñ a reas c'hoazh eus e du teoremoù pouezus. Un araokadenn vras a reas Gauss e [[1796]] pa roas perzhioù kazi holl [[poligonoù reizh]] savabl gant ar reolenn hag ar c'helc'hier hepken ([[Teorem Gauss-Wantzel]]), en doare-se e klokaas al labour kroget gant matematikourien gresian an henamzer. Ken lorc'hus e oa Gauss o welet an disoc'h ma c'houlennas e vefe garanet ur poligon reizh [[17]] kostez dezhañ war e vaen bez. [[Restr:Aritmetika.jpg|thumb|right|levr ''Disquisitiones arithmeticae''.]] An hini kentañ e voe o prouiñ en un doare splann teorem diazez an algebr. E gwirionez e produas peder frouenn disheñvel a grenn eus an teorem-se a-hed e vuhez, ha sklaeraat a reas kalzig meno an [[niveroù kompleksel]]. Degas a reas ivez kalzig a sklerijenn da [[deorienn an niveroù]] gant e levr ''Disquisitiones arithmeticae'', embannet e [[1801]]. El levr-se e oa ur pennad fraezh diwar an aritmetik ar [[c'hoñgruañsoù]] ha prouenn gentañ diwar lezenn [[resiprokelelezh karrezadek]] (kwadratek). Arc'hantaet e voe gant Dug Braunschweig, hogen, ne blijas ket dezhañ an doare implijet gant an Dug da baeañ anezhañ abalamour d'an distabilded ha ne soñje ket da g/Carl e oa pouezus a-walc'h ar matematik evit talvezout ur sikour ken bras. Neuze e troas war-zu ar steredoniezh, hag e [[1807]] e voe anvet da gelenner steredoniezh ha da rener arvestva ar stered e [[Göttingen]]. E [[1809]] e embannas Gauss ur pennlabour diwar fiñv korfoù an egor hag a implije hentenn ar c'harrezadoù dister, un doare d'ober implijet hiriv an deiz en holl skiantoù evit bihanaat pouez ur fazi muzuliañ. Gouest e oa da brouiñ an hentenn dre hipotezenniñ e oa reoliek ar fazioù. Diskrivet e voe an hentenn abretoc'h gant [[Adrien-Marie Legendre]] e [[1805]], padal Gauss a lavaras hen implije abaoe [[1795]]. Dizoleiñ a reas Gauss ar pezh a oa tu d'ober gant ar [[geometriezh nann euklidel]], met ne embannas morse e labour. E [[1818]] e krogas Carl Friedrich Gauss ur studiadenn zouaroniel eus stad Hannover, al labour-se a gasas anezhañ diwezhatoc'h da zispakañ "an dispakadurioù reizh" evit diskrivañ ar fazioù muzuliañ hag a oa talvoudus evit ar [[geometriezh diferañsiel]]. E d/''theorema egregrium'' a roas tu da sevel ur perzh pouezus d'a meno a grommenn. [[Restr:Göttingen-Gauß-Weber-Monument.02.JPG|thumb|left| Delwenn Gauss ha Weber e Göttingen.]] E [[1831]], o kenlabourat gant [[Wilhelm Weber]], ez ejont war-raok e [[magnetegezh]]. O labour a voe orin [[lezennoù Kirchhoff]] e tredan ha kas a reas da grouidigezh an telegraf kentañ. Gauss eo ivez a voe saver div diwar peder [[kevatalenn Maxwell]], un deorienn ledan eus an [[elektromagnetegezh]]. Lezenn Gauss diwar ar parkoù tredanek a lavar e krou ur c'harg elektrek ur park tredanek enep. E lezenn diwar ar parkoù magnetek enep a lavar ez eo kevatal o sammad da 0, da lavaret eo n'ez eus unpolegezh ebet e magnetegezh. Al linennoù park a zo serr dre ret neuze. Daoust ma n'eo morse bet Gauss o kelenn matematik, rak heg ' oa dezhañ kelenn, ez eus deuet un nebeud studierien dezhañ da vezañ matematikourien levezonus, en o zouez [[Richard Dedekind]] ha [[Bernhard Riemann]]. Devot kenañ ha mirour e oa Gauss. Skoazellañ a reas ar vonarkiezh hag enebiñ a reas ouzh [[Napoleon]], gwelet evel un dispac'hour. Ral a wech e kenlabouras Gauss gant matematikourien all, gwelet ' veze 'vel un den ne oa ket tomm ouzh an dud. Mervel a reas Gauss e [[Göttingen]] (Rouantelezh Hannover) e [[1855]]. Douaret e voe e bered ''Albanifriedhof''. Etre [[1989]] betek [[2001]] e oa e zremm hag ur grommenn war ar bilhedoù 10 mark alaman. == E familh == C'hwec'h bugel en doe Gauss, tri gant pep gwreg. Gant Johnanna Osthoff ([[1780]]-[[1809]]) en doe: Joseph ([[1806]]-[[1873]]), Wilhelmina ([[1808]]-[[1846]]) ha Loeiz ([[1809]]-[[1810]]). E touez e holl vugale, ne oa nemet Wilhelmina a seblante kaout e zonezon, siwazh mervel a reas hi yaouank. Gant Minna Waldeck en doe: Eugene ([[1811]]-[[1896]]), Wilhelm ([[1813]]-[[1879]]) ha Therese ([[1816]]-[[1864]]). Eugene a zivroas e [[1832]] betek ar [[SUA]], er [[Missouri]], da heul un disemglev gant e dad. Diwezhatoc'h e teuas ivez Wilhelm d'en em staliañ er Missouri, kregiñ reas 'vel labourer douar, da heul e teuas pinvidik o werzhañ botoù. Chom a reas Therese gant he zad betek marv hemañ hag e euredas war-lerc'h. == Personelezh == Gauss a oa peurvader hag ul labourer efedus. Hervez [[Isaac Asimov]], un den a oa deuet da baouez anezhañ en ur skoulmad evit lâret dezhañ e oa e wreg o vervel, respontet en defe "Lar dezhi gortoz betek ma 'm befe echuet".<ref>{{cite book |last=Asimov |first=I. |title=Biographical Encyclopedia of Science and Technology; the Lives and Achievements of 1195 Great Scientists from Ancient Times to the Present, Chronologically Arranged. |url=https://archive.org/details/biographicalency0000unse_k8o8 |location=New York |publisher=Doubleday |year=1972 }}</ref> An anekdotenn-se a zo tabutet el levr ''Gauss, Titan of Science'' gant [[G. Waldo Dunnington]] lec'h m'eo lâret ez eo un istor ijinet. N'eo Gauss morse bet ur skrivagner hag a embanne kalz, o nac'hañ embann ul labour ha ne oa ket peurvat evitañ pe diglok. E gazetenn a ziskouez en doa graet meur a zizoloadenn war ar matematik, bloavezhioù pe degadoù a vloavezhioù a-raok ma vijent embannet gant e geneiled. Istorour ar matematik Eric Temple Bell a lavar ma 'n ije embannet Gauss e labourioù d'ar mare ma zizoloe anezho en dija lakaet da c'hounit 50 vloaz d'ar matematik. == Liammoù diavaez == {{commons|Johann Carl Friedrich Gauß}} * [https://web.archive.org/web/20070714225917/http://www.corrosion-doctors.org/Biographies/GaussBio.htm Gauss biography] * [http://fermatslasttheorem.blogspot.com/2005/06/carl-friedrich-gauss.html Carl Friedrich Gauss], e vuhez e [http://fermatslasttheorem.blogspot.com Fermat's Last Theorem Blog]. * [http://www.idsia.ch/~juergen/gauss.html Gauss: mathematician of the millennium], gant [[Juergen Schmidhuber]] * [https://web.archive.org/web/20180807040021/http://gauss.info/ Gauss], titouroù hollek, kinnigit o lec'hienn a zivout Gauss. * Obituary: [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0016//0000080.000.html MNRAS '''16''' (1856) 80] * [http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/50686?&print=yes A discussion of childhood problem and the sources] * [http://www-gdz.sub.uni-goettingen.de/cgi-bin/digbib.cgi?PPN235957348 Complete works] * [https://web.archive.org/web/20111213071452/http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm Carl Friedrich Gauss on the 10 Deutsch Mark banknote.] == Daveoù == <references/> {{DEFAULTSORT:Gauss, Carl Friedrich}} [[Rummad:Matematikourien Alamagn]] [[Rummad:Steredoniourien Alamagn]] [[Rummad:Fizikourien Alamagn]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1777]] [[Rummad:Marvioù 1855]] s84pyycls9flrk1jknfai1z27tcwgsq 0 28848 2197370 2158791 2026-08-04T18:21:12Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197370 wikitext text/x-wiki {{Infobox bag-dre-lien | anv = 420 | skeudenn = 420 dinghy.svg | diskeriadur = | fardaj = bermudian | savour = Christian Maury | penn-kentañ = [[1958]] | hirder = 4,20 m | ledander = 1,63 m | kalandour = 0,97 | diblasadur = 110 kg | gorread goueliadur = Gouel-vras 7,5 m², Fok 2,8 m², Spi 9 m² | bourzhiad(où) = 2 }} Ar '''420''' a zo ur driver doubl (daou vourzhiad enni) treset e [[1958]] gant Christian Maury, un ijinour Gall. Savet e voe ar vag goude diouzh goulenn gant skol vageal Socoa (e-kichen St Yann a Luz). Da gentañ penn e voe ijinet evit an deskoni. Savet e voe e polyester, e penn kentañ gant chanter Bourdel Lucien Lanaverre, ha da heul gant ur bern chanterioù etrevroadel all (Snapir -[[Israel]], Poliglas, Roga ha Lenam -[[Spagn|Bro Spagn]], Nautivela -[[Italia]], Vanguard -[[SUA]], Ziegelmayer -[[Alamagn]]). Pa 'z eo bet roet ar statud a glasad etrevroadel gant an IYRU (hiriv an ISAF), ez eo bet ar 420 gant un nebeud bagoù all ar vag he deus aroueziet dioroadur a bageal. He ferzhioù mat hag he friz marc'had mat a zo pennabegoù he berzh hag he emled a dreuz ar bed. Buan a-walc'h ez eo bet implijet ar 420 da redadegiñ, implijet eo dreist holl gant skipailhoù skañv (etre 110 ha 130 kg). Adalek ar bloavezhioù 80, abalamour da bouez ar redadegoù, da berzh ar c'hatamaran ha d'ar plankennoù dre lien, ez eo bet gwerzhet nebeutoc'h a unanennoù d'ar skolioù vageal. Hogen, chom a ra prizhiet e bed ar redadegerien hag evit sturerien an dibenn sizhun hag a zres unanennoù d'ur priz marc'had mat. Hiriv an deiz ez a muioc'h mui ar redadegerien war zu an [[29er]], nevesoc'h ha primoc'h. [[Restr:420undersail.jpg|thumb|center|420 war vor]] == Liammoù diavaez == * [https://web.archive.org/web/20070728211217/http://uniqua.free.fr/ UNIQUA-FRANCE Unvaniezh an implijeerien 420 e Bro C'hall] * [https://web.archive.org/web/20070623200657/http://www.voilesportive.com/series/420.html Fichenn ar 420 war VoileSportive.com] * [http://www.420sailing.org/ Lec'hienn ofisiel ar c'hlas] * [https://web.archive.org/web/20070521163953/http://420.it/ lec'hienn vroadel Italia ar 420] * [https://web.archive.org/web/20070405092549/http://uniqua.de/ lec'hienn vroadel Alamagn ar 420] * [https://web.archive.org/web/20070928160351/http://www.swiss-sailing.ch/420/deutsch/ lec'hienn vroadel Bro Suis ar 420] [[Rummad:Driver]] [[Rummad:Bigi redadeg]] [[Rummad:Klasoù bigi dre lien]] d2a6r3zs849wt3nqok1iy9y1vegipvb 0 29184 2197350 2091362 2026-08-04T17:54:10Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197350 wikitext text/x-wiki {{LabourAChom}} {{Kempenn}} {{databox}} [[Restr:USS Yorktown (CV-5) is hit by a torpedo on 4 June 1942.jpg|thumb|300px|Ar ''Yorktown'' tizhet gant un darzherez taolet gant un nijerez.]] '''Emgann Midway''' (ミッドウェー海戦 e [[japaneg]]) a vez sellet outañ evel an emgann pouezusañ eus an [[Eil Brezel-bed]] er [[Meurvor Habask]]<ref>{{Cite web|url=http://www.history.navy.mil/faqs/faq81-1.htm |title=Battle of Midway: June&nbsp;4–7,1942 |publisher=Naval History & Heritage Command |date=27 a viz Ebrel 2005 |accessdate=20 a viz C'hwevrer 2009}} "...considered the decisive battle of the war in the Pacific."</ref>{{,}}<ref>{{Cite book| last=Dull | first=Paul S | title=Battle History of the Imperial Japanese Navy, 1941–1945 | year=1978 | url=https://archive.org/details/battlehistoryofi0000dull | publisher=US Naval Institute Press |isbn=1-59114-219-9 | pages=}} "Midway ''was'' indeed "the" decisive battle of the war in the Pacific.", [http://books.google.ca/books?id=SLfti-Dc1AcC&pg=PA145&lpg=PA145&dq=Midway+decisive+battle&source=bl&ots=wRGD-EQNKv&sig=Qx7UryTe62zBfpbra_SQBu6w2mk&hl=en&ei=B6-gSbTqE5HItQO3-ajdCQ&sa=X&oi=book_result&resnum=7&ct=result#PPA166,M1 p. 166]</ref>{{,}}<ref name="Midway Decisive">{{Cite web| last = | first = | year = 2007 | url = http://www.chinfo.navy.mil/navpalib/ships/carriers/midway.html | archiveurl = http://web.archive.org/web/20070612040835/http://www.chinfo.navy.mil/navpalib/ships/carriers/midway.html | archivedate = 12 a viz Gouere 2007 | title = A Brief History of Aircraft Carriers: Battle of Midway | work = | publisher = U.S. Navy | accessdate = 12 a viz Gouere 2007}}</ref>. Dalc'het e oa an [[emgann]]-se en aer hag war vor etre ar 4 hag ar 7 a viz Mezheven 1942, etre ar [[Stadoù-Unanet]] hag Impalaeriezh [[Japan]], war-dro ur miz goude [[Emgann ar mor koural]] ha 6 miz goude an [[arsailh war Pearl Harbor]] a sachas ar Stadoù-Unanet en [[Eil brezel-bed]]. Trec'het e oa morlu Impalaeriezh Bro-Japan gant ar morlu amerikan en un doare diarvar pa o klask tagañ [[Atoll Midway]], ha distrujoù bras ha padus a voe graet outi<ref name="U.S">U.S. Naval War College Analysis, p.1; Parshall and Tully, ''Shattered Sword'', pp.416–430.</ref>{{,}}<ref>Keegan, John. "The Second World War." New York: Penguin, 2005. (275)</ref> Pal ar Japaniz, dindan urzhioù an [[amiral]] [[Isoroku Yamamoto]], evel da vare tagadenn Pearl Harbor, a oa skarzhañ ar Stadoù-Unanet eus ar [[Meurvor Habask]] evel galloud bras strategel. Dieub e vijent bet da sevel evel se o [[sferenn kenverz eus Azia Vras ar Reter]]. Soñjal a rae dezhe e vefe rediet ar Stadoù-Unanet da godianañ goude bezañ faezhet a-grenn ur wezh all<ref>Parshall and Tully, ''Shattered Sword'', p. 33; Peattie & Evans, ''Kaigun''{{daveoù a vank}}</ref>. == Red an emgann == Raktres ar Japaned a oa sachañ an dougerien nijerezed amerikan en ur griped<ref>H.P. Willmott, ''Barrier and the Javelin''; Lundstrom, ''First South Pacific Campaign''; Parshall and Tully, ''Shattered Sword'', pp. 19–38.</ref>. Fellout a rae dezhe ivez derc'hel [[Atoll Midway]] da astenn o zachenn difenn da respont d'ar [[Doolittle Raid]]. E soñj e oant ivez da brientiñ evel se tagadennoù en amzer da zont a-enep inizi [[Fiji]] ha [[Samoa]]. C'hwitañ a reas ar raktres japanat abalamour ma ne oa ket bet diawelet mat kilstourmoù an Amerikaned ha ma ne oa ket bet prientet mat a-walc'h an emgann<ref>Willmott, ''Barrier and the Javelin''</ref> Ouzhpenn-se, an dorrerien kod amerikan a voe gouest da lâret pegoulz hag e pelec'h e c'hoarvezfe an dagadenn, hag a roas an tu d'ar morlu amerikan, an amiral [[Chester Nimitz]] en o fenn, da sevel ur griped dezhañ e-unan diouzh e du. Pevar douger nijerezed japanat hag ul [[lestr-distruj]] galloudus a oa goueledet ha diouzh o zu ne gollas an Amerikaned nemet un douger nijerezed hag ul [[lestr-distruj]]. Goude Midway, hag [[Emgann an inizi Salomon]], ne voe ket barrek ar raktresoù stummadur nijerien hag santieroù ar morlu da gempouezañ o kolloù an Impalaeriezh e-skoaz ar Stadoù-Unanet a greske o nerzhioù war an div dachenn dibaouez<ref>Parshall and Tully, ''Shattered Sword'', pp. 416–419.</ref>. Alies-kenañ e veze gwelet strategiezh [[Isoroku Yamamoto]] evit emgann Midway evel ur plañ hag a ziskoueze e rogoni. Hervez ar vurutellerien-se e oa bet aozet argad an amiral re vuan goude [[Doolittle Raid]]. Met diwezhatoc'h e voe lâret gant kalz a istorourien ne oa ket ken fall-se raktres Yamamoto: ur strategiezh a eneberezh kreñv a-enep ar [[morlu]] [[SUA|amerikan]]. Yamamoto a glaske pellaat an US Navy eus inizi an impalaeriezh, a-benn kreñvaat difennoù [[Bro-Japan]]. Yamamoto a grede e oa ret kaout un trec'h kreñv war ar [[morlu]] amerikan evit ma c'hallfe ar maout mont gant ar Japaned diwezhatoc'h, pe ma c'hallfent reiñ lañs d'an divizoù diplomatek en-dro (Yamamoto oa ket a-enep mennoz ur peoc'h gwenn). C'hoant en doa da lakaat an [[SUA|Amerikaned]] da zont en un trap, en ur bellaat anezho eus [[Pearl Harbor]]. Pemvpet strollad listri Bro-Japan (ket ar strollad a-bezh, 2 [[douger-nijerezed]], 5 [[morreder brezel|morreder]], 13 [[lestr-distruj]] ha 4 [[lestr-karg]]) a ranke mont war-zu [[Inizi an Aleouted]], tagañ [[Dutch Harbor]], [[Unalaska]] hag aloubiñ an inizi [[Kiska]] hag [[Attu]]. An devezh goude an dagadenn-mañ, morlu Bro-Japan (4 douger-nijerezed, 2 [[hobregoner]], 3 [[Morreder brezel|morreder]] ha 12 [[lestr-distruj]]) en dije taget ha distrujet an aerlu amerikan e [[Midway]]. Goude bezañ bet trec'het an aerlu, Yamamoto en dije kaset an eil lu (1 douger-nijerezed, 2 hobregoner, 10 morreder, 21 lestr-distrujer ha 11 [[lestr-karg]]) ha 5000 soudard a-benn aloubiñ atoll Midway ha skarzañ ar [[Marines]]. Ur wech Midway tapet, an [[douger-nijerezed|dougerioù-nijerezed]] amerikan o dije ranket kilañ e-barzh an trap aozet gant ar Japaned e lec'h ma vijent bet gortozet ganto evit bezañ distrujet. Goude an emgann, ar c'hentañ lu (1 douger-nijerezed, 3 morreder ha 13 destroyer) gant elfennoù eus an eil lu o dije ranket distrujañ tachennoù harzerezh diwezhañ an Amerikaned e barzh ar Meurvor Habask. Yamamamoto en doa raktreset kas ur garg (badezet ar garg K) a-benn lec'hiañ a-vat tachenn strollañ al lu amerikan hag anavezout fiñvadennoù an douger-nijerezed en-dro da Bearl Harbor. Hag aozet en deus ur stollad [[lestr-spluj|listri-spluj]] a heulie an dougerioù-nijerezed amerikan en-dro da Vidway. Ar strategiezh hag he fleustradenn a oa aozet hag adaozet e-pad pell. Ar Japaned o doa kaset 79 lestr hag an Amerikaned 26. Ne oa nemet nerzhioù an aerlu hag al listri-spluj hag a oa damgevatal. Met Yamamoto n'en doa ket soñjet e ouie an Amerikaned tout e strategiezh : kavet o doa un doare da dreiñ kemennoù sekred ha kuzh an arme impalaerel. Evel-se, an amiral [[Chester Nimitz]], hag a oa e penn morlu amerikan ar Meurvor Habask, en deus lakaet e plas un trap spontus ivez a-benn trec'hiñ Yamamoto. Ul lestr-distruj amerikan en deus harzet pourvezadur ar garg K. E giz-se, Yamamoto n'en eus ket gellet kas da benn ar garg-mañ, nullaet eo bet ha n'en deus ket gellet gouzout ma oa c'hoazh morlu amerikan ar meurvor Habask e Pearl Harbor. Nimitz a gasas e dougerien-nijerezed e Midway, evit kaout un nerzh div wech galloudusoc'h ha herzel listri-spluj Yamamoto a erruas re ziwezhat. Kuzhet, an Amerikaned a c'hortoze tagadenn ar Japaned (an hini a ranke distruj an aerlu amerikan). An Amerikaned n'o deus ket dalc'het kont eus tagadenn ar Japaned war an inizi Aleoutian (un dagadenn savet dreist-holl evit sachañ evezh an Amerikaned) hag un nebeud devezhioù a-raok an dagadenn, d'ar [[4 Mezheven|4 a viz Even]] [[1942]] e tistrujas an amiral Nimitz ar pevar douger-nijerezed japanat pa oant ar gwanañ, a-raok ma vefent prest da argadiñ an aerlu. An ''Hiryu'', ul lestr japanat, o teviñ gant e nerzhioù dasparzhet ha gwanaet, Yamamoto ne zeuas ket a-benn da enebiñ ouzh an Amerikaned. Nimitz a gasas e nerzhioù war-zu ar reter end-ro a-benn nompas bezañ paket en un argad diouzh an noz. An amiral japanat a gomprenas en doa kollet an emgann hag e tivizas chom hep aloubiñ Midway ha distreiñ en a-dreñv. == Disoc'h == An darvoud-mañ a zo pouezus-kenañ e-barzh istor brezel ar [[Meurvor Habask]]: an dreistelezh japanat er [[Meurvor Habask]] a grogas da vont da get, war-dro c'hwec'h miz goude Pearl Harbor, evel ma oa bet rakwelet gant Yamamoto. Goude-se, kalz a dud o deus pismiget diwar-benn strategiezh Yamamoto, met hep derc'hel kont eus holl elfennoù an emgann. Met arabat ankounac'hat, marteze, ne vije ket bet gounezet an emgann gant an Amerikaned ma ne vijent ket deuet a-benn da gomprenn kemennadoù ar Japaned. Ma vije aet an an trec'h gant Yamamoto, an dra-se en dije kemmet sur a-walc'h mont en-dro ar brezel: ar Japaned o dije gellet astenn o zachenn war-zu [[Hawaii]], [[Haiti]] hag aodoù reter ar [[Stadoù-Unanet]] (hep netra evit o difenn!). An trec'h-mañ en dije astennet padelezh ar brezel, pe, marteze met gant darvoudoù all en e dro, lakaet nerzhioù [[Ahel Roma-Berlin-Tokyo|an Ahel]] da gaout an trec'h. {{Commons|Category:Battle of Midway}} == Notennoù ha daveennoù== {{Daveoù}} {{Boest Istor Japan}} [[Rummad:Istor SUA]] [[Rummad:Istor Japan]] [[Rummad:Emgannoù war vor an Eil Brezel-bed|Midway, Emgann]] [[Rummad:Emgannoù Brezel ar Meurvor Habask]] [[Rummad:Emgannoù an Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Emgannoù gant Lu Impalaeriezh Japan]] [[Rummad:Emgannoù gant ar United States Marine Corps]] [[Rummad:Emgannoù Morlu Impalaeriezh Japan]] rjgm1mdwesdocyx6b5cjs436iu3f46a 0 30882 2197485 2129132 2026-08-04T20:30:57Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197485 wikitext text/x-wiki {{Kempenn}} {{databox}} [[restr:Osami Nagano.jpg|thumb|right|250px|[[Osami Nagano]], penn QG ar morlu]] [[Restr:IMTFE defendants.jpg|thumb|right|250px|An dorfedourien brezel eus Bro-Japan el lez-varn. Eus an tu kleiz d'an tu dehou a-dreñv : ar c'horonal Kingiro Hashimoto; ar jeneral Kuniaki Koiso; an amiral Osami Nagano; ar jeneral Hiroshi Oshima; ar jeneral Iwane Matsui; Shumei Okawa; ar Baron Kiichiro Hiranuma; Shigenori Togo; Yosuke Matsuoka; Mamoru Shigemitsu; ar jeneral Kenryo Sato; an amiral [[Shigetaro Shimada]]; Toshio Shiratori; Teiichi Suzuki.]] '''Osami Nagano''' (永野修身 Nagano Osami), bet ganet d'ar [[15 a viz Even]] [[1880]] ha marvet d'ar [[5 a viz Genver]] [[1947]], a oa ofiser e Morlu [[Bro-Japan]]. E penn strollad-meur Morlu impalaerel Bro-Japan eo bet e-pad an [[Eil Brezel-bed]], eus 1941 da 1944 peurgetket. Ganet eo bet Nagano e [[Kochi]], en ur familh kozh a [[samourai|samouraied]]. Resev a reas ur skrid-testeni en Akademiezh impalaerel [[morlu]] Bro-Japan. An eilved e oa diwar 105 studier. Servijout a reas evel danvez-letanant e-pad brezel Rusia ha Bro-Japan, er velestradurezh dreist-holl. Anvet e oa kabiten [[korvetenn]] e 1910. Goude se e labouras evel ofiser war ar yezhoù er [[Stadoù-Unanet]], eus [[1913]] da 1915, hag ez eas da studiañ al lezennoù e skol [[Harvard]]. E-pad ar [[Kentañ Brezel-bed|c'hentañ Brezel-bed]] e voe ofiser e bourzh ar [[morreder brezel|morrederioù]] ''Nisshin'' hag ''Iwate''. Dont a res da vezañ kabiten e 1918 hag e resevas e bostkomandant lestr nemetañ war ar morreder Hirado e 1919. Nagano a zeuas da vezañ ofiser-stag eus an aferioù milourel e penn kentañ ar bloavezhioù 1920, e lec'h ma kemeras perzh er guzuliadeg diwar-benn ar [[morlu]] e [[Washington D.C.|Washington]]. Distreiñ a reas d'ar gêr e 1923 daoust ma'z eas en-dro d'ar Stadoù-Unanet da c'houde evit beajoù ofisiel. Anvet e oa eilamiral ur miz goude e zistro e Bro-Japan. E miz C'hwevrer 1924, Nagano a oa e penn an trede kevrenn (servijoù-kuzh) eus morlu impalaerel Bro-Japan. Ren a rae an III{{e}} rann [[Lestr eus al linenn|listri linenn]] e miz Kerzu 1924, hag ar c'hentañ strollad-listri ergerzhadeg Sina adalek miz Ebrel 1925. E miz Kerzu 1927 e teuas da vezañ besamiral. Nagano a erruas er renk amiral e miz Meurzh 1934 hag e labouras e strollad-meur ar [[morlu]]. A-drugarez da se, e gemeras perzh er c'huzuliadegoù diwar-benn ar [[morlu]] e [[Geneva]] hag e [[Londrez]] e [[1930]]. E penn skipailh kannaded [[Bro-Japan]] e oa e prezegenn [[1935]] (e Londrez c'hoazh). Bro-Japan a guitaas ar guzuliadeg-se evt klemm e vefe bet nac'het dezho ar gevatalded gant morlu ar [[Stadoù-Unanet]] hag ar [[Rouantelezh-Unanet]]. Nagano, gant pennoù all ar [[morlu]] a implijas an darvoud-mañ evel un digarez evit brasaat galloud ha ment al lu japanat adalek [[1936]]. Uhelaet e voe bet d'ar garg a vinistr ar [[morlu]] e-barzh gouarnamant [[Koki Hirota]] e [[1936]], ha lakaet e oa e penn ar morlu kenaozet e [[1937]]. E [[1941]] e teuas Nagano da vezañ penn eus penn-strollad-meur ar [[morlu]] japanat hag an ofiser uhelañ a oa e morlu Bro-Japan e-pad ar pep brasañ eus an [[Eil Brezel-bed]]. Koulskoude ne voe ket ur sturier kreñv ha levezonet e oa gant ofiserien eus al linenn galet a oa dindanañ, hag e fizie enne kalz re eus prientadur ar strategiezh<ref>Parshall, ''Shattered Sword''</ref>. Daoust ma oa unan eus kinnigerien an ''[[Nanshin-ron]]'' e oa a-enep ar brezel gant ar Stadoù-Unanet. Ma teuje Bro-Japan a-benn da aloubiñ trevadennoù ar [[Breizh-Veur|Saozon]] hag an [[Izelvroioù|Izelvroiz]] en Azia, hep tagañ an Amerikaned war-eeun, e soñje dezhañ e virfe ar c'hostezennoù digenvezour ouzh gouarnamant ar Stadoù-Unanet a zisklêriañ ar brezel d'an impalaeriezh. A-enep e oa da [[Arsailh war Pearl Harbor|dagadenn Pearl Harbor]] raktreset gant [[Isoroku Yamamoto]], met e asant a roas gant en desped dezhañ goude ma c'hourdrouzas Yamamoto da reiñ e zilez evel komandant ar strollad-listri kenaozet<ref>Evans. ''Kaigun''. page 528-529</ref>. Nagano a oa lakaet marichal jeneral eus ar morlu e [[1943]] (''gensui kaigun-taishō''). E [[1944]] avat en doa gouzañvet Bro-Japan kolloù bras er brezel, ha Nagano a gollas fiziañs an impalaer [[Hirohito]]. Gant asant an impalaer, ar c'hentañ ministr [[Hideki Tojo]] ha ministr nevez ar morlu, [[Shigetaro Shimada]], a dennas e bost digant Nagano. Shimada a gemeras e lec'h. Servijout a reas ar gouarnamant evel kuzulier betek dibenn ar brezel avat. Harzet e voe gant an Amerikaned e [[1945]]. E-pad e brosez, aozet gant al lez-varn arme etrebroadel evit ar Reter-pellañ, e lec'h ma voe lakaet e renk an dorfedourien brezel a "renk A", e asantas d'e giriegezh e [[Arsailh war Pearl Harbor|tagadenn Pearl Harbor]]. Disklêriet e oa gant an ofiserien a c'houlennatas anezhañ e oa speredek, akuit, prest da genlabourat penn-da-benn, ha c'hoantaus da ziorren darempredoù mat gant an Amerikaned. Nagano a varvas en toull-bac'h ar [[5 Genver|5 a viz Genver]] [[1947]], a-raok klozadur ar prosez. Mervel a reas diwar un un [[taol-gwad]] c'hoarvezet goude gwashadur un [[tanijenn skevent|danijenn skevent]] e prizon Sugamo e Tokyo, kent diwezh e brosez e 1947. == Daveoù == === Levrlennadur === *{{cite book | last = D'Albas | first = Andrieu | authorlink = | year = 1965 | title = Death of a Navy: Japanese Naval Action in World War II | publisher = Devin-Adair Pub | location = | isbn = 0-8159-5302-X }} *{{cite book | last = Dull | first = Paul S. | authorlink = | year = 1978 | chapter = | title = A Battle History of the Imperial Japanese Navy, 1941-1945 | url = https://archive.org/details/battlehistoryofi0000dull | publisher = Naval Institute Press | location = | isbn = 0-87021-097-1 }} *{{cite book | last = Evans | first = David | year = 1979 | title = Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy, 1887-1941 | publisher = US Naval Institute Press | location = | isbn = 0870211927 }} *{{cite book | last = Parshall | first = Johnathan | authorlink = | year = 2005 | title = Shattered Sword: The Untold Story of the Battle of Midway | url = https://archive.org/details/shatteredswordun0000pars | publisher = Potomac Books | location = | isbn = 1574889230 }} {{commons|Category:Osami Nagano|Osami Nagano}} === Liammoù diavaez === *{{cite web | last = Chen | first = Peter | url = http://ww2db.com/person_bio.php?person_id=16 | title = Nagano Osami | work = World War II Database | accessdate = 2007-08-03 }} *{{cite web | last = Nishida | first = Hiroshi | url = http://homepage2.nifty.com/nishidah/e/px36.htm#a003 | title = Materials of IJN: Nagano, Osami | work = Imperial Japanese Navy | accessdate = 2007-08-03 }} *{{cite web | last = United States Strategic Bombing Survey | first = | url = http://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/USSBS/IJO/IJO-Bio.html | title = Interrogations of Japanese officials | work = | accessdate = 2007-08-03 }} *{{cite news |author= |title=How Japs Fight |date=1943-02-15 |work=[[Time Magazine]] |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,774254-5,00.html |accessdate=2008-08-14 }} == Notennoù == <references/> {{Porched Japan}} {{DEFAULTSORT:Nagano, Osami}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1880]] [[Rummad:Marvioù 1947]] [[Rummad:Jeneraled]] [[Rummad:Tud Japan]] [[Rummad:Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Morluioù]] [[Rummad:Arme Impalaeriezh Japan]] [[Rummad:Impalaeriezh Japan]] 5y9h063wiayu8nroh4n7qqw4b8a3017 0 31019 2197495 2035853 2026-08-04T20:42:21Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197495 wikitext text/x-wiki {{Taxobox Plant | Yell | Spelt.jpg| Triticum spelta| }} {{Taxobox Divisio | Magnoliophyta }} {{Taxobox Classis | Liliopsida}} {{Taxobox Ordo | Poales }} {{Taxobox Familia | Poaceae }} {{Taxobox Genus | Triticum }} {{Taxobox Anv skiantel-plant |T. spelta | [[Carolus Linnaeus|L.]] }} {{Taxobox Echu}} Ar '''yell''' (''Triticum spelta'') a zo ur spesad [[gwinizh]], bet a-bouez adalek [[oadvezh an arem]] betek ar [[krennamzer|Grennamzer]]. Hiziv an deiz e vez gounezet c'hoazh e-kreiz [[Europa]] da skouer. Gwelet e vez gant reoù 'zo evel un isspesad eus ar [[gwinizh]] (''Triticum aestivum''). Daou zoare yell zo : ar yell bras (''Triticum spelta'') hag ar yell bihan (''Triticum monococcum''). ==Orin== Ur spesad ''[[hekzaploïd]]'' eo ha diskouezet eo bet gant ar genetik eo un hiron eus ur spesad ed all hag ar geot ''[[Aegilops tauschii]]''. Er [[Reter Nesañ]] eo c'hoarvezet ar paradur-mañ moarvat rak tu-se e kresk ''Aegilops tauschii''. C'hoarvezout a reas an dra-se kent donedigezh war-wel gwinizh boutin, war-dro 8000 bloaz'zo. Boud produet a c'hell dre ur paradur etre [[Triticum dicoccon]] ha gwinizh boutin met goude paradur ar gwinizh tetraploid gant [[Aegilops cylindrica]]. Dre ar seurt paradur-se e oa bet krouet en [[Europa]] rak kalz diwezhatoc'h e teu war-wel er c'hevandir-se eget en [[Azia]]. Harpañ a ra enklaskadennoù genel nevez ar vartezadenn-mañ<ref>{{cite web | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=14564390&dopt=Abstract | accessmonthday = February 14 | accessyear = 2006 | title = About the origin of European spelt (Triticum spelta L.): allelic differentiation of the HMW Glutenin B1-1 and A1-2 subunit genes. | publisher = PubMed | year = 2004 | author = Blatter RH, Jacomet S, Schlumbaum A }}</ref> met n'eo ket skler c'hoazh hag en-deus ar yell daou orin pe unan nemetañ<ref>{{cite paper | author=Blatter,R.H. et al. | title=About the origin of European spelt (Triticum spelta L.): allelic differentiation of the HMW Glutenin B1-1 and A1-2 subunit genes| date=2004 | format=html | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=retrieve&db=pubmed&list_uids=14564390&dopt=abstract}}</ref>{{,}}<ref>{{cite paper | author=Ehsanzadeh, Parviz | title=Agronomic and Growth Characteristics of Spring Spelt Compared to Common Wheat| date=1999 | format=pdf | url = http://library2.usask.ca/theses/available/etd-10212004-001220/}}</ref> ==Istor== Diskouez a ra an arkeologiezh e oa yell e [[Treuzkaokazia]] er pempvet milvad kent Jezuz-Krist Dija met en [[Europa]] eo e oa boutinañ<ref name="Cubadda, Raimondo and Marconi, Emanuele 2002">{{cite paper | author=Cubadda, Raimondo and Marconi, Emanuele| title=Spelt Wheat in Pseudocereals and less Common cereals: Grain Properties and utilization Potential (eds. Belton, Peter S.; Taylor, John R.N.) | date=2002 | format=html | url = http://books.google.com/books?vid=ISBN3540429395&id=NRMdXx8fC8kC&dq=Pseudocereals+and+less+Common+cereals:+Grain+Properties+and+utilization+Potential}}</ref> Kavet e oa bet restachoù a yell e lec'hiennoù eus [[nevezoadvezh ar maen]] (2500 - 1700 kt J-K) e Kreiz-Europa<ref name="Cubadda, Raimondo and Marconi, Emanuele 2002"/>{{,}}<ref>{{cite paper | author=Akeret, Ö.| title=Plant remains from a Bell Beaker site in Switzerland, and the beginnings of Triticum spelta (spelt) cultivation in Europe | date=2005 | format=html | url = http://china.springerlink.com/content/j0453274uw744tw9/?p=9a73f75a245d448a844fbf12f99e7740&pi=0}}</ref> E-pad prantad an arem en em skrignas e-barzh an holl gevandir hag e-pad [[prantad an houarn]] e oa an ed pouezusañ e su bro [[Alamagn]] hag e [[Preden]]<ref>{{cite paper | author=Cubadda, Raimondo and Marconi, Emanuele| title=Spelt Wheat in Pseudocereals and less Common cereals: Grain Properties and utilization Potential (eds. Belton, Peter S.; Taylor, John R.N.) | date=2002 | format=html | url = http://books.google.com/books?vid=ISBN3540429395&id=NRMdXx8fC8kC&dq=Pseudocereals+and+less+Common+cereals:+Grain+Properties+and+utilization+Potential}}</ref> E-pad ar Grennamzer e veze gounezet e [[Suis]], [[Tirol]] ha su [[Alamagn]]. Enbarzhiet e voe en [[Amerika]] er bloavezhioù 1890 met erlec'hiet e voe e-pad ar {{XXvet}} kantved gant ar gwinizh. Implijet eo gant al [[labour-douar bevoniel]], avat, rak n'en-deus ezhomm eus kalz [[temz]]. ==Daveoù== <references/> *{{cite book | author=Padulosi, Stefano, Karl Hammer and J. Heller | title=Hulled Wheats. Promoting the conservation and use of underutilized and neglected crops. 4. Proceedings of the First International Workshop on Hulled Wheats 21-22 July 1995, Castelvecchio Pascoli, Tuscany, Italy | year=1996 | url=http://www.ipgri.cgiar.org/publications/pubfile.asp?ID_PUB=54}} *{{cite book|title=Domestication of plants in the Old World|url=https://archive.org/details/domesticationofp0003zoha|author=Zohary, Daniel and Maria Hopf|location=Oxford | publisher=Oxford University Press|id=ISBN 0-19-850356-3|year=2000}} {{Ed}} [[Rummad:Ed]] [[Rummad:Triticum]] arzs9w2g16fnaxi2ti6waq6zjcsya7e 14 31139 2197553 1519097 2026-08-05T09:25:44Z Llydawr 145 2197553 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|9th century deaths}} [[Rummad:Marvioù hervez ar bloaz| 09]] [[Rummad:IXvet kantved]] akrjy7ytctqmvj6dktkaqn5iyy375js 0 31818 2197395 2130762 2026-08-04T18:48:18Z InternetArchiveBot 61915 Add 11 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197395 wikitext text/x-wiki '''Ceawlin eus Wessex''' (marvet war-dro [[593]]) a oa ur roue eus rouantelezh [[Wessex]] er pezh a zo hiziv mervent [[Bro-Saoz]]. Marteze e oa ur mab-bihan da [[Cerdic (Wessex)|Cerdic]], roue Wessex, ha mab [[Cynric (Wessex)|Cynric]]. Hervez ar [[Kronik Angl-ha-Saoz|C'hronik Ang-ha-Saoz]] e voe oberiant eus [[568]] betek [[592]] met n'haller ket fiziañ re enni evit ar marevezh-se. Bevañ a rae en un amzer m'edo aloudabet su [[Bro-Saoz]] gant ar [[Saozon]]. Pa varvas ne veze dalc'het ken 'met rouantelezhioù [[Dumnonia]] ha [[Glastenning]] gant ar vrezhoned. Hervez ar C'hronik e stourmas e meur ag emgannoù etre [[556]] ha [[592]], en o zouez an emgann anavezet kentañ etre div vagad saozon. N'eo ket sklaer tamm ebet istor e vuhez ha gallout a ra e ren bezañ padet, hervez ar mammennoù, 7, 17 pe 22 bloavezh. Marvet e vefe e [[593]], ur bloavezh goude bezañ bet faezhet ha kaset kuit deus ar galloud gant [[Ceol]] en [[Emgann Woden's Barrow]]. Daou vab en defe bet, [[Cutha]] ha [[Cuthwine]], met disfiz zo da gaout ouzh an nestedoù a veneg anezho. == Orin == [[Restr:Ceawlin map.png|right|thumb|350px|Lec'hioù liammet ouzh Ceawlin]] Disklaer eo orin Ceawlin, evel hini darn vrasañ rouaned gentañ [[Wessex]].N'eo ket germanek e anv hag ur brezhon e oa moarvat. Hervez ar C'hronik Angl-ha-Saoz e oa mab [[Cynric (Wessex)|Cynric]], roue Wessex, met kalz dislavarioù zo en testennoù hag unan eus palioù ar c'hronik a oa diskouez e tiskenne holl rouaned [[Wessex]] eus [[Cerdic (Wessex)|Cerdic]]. Ouzhpenn-se ne oa ket oberiant Ceawlin en hevelep tolead ha Cynric. Emañ al lec'hioù liammet outañ er c'hronik war-dro tachenn hengounel ar [[Gewissae]], war-dro [[Dorchester-on-Thames]] en [[Oxfordshire]] tra ma rene Cynric ha Cerdic en aod war-dro [[Southampton]]. == Levrlennadur == * {{cite book |last= Bede|authorlink= Bede|title= [[Historia ecclesiastica gentis Anglorum|Ecclesiastical History of the English People]]|others= Translated by Leo Sherley-Price, revised R.E. Latham, ed. D.H. Farmer|location= London|publisher= Penguin|year= 1991|isbn= 0-14-044565-X}} * {{cite book |last= Swanton|first= Michael|title= The Anglo-Saxon Chronicle|url= https://archive.org/details/anglosaxonchroni0000unse_c2u1|year= 1996| location=New York|publisher= Routledge|isbn=0-415-92129-5}} * {{cite book |last= Campbell|first= James|title= The Anglo-Saxons|url= https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse|coauthors=John, Eric & Wormald, Patrick|year= 1991|location=London|publisher= Penguin Books|isbn=0-14-014395-5}} * {{cite book |last= Fletcher|first= Richard|title= Who's Who in Roman Britain and Anglo-Saxon England|url= https://archive.org/details/whoswhoinromanbr0000flet_m0l2|year= 1989|location=London|publisher= Shepheard-Walwyn|isbn=0-85683-089-5}} * {{cite book |last= Hodgkins|first= H.R.|title= A History of the Anglo-Saxons|url= https://archive.org/details/historyofanglosa0002rhho_s5n1|year= 1952| origyear=1935|location=Oxford|publisher=Oxford University Press| oclc=59000682 }} * {{cite book |last= Hunter Blair|first= Peter|title= An Introduction to Anglo-Saxon England|url= https://archive.org/details/bwb_C0-BIZ-804|year= 1960|location=Cambridge|publisher= Cambridge University Press}} (2003 edition: ISBN 0-521-83085-0) * {{cite book |last= Hunter Blair|first= Peter|title= Roman Britain and Early England: 55 B.C. &ndash; A.D. 871|url= https://archive.org/details/romanbritainearl0000hunt|year= 1966| location=New York|publisher= W.W. Norton & Company|isbn=0-393-00361-2}} * {{cite book |last= Keynes|first= Simon|coauthors= Lapidge, Michael|title= Alfred the Great: Asser's Life of King Alfred and other contemporary sources|url= https://archive.org/details/alfredgreatasser0000asse|location=New York|year= 2004|publisher= Penguin Classics|isbn=0-140-44409-2}} * {{cite book |last= Kirby|first= D.P.|title= The Earliest English Kings|url= https://archive.org/details/earliestenglishk0000dpki|year= 1992|location=London|publisher= Routledge|isbn=0-415-09086-5}} * {{cite book |last=Lapidge|first=Michael|title=The Blackwell Encyclopedia of Anglo-Saxon England|url=https://archive.org/details/blackwellencyclo0000unse_e6a8|year=1999|location=Oxford|publisher=Blackwell Publishing|isbn=0-631-22492-0}} * {{cite book |last=Plummer|first=Charles|title=Two Saxon Chronicles Parallel|year=1972|location=Oxford|publisher=Clarendon Press| oclc=2697415}} * {{cite book |last= Stenton|first= Frank M.|title= Anglo-Saxon England|url= https://archive.org/details/anglosaxonenglan0003sten|year= 1971| location=Oxford|publisher= Clarendon Press|isbn=0-19-821716-1}} * {{cite book |last= Yorke|first=Barbara|title= Kings and Kingdoms of Early Anglo-Saxon England|url= https://archive.org/details/kingskingdomsofe0000york_b9s8|year= 1990|location=London|publisher= Seaby|isbn=1-85264-027-8}} {| align="center" cellpadding="2" border="2" |- | width="30%" align="center" | En e raok:<br />'''[[Cynric Wessex]]''' | width="40%" align="center" | '''Roue [[Wessex]] <br />[[Restr:Draig.png|thum|60 px]])''' | width="30%" align="center" | War e lerc'h:<br />'''[[Ceol Wessex]]''' |} {{Rouaned Wessex}} [[Rummad:Rouaned Wessex]] [[Rummad:Marvioù 593]] 1yityhpnadrx2p366brfrvslh1mba4m 0 35410 2197298 1475769 2026-08-04T15:32:59Z Ch. Rogel 46 Kempenn bras 2197298 wikitext text/x-wiki {{Disheñvelout}} Un '''daolenn''' zo un draezenn fetis pe difetis furm ur [[gorread]] plat dezhi ha damheñvel ouzh lodenn uhelañ un [[taol|daol]]. Dre astenn e kaver taolennoù war bep seurt [[skor]]ioù pe dizanvez : == Arzhoù == * [[Taolenn (lennegezh)]] * [[Taolenn (livouriezh)]] == Skrivañ == * [[Taolenn lieskementiñ]] * [[Taolenn lignez]] * Taolenn-stur * Taolenn-zu == Relijion == * [[Taolennoù al Lezenn]] * [[Taolennoù ar misionoù]] == Skiantoù == * Taolenn beriodek an elfennoù, sell ouzh [[Taolenn Mendeleiev]] * [[Taolenn an izotopoù (klok)|Taolenn an izotopoù]] * Taolenn glinikel == Aozañ == * Taolenn alc’hwezioù * Taolenn-amzer * Taolenn-tredan == Deveradennoù == * [[Taolennadur]] gixs0q6gss6zyr0asqnahndvtrw70ab 2197299 2197298 2026-08-04T15:43:15Z Ar choler 52661 *Arzhoù → arzoù 2197299 wikitext text/x-wiki {{Disheñvelout}} Un '''daolenn''' zo un draezenn fetis pe difetis ur [[gorread]] plat dezhi ha damheñvel ouzh lodenn uhelañ un [[taol|daol]]. Dre astenn e kaver taolennoù war bep seurt [[skor]]ioù pe dizanvez. == Aozañ == * Taolenn alc’hwezioù * Taolenn-amzer * Taolenn-tredan == Arzoù == * [[Taolenn (lennegezh)]] * [[Taolenn (livouriezh)]] == Jediñ == * [[Taolenn lieskementiñ]] == Relijion == * [[Taolennoù al Lezenn]] * [[Taolennoù ar misionoù]] == Skiantoù == * [[Taolenn beriodek an elfennoù]] * [[Taolenn an izotopoù (klok)|Taolenn an izotopoù]] * Taolenn glinikel == Skrivañ == * [[Taolenn lignez]] * Taolenn-stur * Taolenn zu == Deveradennoù == * [[Taolennadur]] jxjsedapiof6lzj74ca1r44fvcwdqoe 0 35512 2197535 234375 2026-08-05T08:03:28Z Kestenn 14086 Adkas war-du [[Nieuwpoort (Flandrez)]] dilamet 2197535 wikitext text/x-wiki {{Disheñvelout}} '''Nieuport''' a c'hall ober dave da : * Nieuport, anv gallek [[Nieuwpoort (Flandrez)|Nieuwpoort]], kumun e [[Flandrez]] ; * [[Nieuport (embregerezh)|Nieuport]], un embregerezh kirri-nij gall aet da get ; * [[Charles de Nieuport]] (1746-1827), matematikour gall. c6u6btsjlzf1xohzozb77yi5w33bsin 0 35659 2197400 2161737 2026-08-04T18:54:38Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197400 wikitext text/x-wiki {{Implijoù all}} {{databox}} Ar '''c'hi''' (''Canis lupus familiaris''<ref name="ADW">Dewey, T. and S. Bhagat. 2002. "[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Canis_lupus_familiaris.html Canis lupus familiaris]", Animal Diversity Web. Retrieved 6 January 2009.</ref> ha ''[[Canis lupus dingo]]''<ref name = "MSW3 Lupus">{{cite web|url=http://www.bucknell.edu/MSW3/browse.asp?id=14000738 |title=Mammal Species of the World - Browse: lupus |publisher=Bucknell.edu |date= |accessdate=2010-08-10}}</ref>{{,}}<ref name="MSW3 Dingo">{{cite web|url=http://www.bucknell.edu/MSW3/browse.asp?id=14000751 |title=Mammal Species of the World - Browse: dingo |publisher=Bucknell.edu |date= |accessdate=2010-08-10}}</ref>) zo ul loen [[bronneg|bronnek]] pevarzroadek ezel eo eus ar [[Kerentiad|c'herentiad]] ''[[Canidae]]'' hag eus an [[urzhiad]] ''[[Carnivora]]''. Implijet e vez ar ger "ki" koulz evit ar chas doñv hag ar gouennadoù gouez. Ar chas a c'hallfe bezañ bet ar c'hentañ loened a oa doñvaet<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2498669.stm|publisher=BBC NEWS|série=Science/Nature|title=Origin of dogs traced}}</ref>. An dilerc'hioù ki doñv koshañ anavezet zo kozh a 31 700 vloaz<ref name="ref-1">Germonpré M., Sablin M.V., Stevens R.E., Hedges R.E.M., Hofreiter M., Stiller M. and Jaenicke-Desprese V., 2009. Fossil dogs and wolves from Palaeolithic sites in Belgium, the Ukraine and Russia: osteometry, ancient DNA and stable isotopes. - [[Journal of Archaeological Science]] 2009, vol. 36, no2, pp. 473-490</ref> da lâret eo meur a zegad miliadoù bloavezhioù a-raok kement spesad doñv all anavet. Al loened ar muiañ implijet da labourat, da [[chaseal]] ha da ober kavandenn ouzh an dud e voent en istor an denelezh. Ar ger "ki" a c'hall bezañ implijet ivez d'ober anv eus mal ar spesad pa vez enebet ouzh ar ger "kiez", parez ar spesad<ref>[http://br.wiktionary.org/wiki/kiez termenadur "kiez" er wikeriadur]</ref>. Bodet e veze ar chas doñv gwezhall en ur spesad anvet ''Canis canis'' pe ''Canis familiaris''. Kadarnaet eo bet o orin gant an enklaskoù genetek abaoe. Daoust da zegasadennoù disheñvel moarvat ez eo ar chas doñv ur furm doñvaet eus ar [[Bleiz gris|bleizi griz]]<ref>{{en}}Vilà, C. et al. (1997). [https://web.archive.org/web/20120126231726/http://www.mnh.si.edu/GeneticsLab/StaffPage/MaldonadoJ/PublicationsCV/Science_Dog_Paper.pdf {{lang|en|''Multiple and ancient origins of the domestic dog''}}]{{pdf}} ''Science'' '''276''':1687–1689. (Ainsi que [https://web.archive.org/web/20070926223204/http://www.idir.net/~wolf2dog/wayne1.htm {{lang|en|''Multiple and Ancient Origins of the Domestic Dog''}}])</ref>{{,}}<ref>Lindblad-Toh, K, et al. (2005) [http://www.nature.com/nature/journal/v438/n7069/abs/nature04338.html "Genome sequence, comparative analysis and haplotype structure of the domestic dog"] ''Nature'', Nnn 438, 803–819.</ref>. Daoust d'an diforc'hioù morfologiezh bras etre ar gouennadoù e vez bodet ar chas gant ar skiantourien bremañ en ur strollad anvet ''Canis lupus familiaris'', un isspesad eus ''[[Canis lupus]]''. Ar chas doñvaet hag aet da ouez en-dro avat a vez sellet oute evel isspesadoù eus ''Canis lupus'', evel an [[Dingo (loen)|dingoed]] hag ar [[Ki kaner|c'hi kaner]]. Doñvaet e oa lod eus ar bleizi griz war-dro 15 000 vloaz zo eta<ref name="science2002">{{Cite journal|author=Savolainen P, Zhang YP, Luo J, Lundeberg J, Leitner T |title=Genetic evidence for an East Asian origin of domestic dogs |journal=Science |volume=298 |issue=5598 |pages=1610–3 |year=2002 |month=November |pmid=12446907 |doi=10.1126/science.1073906 |bibcode=2002Sci...298.1610S}}</ref>. Abalamour d'o zalvoudegezh evit an dud kentañ e voent implijet buan e pep lec'h. Implijet e vez ar chas e doareoù disheñvel evel chaseal, mesa, sachañ bec'hioù, gwardañ un dra bennak, skoazell ar polis pe ar soudarded, ober kavandenn, ha sikour an dud nammet abaoe n'eus ket pell zo. Abalamour d'o lec'h en hor c'hevredigezh e vez lesanvet ar chas "gwellañ mignoned Mab-Den" e broioù ar c'hornôg. E broioù, en Azia da skouer, e vez desavet ar chas evit o c'hig ivez<ref>Patrick Pageat, ''[http://books.google.fr/books?id=JLzFhZcN-nIC&pg=PA319&dq=manger+du+chien&hl=fr&ei=ozabTvyoNtHsOfasrYkK&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CEYQ6AEwBDgK#v=onepage&q=manger&f=false L'homme et le chien]'', Les différents mêtiers du chien, pp 319-320</ref>. E 2001 e oa istimet niver ar chas er bed da 400&nbsp;milion<ref name="Coppinger">{{Cite book| author=Coppinger, Ray|title=Dogs: a Startling New Understanding of Canine Origin, Behavior and Evolution| url=https://archive.org/details/dogsstartlingnew00raym|year=2001|isbn=0684855305|publisher=Scribner|location= New York|page = 352}}</ref>. E-doug ar 15 000 vloaz ma oa bet chas doñvaet ez eus diwanet ur bern gouennadoù lieseurt, disheñvel-kenañ an eil re diouzh ar re all, desavet ha dibabet a-ratozh gant an dud. Muioc'h a gemmoù morfologiezh hag emzalc'h zo en isspesad-se evit n'eus forzh peseurt spesad [[bronneg]]ed all<ref name="spady">{{Cite journal|author=Spady TC, Ostrander EA |title=Canine behavioral genetics: pointing out the phenotypes and herding up the genes |journal=American Journal of Human Genetics |volume=82 |issue=1 |pages=10–8 |year=2008 |month=January |pmid=18179880 |pmc=2253978 |doi=10.1016/j.ajhg.2007.12.001}}</ref>. Da skouer ez a o ment eus 16 santimetr evit ar [[Chihuahua]]ed betek ouzhpenn 76 cm evit [[levran Iwerzhon|levraned Iwerzhon]]<!--lévrier irlandais -->. O bleven a c'hall bezañ gwenn, griz (pe glas) du, gell sklaer pe teñval gant blev hir pe berr, heñvel ouzh reun ar c'hezeg, gloan an deñved, eeun pe rodellet<ref name="The Complete Dog">{{Cite book|title=The Complete dog book: the photograph, history, and official standard of every breed admitted to AKC registration, and the selection, training, breeding, care, and feeding of pure-bred dogs |url=https://archive.org/details/completedogbook00amer |publisher=Howell Book House |location=New York, N.Y |year=1992 |isbn=0-87605-464-5}}</ref>. Lod eus ar gouennadoù o deus un orin kozh evel an [[Huski Siberia|Huskied Siberia]] pe [[Ki-deñved Brie|chas-deñved Brie]] e-skoaz re all evel ar [[Ki-deñved alaman|chas-deñved alaman]] pe ar [[Golden Retriever]] a oa krouet n'eus ket keit-se. Er broioù ma vez anavezet dezverkoù ar [[kevredad kinologiezh etrebroadel|c'hevredad kinologiezh etrebroadel]] gant al lezenn ez eo ret enrollañ ar c'hi e levrioù an orinoù e vro c'henidik da lâret eus ur c'hi ez eo a ''ouenn c'hlann''<ref>[http://laws.justice.gc.ca/fr/showdoc/cs/A-11.2//20090206/fr?command=search&caller=SI&search_type=all&shorttitle=g%C3%A9n%C3%A9alogie%20des%20animaux&day=6&month=2&year=2009&search_domain=cs&showall=L&statuteyear=all&lengthannual=50&length=50 loi sur la généalogie des animaux], Ministère de l'agriculture du Canada</ref>{{,}}<ref name="ckc.ca">[http://www.ckc.ca Club Canin Canadien]</ref>. Da veajiñ en [[Europa]] e tleont kaout un [[tremen-hent europat evit an anevaled kavandenn]]. Loened pevarzroadel all a vez graet "ki" anezhe evel ar [[ki-dour|chas-dour]], da skouer. [[Restr:Basset Fauve de Bretagne 600.jpg|250px|thumb|Ur c'hi]] == Etimologiezh == Dont a ra ar ger ki eus ar c'heltieg ''cū, cunos''<ref>X. Delamarre, ''Dictionnaire de la langue gauloise'', Pariz 2001, 110</ref>. En [[iwerzhoneg|heniwerzhoneg]] e veze graet cú (genitiv con) eus ar chas hag ar bleizi. Soñjal da skouer e ''[[Cú Chulainn|Cúchulainn]]'' (da lâret eo ki ar gov) pe e ''Conamail'', heñvel ouzh ur bleiz (diwar *''cuno-samalis''). E [[kembraeg]], e [[kerneveureg]] e kaver ar furm ''ci'', heñvel ouzh ar brezhoneg ki. A-hervez e teufe ar c'hembraeg ''ci'' eus ''*cü'' < hengeltieg ''*cū''. Dont a ra al liester ''cwn'', damheñvel ouzh ar brezhoneg kon, eus *''cunes''. Dont a ra ar c'heltieg ''*cū'' eus ur furm *''kuō'', *''kṷō(n)'', testeniekaet mat e yezhoù all evel ar gresianeg ''kúōn'' (genitiv ''kunós''), sañskriteg ''śvā'' (genitiv ''śúnaḥ''), [[Alamaneg|henalamaneg uhel]] hunt diwar ''ḱuntós''. '''Kon''' eo al [[liester]] kozh a gaver e anvioù-tud keltiek ([[Konwoion]], [[Kongar]], [[Konveur]] ...), ''chas'' a vez lavaret bremañ, deuet diwar ar ger [[galleg|gallek]] ''chasse''. Anvioù all zo bet savet diwar ar ger ki evel [[Tangi]] ha [[Konan]]. Chomet eo ''kon'' e anvioù loened zo evel [[dourgi]] / dourgon. == Rummoù chas == ''* Sellout ivez ouzh : [[Listennad gouennoù chas]]'' Anaout a reer * ar ''[[ki poliser|c'hi-polis]]'', implijet gant ar [[polis|boliserien]] en o [[enklask polis|enklaskoù]] abalamour d'o galloud-c'hwesa * ar ''c'hi-hemolc'h'', pe ''ki-chase'', a zo meur a seurt anezho, ha dreist-holl ar ''c'hi-choukant'', hag ar ''c'hi-red'' * ar c'hi-sikour, implijet evit klask roudoù an dud m'eo kouezhet traoù warno ([[savadur]]ioù en o foull, [[erc'h]]) * ar ''c'hi-saout'', pe ''ki-deñved'', a ziwall al loened-se, * ar ''[[korrgi|c'horrgi]], ar c'hi-[[spagnol]], ar c'hi-bleiz'', a zo gouennoù, evel ''ar c'hi-douar'', pavet berr * ar ''c'hi-kolveg, ki-porzh, ki-stag'', zo anvioù roet d'ar ''chas-diwall'', * ar ''c'hi-dimezell'', pe ''ki-madam'', a zo chas brav, a vez moumounet, gwalc'het ha kribet. == Loened labour == Implijet e vezont evit labourat a-wechoù, da ziwall [[tropell]]où loened dreist-holl ha da ziwall tud, [[ti]]er ha [[savadur]]ioù. Implijet int ivez gant nerzhioù [[Ki milourel|milourel]] pe [[ki poliser|polis]] dre ar bed. En [[Alaska]] e vezont implijet ivez da sachañ war ar [[stlejell]]où war an [[erc'h]]. == En arzoù == * Chas brudet zo, evel [[Moutig]], ki [[Tintin]], [[Lassie]] ha re all. * Un istor chas fentus : ''Noblañs'' gant [[Jakez Konan]]. == Liammoù diavez == {{wikeriadur}} {{commons|Dogs|Chas}} == Notennoù ha daveoù == {{daveoù}} [[Rummad:Canidae]] [[Rummad:Loened ti]] 5f07r5vn1to3in9ba9w7wx3li2v2lb7 0 37526 2197339 1997164 2026-08-04T17:37:14Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197339 wikitext text/x-wiki {{LabourAChom}} '''Moktezuma''', anvet ivez '''Motecuhzoma Xocoyotzin''' (bet ganet war-dro 1466 – tremenet e 1520), a oa ur rener [[aztek]] ("''huey [[tlatoani]]''" [[Tenochtitlan]]), e penn ar [[kevredadenn aztek tridoubl|gevredadenn aztek tridoubl]] eus war-dro 1502 – betek 1520. Anavezet eo bremañ evel rener an impalaeriezh aztek e deroù [[aloubadeg Mec'hiko gant ar Spagnoled]]. Levezonet eo bet ar soñj hon eus dalc'het eus Moktezuma en istor gant e berzh evel rener ur vroad faezhet, ha kalz mamennoù a zeskriv anezhañ evel un den dizintrudu hag hep youl. Abalamour da [[rakvarn]]ioù an dud o deus savet ar mammennoù istorel ez eo diaez gouzout hag eñ en doa kemeret divizoù mat e-pad an aloubadeg. Nevez zo, istorourien zo o deus skrivet e tiskoueze raktresoù niverus Moktezuma, war dachenn an disavouriezh, ar skiantoù, an armoù hag ar relijion, e oa ur rener kreñv hag oberiant.{{Fact|date=November 2007}} == Anv == Stumm orin e anv e [[Nahouatleg]] a veze distaget {{IPA|[motekʷˈsoːma]}}. Un anv kevrennek eo, savet diwar un anv a dalvez "Aotrou" hag ur verb a dalvez "Krizañ e dal gant ar fulor". Abalamour da se e troer e anv gant "Krizañ a ra e dal evel un aotrou,"<ref>{{cite book |last=Andrews |first=J. Richard |origyear=1975 |year=2003 |title=Introduction to Classical Nahuatl |others=Revised Edition |location=Norman |publisher=University of Oklahoma Press |pages=599}}</ref> "Eñ zo droug ennañ en un doare nobl,"<ref>{{cite book |last=Brinton |first=Daniel G. |year=1890 |title=Ancient Nahuatl Poetry |url=http://www.gutenberg.org/etext/12219}}</ref> pe "Eñ a ya droug ennañ e-unan."<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Hugh |year=1995 |title=Conquest: Montezuma, Cortés, and the Fall of Old Mexico|url=https://archive.org/details/conquest00hugh }}</ref> Skrivet eo bet en un niver a zoareoù. Hiziv ez eo '''Moktezuma''' (pe '''Moctezuma''') an hini paotañ. Implij un niverenn zo nevez ha ne dalvez ken evit lakaat kemmm get ar Moktezuma kentañ, a vez graet [[Moktezuma Iañ]] anezhañ, rak daoust d'an hini kentañ da vezañ tad-kozh-ioù egile, ne veze ket anvet ar renerien abalamour ma oant eus ar memes tiegezh e bro an Azteked. Ar c'hronikoù aztek a ra ''Motecuhzoma Xocoyotzin'' anezhañ, endra ma veze graet ''Motecuhzoma Ilhuicamina'' pe ''Huehuemotecuhzoma'' ("Moctezuma kozh") eus an hini kentañ. ''Xocoyotzin'', distaget {{IPA|[ʃokoˈjotsin]}}, a dalvez "an hini yaouank enoret". == Mammennoù buhezskrid Moktezuma == Dislavaroù a-leizh a gaver e deskrivadurioù buhez Moktezuma, ha dre se ne ouzer netra en un doare asur diwar e benn hag a-zivout e ren. War a seblant e ta an dislavaroù-se eus rakvarnioù a bep seurt. Konkistadored spagnat evel [[Bernal Diaz del Castillo]] ha [[Hernan Cortes]] a zeskriv Moktezuma evel ur rener garv hag hedro. Ar [[Florentine Codex|c'hodex]], savet gant [[Bernardino de Sahagún]] hag e ditourerien a orin eus Tlatelolco, keoded bet sujet gant [[Tenochtitlan]], a vez douget peurliesañ da Dlatelolco hag d'he renerien <!-- in a favorable light relative to the Tenocha -->, ha Moktezuma ispisial a vez deskrivet er c'hontrol evel ur rener laosk ha dinerzh, leun a vrizhkredennoù<ref>Restall 2003</ref>. An istorour James Lockhart a laka o doa ezhomm an dud da gaout ur "bouc'h da vazhata" evit displegañ faezhidigezh an Azteked, ha Moktezuma a sammas ar roll-se. Eñ eo avat a lakaas an impalaeriezh aztek d'ober he brasañ kresk abaoe an deroù. Dre ar brezel e lakaas anezhi da greskiñ betek er su ken pell ha [[Sokonusko|Xoconosco]] er [[Chiapas]] ha [[strizh-douar Tehuantepec]]. Lakaat a reas sevel an [[Templo Mayor]] ha kemm a reas penn-da-benn reizhiad an truajoù. Kreskiñ a reas galloud Tenochtitlán war ar c'heodedoù kevredet o kemer al lec'h pennañ er [[kevredadenn aztek tridoubl|gevredadenn aztek tridoubl]]. Krouiñ a reas un templ ispisial, gouestlet da zoueoù ar c'heodedoù aloubet, e diabarzh templ [[Huitzilopochtli]]. Sevel a reas ivez ur monumant en enor d'an [[tlatoani]] [[Tízoc]]. == Deskrivadur Moktezuma el lizheradur abred goude an aloubadenn == Er pep brasañ eus al lennegezh skrivet goude an aloubadeg e teskriver Moktezuma evel ur gouizieg (''[[tlamatini]]'') kentoc'h evit ur brezelour. Skrivet eo bet e oa beleg hag e oa e penn ar ''[[calmecac|c'halmecac]]'', skol ar renkadoù uhelañ. Hervez ar vojenn ne felle ket dezhañ bezañ ''tlatoani'' ha goude e zilennadenn e [[1502]] e oa bet kaset kannaded da bep lec'h da glask anezhañ. Kavout a rejont anezhañ o kempenn un templ, o klask kuzhat diouzh ar gannaded. A-hervez en dije roet an digouvi d'ar pep brasañ eus ar pennoù bras ha roet o flas d'e studierien, ha dalc'het en dije da reiñ kentelioù dezhe e-giz ma vijent bet e studierien c'hoazh. {{Fact|date=November 2007}} [[Restr:Moctezuma palace.jpg|right|thumb|300px|Palez Moktezuma er [[kodeks Mendoza|C'hodeks Mendoza]] (1542)]] En un istor all, p'en doa kemeret Moctezuma un nebeud tañvouezennoù maiz en ur park, ur peizant, droug ennañ, en doa degaset da soñj dezhañ ne oa ket aotreet d'ober kement-se. Souezhet, Moktezuma a zivizaz reiñ ur renk uheloc'h d'ar ''[[macechualli]]''. <!-- The treatment he gave to the commoner in this case contrasts with the prohibitions he imposed on the ''pipiltin'' (renkadoù uhelañ). {{Fact|date=November 2007}} --> Lod eus an istorioù aztek diwar e benn a zeskriv anezhañ evel spontet rak ar Spagnoled nevez zegouezhet, ha darn eus ar mamennoù, evel [[kodeks Firenze]], a zisklêr e krede an Azteked e oa doueed eus ar Spagnoled hag e oa [[Hernan Cortés|Cortes]] an doue [[Quetzalcoatl]] distroet. Diaes eo prouiñ ez e gwirion ar c'hredennoù-se, hag a-wezhioù e vez sellet oute evel traoù ijinet da-c'houde (Restall 2003). Ar soñj e veze sellet ouzh Cortes evel un doue a c'hall bezañ heuliet e roudoù adalek [[kodeks Firenze]], skrivet war-dro 50 vloaz goude an aloubadeg, betek hiziv. En deskrivadur a gaver ennañ eus an emgav kentañ etre Moktezuma ha Cortes, e tiskouezer ar rener aztek oc'h ober ur brezegenn e [[Nahouatleg]] klasel, ur brezegenn a oa enni, en doare m'eo deskrivet ''verbatim'' er c'hodeks (skrivet gant titourerien Tlatelolcat [[Bernardino de Sahagun|Sahagun]] n'o doa ket gwelet an emgav-se o-unan moarvat), disklêriadennoù uvel doujañs rak un doue pe unan tost da zoue a seurt gant, ''"Bet ho peus ar vadelezh da zont war an douar, Bet ho peus ar vadelezh da dostaat d'ho tour, d'ho kêr Mec'hiko, deuet oc'h betek ho pallenn, ho kador-roue, am eus dalc'het e-pad ur par berr evidoc'h, Me hag am eus miret anezhañ en ho anv,"'' ha, ''"Bet ho peus ar vadelezh da zont, gouzañvet ho peus poan, faezh oc'h bet, deuit bremañ war an Douar, diskuizhit, deuit tre en ho palez, diskuizhit hoc'h izili ; ra zeuio hon aotrouien war an Douar."'' N'eo ket sur e komprener en un doare resis ster ar brezegenn-se abalamour d'an anaoudegezh fall hon eus eus doare prezeg an nahouatleg klasel er prezegennoù. Matthew Restall a soñj e c'hallje talvezout ar c'hinnig seven eus e dron da Gortes graet gant Moktezuma (gant m'en dije distaget ar brezegenn zo danevellet) ar c'hontrol rik eus ar pezh a oa bet komprenet : ar sevended er sevenadur aztek a oa un doare da ziskouez e aotrouniezh ha da ziskouez e c'halloud war ar re all. Ar brezegenn-se en deus skignet ar gredenn e komze Moktezuma ouzh [[Cortes]] evel ma vije an doue [[Quetzalcoatl]] distroet war an Douar. Tud all o deus skignet ar soñj ivez e krede an amerindianed e oa doueed eus ar Gonkistadored : istorourien an [[urzh]] [[fransiskan]] dreist-holl, evel ar breur [[Geronimo Mendieta]]<ref>Martínez 1980</ref>. Lod eus ar veleien fransiskan o doa kredennoù [[millennarian]]<ref>Phelan 1956</ref> ha soñjal e krede an indianed e oa doueed eus an alouberien spanat a glot mat gant ar gredenn-se. [[Bernardino de Sahagún]], a skivas kodeks Firenze, a oa ur beleg fransiskan anezhañ ivez. === seblantoù ha brizhkredennoù Moktezuma danevellet gant ar vojenn === [[Bernardino de Sahagun]] (1499-1590) a veneg eizh darvoud, c'hoarvezet kent donedigezh ar Spagnoled, a oa displeget evel arouezioù ur reuz bras da zont, da skouer ur steredenn lostek, un tangwall en un templ, teuz ur vaouez o leñvañ, ha re all. Lod a laka e oa kizidik-kenañ an Azteked ouzh soñjoù a ziskar hag a reuz bras abalamour ma klote ar bloavezh ma tegouezhas ar Spagnoled gant lidoù ur "skoulm bloavezhioù" e diwezh ur [[kelc'hiad|c'helc'hiad]] 52 bloaz eus an deiziadur aztek, a oa stag, e kredennoù an Azteked, ouzh ar c'hemmoù, ouzh adc'hanedigezh ar bed hag ouzh darvoudoù dañjerus. <!-- An account by [[Fernando Alvarado Tezozómoc]] (1598) records a story of how Moctezuma sent emissaries to find the legendary wizard and prophet, [[Huemac]], who, according to legend, had predicted the arriving of [[Quetzalcoatl]] one thousand years before. Moctezuma wanted to ask Huemac for protection and to be his servant, so that he could avert the catastrophe predicted by these omens. Three times Moctezuma sent emissaries, and three times Huemac refused. Huemac recommended instead that Moctezuma abandon all luxuries, the flowers and the perfumes, make [[penance]] and eat the same food as peasants, drink only boiled water, and then maybe he would help him. These legends are a part of the post-conquest rationalisation by the Azteked of their defeat and show Moctezuma as indecisive, vain, and superstitious, and ultimately the cause of the fall of the Aztek Empire. {{Fact|date=November 2007}} ===Contact with the Spanish === --> <!-- This section is linked from [[Guns, Germs, and Steel]] --> <!-- :''Also see: [[Hernan Cortés]], [[Spanish Conquest of Mexico]] and [[Siege of Tenochtitlan]]'' {{Spanish colonization of the Americas}} [[Image:Monumento_de_Moctezuma_y_Hernan_Cortés.jpg|left|thumbnail|Meeting place of Moctezuma and Hernán Cortés.]] ==Moctezuma's first interactions with the Spanish== In [[1517]], Moctezuma received the first reports of Europeans landing on the east coast of his empire; this was the expedition of [[Juan de Grijalva]] who had landed on [[San Juan Ulúa]], which although within [[Totonac]] territory was under the auspices of the Aztek Empire. Moctezuma ordered that he be informed of any new sightings of foreigners at the coast and posted extra watch. When Cortés arrived in [[1519]] Moctezuma was immediately informed and he sent emissaries to meet the newcomers, one of them known to be an Aztek noble named Tentlil in the Nahuatl language but referred to in the writings of Cortés and Bernal Díaz del Castillo as "Tendile". As the Spaniards approached Tenochtitlan they made an alliance with the Tlaxcalteca who were enemies of the Aztek Triple Alliance and they helped instigate revolt in many towns under Aztec dominion. Moctezuma was aware of this and he sent gifts to the Spaniards, probably in order to show his superiority to the Spaniards and Tlaxcalteca<ref>Restall, Matthew. ''Seven Myths of the Spanish Conquest. [[Oxford University Press]] (2003), ISBN 0-19-516077-0 </ref>. On [[November 8]] [[1519]], Moctezuma met Cortés on the causeway leading into Tenochtitlan and the two leaders exchanged gifts. Moctezuma gave Cortés the gift of an Aztec calender, one disc of crafted gold and another of silver. Cortés later melted these down for their material value. {{Fact|date=November 2007}} ==Moctezuma as host and prisoner of the Spaniards== Moctezuma brought Cortés to his palace where the Spaniards lived as his guests for several months. Moctezuma continued governing his empire and even undertook conquests of new territory during the Spaniard's stay at Tenochtitlan. At some time during that period Moctezuma became a prisoner in his own house. Exactly why this happened is not clear from the extant sources. The Aztec nobility reportedly became increasingly displeased with the large Spanish army staying in Tenochtitlan, and Moctezuma told Cortés that it would be best if they left. Shortly thereafter Cortés left to fight [[Panfilo de Narvaez]] and during his absence the [[The Massacre in the Main Temple, Tenochtitlán|massacre in the main temple]] turned the tense situation between the Spaniards and Aztecs into direct hostilities, and Moctezuma became a hostage used by the Spaniards to assure their security. {{Fact|date=November 2007}} ==The death of Moctezuma== In the subsequent battles with the Spaniards after Cortés' return, Moctezuma was killed. The details of his death are unknown: different versions of his demise are given by different sources. In his ''Historia'', [[Bernal Díaz del Castillo]] states that on [[July 1]] [[1520]], the Spanish forced Moctezuma to appear on the balcony of his palace, appealing to his countrymen to retreat. The people were appalled by their emperor's complicity and pelted him with rocks and darts. He died a short time after that. Bernal Díaz gives this account: <blockquote>Montezuma was hit by three stones, one on the head, one on the arm, and one on the leg; and though they begged him to have his wounds dressed and eat some food and spoke very kindly to him, he refused. Then quite unexpectedly we were told that he was dead.</blockquote> Cortés similarly reported that Moctezuma died wounded by a stone thrown by his countrymen. On the other hand, the indigenous accounts claim that Moctezuma was killed by the Spanish prior to their leaving the city. {{Fact|date=November 2007}} According to Sahagun's Tlatelolcan informants, Alvarado "[[garrotte]]d all the nobles he had in power", and Moctezuma's body was found in the street with sword wounds three days after the killings. In the [[Ramirez Codex]], an anonymous account by a [[Christianize]]d Aztec, the Spanish priests are criticized for searching for gold rather than administering the [[Anointing of the Sick (Catholic Church)|Last Rites]]. Some modern scholars, such as Matthew Restall (2003), prefer the indigenous accounts over the Spanish ones. They surmise that the Spanish killed Moctezuma once his inability to pacifying the Aztec people had made him useless. {{Fact|date=November 2007}} ==Aftermath== The Spaniards were forced to flee the city and they took refuge in Tlaxcala, and signed a treaty with them to conquer Tenochtitlan, offering to the Tlaxcalans freedom from any kind of tribute and the control of Tenochtitlan. Moctezuma was then succeeded by his brother [[Cuitláhuac]], who died shortly after during a [[smallpox]] epidemic. He was succeeded by his adolescent nephew, [[Cuauhtémoc]]. During the siege of the city, the sons of Moctezuma were murdered by the Aztec, possibly because they wanted to surrender. By the following year, the Aztec empire had entirely succumbed to the Spanish. Following the conquest, Moctezuma's daughter, [[Techichpotzin]], was considered the heiress to the king's wealth following Spanish customs and given the name "Isabel". She was married to different conquistadors who laid claim to the heritage of the Aztec emperor. {{Fact|date=November 2007}} [[Image:Aztecexpansion.png|thumb|right|550px|Map showing the expansion of the Aztec empire through conquest. The conquests of Moctezuma II are marked by the colour green (based on the maps by Ross Hassig in ''Aztec Warfare'')]] ==Moctezuma's legacy== The epic story of Moctezuma the last leader of the Aztec Empire has captivated the thoughts of many people causing the ruler's name to gain wide recognition and use as a symbol in different contexts. ==Native American mythology and folklore== Many Native American peoples are reported to worship deities named after the aztec ruler, and often a part of the myth is that someday the deified Moctezuma shall return to vindicate his people. In Mexico the modern day [[Pame]]s, the [[Otomi people|Otomi]], [[Tepehua]], [[Totonac]] and [[Nahua]] peoples are reported to worship earth deities named after Moctezuma<ref>Gillespie 1989:165-66</ref> The name also appears in [[Tzotzil]] maya ritual in Zinacantán where dancers dressed as a raingod are called "Montezumas"<ref>Bricker,1981:138-9</ref>. A mythological figure of the [[Tohono O'odham]]<ref>[http://pyramidmesa.netfirms.com/papgo1.html Another telling of the Tohono O'odham legend, dated to 1883]</ref> people of Northern Mexico and some [[Pueblo people]] of New Mexico and Arizona by the name [[Montezuma (mythology)|Montezuma]], can possibly be traced back to the Aztec ruler. [[Hubert Howe Bancroft]], writing in the 19th century (''Native Races'', Volume #3), speculated that the name of the historical Aztec Emperor Moctezuma had been used to refer to a combination of different cultural heroes who were united under the name of a particularly salient representative of Native American identity. {{Fact|date=November 2007}} Other references among the Arizona and New Mexico tribes indicate a belief in "Montezuma" as having been the name of a great king and law-giver of the remote past, who ruled over a vast empire including Mexico, and who was said to be buried inside a particular mountain in Arizona that allegedly bears his image. ==Symbol of indigenous leadership== As a symbol of resistance towards Spanish the name of Moctezuma has been invoked in several indigenous rebellions. One such example was the rebellion of the Virgin Cult in [[Chiapas]] in [[1721]], where the followers of the Virgin Mary rebelled against the Spanish after having been told by an apparition of the virgin that Moctezuma would be resucitated to assist them against their Spanish oppressors. In the [[Quisteil rebellion]] of the [[Yucatec Maya]] in [[1761]] the rebel leader [[Jacinto Canek]] reportedly called himself "Little Montezuma". <ref>Bricker,1981:73</ref> ==Spanish noble family== The grandson of Montezuma II, [[Ihuitemotzin]], baptised as '''Diego Luís de Moctezuma''', was brought to Spain by King [[Philip II of Spain|Philip II]]. There he married Francisca de la Cueva de Valenzuela. In [[1627]], their son Pedro Tesifón de Moctezuma was given the title of 1st Count of [[Moctezuma de Tultengo]], and thus became part of the Spanish nobility. One descendant of this family was General Jerónimo Girón y Moctezuma, commander of the Spanish forces at the [[Battle of Mobile (1781)]]. Montezuma's daughter, Princess Xipaguacin Moctezuma, married Juan de Grau, Baron of Toleriu, one of Cortez's senior officers, who took her back to Spain where she died in the Mountain village of Toleriu, near [[Andorra]], in [[1537]]. ==References to Moctezuma in modern culture== *The Mexican emperor was at the center of two 18th century [[Italy|Italian]] operas, [[Motezuma]] (1733) by [[Antonio Vivaldi]] and ''Montesuma'' (1781) by [[Niccolò Antonio Zingarelli]]. *[[Montezuma's Revenge]] is the colloquial term for any episodes of [[travelers' diarrhea]] or other sicknesses contracted by tourists visiting [[Mexico]]. *The [[Mexico City metro]] system has a station named [[Metro Moctezuma]] in honour of the ''tlatoani''. *The conquest of the Aztecs is recounted in a song by [[Neil Young]] called ''[[Cortez the Killer]]'' from the album ''[[Zuma (album)|Zuma]]'', a tribute to Moctezuma who appears in the song as a wise and benevolent ruler. ==See also== *[[Historic recurrence]] *[[Motezuma]] (Antonio Vivaldi opera) ==External links== *A reconstructed [http://www.reportret.info/gallery/motecuhzoma1.html portrait of Motecuhzoma Xocoyotzin], based on historical sources, in a contemporary style. --> == Notennoù == <references/> == Mammennoù == * ''Seven Myths of the Spanish Conquest'' by Matthew Restall, Oxford University Press (2003) ISBN 0-19-516077-0 * Hassig, Ross, '' Aztec Warfare: Imperial Expansion and Political Control''; Norman: University of Oklahoma Press, 1988. * Lockhart, James, ed., tr. ''We People Here: Nahuatl Accounts of the Conquest of Mexico''. University of California Press, 1993 * John Ledy Phelan, The Millenian Kingdom of the Franciscans in the New World (1956) * Jose Luis Martínez, Gerónimo de Mendieta (1980), in Estudios de Cultura Nahuatl vol 14, UNAM, Mexico pp131–197 * Townsend, Richard F. (2000) ''The Aztecs'' (revised edition), Thames and Hudson, New York. * {{cite book | first = Muriel Porter | last = Weaver | year = 1993 | title = The Aztecs, Maya, and Their Predecessors: Archaeology of Mesoamerica | url = https://archive.org/details/aztecsmayatheirp0000weav_h7i9 | edition = 3rd ed. | publisher = Academic Press | location = San Diego | id = ISBN 0-01-263999-0}} == Liammoù diavaez == * [http://www.motecuhzoma.de/motecuhzoma.htm Motecuhzoma Xocoyotzín] {{Boest merdeiñ Azteked}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1460]] [[Rummad:Marvioù 1520]] [[Rummad:Tlatoque]] [[Rummad:Tud muntret]] [[Rummad:Tud Kreizamerika]] 9histfhq0s3fn6mvs0ap4s0055ulfrw 0 38981 2197396 2139358 2026-08-04T18:51:28Z InternetArchiveBot 61915 Add 8 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197396 wikitext text/x-wiki [[Restr:Ella - John Speed.JPG|thumb|right|Skeudenn faltaziek eus Ælle e ''Heptarkiezh ar Saozon'', gant [[John Speed]] e 1611 .]] '''Ælle Sussex''' (anvet ivez '''Aelle''' pe '''Ella''') a vefe bet roue kentañ [[Rouantelezh Sussex|Sussex]], hiriv e [[Bro-Saoz]], etre [[477]] betek war-dro [[514]], hervez andonioù kozh. Ken nebeut a dra a ouzer diwar e benn ma ne c'heller ket lavarout sur e oa bet anezhañ. ==Istor pe mojenn== Hervez ar [[Kronik angl-ha-saoz|C'hronik angl-ha-saoz]] e vefe dilestret Ælle hag e dri mab e-kichen ur beg-douar (anvet [[Selsey Bill]] hiziv - dindan ar mor emañ al lec'h resis moarvat, ur reuzeulenn-draezh zo Owers hec'h anv - ha stourmet en defe ouzh ar Vrezhoned<ref name="ODNB">S. E. Kelly, « Ælle (fl. late 5th cent.) », ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004.</ref>. En un emgann e [[Pevensey]] e 491 o defe ar Saozon lazhet un niver bras a enebourien ha lakaet ar re all da dec'hout kuit<ref name="ODNB"/>. Daoust ma ne c'heller ket gwiriekaat munudoù an hengounoù-se e tiskouez anvioù-lec'h [[Sussex]] e oa bet poblet stank ar vro gant ar [[Saozon]] hag abred-tre, ar pezh a zamveneg e oa e-touez ar broioù kentañ da vezañ aloubet ganto. Ælle eo ar roue kentañ meneget gant ar c'hronikour [[Beda]] en {{VIIIvet kantved}}, hag anvet e vije bet aotrou war an holl rouantelezhioù angl-ha-saoz<ref name=Bede_111>Bede, ''Ecclesiastical History'', II 5.</ref>. En {{IXvet kantved}} e ro ar [[Kronik angl-ha-saoz|C'hronik angl-ha-saoz]] an titl a "[[Bretwalda|vBretwalda]]" dezhañ daoust ma n'eus prouenn ebet e tougas anezhañ e-pad e vuhez. N'ouzer ket pegoulz e varvas Ælle ha dianav eo anv e warlerc'hiad e penn Saozon ar su<ref name="ODNB" />. == Kenarroud istorel == [[Restr:Britain 500 CE.png|thumb|400px|Rouantelezhioù Preden war-dro [[500]]. Diasur eo o bevennoù.]] Ma'z eus bet anezhañ e veve Ælle er prantad nebeutañ anavezet eus istor Bro-Saoz<ref name=CampbellTAS20>Da skouer e skriv James Campbell : "The natural vice of historians is to claim to know about the past. Nowhere is this claim more dangerous than when it is staked in Britain between AD 400 and 600" (''The Anglo-Saxons'', p. 20).</ref> E deroù ar {{Vvet kantved}} e oa [[Proviñsoù roman|roman]] [[Proviñs Britannia]] abaoe muioc'h eget tri c'hantved. An enebourien bennañ neuze e oa ar [[Pikted|Bikted]], eus [[kaledonia]], hag ar [[Gouezeled|Ouezeled]], anvet [[Scoti]] d'ar mare-se, hag a deue eus [[Iwerzhon]]. Ken dañjerus all avat e oa ar Saozon. An anv-mañ a voe roet gant ar Romaned d'an dud a oa o chom en norzh d'ar pezh a zo [[Bro-Alamagn]] hiziv, hag e su ledenez ar [[Jutland]]. Argadegoù ar Saozon en arvorioù su ha gevred Bro-Saoz a zegase kudennoù bras, ken e savas ar Romaned [[Kreñvlec'hioù an Aod Saoz|kreñvlec'hioù al ''Litus Saxonicum'']] e fin an Trede kantved, ha ma kroujont ar garg a [[Kont an Aod Saoz|gont]] da zifenn ar vro outo. Echuiñ a reas an aotrouniezh roman e Britannia e deroù ar {{Vvet kantved}}. Ar bloaz roet da gustum da verkañ fin an aotrouniezh roman en Enez-Vreizh a zo [[410]] pa gasas an [[impalaer roman]] [[Honorius]] lizhiri d'ar Vrezhoned ma lare e tlejent en em zifenn o-unan. Kaset kuit e oa bet an darn vrasañ eus al luioù roman gwarnizonet e Britannia meur a wezh da stourm evit meur zanvez-impalaer roman, hag e 410 e tispartijont da viken.<ref name=Blair_IASE_1>Hunter Blair, ''An Introduction'', pp. 1–14.</ref>{{,}}<ref name=Campbell_TAS_13>Campbell et al, ''The Anglo-Saxons'' pp. 13–16.</ref> Goude an darvoud-se e teu ar mammennoù da vezañ ral-tre met hervez ar manac'h brezhon [[Gweltaz]] o defe goulennet ar Vrezhoned ur skoazell digant ar [[konsul|c'honsul]] roman [[Aetius]], e fin ar bloavezhioù 440 moarvat, ha nac'h reiñ skoazell a reas. Hag ar penn brezhon [[Vortigern]] neuze da gouviañ goprsoudarded eus ar c'hevandir da zont da stourm ouzh ar [[Pikted|Bikted]] a oa oc'h aloubiñ e vro. E penn ar re-se edo [[Hengist]] ha [[Horsa]], hag en em savet e vijent a-enep Vortigern goude, ma voe brezel e-pad un hir a amzer. Deuet eo vefe an alouberien - [[Saozon]], [[Angled]] ha [[Juted]] - a-benn da gontroliñ un darn eus [[Preden]] met un emgann bras o defe kollet en [[Emgann Badon]] (ne ouzer ket e pelec'h d'ar just). Hervez klaskourien zo e vefe bet Ælle e penn al lu saoz faezhet<ref>{{cite book |last=Bradbury|first=James|title=The Routledge Companion to Medieval Warfare|url=https://archive.org/details/routledgecompani0000brad|pages=[https://archive.org/details/routledgecompani0000brad/page/140 140]|year=2004| location= New York|publisher=Routledge| isbn= 0-415-22126-9}}</ref> tra ma argas reoù arall ar mennozh-se<ref>{{cite book |last=Warner|first=Philip|title=British Battlefields: The Midlands|pages=23|year=1972|location=Reading|publisher=Osprey| oclc=60058359}}</ref> Un distag o defe gounezet ar Vrezhoned evel-se hag e padas ar peoc'h betek an ampoent ma oa Gweltaz o skrivañ, da lâret eo eus fin ar {{Vvet kantved}} betek kreiz ar {{VIvet kantved}}<ref name=Blair_IASE_13>Hunter Blair, ''An Introduction'', pp. 13–16.</ref>{{,}}<ref name=Campbell_TAS_23>Campbell et al, ''The Anglo-Saxons'' p. 23.</ref>. Un tammig goude amzer Gweltaz e krogas ar Saozon gant o argadennoù adarre hag e fin ar {{VIvet kantved}} e oa aet tout ar su eus Preden dindan gontrol an alouberien.<ref name=Blair_RBaEE_204>Hunter Blair (''Roman Britain'', p. 204) gives the twenty-five years from 550 to 575 as the dates of the final conquest.</ref> == Andonioù == [[Restr:Parker chronicle f. 5a 455-490.gif|thumb|250px|right|Ur bajenn eus an dornskrid A eus ar c'hronik angl-ha-saoz. Ele eo skrivet anv Ælle]] Daou andon a veneg anv Ælle. An hini koshañ a zo ''Historia ecclesiastica gentis Anglorum'', un istor an iliz saoz skrivet e [[731]] gant ur manac'h saoz, [[Beda]] e anv. Beda a liv Ælle evel unan eus ar rouanez angl-ha-saoz o doa ar pezh a anve an ''Imperium'' war ''an holl broviñsoù war-du su ar stêr [[Humber]]''. Gant ''aotrouniezh'' e vez troet ''Imperium'' peurliesañ. Ul listenn a rouaned bet roet dezho an ''Imperium'' a ro Beda hag an hini kentañ eo Ælle. Menegiñ a ra ivez ne oa ket kristen ar roue-se rak livañ a ra ur roue diwezhatoc'h evel ''an hini kentañ o vont e-barzh rouantelezh an neñv''.<ref name=Bede_111 /> An eil andon a zo ar [[Kronik angl-ha-saoz|C'hronik angl-ha-saoz]], un dastumad a vloazdanevelloù strollet asambles e rouantelezh [[Wessex]] war-dro [[890]] dindan ren [[Alfred Veur]]. Teir arroudenn he deus ar c'hronik diwar-benn Ælle etre [[477]] ha [[491]]<ref name=Swanton_14>Translations are Michael Swanton's (''Anglo-Saxon Chronicle'', p. 14), from the A text of the Chronicle; except that Frank M. Stenton's translation (''Anglo-Saxon England'', pp. 17–18) of part has been substituted to keep "Andredes leag" and "Andredes cester" in the text, for subsequent explanation.</ref>. * 477 : Ælle hag e dri mab [[Cymen]] ha [[Wlencing]] ha [[Cissa]] a zeuas da Breden gant teir bagad el lec'h anvet Aod Cymen hag eno e lazhjont kalz Kembreiz ha lakaat a rejont reoù arall da dec'hout er goadeg Andredes leag hec'h anv. * 485 : Amañ e stourmas Ælle ar Gembreiz e-kichen bevenn Mearcred's Burn. * 491 : Amañ e sezizas Ælle ha Cissa Andredes cester ha lazhañ a rejont tout an dud a veze o chom eno. Ne chome Brezhon ebet er gêr-se goude-se. Kenaozet e voe ar c'hronik 400 bloaz goude an darvoudoù met gwirheñvel eo e implijas ar c'hroniker testennoù koshoc'h hag andonioù hengounel evel [[saga]]où. N'eo ket posupl da lârout avat eus pelec'h e teu al linennoù-se<ref name=Swanton_xviii>Swanton, ''Anglo-Saxon Chronicle'', pp. xviii-xix</ref> Dleout a reer notenniñ o-doa ar memes stêr krembreiz ha brezhoned d'ar mare-hont.<ref name=Swanton_14_2>Swanton, ''Anglo-Saxon Chronicle'', p. 14.</ref> Tri eus al lec'hioù meneget a c'hell bezañ anavezet. Aod Cymen ("Cymenes ora" en destenn orin) a zo dindan ar mor hiziv met diouzh daveoù diwezhatoc'h e c'heller dezastum edo e-tro su [[Selsey Bill]] war-du ar reter eus [[Enez Wight]]. Div draezhenn a verk al lec'h hiziv<ref name=BlairRBaEE_176>Hunter Blair, ''Roman Britain'', p. 176.</ref>. "Andredes leag" a zo ar [[Weald]], a oa ur [[koadeg|goadeg]] d'ar mare-hont hag en em astenne eus [[Hampshire]] betek norzh [[Sussex]] ha "Andredes cester" a zo ar c'hastell roman savet e [[Pevensey]] war vevenn ar gêr<ref name=BlairRBaEE_176 /><ref name=Stenton_17>Stenton, ''Anglo-Saxon England'', pp. 17–19.</ref> [[Restr:Owers sandbanks map 1780.gif|thumb|250px|left|Ur vunudenn eus ur gartenn eus 1780 a ziskouez enez Wight, Selsey Bill hag an draezhenn Owers war-zu ar su.]] Menegiñ a ra ar c'hronik Ælle ur wech arall er pennad a zanevell ar bloaz [[827]]. Eno emañ lakaet e-touez an eizh "[[bretwalda]]ed", pe "Renerien Preden". Strollañ a ra ar c'hronik ar seizh re bet meneget gant Beda gant [[Egbert Wessex]].<ref name=Swanton_60>Swanton, ''Anglo-Saxon Chronicle'', pp. 60–61.</ref> Bez e eus kalz tabutoù e-touez ar glaskourien diwar-benn ar pezh a dalvez ar ger-se ha diwar-benn lec'hed beli Ælle e su [[Bro-Saoz]]<ref name=Blair_IASE_201>Hunter Blair, ''An Introduction'', pp. 201–202.</ref>{{,}}<ref name=Campbell_TAS_53>Campbell et al, ''The Anglo-Saxons'', pp. 53–54.</ref> Merzout a reer ivez ez eus un toull bras etre Ælle hag an eil roue war listenn Beda. [[Ceawlin Wessex]] a grogas da ren e fin ar {{VIvet kantved}}, ar pezh a c'hellfe diskouez un arsav en aotrouniezh angl-ha-saoz<ref name=Stenton_17 />. Andonioù koshoc'h eget Beda a veneg Saozon ar su met pas Ælle. Diwezhat a-walc'h eo an dave koshañ, avat, rak e [[692]] emañ : ur garta sinet gant [[Nothelm Sussex]] a en em c'halve "Roue Saozon ar Su"<ref name=Kirby_20>Kirby, ''Earliest English Kings'', pp. 20–21.</ref>. Kartaoù a zo skridoù ofisiel ma ro ur roue pe un den galloudus arall douaroù d'e dud pe d'an Iliz. Pouezus-tre ez int evit hon anaoudegezh eus istor [[Bro-Saoz]] met n'eus karta orin ebet koshoc'h eget ar {{VIIvet kantved}}<ref name=BlairRBaEE_14>Hunter Blair, ''Roman Britain'', pp. 14–15.</ref>{{,}}<ref name=Campbell_95_2>Campbell et al, ''The Anglo-Saxons'', pp.95–98.</ref> Bez ez eus skrivagnerien arall a c'hell o skridoù sklêrijennañ mare Ælle, ha ne venegont ket anezhañ pe e rouantelezh. An taolennadur a ra [[Gweltaz]] eus stad [[Preden]] e deroù ar {{VIvet kantved}} a zo talvoudus evit a re a fell dezho kompren istor an aloudabegoù angl-ha-saoz. [[Procopius]], un istorour eus [[Bizantion (keoded)|Bizantion]] a skrive nebeut amzer goude marv Gweltaz en doa enklozet ur pennad diwar-benn Preden en e oberenn. Enni e lâr e oa ken niverus pobloù Preden - Brezhoned, Saozon ha Friziz - e tivrojont da rouantelezh ar [[Franked]] e niver bras pep bloaz<ref name=Blair_RBaEE_164>Hunter Blair, ''Roman Britain'', p. 164.</ref> == Anvioù-lec'h e Sussex == Gwiriekaet eo an amzeriadoù roet gant ar C'hronik angl-ha-saoz gant un dielfennadur eus anvioù-lec'h ar vro. Eus an anvioù-lec'h e ''-ing'' o fenn, evel [[Worthing]] pe [[Angmering]] e teu an titouroù pouezusañ. Eus ur stumm koshoc'h e ''-ingas'' e teuont. ''[[Hastings]]'', evit skouer, e teu eus [[Hæstingas]], ar pezh a dalvez ''ar re oc'h heuliañ unden Hæsta e anv''.<ref name=BlairRBaEE_176_2>Hunter Blair, ''Roman Britain'', pp. 176–178.</ref> Eus kornôg Selsey Bill da reter Pevensey e c'heller kavout ar stankder brasañ eus an hevelep seurt anvioù e [[Preden]]. Bez ez eus 45 anvioù-lec'h eus an doare-se e Sussex hag an anvioù-den e teuont anezho a oa paouezet da vezañ implijet kent ar {{VIIvet kantved}} peurliesañ, pa zeu an teulioù skrivet war wel adarre. Krediñ a reer neuze eo an anvioù-se sinoù eus bezañs kummuniezhoù saoz stabil er rannvro adalek ar {{Vvet kantved}} pe ar {{VIvet kantved}}.<ref name=BlairRBaEE_176_2 /><ref name=Blair_IASE_22>Hunter Blair, ''An Introduction'', p. 22.</ref>. Ouzhpenn-se ez eus nebeut-kenañ a anvioù-lec'h predenek e Sussex. Ne dalvez ket o deus ar Saozon lazhet pe kaset kuit an holl boblañs orin, daoust d'ar pezh zo lâret e pennad 91 ar C'hronik angl-ha-saoz. Damvenegiñ a ra, avat, e oa niverus tre an embroidi ha ne lezjont ket kalz lec'h d'ar Vrezhoned.<ref name=Stenton_17 /> Ne c'hell ket an traoù-se prouiñ eo gwir an amzeriadoù roet gant ar C'hronik pe e oa ur roue Ælle e anv, me damvenegiñ a reont un aloudabeg kozh ha diazezidigezh ur rouantelezh stabil adalek ar {{VIvet kantved}}<ref name=BlairRBaEE_176_2 /><ref name=Blair_IASE_22 /> == Ren == [[Restr:SE England Aelle.gif|thumb|250px|right|Kartenn eus su Bro-Saoz hag a ziskouez al lec'hioù meneget er C'hronik angl-ha-saoz e liamm gant Aelle.]] Ma'z eo rik an amzeriadoù roet gant ar C'hronik Angl-ha-Saoz emañ ren Aelle e kreiz astennerezh angl-ha-saoz ha a-raok peuraloubadeg ar vro. Gwirheñvel eo ivez e c'hoarvezas emgannoù Aelle a-raok [[Emgann Badon]]. An dra-mañ a zisplegfe an arsav hir - 50 pe 60 bloavezh - e lignez ar "bretwaldas" : ma padas ar peoc'h gounezet gant ar Vrezhoned betek an eil hanterenn eus ar {{VIvet kantved}} eo reizh na oa penn-brezel angl-ha-saoz ebet o aotrouniañ Bro-Saoz e-pad ar prantad-se. Martezeadenn un arsav e astennerezh e araokadenn an Angled-ha-Saozon a zo kreñvaet gant danevell [[Procopius]] a liv un divroerezh eus tud Preden davet rouantelezh ar Franked er {{VIvet kantved}}<ref name=Stenton_17/> Klokañ a ra [[Procopius]] gant ar pezh a anavezer diwar-benn trevadennerezh [[Breizh]]. War a seblant e teue un darn eus an drevadennerien eus [[Dumnonia]] hag anv [[Dumnonia]] ha [[Kernev]] a rojont d'ar rannvroioù kentañ a berc'hennjont.<ref name=Campbell_TAS_22>Campbell et al, ''The Anglo-Saxons'', p. 22.</ref> Un dra bennak a lakaas war sav fluz an Angled hag ar Saozon eus ar c'hevandir betek [[Preden]] d'ar mare-hont war a seblant.<ref name=Stenton_12>Stenton, ''Anglo-Saxon England'', p. 12.</ref> Klokañ a ra amzeriadoù emgannoù Aelle gant ar pezh a anavezer diwar-benn an darvoudoù e rouantelezh ar [[Franked]] war-dro an amzer-hont. Unvaniñ ar Franked en-doa graet [[Hlodwig Iañ]] er bloavezhioù 480 ha posupl eo en-doa o c'hontrol war Mor Vreizh lakaet ar vorlaerien sakson da vont war-du Preden kentoc'h war du ar c'hevandir.<ref name=Stenton_12 /> Posupl eo neuze e oa ur roue istorel Aelle e anv a vefe dilestret eus ar c'hevandir er {{Vvet kantved}} hag en defe aloubet ar pezh a zo Sussex hiziv. Ur penn-brezel pouezus e oa marteze en defe aotrouniet ur gevredad Angled-ha-Saozon oc'h aloubiñ Preden. An dra-mañ a c'hell bezañ en orin ar brud a vroudas Beda d'e ouzhpennañ da listenn ar [[Bretwalda]]<ref name=Fletcher_17>Fletcher, ''Who's Who'', p. 17.</ref>. Klokañ a ra ivez an emgannoù meneget er C'hronik angl-ha-saoz gant un aloudabeg eus Sussex eus ar c'hornôk war du ar reter ouzh un harz kaled a-walc'h da badout 14 bloaz<ref name=Stenton_17 /> Ar rannvro a gontrolle en em astenne betek [[Hampshire]] ha traonienn an [[Tavoez]] uhel marteze, met, er c'hontrol eus ar pezh a skrive Beda, ne endalc'he ket an holl dirioù e su an [[Humber]].<ref name=Kirby_55>Kirby, ''Earliest English Kings'', p. 55.</ref> N'eo meneget marv Aelle neblec'h ha ne anavezer netra diwar-benn e vibien pe istor [[Sussex]] betek [[675]] pa voe badezet roue Saozon ar su, [[Aethelwalh Sussex|Æthelwalh]]<ref>Stenton, ''Anglo-Saxon England'', p. 12</ref> == Daveoù == {{refbegin}} * {{cite book |last= Bede|authorlink= Bede|title= [[Historia ecclesiastica gentis Anglorum|Ecclesiastical History of the English People]]|others= Translated by Leo Sherley-Price, revised R.E. Latham, ed. D.H. Farmer|location= London|publisher= Penguin|year= 1991|isbn= 0-14-044565-X}} * {{cite book |last= Swanton|first= Michael|title= The Anglo-Saxon Chronicle|url= https://archive.org/details/anglosaxonchroni0000unse_c2u1|year= 1996| location=New York|publisher= Routledge|isbn=0-415-92129-5}} * {{cite book |last= Campbell|first= James|title= The Anglo-Saxons|url= https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse|coauthors=John, Eric & Wormald, Patrick|year= 1991|location=London|publisher= Penguin Books|isbn=0-14-014395-5}} * {{cite book |last= Fletcher|first= Richard|title= Who's Who in Roman Britain and Anglo-Saxon England|url= https://archive.org/details/whoswhoinromanbr0000flet_m0l2|year= 1989|location=London|publisher= Shepheard-Walwyn|isbn=0-85683-089-5}} * {{cite book |last= Hunter Blair|first= Peter| authorlink=Peter Hunter Blair|title= An Introduction to Anglo-Saxon England|url= https://archive.org/details/bwb_C0-BIZ-804|pages=[https://archive.org/details/bwb_C0-BIZ-804/page/13 13]–16|year= 1960|location=Cambridge|publisher= Cambridge University Press}} * {{cite book |last= Hunter Blair|first= Peter|title= Roman Britain and Early England: 55 B.C. – A.D. 871|url= https://archive.org/details/romanbritainearl0000hunt|year= 1966| location=New York|publisher= W.W. Norton & Company|isbn=0-393-00361-2}} * {{cite book |last= Kirby|first= D.P.|title= The Earliest English Kings|url= https://archive.org/details/earliestenglishk0000dpki|year= 1992|location=London|publisher= Routledge|isbn=0-415-09086-5}} * {{cite book |last= Stenton|first= Frank M.| authorlink = Frank Stenton|title= Anglo-Saxon England|url= https://archive.org/details/anglosaxonenglan0003sten|year= 1971| location=Oxford|publisher= Clarendon Press|isbn=0-19-821716-1}} {{refend}} == Notennoù == {{Daveoù |bannoù=2}} {{Rouaned Sussex}} [[Rummad:Rouaned Sussex]] tmc3es0ady4eu3bpoiepn91uguvo418 0 41079 2197387 2138861 2026-08-04T18:35:42Z InternetArchiveBot 61915 Add 8 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197387 wikitext text/x-wiki [[Image:British_seventh_century_kingdoms.png|right|250px|thumb|Rouantelezhioù Peden e marevezh Cuthred]]'''Cuthred Wessex''' a voe roue [[Wessex]] eus [[740]] ([[739]] hervez [[Simeon Durham]], [[741]] hervez [[John Worcester]]) betek [[756]]. War-lerc'h [[Æthelheard Wessex]] - ur c'har dezhañ, e vreur matreze - e teuas. En ur mare ma oa [[Mercia]] rouantelezh galloudusañ bro-Saoz ez eas da roue Cuthred ha posupl eo e voe skoazelet Cuthred gant [[Æthelbald Mercia]] e deroù e ren<ref name=Kirby_133>Kirby, ''Earliest English Kings'', p. 133.</ref> Stourn a rejont alies an divv riez avat<ref name=Swanton_44>Swanton, ''The Anglo-Saxon Chronicle'', pp 44–45.</ref> met sujet da [[Æthelbald Mercia]] e chomas war a seblant ha rediet e voe da vrezeliñ evitañ ouzh ar gembreiz e [[743]]. Ret e voe da gCuthred enebiñ ouzh emsavadeg [[Æthelhun]] e [[750]] ha lazhet e voe an [[aetheling]] Cynric e [[748]]. E [[752]] e teuas a-benn da faezhañ Mercia en [[Emgann Battle Edge]] ha gounid a reas frankiz e rouantelezh<ref name=Swanton_46_2>Swanton, ''The Anglo-Saxon Chronicle'', 46–47.</ref>. Ouzh ar gerneveuriz e stourmas e [[753]] ivez. ==Daveoù== {{Daveoù}} ==Levroniezh== '''Andonoù reizh''' <div class="references-small"> *{{cite book |last=Anderson |first=Alan Orr |year=1908 |title=Scottish Annals from English Chroniclers A.D. 500–1286. |url=https://archive.org/details/scottishannalsfr00ande |location=London |publisher=D. Nutt |oclc=1248209}} (1991 edition: ISBN 1-871615-45-3) *[[Bede]], ''[[Ecclesiastical History of the English People]].'' Translated by Leo Sherley-Price, revised R.E. Latham, ed. D.H. Farmer. London: Penguin, 1990. ISBN 0-14-044565-X *{{cite book |last=Emerton |first=Ephraim |editor=Noble, Thomas F.X (ed.) |year=2000| origyear=1940 |title='The Letters of St.Boniface: With a New Introduction and Bibliography |location=New York |publisher= Columbia University Press |isbn=0-231-12093-1}} *{{cite book |last= Swanton|first= Michael|title= The Anglo-Saxon Chronicle|url= https://archive.org/details/anglosaxonchroni0000unse_c2u1|year= 1996| location=New York|publisher= Routledge|isbn=0-415-92129-5}} </div> ' '''Testenoù arall''' <div class="references-small"> *{{cite book |last= Hunter Blair|first= Peter|title= An Introduction to Anglo-Saxon England|url= https://archive.org/details/bwb_C0-BIZ-804|year= 1960|location=Cambridge|publisher= Cambridge University Press}} (2003 edition: ISBN 0-521-83085-0) *{{cite book |last= Hunter Blair|first= Peter|title= Roman Britain and Early England: 55 B.C. - A.D. 871|url= https://archive.org/details/romanbritainearl0000hunt|year= 1966|publisher= W.W. Norton & Company|isbn=0-393-00361-2}} *{{cite book |last= Campbell|first= James|title= The Anglo-Saxons|url= https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse|coauthors=John, Eric & Wormald, Patrick|year= 1991|location=London|publisher= Penguin Books|isbn=0-14-014395-5}} *{{cite book |last= Fletcher|first= Richard|title= Who's Who in Roman Britain and Anglo-Saxon England|url= https://archive.org/details/whoswhoinromanbr0000flet_m0l2|year= 1989|location=London|publisher= Shepheard-Walwyn|isbn=0-85683-089-5}} *{{cite book |last=Hill |first=David |coauthors=Margaret Worthington |year=2005 |title=Aethelbald and Offa: two eighth-century kings of Mercia |location=Oxford |publisher=Archaeopress |isbn=1-84171-687-1| series=British Archaeological Reports, British series, ''383''}} *{{cite book |last= Kirby|first= D.P.|title= The Earliest English Kings|url= https://archive.org/details/earliestenglishk0000dpki|year= 1992 |location=London |publisher= Routledge |isbn=0-415-09086-5}} *{{cite book |last=Stenton |first= Frank M.| authorlink = Frank Stenton |title= Anglo-Saxon England|url=https://archive.org/details/anglosaxonenglan0003sten |year= 1971| location=Oxford|publisher= Clarendon Press|isbn=0-19-821716-1}} </div> {| align="center" cellpadding="2" border="2" |- | width="30%" align="center" | En e raok:<br>'''[[Æthelheard Wessex]]''' | width="40%" align="center" | '''Roue [[Wessex]] <br />[[Image:Draig.png|thum|60 px]])''' | width="30%" align="center" | War e lerc'h:<br>'''[[Sigeberht Wessex]]''' |} {{Rouaned Wessex}} [[Rummad:Rouaned Wessex]] [[Rummad:Marvioù 756]] tdtrg5d6eyzqv6p5rz8picumiqlq92g 0 42004 2197337 2017357 2026-08-04T17:33:53Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197337 wikitext text/x-wiki [[File:Eugene Fama at Nobel Prize, 2013.jpg|thumb|200px|right|Eugene Fama (Stockholm, 2013)]] '''Eugene F. "Gene" Fama''' (ganet d'ar 14 a viz C'hwevrer 1939) zo un armerzhour [[amerikan]]. Brudet eo evit e labour diwar-benn [[askorusted ar marc'had|damkaniezh askorusted ar marc'hadoù arc'hant]]. ==Levrlennadur== *{{cite book | author=Fama, Eugene F. | title=Foundations of Finance: Portfolio Decisions and Securities Prices | url=https://archive.org/details/foundationsoffin0000fama | publisher=[[Basic Books]] | location=New York | year=1976 | id=ISBN 0-465-02499-8}} *{{cite book | last=Fama | first=Eugene F. | coauthors=Merton H. Miller | title=The Theory of Finance | url=https://archive.org/details/theoryoffinance0000euge | publisher=[[Holt, Rinehart & Winston]] | location=New York | year=1972 | id=ISBN 0-030-86732-0}} ==Liammoù diavaez== *[https://web.archive.org/web/20090119012812/http://faculty.chicagogsb.edu/eugene.fama/ Pajen degemer Eugene Fama war lec'hienn Skol-Veur Chicago] *[https://web.archive.org/web/20080520111617/http://library.dfaus.com/bios/academics/eugene_fama Buhezskrid war lec'hienn an Dimensional Fund Advisors] {{DEFAULTSORT:Fama, Eugene}} [[Rummad:Armerzhourien SUA]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1939]] [[Rummad:Priz Nobel an ekonomiezh]] 0p5v4lsrqbw51gcj2phv2996te8qy5k 0 43285 2197428 2139360 2026-08-04T19:23:57Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197428 wikitext text/x-wiki [[Roue]] diwezhañ [[Essex]] a voe '''Sigered Essex'''. Ren a reas eus [[798]] da [[825]] pe [[829]]. Mab e oa da [[Sigeric Essex]] ha roue e voe goude dilez e dad. E [[812]] e kollas e ditl roueel ha staget e voe e rouantelezh ouzh hini [[Mercia]]. Kenderc'hel a reas da ren ar vro evel [[dug]] avat. Goude [[Emgann Ellendun]] e voe skarzhet kuit eus ar vro gant [[Egbert Wessex]]. N'eo ket sklaer an deiziata avat, ha marteze e chomas e karg beteg [[829]]<ref name=Kirby_165>Kirby, ''Earliest English Kings''</ref>. Rankout a reas mont da repuiñ da [[Mercia|Vercia]]. ==Daveoù== *{{cite book |last= Swanton|first= Michael|title= The Anglo-Saxon Chronicle|url= https://archive.org/details/anglosaxonchroni0000unse_c2u1|year= 1996| location=New York|publisher= Routledge|isbn=0-415-92129-5}} *{{cite book |last= Kirby|first= D.P.|title= The Earliest English Kings|url= https://archive.org/details/earliestenglishk0000dpki|year= 1992|location=London|publisher= Routledge|isbn=0-415-09086-5}} ==Notennoù== {{Daveoù |bannoù=2}} {| align="center" cellpadding="2" border="2" |- | width="30%" align="center" | En e raok:<br>'''[[Sigeric Essex]]''' | width="40%" align="center" | '''Roue [[Essex]] <br />[[Image:Flag of Essex.svg|thum|60 px]]''' | width="30%" align="center" | War e lerc'h:<br>'''Rouantelezh aet da get''' |} {{Rouaned Essex}} [[Rummad:Rouaned Essex]] 3vhaxjw3j11zav5qghhxici82nhpcr0 0 43906 2197310 1926777 2026-08-04T17:01:42Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197310 wikitext text/x-wiki [[File:Thomas Homer-Dixon.jpg|thumb|Homer-Dixon in 2007]] '''Thomas Homer Dixon''' (ganet e [[1956]]) a zo ur c'helenner politikouriezh eN [[Trudeau Centre for Peace and Conflict Studies]] e [[Skol-Veur Toronto]]. ==Levrioù== *{{cite book | year = 2006 | title = The Upside of Down: Catastrophe, Creativity, and the Renewal of Civilization | publisher = Knopf | location = Toronto| id = ISBN 0-676-97722-7}} *{{cite book | year = 2000 | title = The Ingenuity Gap | url = https://archive.org/details/ingenuitygap00thom_0 | publisher = Knopf | location = New York | id = ISBN 0-375-40186-5}} *{{cite book | year = 1999 | title = Environment, Scarcity, and Violence | url = https://archive.org/details/environmentscarc0000home | publisher = Princeton University Press | location = Princeton | id = ISBN 0-691-02794-3}} *{{cite book | year = 1994 | title = Population and Conflict | publisher = International Union for the Scientific Study of Population | location = Liège | id = ISBN 2-87108-032-1}} *{{cite book | year = 1993 | title = Environmental Scarcity and Global Security | url = https://archive.org/details/environmentalsca00home | publisher = Foreign Policy Association | location = New York | id = ISBN 0-87124-152-8}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1956]] [[Rummad:Ekologiezh]] 2gt14q4t583lxniwkbx4rt5wie51xmw 0 45075 2197466 2134981 2026-08-04T20:10:42Z InternetArchiveBot 61915 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197466 wikitext text/x-wiki [[Restr:Kingdom of Mercia.PNG|thumb|upright 1.4|Rouantelezh Mercia hag e wazed]] '''Mercia''' a oa ur rouantelezh angl-ha-saoz er vro a reer ar [[Midlands]] anezhi hiziv. Krouet e voe er {{VIvet}} kantved gant Angled war a seblant hag ar rouantelezh pouezusañ e voe er vro betek [[Emgann Ellendun]]. Gouest e voe da virout he frankiz betek an [[aloubadeg]] [[viking]] er {{IXvet kantved}}. Gant [[Danelaw]] ez eas neuze reter he zachenn har ar peurrest a yeas goustadig gant ur gwaz eus [[Wessex]]. Ouzh ar vro-se e voe staget goude marv he rouanez diwezhañ [[Ethelfleda]] e [[918]]. == Orin == N'eo ket sklaer penaos e voe krouet rouantelezh Mercia. Enklaskoù hendraourien a ziskouez e oa annezet poblañsoù angl-ha-saoz en hanternoz d'an [[Tavoez]] e-pad ar {{VIvet kantved}}. An anv ''Mercia'' a zeu eus ur ger hensaozneg a dalvez ''harz'', hag an darn vrasañ eus ar glaskourien a gred e voe krouet ar rouantelezh gant tud a veve war an harzoù etre ar [[Brezhoned|Vrezhoned]] hag an alouberien angl-ha-saoz. Hervez [[Peter Hunter Blair]] avat, e c'hellfe an anv-se talvezout ivez e vevent war an harzoù etre [[Northumbria]] ha tud traonienn an [[Trent]]. Kentañ roue Maercia a zo anavezet e vuhez a oa [[Creoda]] e anv. Gourvab [[Icel]] e vije bet. Kroget e vije de ren e [[585]] ha savet en dije ur c'hreñvlec'h e [[Tamworth]]. Deuet e vefe da vezañ kêr-benn ar rouantelezh nevez-c'hanet. E c'houde e renas [[Pybba]] ha [[Cearl]]. Dister a-walc'h e chomas ar rouantelezh betek ren [[Penda Mercia]], unan eus mibien Pybba. == Ren Penda == [[Restr:Britain peoples circa 600.png|left|300px]] Da roue Mercia ez eas Penda e [[626]] pe [[633]] hervez ar mammennoù. E [[628]] e trec'has [[Wessex]] e [[Cirencester]] ha digantañ e kemeras douaroù e traonienn an [[Hafren]] ma vefe savet rouantelezh ar [[Hwicce]]. E deroù ar bloavezhioù 630 e kevreas gant [[Cadwallon ap Cadfan]], roue [[Gwynedd]] a oa o vrezeliñ ouzh [[Edwin Northumbria|Edwin]] , roue Northumbria ha [[bretwalda]] rouantelezhioù ar su. Asambles e trec'hjont [[Northumbria]] en [[Emgann Hatfield Chase]] e [[633]]. Lazhet e voe Edwin ha kouezhañ a reas e rouantelezh en he foull e-pad berr amzer. Daoust ma voe barrek [[Oswiald Northumbria]] da drec'hiñ Cadwallon ha da adsevel e vro e chomas rouantelezh Penda ur Stad pouezus, gouest da ampech Northumbria da vrasaat war-du ar su. E [[641]] e faezhas Penda [[Oswiald Northumbria]] en [[Emgann Maserfield]] asambles gant [[Kembreiz]] moarvat. Goude emgann Maserfield e teuas Penda da vezañ ar roue galloudusañ e [[Preden]]. Roue [[Wessex]] - [[Cenwalh Wessex]] - a euredas gant c'hoar Penda ha pa argasas-eñv anezhi e aloubas Penda e vro hag e rediañ a reas da dec'het kuit da [[East-Anglia]]. E [[654]] e lazhas Penda roue [[Anna East-Anglia]] en Emgann ha marteze e stalias [[Aethelhere East-Anglia]] en e blas. E [[655]], avat, e aloubas Penda [[Northumbria]] gant un arme vras asambles gant tud [[Gwynedd]] hag [[East-Anglia]] met faezhet e voe gant [[Oswiu Northumbria]] en [[Emgann Winwaed]]. Lazhet e voe Penda ha tremen a reas norzh e rouantelezh dindan damani Oswiu tra ma chome frank ar su dindan [[Peada Mercia]]. == Ren Wulfhere ha deroù an {{VIIIvet}} kantved == E [[658]] e voe lazhet Peada ha staget e voe e Stad ouzh Northumbria. Adsavet e voe ar rouantelezh war he zachenn gozh gant [[Wullfhere Mercia]] goude un emsavadeg a-enep an aotrouniezh Northumbriat e [[658]] avat. Dindan e ren e voe gounezet tud Mercia d'ar feiz gristen. Gouest e voe da adsevel galloud Mercia ha da veveniñ levezon Oswiu e rouantelezhioù ar su. E fin e ren e voe faezhet gant mab Oswiu, [[Ecgfrith Northumbria]] en doa argaset. Daoust ma chomas Wulfhere bev e voe gwanaet hag e kollas e aotrouniezh war [[Wessex]]. Anavezet eo ar rouaned a zeuas da c'houde gant o obererezh relijius dreist-holl, daoust ma voent barrek da virout o frankiz ha da aloubiñ bro [[Wroxeter]], lesanvet "Baradoz ar [[Powys]]", a oa dindan ar Vrezhoned betek-hen. Da vare ren [[Æthelbald Mercia]] hepken e teuas Mercia da vezañ ur galloud bras adarre. Da gentañ e voe ret dezhi stourm ouzh [[Wihtred Kent]] hag [[Ine Wessex]]. Reiñ e zilez a reas Ine e 726 ha mervel a reas Wihtred, ar pezh a lezas Æthelbald frank da astenn e aotrouniezh war hent ar su eus [[Bro-Saoz]]. Gant [[Beda]] e oa bet anvet [[Bretwalda]] ha trec'het e oa gant [[Cuthred Wessex]] e [[752]]. == Ren Offa ha kresk Wessex == [[Restr:British kingdoms c 800.svg|right|thumb|250px]] Goude muntr Æthelbald gant unan eus e warded e [[757]] e tarzhas ur [[brezel-diabarzh]]. Gant [[Offa Mercia|Offa]] e voe gounezet. Ret e voe dezhañ adsevel aotrouniezh Mercia war rouantelezhioù ar Su met an dra-se a reas gant muioc'h a verzh eget tout ar rouaned arall eus Mercia e c'houde. Er c'hontrol eus e ziagentourien a rene an tachennoù er-maez Mercia wir dre hanterouriezh rouaned lec'hel, e stagas rouantelezhioù [[Kent]], [[East-Anglia]] ha [[Sussex]] ouzh e stad o kas kuit o rouaned pe o rediañ anezho da zilezel o zitl. Dindan e ren e voe kognet ar pezhioù aour kentañ e Preden abaoe fin ar marevezh roman ha sevel a reas ur voger - Moger Offa pe [[Offa's Dyke]] e saozneg - war ar vevenn etre Mercia ha [[Powys]]. Esaeañ a reas Offa lakaat e vab [[Ecgfrith Mercia]] war an tron met ne chomas ket hemañ bev nemet un nebeud mizioù goude marv e dad e [[796]] ha tremen a reas ar rouantelezh da [[Coenwulf Mercia|Goenwulf Mercia]]. Kemeret e oa e lec'h, e [[821]], gant e vreur [[Ceolwulf Mercia]] a zistrujas kreñvlec'h [[Deganwy]] e [[Powys]]. War greskiñ ez ae galloud [[Wessex]] avat hag e [[825]] e voe faezhet [[Beornwulf Mercia]] gant [[Egbert Wessex]] en [[Emgann Ellendun]]. Goude Ellendun e kollas Mercia kalz eus he galloud ; Beornwulf hag e warlec'hiad Ludeca a voe lazhet oc'h esaeañ talañ ouzh un emsavadeg en [[East-Anglia]]. Ne renas ar roue da heul - [[Wiglaf Mercia]] nemet daou vloavezh kent bezañ kaset kuit eus e vro gant Egbert. E [[830]] e c'hounezas Wiglaf frankiz e vro adarre met d'ar mare-se e oa sklaer e oa aet an tu kreñv gant Northumbria a oa ar galloud pennañ e Bro-Saoz. Heuliet e oa Wiglaf war an tron gant Beorhtwulf. == Aloudabeg viking e fin ar rouantelezh == E [[852]] e pignas [[Burgred Mercia]] war an tron. Dleout a rae bezañ roue dizalc'h diwezhañ Mercia. Kevreañ a reas gant [[Wessex]] en ur brezel hag aloubiñ norzh [[Kembre]] met e [[868]] vikinged eus [[Danmark]] o doa aloubet [[Northumbria]] a argadas e rouantelezh. Kollet e voe [[Nottingham]] hag e [[874]] e voe rediet Burgred da dec'hout kuit e Wessex. An Daned a lakaas ur roue sujet, [[Ceolwulf II Mercia]], war an tron hag e 877 e kemerjont reter ar rouantelezh hag e teuas da vezañ ul loden eus [[Danelaw]]. Lazhet e vije bet Ceowulf en un emgann a-enep [[Anarawd ap Rhodri]] war-dro [[881]]. [[Aethelred Mercia]] a gemeras penn Kornôk Mercia. Dizalc'h a-walc'h e oa Aethelred met kollet e oa bet gantañ e ditl a roue, ne oa ken Earl, ha sujet e oa da [[Alfred Meur]], Roue Wessex. Pa varvas e [[911]] ez eas e wreg [[Æthelflæd Mercia]] da ''Lady of the Mercians''. Ren a reas ganti hec'h unan betek e [[918]]. Staget e voe neuze Mercia ouzh Wessex gant e vreur [[Edward Hen]]. == Levrlennadur == * Ian W. Walker. ''Mercia and the Making of England'' (2000) ISBN 0-7509-2131-5 (also published as ''Mercia and the Origins of England'' (2000) ISBN 0-7509-2131-5) * Sarah Zaluckyj & Marge Feryok. ''Mercia: The Anglo-Saxon Kingdom of Central England'' (2001) ISBN 1-873827-62-8 * Michelle Brown & Carol Farr (eds). ''Mercia: An Anglo-Saxon Kingdom in Europe'' (2005) ISBN 0-8264-7765-8 * Margaret Gelling. 'The Early History of Western Mercia'. (p. 184-201; In: ''The Origins of the Anglo-Saxon Kingdoms''. S. Bassett. 1989) (Western Mercia and the upper [[Trent]] being the probable cradle of early Mercia). * Simon Schama. ''A History of Britain: At the Edge of the World? - 3000 BC-AD 1603 Vol 1'' BBC Books 2003 * {{cite book | last = Elmes | first = Simon | authorlink = | coauthors = | title = Talking for Britain: A Journey Through the Nation’s Dialects | publisher = Penguin | date = 2005 | location = | url =https://archive.org/details/talkingforbritai0000simo| doi = | id = ISBN 0-14-051562-3 }} * {{cite book | last = McWhirter | first = Norris | authorlink = | coauthors = | title = The Guinness Book of Answers | publisher = Guinness Superlatives Ltd | date = 1976 | location = Enfield | url = | doi = | id = ISBN 0-900424-35-4}} * {{cite book | last = Bateman | first = John | authorlink = | coauthors = | title = The Great Landowners of Great Britain and Ireland | publisher = Leicester University Press | date = 1971 | location = | url =https://archive.org/details/greatlandownerso0000bate| doi = | id = SBN 391 00157 4}} * {{cite book | last = Cottle | first = Basil | authorlink = | coauthors = Sherborne J.W. | title = The Life of a University | publisher = University of Bristol | date = 1951 | location = | url =https://archive.org/details/cottle-sherborne-life-university| doi = | id = }} * {{cite book | last = Dow | first = George | authorlink = | coauthors = | title = Railway Heraldry | publisher = | date = 1973 | location = | url =https://archive.org/details/railwayheraldryo0000dowg| doi = | id = }} [[Rummad:Rouantelezhioù angl-ha-saoz]] [[Rummad:Mercia]] kw2j8zeaocb02wbg3kxmeyjqnppmbxi 0 45194 2197338 2068145 2026-08-04T17:35:14Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197338 wikitext text/x-wiki {{databox}} {{Forms of government}} Un doare gouarnamant aotrouniel eo an '''diktatouriezh'''. Enni eo renet ar [[Stad]] gant un [[diktatour]]. Div dalvoudegezh a gaver d'ar ger. * E [[Republik Roma]] e oa an [[Diktatour Roman|diktatour]] un den a roed an holl galloudoù dezhañ e-pad prantadoù a zañjer. Sujet d'al lezenn e oant hag evezhiet e oa o oberioù. Paouezet e voe gant ar garg-se e penn kentañ an trede kantved kent J-K ha diktatourien prantad ar brezelioù diabarzh evel [[Sulla]] o doa ur galloud kalz muioc'h personel hag amreol. * Hiziv an deiz e reer diktatouriezh eus un doare gouarnamant na oa ket sujet d'al lezenn pe d'ur [[bonreizh|vonreizh]]. ==Diktatouriezh el lennegezh== *[[Big Brother]] e [[1984(romant)|1984]] gant [[George Orwell]] *''[[Ni (romant)|Ni]]'' gant [[Yevgeny Zamyatin]] * ''[[Ill Met in Lankhmar]]'' gant [[Fritz Leiber]] * ''[[Fahrenheit 451]]'' gant [[Ray Bradbury]] *[[Kañseller]] [[Adam Susan]] e [[V For Vendetta]] *[[Kañseller]] (diwezhatoc'h Impalaer) e [[Star Wars]]. ==Levroniezh== *{{cite book |last=Friedrich |first=Carl J. |coauthors=[[Zbigniew K. Brzezinski|Brzezinski, Zbigniew K.]] |title=Totalitarian Dictatorship and Autocracy |url=https://archive.org/details/totalitariandict0000frie |publisher=Praeger |edition=2nd ed. |year=1965}} *{{cite book |last=Bueno de Mesquita|first=Bruce|coauthors=Alastair Smith, Randolph M. Siverson and James D. Morrow | title=The Logic of Political Survival |url=https://archive.org/details/logicofpolitical0000unse| year=2003 | publisher=[[MIT Press]] | id=ISBN 0-262-63315-9}} [[Rummad:Diktatouriezh]] [[Rummad:Doareoù gouarnamant]] rkzyv0copcngad3rihr5ed123xt8nd7 0 45421 2197399 2173775 2026-08-04T18:53:05Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197399 wikitext text/x-wiki [[Restr:Clara Soley - Giselle, Var. 1e acte - Prix de Lausanne 2010-2.jpg|thumb]] E [[barrez|barrez klasel]] e implijer an [[termen]] '''arabesque''' evit deskrivañ un [[korfstummoù barrez|emstumm]] pa van war sav un dañser(ez) war ur [[gar|c'har]] keit ha m'emañ eben astennet a-dreñv, reut an [[glin|daoulin]]. An [[troad]] ma saver warnañ a c'hell bezañ ''[[en pointe]]'', ''[[en demi-pointe]]'' pe plaen. Ar c'har a-dreñv a c'hell bezañ stok ouzh al leur ''tendu en arrière'', anvet ''arabesque par terre'' pe savet diwar al leur: hervez al live e reer outañ neuze ''à demi hauteur'' pe ''à demi hauteur'' (45°) pe ''à la hauteur'' (90º) ha pa rank ar c'horf stouiñ a-raok evit c'hom hep kouezhañ pa sav ar c'har en tu all da 90º e reer outañ ''arabesque penchée''. Kemmañ a ra emstummoù an [[brec'h|divrec'h]] a skol-da-skol. ==An Hentenn Vaganova== Hervez ar Skol rusek anvet [[Hentenn Vaganova]] ez eus pevar emstumm ''arabesque'' diazez, deskrivet gant an dañser(ez) o sellet ouzh Lec'hiadur 8 war al leurenn hervez an Hentenn Vaganova, da lâret eo ar c'horn dirak hag a-gleiz war al leurenn. E-doug ar pleustradennoù emañ an divrec'h a-live gant an divskoaz atav, graet eus an emstumm-se ''arabesque de classe'', keit ha ma c'hell sevel ar vrec'h dirak uheloc'h evit ar skoaz evit an arvestoù, ma reer anezhañ ''arabesque de scene''. D'an traoñ e rank bezañ an daouilin atav. * '''Kentañ ''arabesque''''': en em lakaat a ra an dañser(ez) en emstumm ''[[effacé (barrez)|effacé]]'', d.l.e. o sellet ouzh Lec'hienn 8 gant an traod dehoù dirak hag an troad dehoù savet en ''arabesque'', astennet ar vrec'h dehoù a-gostez (d.l.e war-du an arvesterion/ezed) hag ar vrec'h kleiz astennet dirak (war-du korn al leurenn). Sell an dañser(ez) a ran heuliañ linenn ar vrec'h astennet ''[[avant (barrez)|en avant]]''; * '''Eil ''arabesque''''': an divc'har evel er c'hentañ ''arabesque'' net gant ar vrec'h dehoù astennet ''en avant'' hag ar vrec'h kleiz astennet un tammig a-dreñv ar [[skoaz]]. En ''[[épaulement (barrez)|épaulement]]'' e rank bezañ an divskoaz kenstur gant an divvrec'h ha gant sell an dañser(ez) war-du an arvesterion/ezed; * '''Trede ''arabesque''''': en em lakaat a ra an dañser(ez) en emstumm ''croisé'' (Lec'hienn 8 gant an traod dehoù dirak) gant an troad kleiz savet en ''arabesque'', astennet ar vrec'h dehoù a-gostez hag un tammig a-dreñv ar skoaz, astennet ar vrec'h kleiz dirak. Sell an dañser(ez) a ran heuliañ linenn ar vrec'h astennet ''[[avant (barrez)|en avant]]''; * '''Pevare ''arabesque''''': en em lakaat a ra an dañser(ez) en emstumm ''croisé'' evel evit an trede ''arabesque'', astennet ar vrec'h dehoù dirak hag ar vrec'h kleiz astennet a-dreñv ar muiañ ar gwellañ ha kenstur gant ar vrec'h dehoù. En ''[[épaulement (barrez)|épaulement]]'' rik e rank bezañ an divskoaz kenstur gant an divvrec'h ha gant sell an dañser(ez) war-du an arvesterion/ezed; == Daveennoù== *{{cite book | first = A | last = Vaganova | title = Basic principles of classical ballet | year = 1969 | url = https://archive.org/details/basicprincipleso0000vaga | publisher = Dover Publications, Inc | id = ISBN 0-486-22036-2 }} *{{cite book | first = G | last = Grant | year = 1982 | title = Technical manual and dictionary of classical ballet | url = https://archive.org/details/technicalmanuald0000gran | publisher = Dover Publications | id = ISBN 0-486-21843-0 }} [[Rummad:Barrez]] enn5sy5y8nm7irbwoyjlzmwag02rt3n 0 45516 2197360 2007091 2026-08-04T18:06:20Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197360 wikitext text/x-wiki {{Infobox Bro gozh |native_name = 梁 |conventional_long_name = Liang |common_name = Liang Diwezhat |continent=Azia |event_start = Diazezet |year_start = 907 |event_end = Kouezh [[Kaifeng]] |year_end = 923 |p1 = Tierniezh Tang |s1 = Tierniezh Tang Diwezhañ |image_map = Five Dynasties Ten Kingdoms 923 CE.png |image_map_caption = |common_languages = [[Sinaeg Krenn]] |Kerbenn = [[Kaifeng]]<br><small>([[907]]-[[923]])</small> |Gouarnamant_type = Monarkiezh |leader1 = [[Taizu al Liang Diwezhat|Impalaer Taizu]] |leader2 = [[Zhu Yougui]] |leader3 = [[Zhu Zhen|Impalaer Modi]] |year_leader1 = [[907]]-[[912]] |year_leader2 = [[912]]-[[913]] |year_leader3 = [[933]]-[[934]] |year_leader4 = [[913]]-[[923]] |stat_area1 }} {{Istor Sina}} '''Tiernelezh al Liang Diwezhat''' ([[Sinaeg]] 後梁) a zo unan eus ar [[Pemp Tierniezh]] a renas norzh [[Sina]] e-pad marevezh [[5 Tierniezh & 10 Rouantelezh]]. Diazezet gant [[Zhu Wen]] goude m'en-doa rediet an impalaer Tang diwezhañ da reiñ e zilez ha padout a reas betek [[923]] pa voe distrujet gant an [[Danged Diwezhat|Tang Diwezhat]]. ==Krouidigezh== Kevreiñ en-doa graet [[Zhu Wen]] gant unan eus letananted [[Huang Chao]]. Kemer a reas soudarded wellañ Huang hag en em staliañ a reas e [[Kaifeng]] a renas evel un [[tiern a vrezel]]. E [[904]] e kontrole an div gêrbenn [[Chang'an]] ha [[Luoyang]]. Muntrañ a reas an impalaer [[Zhaozong]] hag e [[907]] e kasas kuit an impalaer Tang diwezhañ [[Ai Di]]. E [[908]] en em embannas impalaer al Liang Diwezhat e [[Kaifeng]] e [[907]]. ==Tachenn== Derc'hel a rae al Liang Diwezhat darn vrasañ norzh [[Sina]] daoust ma chome un darn vras eus [[Shaanxi]] (dalc'het gant [[Qi (Pemp Tiernelezh)|Qi]]), [[Hebei]] (kontrolet gant [[Yan (Dek Rouantelezh)|Yan]] ha [[Shanxi]] (dindan zalc'h an [[Shatuo]]) er-maez e c'halloud. ==Fin an diernelezh== Fall e oa darempredoù al Liang Diwezhat gant ar [[Shatuo]], abalamour d'an tabut etre [[Zhu Quanzong]] ha [[Li Keyong]]. Goude marv Li Keyong e astenn e vab [[Li Cunxu]] e stad. Barrek e voe da zistruj al Liang Diwezhat e [[923]] ha diazeziñ a reas an [[Danged Diwezhat|Tang Diwezhat]]. ==Impalaerien al Liang Diwezhat== {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |- style="background:#efefef;" ! [[Temple name]]s !! [[Anv ofisiel]]s !! [[Anv familh]] and [[Rak anv]] !! !! Ren !! [[Marevezh]] |- | Taìzǔ (太祖) || Xiànwǔ (獻武) || [[Zhu Wen|Zhū Wēn (朱溫)]] || || [[907]]-[[912]] || Kaīpíng (開平) [[907]]-[[911]]<br> Qiánhuà (乾化) [[911]]-[[912]] |- | || ||Zhu Yougui 朱友珪 || || [[912-913]]||Qiánhuà (乾化) [[912]]-[[913]]<br> Fengli [[913]] |- | Did not exist || Mòdì (末帝) || [[Zhu Zhen|Zhū Zhèn (朱瑱)]] || || [[913]]-[[923]] || Qiánhuà (乾化) [[913]]-[[915]]<br> Zhēnmíng (貞明) [[915]]-[[921]]<br> Lóngdé (龍德) [[921]]-[[923]] |} ==Daveoù== *{{cite book |author=Mote, F.W. |title=Imperial China: 900-1800 |url=https://archive.org/details/imperialchina9000000mote |Publisher= Harvard University Press |date=1999 |ISBN=0-674-01212-7}} {{Porched Sina}} 4aesj1u0pj3e9me3evrahsmtux7nlcc 0 45579 2197397 2139366 2026-08-04T18:51:51Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197397 wikitext text/x-wiki '''Cissa''' a zo anv ur roue mojennel pe damvojennel [[Rouantelezh Sussex|Sussex]]. Hervezañ e vefe bet anvet [[Chichester]]. Er [[Kronik Angl-ha-Saoz]] eo livet Cissa evel unan eus mibien [[Ælle Sussex]], a vefe erruet e [[Preden]] e [[477]] gant e tri mab, e tri lestr kent stourm e tri emgann. Ne gred ket ar glaskourien a-vremañ e istor-se, avat<ref name="brandon-1978">{{cite book|first=P. |last=Brandon |year=1978 |title=The South Saxons}}</ref>. Darn vrasañ anezho a gred e oa skrivet ar c'hronik e [[891]], kantvedoù goude an darvoudù a liv.<ref name="garmonsway-1953">{{cite book|first=G.N. |last=Garmonsway |year=1953 |title=The Anglo-Saxon Chronicle|url=https://archive.org/details/bwb_T2-EFV-059 }}</ref> Morris a gave anezhi istorel ne grede ket e oa gwir. E kornôk Sussex e oa savet ar bezioù saoz kentañ muioc'h ur c'hantved goude amzer Ælle ha diouer a vezioù pagan er rannvro-se a zamvenneg e chomas e dornioù ar vrezhoned betek fin ar {{VIvet kantved}}<ref name="morris-1973">{{cite book|first=J. |last=Morris |year=1973 |title=The Age of Arthur|url=https://archive.org/details/ageofarthurhisto0000morr_u7x0 }}</ref> ==Kenarroud istorel== En oberenn ebet eo meneget Cissa kent [[Henry Huntingdon]] a skrive etre [[1130]] ha [[1134]] hag anat eo en-doa implijet e faltazi da leuniañ an toulloù en e zielleadur.<ref name="welch-1983">{{cite book|first=M.G. |last=Welch |year=1983 |title=Early Anglo-Saxon Sussex |url=https://archive.org/details/earlyanglosaxons0000welc |series=BAR British Series 112}}</ref> [[Roger Wendover]] a ro deomp un amzeriad evit marv Cissa, [[590]], met evel ma vefe bet erruet da Sussex gant e dad e [[477]] e talveze en-defe muioc'h eget 123 bloazh e poent e varv, ar pezh n'eo ket gwirheñvel tre<ref name="kirby-williams-1976">{{cite journal|first=D.P. |last=Kirby |coauthors=Williams, J.E.C. |year=1976 |title=Review of The Age of Arthur, a History of the British Isles from 350 to 650 by John Morris |journal=Studica Celtica |issue=10-11 |pages=454–486}}</ref> [[Rummad:Rouaned Sussex]] ==Notennoù== {{Daveoù |bannoù=2}} {{Rouaned Sussex}} 5zob0ige3bcklzko7v719s43lh3idgu 0 46210 2197303 1985210 2026-08-04T16:31:56Z Tanjee 563 2197303 wikitext text/x-wiki [[Skeudenn:Stamp_Angra_1892_25r.jpg|right|upright 0.9|thumb|25 [[Portuguese real|reis]] Angra (1892)]] Emañ [[Enezeg an Azorez]] e kreiz ar [[Meurvor Atlantel]], 1 500 km diouzh aodoù [[Europa]] ha ra ar [[Maroko]]. Dindan dalc’h ar Portugal eo an tiriad. E [[1868]] e krog postoù [[Portugal]] da voulañ an anv "AÇORES" war timbroù ar Rouantelezh, evit ma vint implijet war an inizi. Ar reolenn eo a vo doujet outi mui pe vui betek [[1930]], war-bouez un nebeud timbroù dibar : hini [[Vasco da Gama]] embannet e [[1898]], ar roueed Carlos I ([[1906]]) ha Manuel II, an timbroù soulgarget da vare an dispac’h e [[1910]]. Etre [[1892]] ha [[1906]] e paouez ar gouarnamant gant ar bolitikerezh-se avat hag e sav teir rann velestradurezh zisheñvel – [[Angra]], [[Horta]] ha [[Ponta Delgada]] – e lec’h unan evit a-sell an enezeg he he fezh. Tresadennoù an timbroù zo heñvel ouzh re ar Portugal, war-bouez ar meneg « CONTINENTE » evit ziforc’hañ, ha teñveloc’h pe sklaeroc’h al livioù anezho a-wechoù. [[Skeudenn :Timbre_Acores_Carlos1_1906.jpg|left|upright 0.7|thumb|Carlos 1añ (1906)]] Goude [[1930]] ez eo timbroù ar Portugal, hep an disterañ kemm evit an Azorez, a vez implijet war an enezeg. E [[1976]] e tro an Azorez da Rannvro emren, ha nullet an teir rann velestradurel (Angra, Horta, Ponta Delgada) e 1978. D’an [[2 a viz Genver]] [[1980]] e krog ar postoù da voulañ endro timbroù evit an enezeg, gant ar meneg doubl "PORTUGAL" hag "AÇORES". 5-10 timbr a vez embannet bep bloaz. Brudañ a reont lec’hioù ha tud an inizi. Aotreet e vez an implij anezho er Portugal ivez. [[Rummad:Azorez]] [[Rummad:Timbroù hervez ar vro|Azorez, Timbroù Enezeg an]] lheu5jac3nj1thef91old3pf4mc0r8n 0 46692 2197384 2183665 2026-08-04T18:31:42Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197384 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Mirouriezh''' a vez graet eus ur [[Prederouriezh ar sevenadurezh|sevenadurezh]], [[Prederouriezh sokial|sokial]], ha [[Prederouriezh politikel|preder politikel]] hag [[ideologiezh]] hag a glask brudañ ha gwareziñ an hengounioù an [[Ensavadur sokial|ensavadurioù]], [[Emglev (norm)|emglevioù sokial]], ha [[Talvoudegezh (kenedouriezh ha skiantoù sokial)|talvoudegezhioù]].<ref name=":1">{{cite encyclopedia |last1=Hamilton |first1=Andrew |title=Conservatism |url=https://plato.stanford.edu/entries/conservatism/ |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |date=2019}}</ref><ref>{{harvnb |Encyclopædia Britannica}}: "Conservatism, political doctrine that emphasizes the value of traditional institutions and practices."</ref><ref>{{harvnb |Heywood|2004|pp=166–167}}: "In particular, conservatives have emphasized that society is held together by the maintenance of traditional institutions such as the family and by respect for an established culture, based upon religion, tradition and custom."</ref> Diazez ar mirouriezh a zo disheñvel hervez ar [[sevenadur]] ha [[sevenadurezh]] lec'h ma c'han.<ref name=":6">{{Cite book |last=O'Hara |first=Kieron |title=Conservatism |url=https://archive.org/details/conservatism0000ohar |date=2011 |publisher=Reaktion |isbn=978-1-86189-812-8 |location=London |quote=It is clear that conservatives are influenced not only by their ideology, but also by the political context – no surprise there – but contexts vary and so, therefore, do conservatives.}}</ref> Er [[Sevenadurezh kornôgel]], hervez ar mare hag ar vro, ar virouriezh a glask brudañ ha gwareziñ a-bep seurt stern evel ar [[familh nukleel]], ar [[relijion]] aozet, an [[Armeoù|arme]], ar [[Stad-nasion]], ar [[Gwir perc'henniñ]], ar [[rule of law]], [[aristokratelezh]], hag an [[unpenniezh]].<ref>{{harvnb|Neill|2021|p=2}}: "[C]onservatives favour the importance of ‘natural’ forms of authority, such as the monarchy, the church, the nation and the family."</ref><ref>{{harvnb |Giubilei|2019|p=37}}: "Conservatives aim to conserve the natural and fundamental elements of society, which are: private property, family, the homeland, and even religion [...] the right-wing conservative is such not because he wants to conserve any regime and any institutions, but rather specific institutions and particular values."</ref> [[Edmund Burke]], ur politikour [[Iwerzhon|iwerzhonat]]-[[Bro-Saoz|saoz]] eus an {{XVIIIvet kantved}} hag a oa enebet ouzh an [[Dispac'h gall]] met a oa savet a-du gant ar [[Reveulzi Amerikan]], a vez laret da vezañ bet unan eus hendadoù ar virouriezh ganet er bloavezhioù 1790, gant ar politikour Savoyar [[Joseph de Maistre]]. Ar c'hentañ wech ma voe kaoz eus mirouriezh en ur c'henarroud politikel a oa bet e 1818 gant [[François-René de Chateaubriand]] e-kerzh mare [[Restaorasion (Frañs)|restaorasion ar re Bourbons]] hag a oa bet ur c'hlask distreiñ d'ar sternioù kevredigezhel hag a oa bet a-raok an Dispac'h gall. Ar virouriezh a zo lies-tre ha liammet ouzh kenarroudoù lec'hel, hervez an hengounioù ha pobloù. Setu penaos al luskadoù mirour eus lodennoù disheñvel eus ar bed a c'hall bezañ enebet o tifenn o sevenadurezh hag hengounioù dezho.<ref>{{cite book |last=Vincent |first=Andrew |year=2009 |title=Modern Political Ideologies |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-1105-1 |page=79}}</ref> Unan eus an teir idologiezh bennañ eo ar virouriezh gant ar [[frankizouriezh]] hag ar [[sokialouriezh]], e-touez ar broioù dre ar bed. Evel en [[Hungaria]], [[Mirouriezh en India|India]], [[Iran]], [[Mirouriezh en Israel|Israel]],<ref name=":13" /> [[Italia]], [[Mirouriezh e Japan|Japan]], [[Polonia]], [[Mirouriezh e Rusia|Rusia]], [[Singapour]], ha [[Mirouriezh e Sukorea|Korea ar Su]]. En un doare istorel eo liammet ar virouriezh ouzh an [[Tu dehoù (politikerezh)|tu-dehoù]], an droienn a zo bet implijet evit ober anv eus ideologiezhoù lies-tre. Ar virouriezh a c'hall bezañ [[Mirouriezh libertarian |libertarian]] pe [[Mirouriezh aotrouniek|aotrouniek]],<ref>{{harvnb|Heywood|2017|p=74}}: "While contemporary conservatives are keen to demonstrate their commitment to democratic, particularly liberal-democratic, principles, there is a tradition within conservatism that has favoured authoritarian rule, especially in continental Europe."</ref> [[Tu dehoù poblelour|poblelour]] pe [[Begenouriezh|begenour]],<ref>{{cite book |author1-last=Micklethwait |author1-first=John |author2-last=Wooldridge |author2-first=Adrian |title=The Right Nation: Conservative Power in America |year=2004 |publisher=Penguin Books Limited |isbn=1594200203 |url=https://books.google.com/books?id=rDd5tKWT4D4C |quote=Americans who describe themselves as 'conservatives' nevertheless disagree on almost all the most fundamental questions of life. […] The [[Leo Strauss|Straussians]] at the ''Weekly Standard'' are philosophical elitists who believe that the masses need to be steered by an educated intelligentsia. The antitax crusaders who march behind [[Grover Norquist]] are populists who believe that pointy-headed intellectuals need to be given a good ducking.}}</ref> [[Mirouriezh araokour|araokour]] pe [[kilstourm]],<ref>{{harvnb|Heywood|2017|p=63}}: "The Canadian Conservative Party adopted the title Progressive Conservative precisely to distance itself from reactionary ideas."{{dubious|date=August 2025 |1=Inaccurate source mentioning "progressive conservatism" in Canada}}</ref> [[Mirouriezh klouar|klouar]] pe eus ar [[Dreistmirouriezh|pellañ]].<ref>{{harvnb|Fawcett|2020|p=59}}: "Conservatives can be radical or moderate. It depends on the state of the contest, on the stakes in the contest, and on which party is attacking, which defending."</ref> == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} {{Ideologiezh}} [[Rummad:Ideologiezhioù]] jiyc2r2bqkj8uowu7w928dg2ndoov1j 0 47120 2197351 2022131 2026-08-04T17:54:18Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197351 wikitext text/x-wiki {{Infobox Bro gozh |native_name = 唐 |conventional_long_name = Tierniezh Tang |common_name = Tang |continent=Azia |event_start = Fin tiernezh [[Sui]] |year_start = 618 |event_end = [[Zhu Quanzhong]] a skrap an tron |year_end = 907 |p1 = Tierniezh Sui |s1 = 5 Tierniezh & 10 Rouantelezh |s2 = Liao |image_map = 唐朝疆域（简）.png |image_map_caption = Tachenn Tang |common_languages = [[Sinaeg]] |Kerbenn = [[Chang'an]] <br /> [[Luoyang]] |Gouarnamant_type = Empire |title_leader = Impalaer |stat_area1 |stat_pop1 = }} {{Istor Sina}} An '''Dierniezh Tang''' ([[Sinaeg]] 唐朝) a oa un dierniezh impalaerel sinat a renas ar vro etre diskar an [[tierniezh Sui|Dierniezh Sui]] ha deroù marevezh an [[5 Tierniezh & 10 Rouantelezh]]. Krouet e oa bet gant ar familh Li he doa kemeret ar galloud e-pad diskar an dierniezh Sui. Torret e oa bet e-pad un amzer verr gant an [[eil dierniezh Zhou]] krouet gant an impalaerez [[Wu Zetian]], a yeas d'an impalaerez gentañ (ha nemeti) o ren en istor Sina. == Daveoù == <div class="references-small"> * Adshead, S.A.M. (2004). ''T'ang China: The Rise of the East in World History''. New York: Palgrave Macmillan. ISBN 1-4039-3456-8 (hardback). * Andrew, Anita N. and John A. Rapp. (2000). ''Autocracy and China's Rebel Founding Emperors: Comparing Chairman Mao and Ming Taizu''. Lanham: Rowman & Littlefield Publishers Inc. ISBN 0-8476-9580-8. * [[Bai Shouyi|Bai, Shouyi]] (2003). ''A History of Chinese Muslim (Vol.2)''. Beijing: Zhonghua Book Company. ISBN 7-101-02890-X. * Beckwith, Christopher I. (1987). ''The Tibetan Empire in Central Asia''. Princeton University Press. ISBN 0-691-02469-3 (pbk) * Benn, Charles. (2002). ''China's Golden Age: Everyday Life in the Tang Dynasty''. Oxford University Press. ISBN 0-19-517665-0. * Bernhardt, Kathryn. "The Inheritance Right of Daughters: the Song Anomaly?" ''Modern China'' (July 1995): 269–309. * Bowman, John S. (2000). ''Columbia Chronologies of Asian History and Culture''. New York: Columbia University Press. * Brook, Timothy. (1998). ''The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China''. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-22154-0 * Chen, Yan (2002). ''Maritime Silk Route and Chinese-Foreign Cultural Exchanges''. Beijing: Peking University Press. ISBN 7-301-03029-0. * Cui, Mingde. (2005). ''The History of Chinese Heqin''. Beijing: Renmin Chubanshe. ISBN 7-01-004828-2. * Du, Wenyu. [https://web.archive.org/web/20070926083207/http://engine.cqvip.com/content/f/91697x/1998/000/004/jj01_f1_3317535.pdf "Tang Song Jingji Shili Bijiao Yanjiu" ("Comparative Study of Tang and Song Dyansty's Economic Strength")]. Researches in Chinese Economic History. 1998.4. ISSN 1002-8005. * [[John Bowman|Bowman, John S.]] (2000). ''Columbia Chronologies of Asian History and Culture''. New York: Columbia University Press. * Eberhard, Wolfram. (2005). ''A History of China''. New York: Cosimo Inc. ISBN 1-59605-566-9. * Ebrey, Patricia Buckley and Anne Walthall, James B. Palais. (2006).'' East Asia: A Cultural, Social, and Political History''. Boston: Houghton Mifflin Company. ISBN 0-618-13384-4. * Ebrey, Patricia Buckley (1999). ''The Cambridge Illustrated History of China''. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-66991-X (paperback). * Fairbank, John King and Merle Goldman (1992). ''China: A New History; Second Enlarged Edition'' (2006). Cambridge: MA; London: The Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 0-674-01828-1 * Gascoigne, Bamber and Christina Gascoigne. (2003). ''The Dynasties of China: A History''. New York: Carroll and Graf Publishers, an imprint of Avalon Publishing Group, Inc. ISBN 0-7867-1219-8. * Gernet, Jacques (1962). ''Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250-1276''. Translated by H.M. Wright. Stanford: Stanford University Press. ISBN 0-8047-0720-0 * Graff, David Andrew. (2002). ''Medieval Chinese Warfare, 300-900''. New York, London: Routledge. ISBN 0-415-23954-0. * Graff, David Andrew. (2000). "Dou Jiande's dilemma: Logistics, strategy, and state" in ''Warfare in Chinese History'', 77–105, edited by Hans van de Ven. Leiden: Koninklijke Brill. ISBN 90-04-11774-1. * Graff, David Andrew. (2008). "Provincial Autonomy and Frontier Defense in Late Tang: The Case of the Lulong Army," in ''Battlefronts Real and Imagined: War, Border, and Identity in the Chinese Middle Period'', 43–58. Edited by Don J. Wyatt. New York: Palgrave MacMillan. ISBN 978-1-4039-6084-9. * Guo, Qinghua. "[[Yingzao Fashi]]: Twelfth-Century Chinese Building Manual," Architectural History: Journal of the Society of Architectural Historians of Great Britain (Volume 41 1998): 1-13. * Harper, Damian. (2005). ''China''. Footscray, Victoria: Lonely Planet. ISBN 1-74059-687-0. * Hsu, Mei-ling. "Chinese Marine Cartography: Sea Charts of Pre-Modern China," ''Imago Mundi'' (Volume 40, 1988): 96–112. * Hsu, Mei-ling. "The Qin Maps: A Clue to Later Chinese Cartographic Development," ''Imago Mundi'' (Volume 45, 1993): 90-100. * Huters, Theodore. "From Writing to Literature: The Development of Late Qing Theories of Prose," Harvard Journal of Asiatic Studies (June 1987): 51-96. * Kang, Jae-eun. (2006). ''The Land of Scholars: Two Thousand Years of Korean Confucianism''. Translated by Suzanne Lee. Paramus: Homa & Sekey Books. ISBN 1-931907-37-4. * Karlgren, Bernhard. (1964). ''Grammatica serica recensa''. Göteborg: Elanders Boktryckeri Aktiebolag. * Kiang, Heng Chye. (1999). ''Cities of Aristocrats and Bureaucrats: The Development of Medieval Chinese Cityscapes''. Singapore: Singapore University Press. ISBN 9971-69-223-6. * Kitagawa, Hiroshi and Bruce T. Tsuchida. (1975). ''The Tale of the Heike''. Tokyo: University of Tokyo Press. * {{cite book |last=Levathes|fist=Louise|title=When China Ruled the Seas|url=https://archive.org/details/whenchinaruledse0000leva_h4e1|year=1994|publisher=Simon & Schuster|location=New York|id=ISBN 0-671-70158-4}} * Liu, Pean. (1991). 'Viewing Chinese ancient navigation and shipbuilding through Zheng He's ocean expeditions', ''Proceedings of the International Sailing Ships Conference in Shanghai''. * Liu, Zhaoxiang et al. (2000). ''History of Military Legal System''. Beijing: Encyclopedia of China Publishing House. ISBN 7-5000-6303-2. * [[Joseph Needham|Needham, Joseph]]. (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth''. Taipei: Caves Books, Ltd. * Needham, Joseph. (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Engineering, Part 2, Mechanical Engineering''. Taipei: Caves Books Ltd. * Needham, Joseph. (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 3, Civil Engineering and Nautics''. Taipei: Caves Books, Ltd. * Needham, Joseph. (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 1, Paper and Printing''. Taipei: Caves Books Ltd. * Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 4, Spagyrical Discovery and Invention: Apparatus, Theories and Gifts''. Taipei: Caves Books Ltd. * Reed, Carrie E. "Motivation and Meaning of a 'Hodge-podge': Duan Chengshi's 'Youyang zazu,'" Journal of the American Oriental Society (January-March 2003): 121-145. * Reischauer, Edwin O. "Notes on T'ang Dynasty Sea Routes," ''Harvard Journal of Asiatic Studies'' (Volume 5, Number 2, 1940): 142–164. * Richardson, H.E. (1985). ''A Corpus of Early Tibetan Inscriptions''. Royal Asiatic Society. Hertford: Stephen Austin and Sons Ltd. * Schafer, Edward H. (1963). ''The Golden Peaches of Samarkand: A study of T’ang Exotics''. University of California Press. Berkeley and Los Angeles. 1st paperback edition: 1985. ISBN 0-520-05462-8. * Sen, Tansen. (2003). ''Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400''. Manoa: Asian Interactions and Comparisons, a joint publication of the University of Hawaii Press and the [[Association for Asian Studies]]. ISBN 0-8248-2593-4. * Shen, Fuwei. (1996). ''Cultural flow between China and the outside world''. Beijing: Foreign Languages Press. ISBN 7-119-00431-X. * [[Song Yingxing|Song, Yingxing]], translated with preface by E-Tu Zen Sun and Shiou-Chuan Sun. (1966). ''T'ien-Kung K'ai-Wu: Chinese Technology in the Seventeenth Century''. University Park: Pennsylvania State University Press. * Stein, R.A. (1962). ''Tibetan Civilization''; 1st English Edition, 1972. Stanford University Press. ISBN 0-8047-0806-1 (cloth); ISBN 0-8047-0901-7. * Steinhardt, Nancy Shatzman. "The Tang Architectural Icon and the Politics of Chinese Architectural History," ''The Art Bulletin'' (Volume 86, Number 2, 2004): 228–254. * Studwell, Joe. (2003). ''The China Dream: The Quest for the Last Great Untapped Market on Earth''. New York: Grove Press. ISBN 0-8021-3975-2. * Sun, Guangqi. (1989). ''History of Navigation in Ancient China''. Beijing: Ocean Press. ISBN 7-5027-0532-5. * Tang, Zhiba. (1991). 'The influence of the sail on the development of the ancient navy', ''Proceedings of the International Sailing Ships Conference in Shanghai''. * Temple, Robert. (1986). ''The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention''. With a forward by Joseph Needham. New York: Simon and Schuster, Inc. ISBN 0-671-62028-2. * Twitchett, Denis. (2000). "Tibet in Tang's Grand Strategy" in ''Warfare in Chinese History'', 106–179, edited by Hans van de Ven. Leiden: Koninklijke Brill. ISBN 90-04-11774-1. * Wang Yongxing. (2003). ''Draft Discussion of Early Tang Dynasty's Military Affairs History''. Beijing: Kunlun Press. ISBN 7-80040-669-5. * Whitfield, Susan. (2004). ''The Silk Road: Trade, Travel, War and Faith''. Chicago: Serindia Publications Inc. ISBN 1-932476-12-1. * Wood, Nigel. (1999). ''Chinese Glazes: Their Origins, Chemistry, and Recreation''. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. ISBN 0-8122-3476-6. * Woods, Frances. (1996). ''Did Marco Polo go to China''? US: Westview Press. ISBN 0-8133-8999-2. * Wong, Timothy C. "Self and Society in Tang Dynasty Love Tales," ''Journal of the American Oriental Society'' (Volume 99, Number 1, 1979): 95–100. * Wright, Arthur F. (1959). ''Buddhism in Chinese History''. Stanford: Stanford University Press. * Xi, Zezong. "Chinese Studies in the History of Astronomy, 1949-1979," ''Isis'' (Volume 72, Number 3, 1981): 456–470. * Xu, Daoxun et al. (1993). ''The Biography of Tang Xuanzong''. Beijing: People's Press. ISBN 7-01-001210-5. * [[Xue Zongzheng|Xue, Zongzheng]]. (1992). ''A History of Turks''. Beijing: Chinese Social Sciences Press. ISBN 7-5004-0432-8. * Yu, Pauline. "Charting the Landscape of Chinese Poetry," Chinese Literature: Essays, Articles, Reviews (CLEAR) (December 1998): 71-87. </div> {{Boest merdeiñ Istor Sina}} {{Porched Sina}} 57402whptspa18yltef7np1f3a88kt0 0 47251 2197353 2007101 2026-08-04T17:56:50Z InternetArchiveBot 61915 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197353 wikitext text/x-wiki {{Infobox Bro gozh |native_name = 宋 |conventional_long_name = Tierniezh Song |common_name = Song |continent=Azia |event_start = [[Zhao Kuangyin]] a skrap an tron digant tierniezh ar [[Zhou Diwezhat]] |year_start = 960 |event_end = [[Emgann Yamen]] |year_end = 1279 |p1 = Zhou Diwezhat |s1 = Tierniezh Yuan |image_map =China - Song Dynasty-en.svg |image_map_caption = Impalaeriezh ar Songed e [[1111]] |common_languages = [[Sinaeg]] |Kêr-benn = [[Kaifeng|Bianjing]] (汴京)<small><br />(960&ndash;1127)</small><br />[[Hangzhou|Lin'an]] (臨安)<small><br />(1127–1276)</small> |Gouarnamant_type = Empire |title_leader = Impalaer |stat_area1 |stat_pop1 = 100,000,000 }} {{Istor Sina}} '''Tierniezh Song''' ([[Sinaeg]] 宋朝) a oa un dierniezh hag a renas war [[Sina]] eus [[960]] betek e zistruj gant ar [[Mongoled|Vongoled]] e [[1279]]. Heuliañ a reas marevezh ar [[5 Tierniezh & 10 Rouantelezh]] hag heuliet e voe gant an [[Tierniezh Yuan|Dierniezh Yuan]], a orin mongolat. Ar gouarnamant kentañ e oa en istor ar bed d'ober [[Bilhed-bank|bilhedoù]]. == Daveoù == <div class="references-small"> * Adshead, S.A.M. (2004). ''T'ang China: The Rise of the East in World History''. New York: Palgrave Macmillan. ISBN 1-4039-3456-8 (hardback). * Anderson, James A. (2008). "'Treacherous Factions': Shifting Frontier Alliances in the Breakdown of Sino-Vietnamese Relations on the Eve of the 1075 Border War," in ''Battlefronts Real and Imagined: War, Border, and Identity in the Chinese Middle Period'', 191&ndash;226. Edited by Don J. Wyatt. New York: Palgrave MacMillan. ISBN 978-1-4039-6084-9. * Bol, Peter K. "The Rise of Local History: History, Geography, and Culture in Southern Song and Yuan Wuzhou," ''Harvard Journal of Asiatic Studies'' (Volume 61, Number 1, 2001): 37–76. * Brook, Timothy (1998). ''The Confusions of Pleasure: Culture and Commerce in Ming China''. Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-22154-3 * Brose, Michael C. (2008). "People in the Middle: Uyghurs in the Northwest Frontier Zone," in ''Battlefronts Real and Imagined: War, Border, and Identity in the Chinese Middle Period'', 253&ndash;289. Edited by Don J. Wyatt. New York: Palgrave MacMillan. ISBN 978-1-4039-6084-9. * Ebrey, Patricia Buckley, Anne Walthall, James B. Palais (2006). ''East Asia: A Cultural, Social, and Political History''. Boston: [[Houghton Mifflin]] Company. ISBN 0-618-13384-4. * Ebrey, Patricia Buckley (1999). ''The Cambridge Illustrated History of China''. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-66991-X (paperback). * Embree, Ainslie Thomas (1997). ''Asia in Western and World History: A Guide for Teaching''. Armonk: ME Sharpe, Inc. * Chan, Alan Kam-leung and Gregory K. Clancey, Hui-Chieh Loy (2002). ''Historical Perspectives on East Asian Science, Technology and Medicine''. Singapore: Singapore University Press. ISBN 9971-69-259-7 * Fairbank, John King and Merle Goldman (1992). ''China: A New History; Second Enlarged Edition'' (2006). Cambridge; London: The Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 0-674-01828-1 * Fraser, Julius Thomas and Francis C. Haber. (1986). ''Time, Science, and Society in China and the West''. Amherst: University of Massachusetts Press. ISBN 0-87023-495-1. * Gernet, Jacques (1962). ''Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250-1276''. Translated by H.M. Wright. Stanford: Stanford University Press. ISBN 0-8047-0720-0 * Graff, David Andrew and Robin Higham (2002). ''A Military History of China''. Boulder: Westview Press. * Guo, Qinghua. "Yingzao Fashi: Twelfth-Century Chinese Building Manual," ''Architectural History: Journal of the Society of Architectural Historians of Great Britain'' (Volume 41 1998): 1–13. * {{cite book |last=Hall|first=Kenneth|title=Maritime trade and state development in early Southeast Asia|url=https://archive.org/details/maritimetradesta0000hall|year=1985|publisher=[[University of Hawaii Press]]|location=Hawaii|id=ISBN 0-8248-0959-9 }} * Hargett, James M. "Some Preliminary Remarks on the Travel Records of the Song Dynasty (960&ndash;1279)," Chinese Literature: Essays, Articles, Reviews (CLEAR) (July 1985): 67–93. * Hargett, James M. "Song Dynasty Local Gazetteers and Their Place in The History of Difangzhi Writing," ''Harvard Journal of Asiatic Studies'' (Volume 56, Number 2, 1996): 405–442. * Hartwell, Robert M. "Demographic, Political, and Social Transformations of China, 750-1550," ''Harvard Journal of Asiatic Studies'' (Volume 42, Number 2, 1982): 365–442. * Hymes, Robert P. (1986). ''Statesmen and Gentlemen: The Elite of Fu-Chou, Chiang-Hsi, in Northern and Southern Sung''. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-30631-0. * Hsu, Mei-ling. "The Qin Maps: A Clue to Later Chinese Cartographic Development," ''Imago Mundi'' (Volume 45, 1993): 90-100. * {{cite book |last=Levathes|first=Louise|title=When China Ruled the Seas|url=https://archive.org/details/whenchinaruledse0000leva_h4e1|year=1994|publisher=[[Simon & Schuster]]|location=New York|id=ISBN 0-671-70158-4}} * Lorge, Peter (2005). ''War, Politics and Society in Early Modern China, 900&ndash;1795: 1st Edition''. New York: [[Routledge]]. * McKnight, Brian E. (1992). ''Law and Order in Sung China''. Cambridge: [[Cambridge University Press]]. * Mohn, Peter (2003).'' Magnetism in the Solid State: An Introduction''. New York: Springer-Verlag Inc. ISBN 3-540-43183-7 * Mote, F.W. (1999). ''Imperial China: 900&ndash;1800''. Harvard: [[Harvard University Press]]. * Needham, Joseph and Wang Ling. "Horner's Method in Chinese Mathematics: Its Origins in the Root-Extraction Procedures of the Han Dynasty," ''T'oung Pao'', Second Series, Vol. 43, No. 5 (1955): 345-401. * Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 1, Introductory Orientations''. Taipei: Caves Books, Ltd. * Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth''. Taipei: Caves Books, Ltd. * Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 2: Mechanical Engineering''. Taipei: Caves Books, Ltd. * Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 3: Civil Engineering and Nautics''. Taipei: Caves Books, Ltd. * Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 7: Military Technology; The Gunpowder Epic''. Taipei: Caves Books, Ltd. * {{cite book |last=Paludan|first=Ann|title=Chronicle of the Chinese Emperors|url=https://archive.org/details/chronicleofchine0000palu|year=1998|publisher=[[Thames & Hudson]]|location=London|id=ISBN 0-500-05090-2}} * Peers, C.J. (2006). ''Soldiers of the Dragon: Chinese Armies 1500 BC-AD 1840''. Oxford: Osprey Publishing. * Rossabi, Morris (1988). ''Khubilai Khan: His Life and Times''. Berkeley: [[University of California Press]]. ISBN 0-520-05913-1. * Rudolph, R.C. "Preliminary Notes on Sung Archaeology," ''The Journal of Asian Studies'' (Volume 22, Number 2, 1963): 169–177. * Sastri, Nilakanta, K.A. ''The CōĻas'', University of Madras, Madras, 1935 (Reprinted 1984). * Schafer, Edward H. "War Elephants in Ancient and Medieval China," ''Oriens'' (Volume 10, Number 2, 1957): 289&ndash;291. * Sen, Tansen. (2003).'' Buddhism, Diplomacy, and Trade: The Realignment of Sino-Indian Relations, 600–1400''. Manoa: Asian Interactions and Comparisons, a joint publication of the University of Hawaii Press and the Association for Asian Studies. ISBN 0-8248-2593-4. * Shen, Fuwei (1996). ''Cultural flow between China and the outside world''. Beijing: Foreign Languages Press. ISBN 7-119-00431-X. * Sivin, Nathan (1995). ''Science in Ancient China''. Brookfield, Vermont: VARIORUM, Ashgate Publishing. * Steinhardt, Nancy Shatzman. "The Tangut Royal Tombs near Yinchuan", ''Muqarnas: An Annual on Islamic Art and Architecture'' (Volume X, 1993): 369-381. * Sung, Tz’u, translated by Brian E. McKnight (1981). The Washing Away of Wrongs: Forensic Medicine in Thirteenth-Century China. Ann Arbor: [[University of Michigan Press]]. ISBN 0-89264-800-7 * Wagner, Donald B. "The Administration of the Iron Industry in Eleventh-Century China," Journal of the Economic and Social History of the Orient (Volume 44 2001): 175–197. * Wang, Lianmao (2000). ''Return to the City of Light: Quanzhou, an eastern city shining with the splendour of medieval culture''. Fujian People's Publishing House. * West, Stephen H. "Playing With Food: Performance, Food, and The Aesthetics of Artificiality in The Sung and Yuan," ''Harvard Journal of Asiatic Studies'' (Volume 57, Number 1, 1997): 67–106. * Wright, Arthur F. (1959). ''Buddhism in Chinese History''. Stanford: [[Stanford University Press]]. * Yuan, Zheng. "Local Government Schools in Sung China: A Reassessment," ''History of Education Quarterly'' (Volume 34, Number 2; Summer 1994): 193–213. * {{cite book |last=Gascoigne |first=Bamber |authorlink= |coauthors= |title=The Dynasties of China: A History |url=https://archive.org/details/dynastiesofchina00gasc |year=2003 |publisher=Carroll & Graf |location=New York |id=ISBN 1-84119-791-2 }} * Giles, Herbert Allen (1939). ''A Chinese biographical dictionary (Gu jin xing shi zu pu)''. Shanghai: Kelly & Walsh. (see [http://books.google.com/books?id=BxH0PqdGTVUC&pg=RA4-PA949&lpg=RA4-PA949&dq=yo+fei&source=web&ots=HkAyXxYY-C&sig=KXKaTaGJUj58evJAnQwrPqrtEUA#PRA4-PA949,M1 here] for more) * {{cite book |last=Gernet |first=Jacques |authorlink= |coauthors= |title=A history of Chinese civilization |url=https://archive.org/details/historyofchinese0000gern |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |id=ISBN 0-521-24130-8 }} * {{cite book |last=Kruger |first=Rayne |authorlink= |coauthors= |title=All Under Heaven: A Complete History of China |url=https://archive.org/details/allunderheavenco0000krug |year=2003 |publisher=John Wiley & Sons |location=Chichester |id=ISBN 0-470-86533-4 }} * Tillman, Hoyt C. and Stephen H. West (1995). ''China Under Jurchen Rule: Essays on Chin Intellectual and Cultural History''. Albany, New York: State University of New York Press. </div> {{Boest merdeiñ Istor Sina}} {{Porched Sina}} njce617catal43xd7slaq7kpqh7mmwh 0 48014 2197457 2138221 2026-08-04T19:57:47Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197457 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Galaxie 500''' a oa ur strollad [[slowcore]] – [[dream pop]] amerikan savet e [[1986]] ha divodet e [[1991]] goude bet embannet teir fladenn.<ref name="Ankeny">{{cite web |url=http://www.allmusic.com/artist/p4331 |title=Galaxie 500 Biography |accessdaymonth=25 March |accessyear=2008 |author=Ankeny, Jason |year= |month= |work=allmusic.com |publisher=Macrovision Corporation |quote= }}</ref> == Istor == Ar gitarour [[Dean Wareham]], an tabouliner [[Damon Krukowski]] hag ar sonerez gitar boud [[Naomi Yang]] a gejas e [[Dalton School]] e [[New York]] City, met a-fet sonerezh e krogjont da seniñ asambles pa oant e skol-veur [[Harvard]].<ref name="Ankeny" /><ref name="Strong">{{cite book |last=Strong |first=Martin C. |title=The Great Alternative & Indie Discography |url=https://archive.org/details/greatalternative0000stro |year= 1999 |publisher=Canongate |isbn=0-86241-913-1 }}</ref>{{,}}<ref name="Larkin">{{cite book |last=Larkin |first=Colin |title=The Guinness Who's Who of Indie and New Wave Music |year= 1992 |publisher=Guinness Publishing |isbn=0-85112-579-4 }}</ref> Wareham ha Krukowski a sone en ur strollad anvet ''Speedy and the Castanets'', met ar soner gitar boud a oa aet kuit. Yang a grogas neuze da seniñ ganto, ha kemmet e voe anv ar strollad evit dont da vezañ Galaxie 500, diwar anv karr ur mignon dezho ([[Ford Galaxie 500]], ur c’harr eus ar bloavezhioù 1960).<ref name="Ankeny" /> Sonadegoù kentañ ar strollad a voe e [[Boston]] hag e [[New York]], hag un demo a enrolljont hag a gasjont da Mark Kramer, hag eñ e penn an ti-embann '[[Shimmy Disc]]'. Asantiñ a reas produiñ o fladenn.<ref name="Ankeny" /> Gantañ ec’h enrolljont neuze o ''single'' anvet "Tugboat" ''single'' hag "Oblivious" [[fleksi-disc]]. O albom kentañ, and moved on to record ''Today'' e ditl, a enrolljont da heul. Embannet e voe gant ''Aurora'' .<ref name="Strong" /> E [[1989]] e voent degemeret gant [[Rough Trade]], hag e lakajont embann o eil pladenn, ''On Fire'' e ditl, gwelet evel sonerezh "[[lo-fi]] gant levezon [[Jonathan Richman]] ha hini [[The Velvet Underground]]",<ref name="Strong" /> ha gwelet eo evel o fladenn wellañ.<ref name="Ankeny" /> ''On Fire'' a voe degemeret mat-tre er [[Rouantelezh-Unanet]] (7^vet plas en [[UK Indie Chart]]), met ne voe ket degemeret ken mat er [[Stadoù-Unanet]] : rebechoù evit a sell ouzh mouezh Wareham a voe.<ref name="Buckley">{{cite book |last=Buckley |first=Peter |title=The Rough Guide to Rock |origdate= |origyear= |origmonth= |url=https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse|format= |accessdate= |accessyear= |accessmonth= |edition= |series= |date= |year=2003 |month= |publisher=Rough Guides |location= |language= |isbn=1843531054 |pages=408-409 |chapter= |chapterurl= |quote= }}</ref>{{,}}<ref name="Lazell">{{cite book |last=Lazell |first=Barry |title=Indie Hits 1980-1999 |year= 1997 |publisher=Cherry Red Books |isbn=0-9517206-9-4 }}</ref> Galaxie 500 a enrollas div [[John Peel|Beel Session]], an div a c’haller klevout war an albom anvet ''Peel Sessions''. O doare da seniñ "Don't Let Our Youth Go To Waste" (ton bet krouet gant Jonathan Richman) a voe votet niverenn 41 e-pad [[Festive 50]] e [[1989]]<ref>{{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/radio1/johnpeel/artists/g/galaxie500/|title=Keeping It Peel : Galaxie 500 |accessdaymonth=25 March |accessyear=2008 |author= |year= |month= |work=Keeping It Peel |publisher=[[BBC]] |quote= }}</ref>. Divodet e voe ar strollad e 1991 goude bezañ bet embannet e drede albom anvet ''This Is Our Music'', Wareham quitting the band after a lengthy American tour.<ref name="Strong" /><ref name="Larkin" /> Pladennoù Galaxie 500 a voe embannet er [[Rouanteelezh-Unanet]] hag er [[Stadoù-Unanet]] gant an ti-embann dizalc’h [[Rough Trade]]. Pa reas freuz-stal e voe prenet an enrolladennoù orin gant Krukowski ha Yang, hag int a lakaas adembann o fladennoù gant [[Rykodisc]] e [[1997]]. == Doare da seniñ ha levezon == Sonerezh Galaxie 500 a zo eeun da vat, ha n’eo ket o barregezhioù evel sonerien a gont, met kentoc’h an aergelc’h, a-drugarez da zoare produiñ Kramer. A-fet levezon e c’haller menegiñ [[The Velvet Underground]] ha [[Jonathan Richman]].<ref name="Strong" /><ref name="Buckley" /> In interviews on the Galaxie 500 DVD ''Don't Let Our Youth Go to Waste'', Wareham a lavar eo bet levezonet ivez gant [[Spacemen 3]]. == Goude Galaxie 500 == Wareham a grogas da broduiñ pladennoù, labourat a reas gant [[Mercury Rev]]. Ur bladenn ''single'', "Anesthesia" he zitl, a lakaas embann e miz C’hwevrer [[1992]], ha sevel a reas ur strollad nevez anvet [[Luna (strollad)|Luna]]. Krukowski ha Yang a gendalc’has da enrollañ pladennoù dindan an anv Pierre Etoile da gentañ, ha [[Damon and Naomi]] da c’houde. Seniñ a reont ivez er strollad anvet [[Magic Hour]].<ref name="Strong" /> == Levezon war arzourien all == Ur bern strolladoù indie a zo bet levezonet gant Galaxie 500, en o zouez ar strollad [[Low]].<ref name="Buckley" /> E-barzh "Stratford-on-Guy" kanet gant [[Liz Phair]] e klever, "And I was pretending that I was in a Galaxie 500 video." E-barzh "Dr. Troll" gant [[Xiu Xiu]], e klever "Listen to ''[[On Fire]]'' and pretend someone could love you." Ar strollad anvet The Submarines en deus sonet "Tugboat" e-kerzh un ''iTunes Live Session EP''. Pladenn [[The Brian Jonestown Massacre]] anvet ''And This Is Our Music'' a zo un doare da enoriñ Galaxie 500.<ref name="Buckley" /> Hervez [[Thurston Moore]] ez eo ''[[Today]]'' ''pladenn c'hitar gwellañ 1988''<ref>{{cite web |url=http://www.noripcord.com/?q=node/190 |title=Galaxie 500 "Uncollected" (review) |accessdaymonth=25 March |accessyear=2008 |author=Bollig, Ben |year=2004 |month=October |work=No Ripcord |publisher= |quote= }}</ref>. == Tonioù bet krouet gant tud all ha sonet ganto == Sed aez ar c’hanaouennoù bet krouet gant tud all ha bet sonet en-dro gant Galaxie 500 : * "Listen the Snow Is Falling" – [[Yoko Ono]] * "Ceremony" – [[Joy Division]]/[[New Order]] * "Submission" – [[Sex Pistols]] * "Rain" – [[The Beatles]] * "Don't Let Our Youth Go to Waste" – [[Jonathan Richman]] * "Cheese and Onions" – [[The Rutles]] * "Here She Comes Now" – [[The Velvet Underground]] * "Isn't It a Pity" – [[George Harrison]] * "Final Day" – [[Young Marble Giants]] * "Victory Garden" – [[Red Krayola]] * "Moonshot" – [[Buffy St. Marie]] * "Well... All Right" – [[Buddy Holly]] <!-- trivia section mention of the ''This Is Our Music'' title by [[Ornette Coleman]] and [[The Brian Jonestown Massacre]]article for that album. --> <!-- * The song "Naomi", from [[Neutral Milk Hotel]]'s debut album ''[[On Avery Island]]'', is rumored by some fans to be about Galaxie 500 bassist Naomi Yang. --> == Pladennaoueg == === Pladennoù === * ''[[Today]]'' (1988) Aurora * ''[[On Fire]]'' (1989) Rough Trade * ''[[This Is Our Music]]'' (1990) Rough Trade * ''Copenhagen'' (live, 1990) (1997) Rykodisc * ''Uncollected'' (rarities) (2004) * ''[[Peel Session]]s'' (2005) === Dastumadegoù === * ''Galaxie 500'' ([[box set]]) (1996) Rykodisc * ''The Portable Galaxie 500'' (best-of, (1998) Rykodisc === Pladennoù Single === * "Tugboat"/"King of Spain" (1988) Aurora * "Oblivious" flexi-disc included with the ''Chemical Imbalance'' magazine * "Blue Thunder"/"Hail" ([[split single|split]] w/ [[Straightjacket Fits]]) (1989) * "Blue Thunder [[EP]]" (1990) Rough Trade * "Rain"/"Don't Let Our Youth Go to Waste" (1990) Caff Records * "Fourth of July"/"Here She Comes Now" (1990) Rough Trade * "Snowstorm" (live)/"Pictures" (live) (2004) === Video === * "Tugboat" (1988) * "Blue Thunder" (1989) * "When Will You Come Home" (1989) * "Fourth of July" (1990) === DVD === * ''Don't Let Our Youth Go to Waste'' (2004) == daveoù == {{Daveoù}} == Liamm diavaez == * [http://www.fullofwishes.co.uk A Head Full of Wishes] – Ul lec’hienn glok enni pladennaoueg ar strollad, komzoù ha sonerezh ar c’hanaouennoù, ha listennad ar sonadegoù [[Rummad:Strolladoù sonerezh SUA]] [[Rummad:Strolladoù sonerezh ar bloavezhioù 1980]] [[Rummad:Strolladoù sonerezh ar bloavezhioù 1990]] 7g3zo3nxc1pbxugwzgo5qpye0nddnv8 0 51404 2197378 2017261 2026-08-04T18:27:25Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197378 wikitext text/x-wiki [[Restr:Isle of Skye UK relief location map labels.jpg|thumb|Kartenn Enez Sgitheanach]] [[Restr:Skye Road Bridge.JPG|thumb|Ar pont da vont da Enez Sgitheanach]] '''Enez Sgitheanach''' (e [[gouezeleg Skos]] ''{{lang|gd|An t-Eilean Sgitheanach}}'' [[LFE|distaget]]: {{IPA|[əɲ tʰʲelan s̪kʲiə.anəx]}}; ''{{lang|en|Skye}}'' e [[saozneg]], distaget {{IPA|[skaɪ̯]}}) zo un enezenn e [[Bro-Skos]], ar vrasañ eus an [[Inizi Gall]] tostañ hag an hini zo ar pellañ en hanternoz. E-kreiz an enezenn ez eus menezioù, ha dreist-holl menezioù Cuillin. Emañ ar boblañs o kreskiñ: {{formatnum:9200}} a dud a oa eno e 2001. En [[Kuzul an Uheldirioù|Highland]] emañ an enez. Ur pont zo, anvet [[Skye Bridge]], da zont eus an [[douar-bras]]. [[Port Rìgh]] zo ur porzhig koant, hag eno emañ ar gêr-benn. Un drederenn eus an dud a gomz gouezeleg. Brudet eo kened ar vro, ar sevenadur gouezelek, al loened gouez ([[erer]]ed, [[demm]]ed, [[eog]]ed). Diazezet eo armerzh ar vro war an douristelezh, a zegouezh a-vernioù e-pad an hañv, ar sevel eoged, hag ar wiski. == Gerdarzh == [[Restr:Quiraing, Isle of Skye.jpg|left|thumb|Ur sell trema'r c'hreisteiz diwar-lein [[Quiraing]]]], En istor an enez e kaver levezonoù yezhoù disheñvel: gouezeleg, norseg, saozneg, ha ne vez ket aes atav digejañ orin an holl anvioù. ''An t-Eilean Sgitheanach'' eo an anv gouezelek (pe ''Sgiathanach'', hervez ur c'hiz nevez). N'ouzer ket petra e talv avat<ref>{{cite web| url=http://www.geo.ed.ac.uk/scotgaz/features/featurehistory1620.html| title=Skye: A historical perspective| publisher=[[Gazetteer for Scotland]]| accessdate=2008-06-01}}</ref> Meur a vartezeadenn zo bet graet, evel an "enez askellek" pe "the notched isle"<ref>Mac an Tàilleir, Iain (2003) [http://www.scottish.parliament.uk/vli/language/gaelic/vl-trans.htm#places ''Placenames'']. (pdf) Pàrlamaid na h-Alba. Retrieved 23 March 2007.</ref> met n'eus bet kavet diskoulm splann ebet, ha gallout a rafe an anv dont eus ur yezh koshoc'h.<ref>Oftedal, M. ''The Gaelic of Leurbost'' Norsk Tidskrift for Sprogvidenskap 1956</ref>. E 1549 e skrive Donald Munro, dean an inizi: "This Ile is callit ''Ellan Skiannach'' in Irish, that is to say in Inglish the wyngit Ile, be reason it has mony wyngis and pointis lyand furth fra it, throw the dividing of thir foirsaid Lochis"<ref>Munro, D. (1818) ''Description of the Western Isles of Scotland called Hybrides, by Mr. Donald Munro, High Dean of the Isles, who travelled through most of them in the year 1549.'' Miscellanea Scotica, 2. Meneget e Murray (1966), pajenn 146. E brezhoneg: ''Ellan Skiannach'' eo anv an enezenn en iwerzhoneg, da lavarout eo "an Enez Askellek", abalamour d'hec'h eskell ha begoù niverus a zeu anezhi, dre ma'z eo rannet an douar gant al loc'hioù meneget a-raok.''.</ref>. == Douaroniezh == [[Restr:Skye map.PNG|thumb|Enez Sgitheanach hag an inizi tro-war-dro.]] 1,656&nbsp;km² dezhi, eil brasañ enezenn Bro-Skos eo Enez Sgitheanach war-lerc'h an hollad [[Leòdhas]] ha [[Na Hearadh]]. A-hed an aod e kaver ledenezioù ha plegoù-mor hag e-kreiz e sav torgennoù [[An Cuiltheann]]. Al ledenezioù: [[Trotternish]] en hanternoz, [[Waternish]], [[Duirinish, Skye|Duirinish]], [[Minginish]] ha [[Strathaird]] er c'hornôg ha [[Sleat]] er c'hreisteiz. An inizi tro-war-dro: [[Isay]], [[Longay]], [[Pabay]], [[Ratharsair]], [[Rònaigh (Sgitheanach)|Rònaigh]], [[Scalpay, Inner Hebrides|Scalpay]], [[Soaigh]] ha [[Wiay]]. === Kêrioù === [[Port Rìgh]] eo ar gêr vrasañ en hanternoz, gant {{formatnum:1960}} a dud<ref>[https://web.archive.org/web/20140209022035/http://www.highland.gov.uk/yourcouncil/highlandfactsandfigures/highlandprofile.htm "Highland Profile"] The Highland Council (2004 estimate). Retrieved 8 March 2008.</ref>. E-touez ar c'hêrioù all emañ [[Cill Mo Luaig]], [[Stafainn]], [[Uig]] [[Dùn Bheagain]] [[An t-Ath Leathann]], [[Ealgol]], [[Armadal]], [[Caol Acuinn]] (e-lec'h m'emañ ar pont a gas d'an douar bras). == Istor == === Ragistor === [[Restr:Dunvegan Castle.jpg|thumb|left|Kastell Dùn Bheagain, pa seller trema Taolennoù MacLeod]] == Notennoù == <references/> == Levrlennadur == * {{cite book| author=[[James Boswell|Boswell, James]]| year=1785| title=[[The Journal of a Tour to the Hebrides]]| location=London| publisher=| ref=Boswell}} * {{cite book| author=[[Frank Fraser Darling|Fraser Darling, Frank]]; Boyd, J.M.| year=1969| title=Natural History in the Highlands and Islands| location=London| publisher=Bloomsbury| ref=FFD69}} * {{Haswell-Smith}} * {{cite book| author=[[W. H. Murray|Murray, W.H.]]| year=1966| title=The Hebrides| url=https://archive.org/details/hebrides0000murr| location=London| publisher=Heinemann| ref=Mur66}} * {{cite book| author=[[Malcolm Slesser|Slesser, Malcolm]]| year=1970| title=The Island of Skye| location=Edinburgh| publisher=[[Scottish Mountaineering Club]]| ref=Slesser70}} * {{cite book| author=[[Jean-Luc Le Floc'h|Le Floc'h, Jean-Luc]]| year=2007| title=An t-Eilean Sgitheanach enezenn he fennad blev du| location=Dirinonn, Breizh| publisher=[[Al Liamm]]| ref=niverenn 364}} {{Inizi Gall}} [[Rummad:An t-Eilean Sgitheanach]] [[Rummad:Inizi Gall tostañ]] [[Rummad:Inizi Bro-Skos]] 2ngr6b03u0e1zcrr7532gazgic406tf 0 52092 2197461 1927450 2026-08-04T20:00:48Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197461 wikitext text/x-wiki Er [[yezhoniezh]] e vez implijet an termen '''tu darvoudel''' ([[saozneg|saoz.]]: "''[[:en:Circumstantial voice|circumstantial voice]]''") evit komz eus un [[tu yezhadurel]] implijet gant ar [[malagasieg]] da skouer, pa vez [[yezhadur treuzfurmadurel|treuzfurmet]] ar frammadur [[kevreadurezh|kevreadurel]] diazez ur [[frazenn]], o tont da vezañ [[arguzenn (yezhoniezh)|arguzenn]] [[Troad amskouer|amskouer]] ur [[verb]] [[rener (yezhadur)|rener yezhadurel]] ar frazenn, ha neuze e c'hell dont ar rener diazez [[Rannfrazenn adstagennek|rannfrazenn (adstagennek)]] (arguzenn amskouer) diret ar frazenn adframmet en tu darvoudel. Meur a zoare tu darvoudel ez eus, pephini anezhe o tennañ d'un arguzenn amskouer resis. E-touez an tuioù darvoudel a gaver alies-tre e-touez yezhoù ar bed emañ an [[tu-gouzañv]], ma vez lakaet da rener (pe [[graer (yezhoniezh)|graer yezhadurel]]) ar frazenn adfurmet [[gouzañver (yezhoniezh)|gouzañver]] ar verb. Heñvel eo an tu-darvoudel ouzh an [[tu-seveniñ]] (saoz.: "''applicative voice''") pa deu da vezañ [[renadenn eeun]] ur frazenn un arguzenn amskouer. Disheñvel eo an eil diouzh an egile avat rak kresket e c'hell bezañ [[verb|fiz]] ur verb [[verb|amtranzitivel]] dre ouzhpennañ ur renadenn eeun, keit ha ma n'hall ket an tu darvoudel kreskiñ fiz ur verb. ==Daveennoù== *{{cite book | first = R. L. | last = Trask | year = 1993 | title = A Dictionary of Grammatical Terms in Linguistics | url = https://archive.org/details/dictionaryofgram0000tras | publisher = Routledge | isbn = 0-415-08628-0 }} ==Liamm diavaez:== [http://literalminded.wordpress.com/2005/09/04/dougs-circumstantial-passive/ Doug's Circumstantial Passive] ==Gwelit ivez:== * [[Tu (yezhoniezh)|Tu yezhadurel]] [[Rummad:Tu yezhadurel|Darvoudel]] 5v4l73bv375atdehsxfjc98sciiw0tc 0 52096 2197403 2139377 2026-08-04T18:57:32Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197403 wikitext text/x-wiki {{Infobox Skrivagner | anv = Ray Bradbury | skeudenn = Ray_Bradbury_(1975)_-cropped-.jpg | ment = | alc'hwez = Ray Bradbury e 1975 | anv mat = Ray Douglas Bradbury | anv pluenn = | obererezh = romantoù, danevelloù | deiziad ganet = [[22 a viz Eost]] [[1920]] | lec'h ganet = e [[Waukegan]], [[Illinois]], [[Stadoù-Unanet]] | deiziad marv = [[5 Mezheven|5 a viz Even]] [[2012]] | lec'h marv = e [[Los Angeles]] | yezh = [[saozneg]] | luskad = [[skiant-faltazi]] | rumm = | enorioù = | oberennoù pennañ = ''[[The Martian Chronicles]]'', ''[[Fahrenheit 451]]'', ''[[Something Wicked This Way Comes (romant)|Something Wicked This Way Comes]]'' | traoù ouzhpenn = | sinadur =Ray Bradbury Autograph.svg | ment sinadur = | lec'hienn = http://www.raybradbury.com/ }} '''Ray Douglas Bradbury''' ([[22 a viz Eost]] [[1920]] e [[Waukegan]], [[Illinois]], [[Stadoù-Unanet]] - [[5 Mezheven|5 a viz Even]] [[2012]] e [[Los Angeles]]) a zo ur skrivagner moliac'h, spont ha skiant-faltazi amerikan. Unan eus skrivagnerien skiant-faltazi vrudetañ an XXvet kantved eo, ha brudet eo dreist-holl a-drugarez da ''[[Fahrenheit 451]]'' ha ''[[The Martian Chronicles]]''. Brudet eo ivez dre ma'z eus bet savet ouzhpenn ugent film (skinwel pe sinema) diazezet war e skridoù. == Penn-kentañ e vuhez == Mamm Bradbury a oa un divroadez a orin svedat, hag e dad a laboure war linennoù tredan ha pellgomz<ref>Certificate of Birth, Ray Douglas Bradbury, August 22, 1920, Lake County Clerk's Record #4750.</ref> E dad-kozh hag e dad-kuñv (eus tu e dad) a oa embannerien kazetennoù<ref>O hendad a oa eus familh Thomas Bradbury hag a oa bet dimezet gant [[Mary Bradbury|Mary Perkins]] (eus [[Ipswich]], [[Massachusetts]]), hag a oa bet gwelet evel sorserez da vare [[prosez sorserezed Salem]], met ne voe ket krouget.</ref>. Azalek e yaouankiz e krogas Bradbury da lenn ha da skrivañ. Kalz amzer a gasas e levraoueg [[Carnegie]] e [[Waukegan]]. Al levraoueg-se a implijas a-benn lec'hiañ e romant anvet ''Something Wicked This Way Comes'', hag e taolennas Waukegan evel "Green Town" e-barzh ''Dandelion Wine'', ''Farewell Summer'' — hag e danevelloù all<ref>E-touez al lec'hioù meneget gantañ en oberennoù-se ez eus ul lodenn a zo c'hoazh anezhi hiziv an deiz e [[Waukegan]], evel an ti ma tremenas e yaouankiz, ti e dud-kozh hag a zo just e-kichen (hag al liorzhoù a oa etrezo, enno ez ae Bradbury da zastum [[c'hwervizon]] a-benn fardañ gwin) hag un tammig pelloc'h ar stankenn hag a voe implijet gant Bradbury evel metaforenn a-hed e vicher.</ref>. E voaz da skrivañ bemdez a laka war gont ur gwallzarvoud a c'hoarvezas e [[1932]] pa voe touchet gant kleze tredan ur furlukin anvet Mr Electrico, ar pezh a lakaas e vlev da sevel, hag ar furlukin a huchas : "Live forever!"<ref>[https://web.archive.org/web/20120616140758/http://www.raybradbury.com/inhiswords02.html ''In His Words'']. RayBradbury.com.</ref> E [[1926]]-[[1927]] hag e [[1932]]-[[1933]] edo familh Bradbury o chom e [[Tucson]] ([[Arizona]]), hag en em stliañ a reas da vat e [[Los Angeles]] e [[1934]]. E [[1938]] ez eas Bradbury da ''Los Angeles High School'' met divizout a reas chom hep mont d'ar skol-veur, hag e-plas e krogas da werzhañ kazetennoù e korn ''South Norton Avenue'' hag ''Olympic Boulevard''. E zeskadurezh a gendalc'has da glokaat el levraoueg, ha dre ma oa levezonet gant harozed skiant-faltazi evel [[Flash Gordon]] ha [[Buck Rogers]], e krogas da lakaat embann istorioù skiant-faltazi e-barzh fanzinoù er bloavezh-se ivez. Pedet e voe gant [[Forrest J Ackerman]] da gemer perzh e ''Clifton’s Cafeteria Science Fiction Club''. Eno e kejas gant skrivagnerien evel [[Robert A. Heinlein]], [[Emil Petaja]], [[Fredric Brown]], [[Henry Kuttner]], [[Leigh Brackett]], ha [[Jack Williamson]]. E fanzin dezhañ, anvet ''Futuria Fantasia'', a grouas e [[1939]]. Lod brasañ ar peder niverenn a voe skrivet gantañ, embannet e voe nebeutoc'h evit 100 skouerenn eus pep hini anezho. Bradbury a voe paeet evit ar wech kentañ e [[1941]] evit ur skrid a voe embannet er gelaouenn pulp anvet ''Super Science Stories''. $15 a c'hounezas<ref>[http://www.s9.com/Biography/Bradbury-Raymond-Douglas]</ref>. Azalek dibenn [[1942]] e c'houestlas holl e amzer d'ar skrivañ. E levr kentañ, un dastumad danevelloù anvet ''Dark Carnival'', a voe embannet e [[1947]] gant [[Arkham House]], un ti-embann dindan renerezh [[August Derleth]]. Dre zegouezh e kejas gant ar skrivagner breizhveuriat [[Christopher Isherwood]] en ur stal-levrioù e [[Los Angeles]]. Reiñ a reas ur skouerenn eus ''[[The Martian Chronicles]]'' dezhañ hag Isherwood a savas ur pennad burutellañ mat-tre, ar pezh a sikouras kalz Bradbury. Ray Bradbury a zimezas gant Marguerite McClure (1922–2003) e [[1947]], peder merc'h o doe. == E oberenn == Daoust ma vez lavaret alies ez eo Bradbury ur skrivagner skiant-faltazi, ne fell ket dezhañ en em santout bac'het er rummad lennegezh-se: ''First of all, I don't write science fiction. I've only done one science fiction book and that's ''[[Fahrenheit 451]]'', based on reality. Science fiction is a depiction of the real. Fantasy is a depiction of the unreal. So ''[[The Martian Chronicles|Martian Chronicles]]'' is not science fiction, it's fantasy. It couldn't happen, you see? That's the reason it's going to be around a long time—because it's a [[Greek mythology|Greek myth]], and myths have staying power<ref>[https://web.archive.org/web/20120629075922/http://weeklywire.com/ww/09-27-99/alibi_feat1.html Books: Grandfather Time (Weekly Alibi . 09-27-99)<!-- Bot generated title -->]</ref>.'' Da lavaret eo : ''Da gentañ-penn, ne skrivan ket testennoù skiant-faltazi. Ul levr skiant-faltazi nemetken em eus skrivet, Fahrenheit 451 an hini eo, ha diazezet eo war ar gwirvoud. Skiant-faltazi a dalvez taolenniñ ar gwirvoud. Moliac'h a dalvez taolenniñ ar pezh n'eo ket gwirvoudel. Moliac'h eo The Martian Chronicles, ha n'eo ket skiant-faltazi. Ne c'hallfe ket c'hoarvezout, neketa? Setu perak eo un dra a zo o vont da badout evel ma pad mojennoù Gres. Galloudus ha padus eo ar mojennoù. '' Bradbury a lavar ivez ez eo ur romant a denn da arallekaat an dud dre ar media : ''In writing the short novel ''Fahrenheit 451'' I thought I was describing a world that might evolve in four or five decades. But only a few weeks ago, in Beverly Hills one night, a husband and wife passed me, walking their dog. I stood staring after them, absolutely stunned. The woman held in one hand a small cigarette-package-sized radio, its antenna quivering. From this sprang tiny copper wires which ended in a dainty cone plugged into her right ear. There she was, oblivious to man and dog, listening to far winds and whispers and soap-opera cries, sleep-walking, helped up and down curbs by a husband who might just as well not have been there. This was not fiction''<ref>Meneget gant [[Kingsley Amis]] e-barzh ''New Maps of Hell: A Survey of Science Fiction'' (1960).</ref>. Da lavaret eo : ''Pa oan o skrivañ Fahrenheit 451 e soñje din e oan o taolenniñ ur bed a vefe anezhañ 40 pe 50 vloaz goude. Met un nebeud sizhunvezhioù zo, ur wech diouzh an noz e Beverly Hills, e welis ur c'houblad a bourmene e gi o tremen dirazon. Chom a ris da sellout outo, sabatuet e oan. E-barzh dorn ar maouez e oa ur skingomzer dezhañ ment ur pakad sigaretennoù, ar stign a fiñve. Eus an tamm kouevr bihan-se e teue neudennoù hag a echue e stumm ur pikern munut luget en he skouarn zehou. Amañ e oa, e-kichen an den hag ar c'hi, o selaou avelioù pell ha huchadenoù ur soap-opera, evel ma vije bet un hunvaleerez, ha gant he gwaz o sikour anezhi rak kammblegoù an hent. Ken buan all en dije gallet bezañ e lec'h all. Ne oa tamm faltazi ebet.'' Ouzhpenn e skridoù faltazi en deus Bradbury savet kalz arnodadennoù diwar-benn an arzoù hag ar sevenadur. Bradbury a voe ivez kuzulier evit an American Pavilion a voe savet evit '' New York World's Fair'' e ''1964'' hag evit an diskouezadeg a voe staliet er geospferenn anvet ''Spaceship Earth'' e-barzh ''Walt Disney World''<ref name="Ray Bradbury, Spaceship Earth 1">Ray Bradbury. "In 1982 he created the interior metaphors for the Spaceship Earth display at Epcot Center, Disney World." https://web.archive.org/web/20060908221118/http://www.raybradbury.com/bio.html</ref>{{,}}<ref name="Ray Bradbury, Spaceship Earth 2">Ray Bradbury. "The images at Spaceship Earth in DisneyWorld's EPCOT Center in Orlando? Well, they are all Bradbury's ideas." https://web.archive.org/web/20061018212058/http://www.raybradbury.com/articles_town_talk.html</ref>{{,}}<ref name="Ray Bradbury, Spaceship Earth 3">Ray Bradbury. "He also serves as a consultant, having collaborated, for example, in the design of a pavilion in the Epcot Center at Walt Disney World." Diwar-benn ''Spaceship Earth'' ...http://www.raybradbury.com/articles_book_mag.html</ref>. Bradbury a oa mignon tost da [[Charles Addams]] ha kenlabourat a reas gantañ a-benn krouiñ ar familh Addams. Bradbury a reas Elliotts anezho, hag e lakaas anezho da chom war ar maez en [[Illinois]]. E istor kentañ diwar o fenn a voe anvet "Homecoming," hag embannet e voe e-barzh niverenn Halloween ''New Yorker'' e [[1946]], asambles gant skeudennoù savet gant Addams. Lakaet o doa da bal kenderc'hel da labourat ha kontañ holl istor ar familh, met ne voe ket tizhet ar pal-se. E miz Here [[2001]] e lakaas Bradbury embann holl istorioù ar familh Addams en doa savet, dindan an titl ''[[From the Dust Returned]]''<ref>Bradbury, Ray, ''From The Dust Returned: A Novel''. William Morrow, 2001.</ref>. Daoust dezho bezañ bet mignoned tost, Bradbury a lavaras e-pad un atersadenn bet graet e [[2001]] o doa labourat pep hini diouzh e du, eñ gant ar familh Elliott, hag Addams gant ar familh Addams. <ref>[https://web.archive.org/web/20090203203807/http://www.indiebound.org/author-interviews/bradburyray]</ref> == Oberennoù Bradbury implijet gant tud all == Etre [[1951]] ha [[1954]] e voe lakaet 27 istor savet gant Bradbury da vannoù-treset gant [[Al Feldstein]] evit [[EC Comics]], ha 16 anezho a voe embannet e-barzh ''[[The Autumn People]]'' (1965) ha ''[[Tomorrow Midnight]]'' (1966). A goloioù a voe treset gant [[Frank Frazetta]]. E penn-kentañ ar bloavezhioù 1950 e voe skignet meur a istor savet gant Bradbury e-kerzh an abadennoù skinwel : ''Tales of Tomorrow », ''Lights Out'', ''Out There'', ''Suspense'', ''CBS Television Workshop'', ''Jane Wyman's Fireside Theatre'', ''Star Tonight'', ''Windows'', hag ''[[Alfred Hitchcock Presents]]''. "The Merry-Go-Round," ur film 30 munutenn-pad diazezet war "The Black Ferris » a voe diskouezet e ''Starlight Summer Theater'' e [[1954]] hag e- barzh ''Sneak Preview'' (NBC) e [[1956]]. E [[1953]] e voe skignet er sinema ''It Came From Outer Space'' , ur film aozet gant Jack Arnold, diazezet war "The Meteor" bet skrivet gant Bradbury. Teir sizhunvezh goude e teuas er-maez ''The Beast from 20,000 Fathoms'', diazezet war an destenn anvet "The Fog Horn". Skeudennoù ''stop-motion'' euzhvil ar film a voe aozet gant [[Ray Harryhausen]], hag a oa mignon da Vradbury. Bradbury a skrivas ivez un istor diwar-benn ur sevener filmoù bevaat ''stop-motion''. Anvet eo an istor "Tyrannosaurus Rex", hag an dudenn bennañ a denn kalz da Harryhausen. [[Oskar Werner]] ha [[Julie Christie]] a c'hoarias e-barzh ''[[Fahrenheit 451 (film 1966)|Fahrenheit 451]]'' (1966), ur film bet aozet gant [[François Truffaut]]. E [[1969]] e voe skignet ar film ''[[The Illustrated Man]]'', ennañ e c'hoarie [[Rod Steiger]], [[Claire Bloom]] ha [[Robert Drivas]]. Diazezet e oa ar film war digoradur al levr ha diwar teir danevell, ha ne voe ket degemeret mat-tre gant ar vurutellerien. ''The Martian Chronicles'' a vo lakaet da rummadig filmoù skinwel (3 film en holl). Enno e c'hoarie [[Rock Hudson]], ha skignet e voent evit ar wech kentañ gant [[NBC]] e [[1980]]. Ar film spont anvet ''Something Wicked This Way Comes'' ([[1983]]) a zo diazezet war an istor anvet ivez ''Something Wicked This Way Comes''. E ''1984'' e voe produet ''Bradbury 13'' gant Michael McDonough (Brigham Young University), asambles gant ''National Public Radio''. Un heuliad 13 abadenn da selaou eo, an holl anezho diazezet war skridoù Bradbury : "The Man," "The Ravine," "Night Call, Collect," "The Veldt," "Kaleidoscope," "There Was an Old Woman," "Here There Be Tygers," "Dark They Were, and Golden Eyed," "The Wind," "The Fox and the Forest," "The Happiness Machine," "The Screaming Woman" hag "A Sound of Thunder". Kontet e voent gant Paul Frees, ha Bradbruy a ginnige an abadenn. Ur ''Peabody Award'' ha daou ''Gold Cindy award'' a voe roet evit ar rummad-se. Etre [[1985]] ha [[1992]] e voe skignet er skinwel an dastumad anvet, ''The Ray Bradbury Theater''. Bradbury a labouras war 65 istor savet gantañ a-benn o c'hinnig er skinwel. Pep film a groge gant ur skeudenn eus Bradbury en e vurev, o sellout ouzh eñvorennoù e vuhez. Pemp rannfilm eus ar rummad skinwel rusian ''This Fantastic World'' a zo diazezet war testennoù Bradbury : ''I Sing The Body Electric'', ''Fahrenheit 451'', ''A Piece of Wood'', ''To the Chicago Abyss'', ha ''Forever and the Earth''<ref>{{ru}} [http://www.gtrf.ru/ State Fund of Television and Radio Programs]</ref> En URSS e vo ivez lakaet "The Veldt" da film e 1987<ref>{{imdb title|0201300|Veld}}</ref>. Ar film anvet ''[[The Wonderful Ice Cream Suit]]'' ([[1998]]) a voe skrivet gant Ray Bradbury. Diazezet eo war e sitor anvet "The Magic White Suit", bet embannet e-barzh ''The Saturday Evening Post'' e [[1957]]. lakaet e oa bet dija da bezh-c'hoari, da gomedienn war gan ha da film skinwel ([[1958]]). E [[2002]] e voe kinniget ''Fahrenheit 451'' gant ''Pandemonium Theatre Company'' (perc'hennet gant Bradbury) er ''Burbank's Falcon Theatre'' [https://web.archive.org/web/20050827043730/http://sromagazine.biz/mag/one_hot_stage/index.html Pixel Pups]. E 1984 e voe embannet gant Telarium ur c'hoari-video evit Commodore 64 diazezet war ''Fahrenheit 451''.[http://www.lemon64.com/?game_id=1567] Bradbury ha Charles Rome Smith a gensavas ''Pandemonium'' e ''1964'', eno e voe kinniget ''The World of Ray Bradbury'' ([[1964]]), diazezet war "The Pedestrian," "The Veldt" ha "To the Chicago Abyss." Ar film ''A Sound of Thunder'' ([[2005]]) a zo diazezet tamm-pe-damm war an danevell anvet evel-se<ref>{{cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0318081/ |title=A Sound of Thunder |accessdate=4 December 2008 |work=[[IMDb]] details |publisher= |date= }}</ref> Filmoù berr diazezet war ''A Piece of Wood'' ha ''The Small Assassin'' a zeuas er-maez e 2005 hag e 2007<ref>{{cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0489541/ |title=A Piece of Wood |accessdate=4 December 2008 |work=[[IMDb]] details |publisher= |date= }}</ref>{{,}}<ref>{{cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt1031278/ |title=The Small Assassin |accessdate=4 a viz Kerzu 2008 |work=[[IMDb]] details |publisher= |date= }}</ref>. == Prizioù == [[Restr:GeorgeRayLaura.jpg|thumb| Priz National Medal of Arts (2004) roet gant [[George W. Bush]] ha [[Laura Bush|Laura]].]] * E 2007 eo bet lakaetet Bradbury da ''Commandeur de l'Ordre des Arts et des Lettres''. * Ur steredenn en deus e ''Hollywood Walk of Fame'' (''6644 Hollywood Blvd'') evit ar pezh en deus degaset d'ar sinema. * Un asteroidenn a zo anvet "[[9766 Bradbury]]," hag ur stankenn war al Loar a zo anvet "Dandelion Crater" (diwar e romant, ''[[Dandelion Wine]]''). * D'ar 16 a viz Ebrel [[2007]] e resevas ur meneg ispisial a-berzh '' The Pulitzer Board'' evit holl e labour evel skrivagner skiant-faltazi ("for his distinguished, prolific, and deeply influential career as an unmatched author of science fiction and fantasy.")<ref>[http://www.pulitzer.org/citation/2007,Special+Awards+and+Citations 2007 Special Awards] diwar lec'hienn priz Pulitzer</ref> * D'ar 17 a viz Du [[2004]] e resevas Bradbury un ''National Medal of Arts'' a-berzh [[George W. Bush]] ha [[Laura Bush]]. Bradbury a zegemeras meur a briz all, evel ''World Fantasy Award life achievement'', ''Stoker Award life achievement'', ''Damon Knight Memorial Grand Master Award'',''Science Fiction Hall of Fame Living Inductee'' ha ''First Fandom Award''. Un ''Emmy Award'' a voe roet dezhañ evit e labour war ar film ''The Halloween Tree''. Hag ar Prometheus Award evit ''Fahrenheit 451''. * ''Ray Bradbury Park'' a zo bet digoret ez-ofisiel e [[Waukegan]]([[Illinois]]) e [[1990]]. Bradbury a gemeras perzh el lid-digoradur. Er park ez eus ul lec'h anvet "Dandelion Wine". * Doktorelezh a enor gant skol-veur Woodbury e [[2003]]. Bep bloaz e kinnig Bradbury ar ''Ray Bradbury Creativity Award'' er skol-veur-se. E-touez ar re o deus bet ar priz emañ [[Robert Graham]], [[Anjelica Huston]], [[Helen Gurley Brown]], [[Irvin Kershner]], [[Stan Freberg]], ha Jon A. Jerde. * ''Medal for Distinguished Contribution to American Letters Award'' ([[2000]]) a-berzh ''the National Book Foundation''<ref>[https://web.archive.org/web/20180912071702/http://www.nationalbook.org/nbaacceptspeech_rbradbury.html Distinguished Contribution to American Letters Award] gant ar brezegenn a zistagas.</ref>. * E [[2008]] e voe anvet Mestr Meur (''Grandmaster'') er ''Science Fiction Poetry Association''.<ref name="SFPA">{{cite web|url=http://www.sfpoetry.com/grandmaster08.html|title=2008 SFPA Grandmaster|last=Wilson|first=Stephen M.|date=2008|work=The Science Fiction Poetry Association|publisher=SFPA|accessdate=2008-08-03}}</ref> == ''Fahrenheit 9/11'' == E [[2004]] e voe klevet e oa gwall enervet Bradbury war-lerc'h [[Michael Moore]] peogwir en doe hemañ diwezhañ lakaet ''[[Fahrenheit 9/11]]'' da ditl e film nevez, ar pezh a zo ur meneg splann da ''[[Fahrenheit 451]]''. Bradbury a lavaras ne oa ket laouen en defe Moore implijet an titl-se, ha lavarout a reas ivez ne oa ket diazezet e soñj war mennozh politikel ebet<ref>[http://blogs.salon.com/0001561/2004/06/02.html Ray Bradbury: "Michael Moore is an asshole"]</ref>. Bradbury a lavaras ivez ne felle ket dezhañ kaout an disterañ gwenneg diwar ar film, ha ne soñje ket dezhañ en doa da gaout forzh penaos. Goulenn groñs a reas digant Moore cheñch titl ar film, met ne voe ket graet. Moore a bellgomzas dezhañ div sizhunvezh a-raok ma vefe skignet ar film evit en em zigareziñ ha displegañ e oa bet aozet bruderezh ar film abaoe pell, ha ne oa ket tu da cheñch an titl.<ref>{{cite book | first = Sam | last = Weller | title = The Bradbury Chronicles: The Life of Ray Bradbury | url = https://archive.org/details/bradburychronicl00well | location = New York | publisher = HarperCollins | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/bradburychronicl00well/page/330 330]–331 | isbn = 0-06-054581-X }}</ref> == Teulfilm == * Doare Bradbury da labourat a vez displeger er film ''Ray Bradbury: Story of a Writer'' savet gant Terry Sanders (1963). == Troidigezhioù e brezhoneg == *''Ar Falc'h'', troet gant [[Jozef Habask]], [[Al Liamm]] 135/269 *''An hini a c'hortoz'', troet gant [[Mark Kerrain]], Al Liamm 170/198 == Notennoù == {{Daveoù |bannoù=2}} == Daveoù == * {{cite book | last=Tuck | first=Donald H. | authorlink=Donald H. Tuck | title=The Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy | location=Chicago | publisher=[[Advent (publisher)|Advent]] | pages=61–63 | date=1974|isbn=0-911682-20-1}} * [[William F. Nolan]], ''The Ray Bradbury Companion: A Life and Career History, Photolog, and Comprehensive Checklist of Writings'', Gale Research (1975) * Donn Albright, ''Bradbury Bits & Pieces: The Ray Bradbury Bibliography, 1974-88'', Starmont House (1990). Chomet diembann, ar skrid a c'haller gwelout e The Center for Ray Bradbury Studies. * Robin Anne Reid, ''Ray Bradbury: A Critical Companion'', Greenwood Press (2000) * Jerry Weist, ''Bradbury, an Illustrated Life: A Journey to Far Metaphor'', [[William Morrow and Company|William Morrow & Company]] (2002) * Jonathan R. Eller and William F. Touponce, ''Ray Bradbury: The Life of Fiction'', Kent State University Press (2004) * [[Sam Weller (journalist)|Sam Weller]], ''The Bradbury Chronicles: The Life of Ray Bradbury'', HarperCollins (2005) == Liammoù diavaez == * [http://www.raybradbury.com/ Ray Bradbury] – Lec'hienn ofisiel * [http://www.iupui.edu/~crbs] – Lec'hienn Center for Ray Bradbury Studies * [http://www.bradburymedia.co.uk Bradbury Media] – Bank roadennoù diwar-benn ar filmoù, an abadennoù skingomz, e zanevelloù. * [https://web.archive.org/web/20210507010417/http://www.americanfilmfoundation.com/order/ray_bradbury.shtml Ray Bradbury: Story of a Writer], film Terry Sanders * [https://web.archive.org/web/20090108203758/http://www.wallstreetcosmos.com/bradbury.html Ray Bradbury page at WallStreetCosmos.com] arroudoù ha liammoù * [https://web.archive.org/web/20190127171524/http://immersion.raybradbury.ru/ Illustrated guide to Bradbury's stories] (e saozneg, poloneg ha ruseg) * [http://www.fantasticfiction.co.uk/authors/Ray_Bradbury.htm Holl e oberenn war FantasticFiction.com] * [https://web.archive.org/web/20090113214425/http://www.erinorourke.com/bradbury.html Survey of Bradbury Scholarship] – pennadoù burutellañ diwar-benn e labour * [https://web.archive.org/web/20140818130511/http://home.wlv.ac.uk/~in5379/audio/bradbury13/bradbury13.htm Bradbury Thirteen radio play information] * [http://wiredforbooks.org/raybradbury/] atersadenn Bradbury e 1992, 1993 gant Don Swaim e Wired for Books * [http://www.youtube.com/user/RayBradburyChannel] RayBradburyChannel war Youtube {{Commons|Category:Ray Bradbury}} {{Daou borched|Porched al lennegezh|Skiant-faltazi/Liamm meta}} {{Skiant-faltazi}} {{DEFAULTSORT:Bradbury, Ray}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1920]] [[Rummad:Marvioù 2012]] [[Rummad:Skrivagnerien skiant-faltazi]] [[Rummad:Skrivagnerien moliac'h]] [[Rummad:Skrivagnerien SUA]] [[Rummad:Meneger ar skrivagnerien]] ms4oovxgv31wg3kqpl1owab5k94b83x 0 52101 2197417 1987546 2026-08-04T19:13:12Z InternetArchiveBot 61915 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197417 wikitext text/x-wiki Er [[yezhoniezh]] e vez implijet an termen '''tu seveniñ''' ([[saozneg|saoz.]]: "''[[:en:applicative voice|applicative voice]]''") evit komz eus un [[tu yezhadurel]] pa vez [[yezhadur treuzfurmadurel|treuzfurmet]] frammadur [[kevreadurezh|kevreadurel]] diazez ur [[frazenn]], o tont da vezañ [[arguzenn (yezhoniezh)|arguzenn]] [[Troad amskouer|amskouer]] ur [[verb]] [[gouzañver (yezhoniezh)|gouzañver yezhadurel]] pennañ ar frazenn en ur ebarzhañ ar perzh amskouer e diabarzh ster ar verb. Kresket e c'hell bezañ [[verb|fiz]] ur verb [[verb|amtranzitivel]] dre ouzhpennañ ur renadenn eeun, ha neuze e teu ur verb amtranzitivel da bezañ ur verb tranzitivel. Da skouer e [[yagouaneg]]: :[[Tu-gra]]: ::''saduu ráviimú'' :"C’hwezhañ a ra ennañ" ::''saduu'' = [[rener (yezhadur)|rener]] [[gour (yezhoniezh)|trede gour]]; ''ráviimú'' = renadenn amskouer : Tu-seveniñ: :: ''saduutára'' ::''ta'' = [[Troad (yezhoniezh)|troad lokativel]]-seveniñ; diverket al lec’hiadur amskouer Er skouer-mañ e weler splann penaos e talvez ar verb er frammadur treuzfurmet en tu-seveniñ da [[graer (yezhoniezh)|graer yezhadurel]] ar frazenn, evel en tu-gra diazez, en ur ouzhpennañ ur [[gouzañver (yezhoniezh)|gouzañver]]/[[renadenn eeun]] , o tont da vezañ ur verb tranzitivel. Implijet e vez seurt frammadurioù e meur a yezh, dreist-holl er [[Yezh daspegel|yezhoù daspegel]]-tre, en o zouez [[yezhoù salichek]] 'zo, an [[oubic'heg]], an [[ainoueg]] hag ar [[bembaeg]]. Meur a zoare zo d'an tu-seveniñ hervez ar yezhoù ha diouzh ma klotont gant bep ur perzh disheñvel, da skouer evit lec’hiañ (“[[troad lokativel|lokativel]]”; araogenn "e"), evit diswel pa vez kaset da benn stad/ober ar verb a-gevret gant unan bennak (“[[troad komitativel|komitativel]]”; araogenn "gant"), evit diskwel e pe vod e vez kaset da benn (“[[troad instrumentel|instrumentel]]”; araogenn "dre") pe evit diskwel gant piv e vez resevet ober/stad ar verb (“[[troad benefaktivel|benefaktivel]]”; araogenn "evitt"). A-wezhoù e talvez an hevelep [[morfem]] evit meur a zoare tu-seveniñ disheñvel, evel da skouer e [[tchitcheweg]], ur [[yezhoù bantouek|yezh vantouek]], pa dalvez ar [[morfem]] ''-ir-'' evit sevel an tu-seveniñ instrumentel hag ivez an tu-seveniñ lokativel. Gant yezhoù all, en o zouez ar [[gandaeg]], e c'heller ober gant un "eil frammadur seveniñ", anvet an "tu-seveniñ kresket" (saoz. "''augmentive applied''"), oc'h implijout an hevelep [[enger]] div wezh war un dro evit kemmañ ar ster. E yezhoù 'zo e c'hell bezañ an tu-seveniñ ar frammadur yezhadurel nemetañ evit gallout displegañ seurt perzhioù yezhadurel. Da skouer, e [[tchagaeg]], ur yezh vantouek, e ranker implijout an tu-seveniñ evit sevel frazennoù instrumentel, benefaktivel, [[troad malefaktivel|malefaktivel]] ha lokativel. E yezhoù all, avat, e c'heller implijout frammadurioù seveniñ ha frammadurioù kevreadurezhel all evit evit displegañ ar perzhioù-mañ, ha neuze e talvez ar framamdur seveniñ da bouezañ war un arguzenn amskouer, pe c'hoazh, evel er yezh [[nez percé]], evit lakaat tud da vezañ arguzennoù pennañ ar frazenn atav. Heñvel-tre eo an tu-seveniñ ouzh an [[tu abegel]] hag e yezhoù 'zo e vezont savet an daou du yezhadurel gant an hevelep frammadur penn-da-benn. Heñvel eo ivez ur frammadur anvet "[[dilec'hiadur dativel]]" (saoz. "''dative shift''") kavet e yezhoù 'zo, en o zouez ar [[saozneg]], daoust ha ma na glota ket penn-da-benn gant an tu-seveniñ rik. ==Levrlennadur== *{{cite book | first = Mark | last = Aronoff | coauthors = Kirsten Fudeman | year = 2005 | title = What is Morphology? | url = https://archive.org/details/whatismorphology0000aron | publisher = Blackwell Publishing Ltd | isbn = 0-631-20319-2 }} *{{cite book | first = Sam | last = Mchombo | year = 1998 | title = The Handbook of Morphology | url = https://archive.org/details/handbookofmorpho0000unse_b8y5 | chapter = 25: Chichewa | editor = Andrew Spencer and Arnold M. Zwicky | publisher = Blackwell Publishers Ltd | isbn = 0-631-22694-X }} *{{cite book | first = Marianne | last = Mithun | year = 2001 | title = The Languages of Native North America | url = https://archive.org/details/languagesofnativ0000mith | publisher = Cambridge University Press | isbn = 0-521-23228-7 }} *{{cite book | first = Thomas | last = Payne | year = 1997 | title = Describing Morphosyntax: A Guide for Field Linguists | url = https://archive.org/details/describingmorpho0000payn | publisher = Cambridge University Press | isbn = 0-521-58805-7 }} ==Gwelit ivez:== * [[Tu (yezhoniezh)|Tu yezhadurel]] [[Rummad:Tu yezhadurel|Seveniñ]] c8qcarou96lf11fb7m0efttfo9ipnsw 0 52117 2197382 1987545 2026-08-04T18:30:18Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197382 wikitext text/x-wiki Er [[yezhoniezh]] e vez implijet an termen '''tu skoazell''' pe '''tu skoazellañ''' ([[saozneg|saoz.]]: "''[[:en:Adjutative voice|adjutative voice]]''") evit komz eus un [[tu yezhadurel]] gantañ ar ster "skoazellañ"/"sikour". Da skouer: : "X a sikour Y d'ober Z" : pe : "Sikouret e oa bet Y d'ober Z (gant) Y" ::X = [[rener (yezhadur)|rener yezhadurel]] ::Y = [[graer (yezhoniezh)|graer yezhadurel]] ::Z = [[verb]] en tu-skoazell N'eo ket [[rener (yezhadur)|rener yezhadurel]] ar [[frazenn]] ('''X''') [[graer (yezhoniezh)|graer yezhadurel]] an ober ('''Y''') displeget gant ar verb ('''Z'''), dre ma ne vez ket kaset da benn ober ar verb gantañ war-eeun. ==Levrlennadur== *{{cite book | first = R. L. | last = Trask | year = 1993 | title = A Dictionary of Grammatical Terms in Linguistics | url = https://archive.org/details/dictionaryofgram0000tras | publisher = Routledge | isbn = 0-415-08628-0 }} ==Gwelit ivez:== * [[Tu (yezhoniezh)|Tu yezhadurel]] * [[Tu-kenober]] [[Rummad:Tu yezhadurel|Skoazell]] bum63wg51m34tf9i9mvgh2kqadkdyjp 0 52133 2197304 2139172 2026-08-04T16:58:15Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197304 wikitext text/x-wiki '''Pennie Smith''' a zo ul luc'hskeudennerez bet ganet e [[Londrez]] ([[Rouantelezh-Unanet]]). Brudet eo a-drugarez d'he luc'hskeudennoù a denn da ved ar sonerezh [[rock]]. Luc'hskeudennoù e gwenn ha du a vez tapet ganti. Hiziv an deiz e vez o chom en un ti-gar dilezet, adoazet ganti (pa oa studierez) ha deuet da vezañ ur studio, e kornôg [[Londrez]]. Smith az eas da skol-arzoù [[Twickenham]] e dibenn ar bloavezhioù 1960, hag eno e studias ar graferezh hag an arzoù-aker. Asambles gant ar c'hazetenner sonerezh [[Nick Kent]] ha Barney Bubbles e reas war-dro ar gelaouenn [[Friends, (Radical Magazine)|Friends]] etre [[1969]] ha [[1972]]. E [[1970]] ec'h aozas golo ar bladenn Never Never Land evit ar strollad [[Pink Fairies]]. Unan eus a c'hefridioù kentañ kinniget dezhi a voe luc'hskeudenniñ [[Led Zeppelin]] e-pad un droiad aozet e [[1970]]. Labourat a reas evel luc'hskeudennerez evit ar gelaouenn [[NME]] betek penn-kentañ ar bloavezhioù 1980. Tro he deus bet Pennie Smith da luc'hskeudenniñ arzourien vrudetañ ar sonerezh rock, en o zouez : [[Led Zeppelin]], [[The Rolling Stones]], [[The Who]], [[Iggy Pop]], [[The Clash]], [[The Jam]], [[Siouxsie Sioux]], [[Debbie Harry]], [[U2]], [[Morrissey]], [[The Stone Roses]], [[Primal Scream]], [[Manic Street Preachers]], [[Radiohead]], [[Oasis]] pe c'hoazh [[The Strokes]]. Ouzhpenn ar poltredoù he deus bet tro da luc'hskeudenniñ mareoù pouezus-tre en istor ar sonerezh rock e-keit ma heulie ar strolladoù pa roent sonadegoù er bed a-bezh. He luc'hskeudenn vrudetañ eo an hini a ziskouez [[Paul Simonon]] ([[The Clash]]) o tistruj e c'hitar boud war al leurenn e [[New York]] e-pad troiad [[1979]] ar strollad.<ref>{{cite book | last = Green | first = Johnny | coauthors = Garry Barker | title = A Riot of Our Own: Night and Day with The Clash | url = https://archive.org/details/riotofourownnigh0000gree | origyear = 1997 | accessdate = 2007-11-20 | edition = 3rd edition | year = 2003 | publisher = Orion | location = London | pages = [https://archive.org/details/riotofourownnigh0000gree/page/195 195]–196 }}</ref>{{,}}<ref name="uncut70">Sweeting, Adam. "Death or Glory". ''[[Uncut (magazine)|Uncut]]''. Miz Here 2004. p.70.</ref> Al luc'hskeudenn-se a voe implijet da c'holo ar bladenn ''[[London Calling]]'', ha lakaet eo bet da "Greatest Rock ‘n’ Roll Photograph of All-Time" ([[2002]]) gant kazetennerien [[Q magazine]]<ref>Judd, Terri. [http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20020124/ai_n9669465 "One hundred timeless rock'n'roll moments, and the photographers who..."]. ''[[The Independent]]''. 24 a viz Genver 2002.</ref>. Oberennoù Pennie Smith a zo bet implijet evit skeudenniñ [[NME]], goloioù pladennoù, danvez bruderezh ha levrioù. ''The Clash, Before and After'', ([[1980]]) eo al levr savet ganti a zo bet gwerzhet ar muiañ.<ref name="The_Clash-Before_After">{{cite book | last=Smith | first=Pennie | title=The Clash: Before and After | url=https://archive.org/details/clashbeforeafter0000smit | date= | year=1980 | month= | publisher=Little, Brown |location=Boston | ref=_note-The_Clash-Before_After}}</ref> ==Notennoù== {{Daveoù}} ==Liammoù diavaez== *[http://www.npg.org.uk/live/search/person.asp?LinkID=mp14251&role=art Pennie Smith e National Portrait Gallery] *[https://web.archive.org/web/20050831121852/http://www.repeatfanzine.co.uk/Rants/Penniesmith.htm Atersadennn Pennie Smith] {{DEFAULTSORT:Smith, Pennie}} [[Rummad:Ganedigezhioù an XXvet kantved]] [[Rummad:Luc'hskeudennerien]] p3e7aec0en91asqazbo2m4r0vbnk8en 0 52912 2197305 2139340 2026-08-04T16:58:54Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197305 wikitext text/x-wiki {{Renkadur hervez urzh ar gerioù}} E [[yezhoniezh]] e vez implijet an termen '''yezh SVO''' evit komz eus ur yezh ganti da [[kevreadurezh|frammadur kevreadurezhel]] diazez an urzh [[rener (yezhadur)|rener]] ("'''S'''") - [[verb]] ("'''V'''")- [[renadenn]] ("'''O'''"). Anvet e vez ivez '''yezh AVO''', da lâret eo [[graer (yezhoniezh)|graer]] ("'''A'''") - verb - renadenn. * Da skouer e [[brezhoneg]]: : ''Pêr a lennas ul levr'' == Yezhoù SVO dre ar bed == Homañ eo an eil urzh kavet an aliesañ e-touez yezhoù ar bed da heul an urzh [[Yezh SOV|SOV]], oc'h ober gant an eil pe eben 75% eus holl yezhoù ar bed.<ref>{{cite book | last = Crystal | first = David | authorlink = David Crystal | title = The Cambridge Encyclopedia of Language | url = https://archive.org/details/liang.2972.cambridgeencyclo0000crys_h1i9 | edition = 2nd edition | year = 1997 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 0-521-55967-7 }}</ref> Implijet e vez an urzh SVO gant yezhoù eus meur a [[familh-yezh]], en o zouez an [[arabeg]], ar [[kachmireg|c'hachmireg]], ar [[finneg]], ar [[sinaeg]], ar [[vietnameg]], an [[taieg]], ar [[gandaeg]], ar [[ruseg]], ar [[swahilieg]], ar [[haousaeg]], ar [[saozneg]], ar [[yoroubeg]], ar [[kitcheg|c'hitcheg]] (''quiché''), ar [[gwaranieg]], ar [[javaeg]], ar [[malayeg]], al [[latveg]] hag ar [[rotoumaneg]]. == Perzhioù yezhadurel == Daoust ha ma vez kavet un nebeud yezhoù SVO implijet gante [[lerc'henn|lerc'hennoù]], da skouer an [[eweeg]], e ra an darn vrasañ eus ar yezhoù SVO gant [[araogenn|araogennoù]]. Hogozik atav e vez lec'hiet an [[Islavarenn stag|islavarennoù stag]] da heul an anv-kadarn a glot gante keit ha ma vez lec'hiet ar [[Rannfrazenn adverb|rannfrazennoù adverb]] diraze peurliesañ. Estreget ar yezhoù SVO komzet en Europa e vez techet ar yezhoù SVO dre vras da lakaat an [[anv-gwan|anvioù-gwan]], ar [[ger diskouezañ|gerioù diskouezañ]] ha [[niver|niveroù]] da heul an [[anv-kadarn]] a glot gante. Gant ar [[sinaeg]], ar [[vietnameg]] hag an [[indonezeg]]-[[malayeg]] e vez lakaet an niveroù dirak an anv-kadarn evel e saozneg. == Daveoù == {{Daveoù}} == Gwelit ivez: == * [[Yezh VSO]] * [[Yezh VOS]] [[Rummad:Renkadur hervez urzh ar gerioù|SVO]] nbcqeitcco81ijq4lrbn83r880t5ait 0 52920 2197373 2139339 2026-08-04T18:23:09Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197373 wikitext text/x-wiki {{Renkadur hervez urzh ar gerioù}} Er [[yezhoniezh]] e vez implijet an termen '''yezh SOV''' evit komz eus yezh ganti da [[kevreadurezh|frammadur kevreadurezhel]] diazez an urzh [[rener (yezhadur)|rener]] ("'''S'''") - [[renadenn]] ("'''O'''") - [[verb]] ("'''V'''"). Anvet e vez ivez '''yezh AOV''', da lâret eo [[graer (yezhoniezh)|graer]] ("'''A'''") - renadenn - verb. == Yezhoù SOV dre ar bed == Homañ eo an urzh kavet an aliesañ e-touez yezhoù ar bed hag a-gevret gant an urzh [[Yezh SVO|SVO]] e vez implijet gant 75% eus holl yezhoù ar bed.<ref>{{cite book | last = Crystal | first = David | authorlink = David Crystal | title = The Cambridge Encyclopedia of Language | url = https://archive.org/details/liang.2972.cambridgeencyclo0000crys_h1i9 | edition = 2nd edition | year = 1997 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 0-521-55967-7 }}</ref> Implijet e vez an urzh SVO gant yezhoù eus meur a [[familh-yezh]], en o zouez an [[ainoueg]], an [[amhareg]], an [[asameg]], an [[armenieg]], an [[aymareg]], an [[euskareg]], ar [[banglaeg]], ar [[burmeg]], ar [[bourouchaskeg]], an [[hindeg]] an [[hopieg]], an [[hungareg]], ar [[japaneg]], ar [[kannadeg|c'hannadeg]], ar [[koreaneg|c'horeaneg]], ar [[kurdeg|c'hurdeg]], al [[latin]], ar [[manchoueg]], ar [[mongoleg]], an [[navac'hoeg]], an [[nepaleg]], an [[nivc'heg]], an [[nobineg]], ar [[pachtoueg]], ar [[perseg]], ar [[pandjabeg]], ar [[Ketchwaeg|c'hetchwaeg]], ar [[sañskriteg]] ar [[serieg]], ar [[sinhaleg]], ar [[somalieg]] hag an darn vrasañ eus ar [[yezhoù kouchitek]] all, an [[tamileg]], an [[tibeteg]], an [[telougoueg]], ar [[yezhoù turkek]], ar [[Yezhoù youkagirek|youkagireg]] hag an darn vrasañ eus ar [[yezhoù kaokazek]]. == Perzhioù yezhadurel == Techet eo ar yezhoù SOV d'ober gant [[lerc'henn|lerc'hennoù]] kentoc'h evit gant [[araogenn|araogennoù]]. Peurliesañ e vez lec'hiet ar [[verb skoazell|verboù skoazell]] da heul ar [[verb gwan|verb pennañ]]. Alies ivez e vez lec'hiet ar [[raganv|raganvioù]] [[Ger diskouezañ|diskouezañ]] dirak an [[anv-kadarn|anvioù-kadarn]] a glota gante. == Doareoù == Daoust ha ma n'eo ket gwall splann an diforc'h atav, oc'h implijout meur a yezh SOV ar [[merkadur doubl]], e c'heller o isrannañ e daou doare pennañ: * '''Yezhoù implijet gante ar [[spisaermerkadur]]''': implijet gante kentoc'h [[troad (yezhoniezh)|troadoù]] stag ouzh an [[anv-kadarn|anvioù]] evit lakaat an diforc'h etre [[arguzenn (yezhoniezh)|arguzenn]] ar [[rener (yezhadur)|rener]] ha hini ar [[renadenn]]. Peurliesañ e vez lec'hiet an anvioù-gwan hag an niveroù dirak an anvioù-kadarn a glota gante hag implijet e vez gante dreist-holl, hag a-wezhoù nemetken, [[lostger|lostgerioù]] e lec'h [[rakger|rakgerioù]]. Da skouer: ar japaneg hag an tamileg; * '''Yezhoù implijet gante ar [[pennmerkadur]]''': implijet gante kentoc'h [[kenger|kengerioù]] stag ouzh ar [[verb|verboù]] evit lakaat an diforc'h etre [[arguzenn (yezhoniezh)|arguzenn]] ar [[rener (yezhadur)|rener]] ha hini ar [[renadenn]]. Implijet e vez ante koulz [[rakger|rakgerioù]] ha [[lostger|lostgerioù]]. Verb-heñvel e peurliesañ an anvioù-gwan er yezhoù evel-hen, ha neuze e vezont lec'hiet war-lerc'h an anv dre vras. Peurliesañ e teu an niveroù hag ar [[Spisaer (yezhoniezh)|spisaerion]] all da heul an anv a glota gante. Da skouer: an navac'hoeg hag ar serieg. == Skouerioù == === [[Japaneg]] === Ur [[yezh daspegel]] eo ar japaneg. {| style="text-align:left" |- ! Frazenn | colspan="5" style="text-align:left" | 私は箱を開けます。 |- ! Ger-ha-ger | 私 || は || 箱 || を || 開けます。 |- ! [[Romanekadur|Romaji]] | watashi || wa || hako || o || akemasu. |- ! Dielfennadur | me || (tema) || boest || (renadenn) || digeriñ |- ! Arc'hwelioù | colspan="2" | Rener | colspan="2" | Renadenn | Verb |- ! E Brezhoneg | colspan="5" style="text-align:left" | Digeriñ a ran ar voest/ar boestoù. |} :は (wa): [[Merk an tema]] :を (o): [[Merk (yezhoniezh)|Merk]] ar renadenn === [[Koreaneg]] === {| style="text-align:left" |- ! Frazenn | colspan="5" style="text-align:left" | 나는 상자를 엽니다. |- ! Ger-ha-ger | 나|| 는 || 상자 || 를 || 엽니다. |- ! [[Romanekadur|Romaja]] | na || neun || sangja || reul || yeomnida. |- ! Dielfennadur | me || (tema) || boest|| (renadenn) || digeriñ |- ! Arc'hwelioù | colspan="2" | Rener | colspan="2" | Renadenn | Verb |- ! Troidigezh | colspan="5" style="text-align:left" | Digeriñ a ran ar voest. |} : 는 (neun)/은 (eun): Merk an tema : 를 (reul)/을 (eul): Merk ar renadenn === [[Burmeg]] === Ur [[yezh dezrannel]] eo ar burmeg. {| style="text-align:left" |- ! Frazenn | colspan="5" style="text-align:left" | {{lang|my|ငါကစက္ကူဘူးကိုဖွင့်တယ်။}} |- ! Ger-ha-ger | {{lang|my|ငါ}} || {{lang|my|က}} || {{lang|my|စက္ကူဘူး}} || {{lang|my|ကို}} || {{lang|my|ဖွင့်}} || {{lang|my|တယ်}} |- ! [[LFE|Treuzskrivadur]] | {{IPA|ŋà}}<br /><small>nga</small> || {{IPA|ga̰}}<br /><small>ga.</small> || {{IPA|seʔkù bú}}<br /><small>se'ku bu:</small> ||{{IPA|gò}}<br /><small>gou</small> || {{IPA|pʰwì̃}}<br /><small>hpwin.</small> || {{IPA|dè}}<br /><small>de</small> |- ! Dielfennadur | me || (rannig)¹ || boest || (rannig)² || digor|| (rannig)³ |- ! Arc'hwelioù | colspan="2" | Rener | colspan="2" | Renadenn | Verb |- ! E brezhoneg | colspan="5" style="text-align:left" | Digeriñ a ran ar voest. |} ¹ Merk lerc'hiennel troad ar rener.<br />² Merk lerc'hiennel troad ar renadenn.<br />³Rannig, merk an amzer-vremañ. === [[Euskareg]] === Ur [[yezh ergativel-absolutivel]] eo an euskareg. {| style="text-align:left" |- ! Frazenn | colspan="3" style="text-align:left" | ''Martinek egunkariak erosten dizkit.'' |- ! Ger-ha-ger | Martinek || engukariak || erosten dizkit |- ! Dielfennadur | Martin ([[troad ergativel|ergativel]]) || kelaouennoù ([[troad absolutivel|absolutivel]]) || pren anezhe.evidon |- ! Arc'hwelioù | Rener || Renadenn || Verb + verb-skoazell |- ! E brezhoneg | colspan="3" style="text-align:left" | Martin a bren kelaouennoù evidon. |} === [[Latin]] === Ur [[yezh enteuzel]] eo al latin, implijet gantañ meur urzh disheñvel. SOV eo an urzh diazez avat. {| style="text-align:left" |- ! Frazenn | colspan="3" style="text-align:left" | Servus puellam amat |- ! Ger-ha-ger | Servus || puellam || amat |- ! Dielfennadur | Sklav ([[troad nominativel|nom.]]) || plac'h ([[troad akuzativel|akuz.]]) || kar |- ! Arc'hwelioù | Rener|| Renadenn || Verb |- ! E brezhoneg | colspan="3" style="text-align:left" | Karout a ra ar/ur sklav ar/ur plac'h. |} === [[Pachtoueg]] === {| style="text-align:left" |- ! Frazenn | colspan="3" style="font-family:tahoma; text-align:left;" | .زه کار کوم |- !Ger-ha-ger | زه || کار || کوم |- ! Dielfennadur | زه ([[raganv]] rener: "me") || کار (anv: "labour") || کوم (verb: "gran") |- ! Arc'hwelioù | Rener || Renadenn || Verb |- ! E brezhoneg | colspan="3" style="text-align:left" | Ober a ran al labour. |} == Daveoù == {{Daveoù}} == Gwelit ivez: == * [[Yezh OSV]] * [[Yezh OVS]] [[Rummad:Renkadur hervez urzh ar gerioù|SOV]] hrn0qcpkn2bxw19eqjhr5qtaif9gakm 0 53144 2197409 2193581 2026-08-04T19:00:58Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197409 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Skinhead''' a reer eus an dud ezel eus ul luskad issevenadurel a ziwanas e-touez yaouankiz renkad ar vicherourien er [[Rouantelezh-Unanet]] er bloavezhioù 1960, hag a strewas er bed a-bezh goude-se. Dont a ra an anv eus troc'h blev an dud-se, hag a douze o fenn, pe a droc'he o blev berr-tre. Ar skinheaded kentañ a voe levezonet bras gant sevenadur [[rude boy]]s [[Jamaika]] ha hini [[mod]]s ar [[Rouantelezh-Unanet]] a-fet dilhad, sonerezh ha doare da vevañ.<ref name="autogenerated8">[https://web.archive.org/web/20081223021042/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2005/is_1_38/ai_n6234788/pg_1 Subcultures, pop music and politics: skinheads and "Nazi rock" in England and Germany | Journal of Social History | Find Articles at BNET.com<!-- Bot generated title -->]</ref> Sed elfennoù diazez an issevenadur-se, da lavaret eo ne oa netra politikel pe netra stag ouzh ar ouennelouriezh.<ref name="autogenerated2">[http://youtube.com/watch?v=ufKb5M9Uj4E YouTube - Roots of The Skinhead<!-- Bot generated title -->]</ref> Abaoe m'eo bet krouet al luskad ez eus bet kemmoù memes tra, ha skinheaded 'zo a zo tost ouzh an tu dehou pellañ. Re all a zo tost ouzh an tu kleiz pellañ, hag e reer [[redskin]] anezho. Al lod brasañ eus ar skinheaded a chom dibolitikel penn-da-benn. A-fet doare d'en em wiskañ ez eus bet kemmoù ivez, eus ar skinheaded kentañ levezonet gant al luskad ''mod'' er bloavezhioù 1960 betek ar re bet levezonet gant an issevenadur punk ha punk hardcore. == Istor == [[Skeudenn:Hoxton Tom McCourt 1977.jpg|thumb|150px|[[Hoxton Tom McCourt]], ur skinhead luc'hskeudennet e 1977]] E dibenn ar bloavezhioù 1950 e oa tamm-pe-damm stanket ar skeul sokial er [[Rouantelezh-Unanet]], ha yaouankizoù renkad ar vicherourien ne brofitjont ket eus araokadennoù ar gevredigezh a-fet lojañ, labour ha deskadurezh. Daoust da se e profitjont eus ar c'hresk a voe a-fet armerzh, ha pinvidkoc'h e voent. Lod anezho a zispignas o argant evit prenañ dilhad deuet da vezañ brudet er [[Stadoù-Unanet]] dre ma oant arouezius eus sevenadur ar sonerezh [[soul]], er [[Rouantelezh-Unanet]] e oa kentoc'h arouezioù eus ar sonerezh [[Rhythm and blues]], aktourien vrudet hag ivez an dilhad a veze gwerzhet e stalioù [[Carnaby Street]].<ref name="Mods">{{cite book |last=Rawlings |first=Terry |title=Mod: A Very British Phenomenon |embanner=Omnibus Press |bloavezh=2000 |London |isbn=0-7119-6813-6}}</ref>{{,}}<ref>https://web.archive.org/web/20101126093133/http://www.modculture.co.uk/culture/archive.php?category=modscenepast Pennad war Modculture.com</ref> Anvet e voe ar re-se [[mod]], da lavaret eo izili ul luskad stag ouzh ar gevredigezh beveziñ, ha levezonet kalz gant an dilhad diouzh ar c'hiz (brageier strizh, botoù o beg gwarezet gant un tamm dir, ar sonerezh (soul, [[rocksteady]], [[blue beat]] ha [[ska]]) hag ar skouterioù.<ref name="Mods 2">{{cite book |last=Barnes |first=Richard |title=Mods! |year=1991 |url=https://archive.org/details/mods0000unse |embanner=Eel Pie Publishing Ltd |bloavezh=1979 |London |isbn=0-85965-173-8}}</ref>{{,}}<ref name="autogenerated8"/>{{,}}<ref name="Mod music">{{cite book |last=Edwards |first=Dave |title=Trojan Mod Reggae Box Set liner notes |embanner=Trojan Records |date= |London |id=TJETD020}}</ref> Tro [[1965]] e voe un troc'h etre ar re anvet ''peacock mods'' (pe c'hoazh ''smooth mods''), hag a oa kentoc'h sioul hag a wiske dilhad marc'hadmat, hag ar re anvet ''hard mods'' (pe ''gang mods''), hag a veze anavezet abalamour d'o blev troc'het berr-tre ha d'o skeudenn stag ouzh hini renkad ar vicherourien.<ref name="skinheads">{{cite book |last=Old Skool Jim |first= |title=Trojan Skinhead Reggae Box Set liner notes |publisher=Trojan Records |date= |location=London |id=TJETD169}}</ref> Anavezet e oant ivez dindan an anvioù ''lemonheads'' ha ''peanuts'', hag anvet e voent skinheaded adalek [[1968]]<ref>{{cite book |last=Marshall |first=George |title=[http://www.skinheads.ru/books/George_Marshall-Spirit_of_69-EN.djvu Spirit of '69 - A Skinhead Bible] |publisher=S.T. Publishing |date=1991 |location=Dunoon, Scotland |isbn=1-898927-10-3)}}</ref> Evit a sell ouzh an troc'h blev soñjer e teue eus abegoù pleustrek : aesoc'h e oa evit kaout ur post-labour, hag aesoc'h ivez pa oa dav dezho en em gannañ. Un doare da vezañ disheñvel diouzh an hippied e oa ivez.<ref name="autogenerated9">[https://web.archive.org/web/20130521073648/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909318,00.html?promoid=googlep The Skinheads - TIME<!-- Bot generated title -->]</ref>. Ouzhpenn levezon al luskad ''mod'' e voe levezonet ivez al luskad skinhead gant doareoù ar ''rude boys'' eus [[Jamaika]], ha dreist-holl gant o sonerezh : [[ska]], [[rocksteady]], ha [[reggae]] (a-raok ma vefe gorrekaet lusk ar sonerezh-se hag a-raok ma vefe troet da vat var ar vroadelouriezh zu hag al luskad rastafari)<ref>[https://web.archive.org/web/20010219175613/http://ska.about.com/musicperform/ska/library/1999/aa081699a.htm Smiling Smash: Atersadenn Cathal Smyth, a.k.a Chas Smash, hag eñ ezel eus Madness]</ref>{{,}}<ref name="autogenerated3">[https://web.archive.org/web/20081217000127/http://www.reggaereggaereggae.com/Special%20Articles.htm Special Articles<!-- Bot generated title -->]</ref>{{,}}<ref name="autogenerated8" /> Ken brudet e teuas al luskad skinhead da vezañ ken e voe implijet ar c'hiz skinhead e-pad ur pennad gant izili ar strollad sonerezh [[Slade]].<ref>[https://web.archive.org/web/20050405014451/http://www.soundchecks.co.uk/articles/noholder.html Straight From His Own Gob - Noddy Holder interview]</ref>{{,}}<ref>[http://www.brumbeat.net/aslade.htm Ambrose Slade: The Wolverhampton group that became Slade<!-- Bot generated title -->]</ref>{{,}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A454925 BBC - h2g2 - Slade - the band<!-- Bot generated title -->]</ref> Brudetoc'h c'hoazh e teuas al luskad da vezañ pa'z embannas [[James Moffat|Richard Allen]] ur rummad romantoù diazezet war ar feulster hag ar reizhelez, en o zouez ''Skinhead'' ha ''Skinhead Escapes''.<ref>http://www.skinhead.no/content/articles/richardallen.asp</ref>. <ref>[http://www.stewarthomesociety.org/sex/gensexco.htm British Hell's Angel and Skinhead novels of the 1970s<!-- Bot generated title -->]</ref> Er bloavezhioù 1970 ez eas tamm-ha-tamm al luskad skinhead da netra, ha skinheaded zo a gemeras perzh e luskadoù all evel an hini ''[[suedehead]]'', an hini ''smoothies'' (peurliesañ gant blev betek an divskoaz), hag an hini anvet ''bootboys'' (troc'h-blev heñvel ouzh ar mods, ha stag peurliesañ ouzh sevenadur ar gangoù hag ouzh hini an hooliganed).<ref name="autogenerated9" /> <ref name="Suedeheads">{{cite book |last=de Konigh |first=Michael |title=Suedehead Reggae Box Set liner notes |publisher=Trojan Records |date=2004 |location=London |id=TJETD003}}</ref> <ref>[http://www.filmnoirbuff.com/article/suedeheads Film Noir Buff: Suedeheads<!-- Bot generated title -->]</ref> E [[1977]] e voe lañset un eil luskad skinhead, da heul krouidigezh al luskad [[punk]]. Lod brasañ ar skinheaded-se a felle dezho bezañ disheñvel diouzh al luskad punk, peogwir e kave dezho e oa kenwerzhel al luskad punk. Dibab a rejont neuze bezañ heñvel ouzh al luskad skinhead orin ([[1969]]), evel ma reas Gary Hodges ha Hoxton Tom McCourt (hag a gemeras perzh goude-se er strollad [[4-Skins]]) pe c'hoazh [[Suggs]], hag a ganas goude-se e-barzh [[Madness]]. Azalek [[1979]] e teuas war-wel skinheaded gant blev berr-tre, ha ne oant ket ken dedennet gant al luskad orin. Buan e voent merzet gant ar media dre ma oant alies-tre stag ouzh strolladoù [[hooligan]]ed. A-fet dilhad e oant heñvel ouzh ar bunked : hiroc'h-hirañ e oa o botoù (betek 14-20 toull evit al lasoù) ha brageier jeans strizh-tre, ha dislivet a-wechoù a veze gwisket ganto. Daoust da se e oa bepred eus skinheaded a chome feal d'al luskad orin. En [[Europa]] a-bezh a voe skinheaded, hag e kement bro ma oa anezho o doa o doareoù dezho. Er [[Stadoù-Unanet]] da skouer e voe stag al luskad skinhead ouzh hini ar sonerezh [[punk hardcore]].<ref name="autogenerated4">[http://www.stuffmagazine.com/articles/index.aspx?id=1519 Pennad Rage with the Machine Article war Stuffmagazine.com<!-- Bot generated title -->]</ref> == Dilhad == Ouzhpenn an troc'h-blev e vez anavezet ar skinheaded abalamour d'o doare d'en em wiskañ. Kemmoù a zo bet degaset en doare d'en em wiskañ abaoe m'eo diwanet an issevenadur skinhead er bloavezhioù 1960, ha doareoù' zo d'en em wiskañ a zo bet implijet e lec'hioù' zo nemetken, hag e-pad pennadoù resis. Skinheaded' zo koulskoude, a zo diaes da renkañ er rummad-mañ-rummad, hag en em wiskont diouzh o c'hoant, hep kemer e kont reolennoù resis. Ar skinheaded hengounel, anvet ivez skinheaded Trojan, a chom stag ouzh al luskad orin a-fet sonerezh, sevenadur, dilhad, ha loc'h o vezañ a-orin eus renkad ar vicherourien. Al luskad skinhead [[Oi!]] a voe krouet goude krouidigezh al luskad [[punk]] er bloavezhioù 1970. Peurliesañ e veze berroc'h o blev, tatouet e vezent, hag o dlihad (botoù uhel, bragoù jeans strizh) a oa disheñvel ivez diouzh re al luskad orin. Al luskad skinhead hardcore a ziwanas er Stadoù-Unanet e dibenn ar bloavezhioù 1970, ha disheñvel e voe diouzh al luskad orin a-fet dilhad (ne oant ket ken cheuc'h) ha sonerezh. Sed strolladoù sonerezh arouezius eus al luskad : [[Iron Cross]], [[Agnostic Front]], [[Cro-mags]], [[Sheer Terror]], [[Warzone]], [[Murphy's Law]]. Ar skinheaded a vez dedennet gant ar politikerezh a laka ivez lasoù botoù pe brikoloù livioù disheñvel dezho a-benn diskouez o mennozhioù. Seurt elfennoù a zo bet kemmet a-hed istor al luskad skinhead, ha re zo a zibabas da skouer lasoù a ziskoueze gant pe skipailh mell-droad e oant entanet. E-touez ar skinheaded hengounel ez eo stag liv al lasoù ouzh ar c'hiz, ha ket ouzh mennozhioù politikel. Da heul listennad an doare da vezañ hag an dilhad gwisket an aliesañ gant ar skinheaded<ref>{{cite book |last=Knight |first=Nick |title=[http://www.skinheads.ru/books/Nick_Knight-Skinhead-EN.djvu Skinhead]|publisher=Omnibus Press |date=1997 |location=London |isbn=0-7119-0052-3}}</ref>{{,}}<ref>{{cite book |last=Marshall |first=George |title=Spirit of '69 - A Skinhead Bible |publisher=S.T. Publishing |date=1991 |location=Dunoon, Scotland |isbn=1-898927-10-3)}}</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20081217031544/http://members.aol.com/skamelet/ RudeBoy/Skinhead Style - Ruder Than the Web!]</ref>. '''Blev:''' * '''Paotred''': troc'h-blev 2 pe 3 (uhelder troc'hañ an droc'herez-vlev), da lavaret eo berr-tre, met ket moal. Uhelder troc'hañ 2 nemetken azalek dibenn ar bloavezhioù 1970. Hiziv an deiz e weler skinheaded a douz o blev penn-da-benn. An doare-se da droc'hañ ar blev a voe krouet da vare al luskad Oi!. * '''Merc'hed''': troc'h-blev heñvel ouzh hini ar ''mods'' er bloavezhioù 1960. Blev berr-tre war lodenn uhelañ ar penn hag ur pempilh dirak, a-dreñv ha war ar c'hostezioù er bloavezhioù 1980 (troc'h-blev anvet ''feathercuts'' er [[Rouantelezh-Unanet]], ha ''Chelsea'' er [[Stadoù-Unanet]]). Merc'hed zo o devez un troc'h-blev heñvel ouzh ar bunked. '''Rochedoù:''' * Rochedoù dezho milginoù berr pe hir, pe c'hoazh poloioù tennis krouet gant merkoù evel [[Ben Sherman]], [[Fred Perry]], [[Brutus Jeans]] pe Jaytex. Rochedoù pe swetashirtoù [[Lonsdale]] pe [[Everlast]], stammennoù gouzougenn V dezho, stammennoù Cardigan, t-shirtoù unliv pe moullet warno skeudennoù stag ouzh ar sevenadur skinhead. Lod brasañ skinheaded Oi! ar [[Stadoù-Unanet]] a wisk t-shirtoù gwenn nemetken. '''Mantilli:''' * Porpantoù strizh; chupennoù MA-1 (merkoù: Alpha, Warrior), peurliesañ du pe gwer; chupennoù [[denim]] (glas peurliesañ); chupennoù [[Harrington]]; anorakoù ha parakoù. Skinheaded hengounel a c'hall ivez gwiskañ dilhad daou liv, pe dilhad ''Prince of Wales''. * '''Merc'hed''': heñvel ouzh dilhad ar baotred hag ivez dilhad cheuc'h : mantilli ¾ ha brozioù a za asambles a-fet liv. '''Brageier:''' * Brageier ar vuhez pemdez, brageier ''jeans'' (dreist-holl [[Levi Strauss|Levi's]], [[Lee (Jeans)|Lee]], [[Wrangler Jeans|Wrangler]]), traoñ ar bragoù a vez pleget peurliesañ, brageier arme ivez. Berr e vez ar brageier, a-benn diskouez ar botoù pe al loeroù. Ar brageier a vez glas peurliesañ, ha strinket e vez dourennoù warno a-benn lakaat anezho da vezañ heñvel ouzh brageier arme Oi!. * '''Merc'hed''': Memes brageier hag ar baotred, hag ivez loeroù ha brozioù. Merc'hed zo a wisk ivez brozioù berr ha loeroù-rouedig. An doare-se d'en em wiskañ a zeuas da vezañ diouzh ar c'hiz da vare al luskad punk. [[Skeudenn:Dr martens boots.jpg|thumb|200px|Doare skinhead d'en em wiskañ: botoù [[Dr. Martens]] ha bragoù jeans [[Levi Strauss & Co.|Levi's]]]] '''Botoù:''' * Da gentañ e wiskas ar skinheaded botoù a gavent e stalioù dilhad arme, ha goude-se e wiskjont botoù [[Dr. Martens]]. Er bloavezhioù 1960 e wiske ar re ''suedehead'' loeroù ruz, orañjez pe gwer. Abaoe n'eus ket pell zo e wisk ar skinheaded botoù [[Solovair]], dreist-holl peogwir ne vez ket mui graet ar re [[Dr. Martens]] ha [[Grinders]] er [[Rouantelezh-Unanet]]. Botoù sport evel re [[Adidas]] a vez gwisket ivez gant ar skinheaded. '''Togoù:''' * Togoù [[Trilby]]; togoù anvet ''pork pie''; kasketennoù plat (''Scally caps'' pe ''driver caps''). Re zo (suedeheaded dreist-holl) a wiskas ivez togoù-meloñs, diwar levezon ar film ''[[A Clockwork Orange]]''. '''Brikoloù:''' * Brikoloù dezho livioù disheñvel, strizh ha stag ouzh [[gouriz]] ar bragoù ha staget peurliesañ e stumm X pe Y. Ar skinheaded Oi! a chom hep stagañ o brikoloù. E lec'hioù zo e vez gwisket brikoloù ledanoc'h gant skinheaded ne daolont ket pled eus ar c'hiz, pe ar re tost ouzh an tu dehou pellañ. '''Badjoù ha skerboù:''' * Badjoù ront pe patchoù gwriet ouzh an dilhad, warno skeudennoù arouezius eus al luskad skinhead, pe arouezius eus strolladoù sonerezh. Evit a sell ouzh ar skerboù e vez peurliesañ re skipailhoù mell-droad. '''Disglaverioù''' * Suedeheaded zo a veze o pourmen gant disglaverioù dezho ur penn lemm, pe re ul lavnenn kuzhet e diabarzh an dornell. War an dra-se ez eo diazezet an dro-lavar ''brollie boys''. '''Tatouadur''' * Abaoe an eil luskad skinhead (bloavezhioù 1970) eo bet gwall vrudet an tatouadur en o zouez. An tatouadurioù a denn peurliesañ d'ar sonerezh, pe d'an issevenadur skinhead. == Sonerezh == Al luskad skinhead a-orin a zo stag ouzh ar sonerezh [[soul]], [[ska]], [[rocksteady]] ha [[reggae]].<ref name="autogenerated8" /><ref>[https://web.archive.org/web/20010219175613/http://ska.about.com/musicperform/ska/library/1999/aa081699a.htm Smiling Smash: An Interview with Cathal Smyth, a.k.a Chas Smash, of Madness - Ska/Reggae - 08/16/99<!-- Bot generated title -->]</ref> Dre al liamm etre ar skinheaded ha sonerezh [[Jamaika]] e voe krouet ur seurt sonerezh anvet ''skinhead reggae''. Arouezius eus ar sonerezh-se eo ar pezh a savas arzourien evel [[Desmond Dekker]], [[Derrick Morgan]], [[Laurel Aitken]], [[Symarip]] ha [[The Pioneers]].<ref name="autogenerated3"/> E penn-kentañ ar bloavezhioù 1970 e selaoue ivez ar suedeheaded sonerezh strolladoù [[glam rock]] breizhveuriat evel [[The Sweet]], [[Slade]] ha [[Mott the Hoople]].<ref name="Suedeheads">{{cite book |last=de Konigh |first=Michael |title=Suedehead Reggae Box Set liner notes |publisher=Trojan Records |date=2004 |location=London |id=TJETD003}}</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20110517120143/http://www.themilkfactory.co.uk/interviews/rhkiw.htm RICHARD H KIRK Interview<!-- Bot generated title -->]</ref> D'ar mare-se e oa diazezet komzoù kanaouennoù reggae zo war emskiant ha dieubidigezh ar re zu, ar pezh lakaas skinheaded wenn zo da bellaat diouzh ar sonerezh-se<ref>Brown, 2004</ref>{{,}}<ref>Hebdige, 1979, pg 58</ref>. E dibenn ar bloavezhioù 1970 e teuas ar sonerezh [[2 Tone]] (anvet ivez Two Tone), da vezañ diouzh ar c'hiz e-touez ar skinheaded. Ur seurt sonerezh mesket ennañ [[ska]], [[rocksteady]], [[reggae]], sonerezh pop ha sonerezh punk eo<ref>[http://2-tone.info The 2-Tone discography]</ref> Diwar anv an ti-embann 2 Tone staliet e [[Coventry]] e teu anv ar sonerezh 2 tone one.info/articles/books.html 2 Tone Records - 2 Tone & Related Bibliography<!-- Bot generated title -->]</ref>{{,}}<ref>Moskowitz, David V. (2006). Caribbean Popular Music. Westport, Connecticut: Greenwood Press, 270. ISBN 0-313-33158-8</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20090328095835/http://www.thespecials.com/history3.php The Specials.com - Hompepage of British ska legends The Specials. History, lyrics, MP3, 2 Tone, two tone, ska, Jerry Dammers, Terry Hall, Neville Staple, Roddy Byers, Lynval Golding, Horace Panter, John Brad Bradbury<!-- Bot generated title -->]</ref>. Meur a wech e voe tizhet 20 plas kentañ an hit-parade breizhveuriat gant pladennoù bet embannet gant [[2 Tone]]. Unan anezho a dizhas ar renk kentañ zoken. Er memes koulz e veze selaouet gant ar skinheaded strolladoù punk evel [[Sham 69]] ha Menace; ha sonerezh punk [[Oi!]]<ref>Dalton, Stephen, "Revolution Rock", Vox, June 1993</ref> Ar sonerezh punk Oi! a zo ennañ ur meskaj sonerezh punk, kanaouennoù kanet war an tachennoù mell-droad, [[pub rock]] ha [[glam rock]] breizhveuriat.<ref name="autogenerated5">[https://web.archive.org/web/20090830192607/http://www.garry-bushell.co.uk/oi/ Oi! – The Truth by Garry Bushell]</ref>. E-touez an arzourien a grouas ar sonerezh Oi! E voe [[Sham 69]], [[Cock Sparrer]], ha Menace. A-hervez e voe ijinet an dro-lavar Oi! gant sonerien [[Cockney Rejects]] ha gant ar c'hazetenner [[Garry Bushell]], hag a skrivas war al luskad-se er gazetenn ''Sounds''<ref>Turner, Jeff; Garry Bushell (2005). Cockney Reject. London: John Blake Publishing Ltd. ISBN 1 84454 0545</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/19990117093854/http://www.geocities.com/SunsetStrip/1196/rejects.html Cockney Rejects<!-- Bot generated title -->]</ref>.{{,}}<ref name="autogenerated5" /> E-touez ar strolladoù Oi! brudetañ e dibenn ar bloavezhioù 1970 ha penn-kentañ ar bloavezhioù 1980 e oa [[Angelic Upstarts]], [[Blitz (strollad)|Blitz]], The Business, Last Resort, [[The Burial]], [[Combat 84]] ha [[The 4-Skins]]. Er [[Stadoù-Unanet]] e krogas al luskad Oi! er bloavezhioù 1980 gant strolladoù evel [[The Press]], [[Iron Cross]], [[The Bruisers]], [[ANTI-HEROS]] ha Forced Reality<ref>[https://web.archive.org/web/20100908004808/http://www.maninblack.org/thepress.html The Press a tribute page<!-- Bot generated title -->]</ref>{{,}}<ref>[http://dementlieu.com/users/obik/arc/dc/ironcross_itg2.html Dementlieu Punk Archive: Washington, DC: Iron Cross interview from If This Goes On 2<!-- Bot generated title -->]</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20010504203907/http://www.geocities.com/sunsetstrip/7596/antihero.html Oi! American Oi! : Anti-Heros<!-- Bot generated title -->]</ref>. Liammet e voe ivez skinheaded ar [[Stadoù-Unanet]] ouzh al luskad [[punk hardcore]]. [[Warzone]], [[Agnostic Front]] ha [[Cro-Mags]] a zo arouezius eus al liammoù-se. Ar sonerezh Oi! a voe skignet er bed a-bezh, hag hiziv an deiz ez eo c'hoazh gwall vrudet e bed ar skinheaded. Daoust ma selaoue kalz ar skinheaded [[white power]] sonerezh Oi! e kroujont ivez ur seurt sonerezh all, anvet [[Rock Against Communism]] (Rock A-enep d'ar Gomunouriezh)<ref>[https://web.archive.org/web/20120217101317/http://www.aryanunity.com/memoirs8.html WNP - Memoirs of a Street Soldier Part 8<!-- Bot generated title -->]</ref> Skrewdriver eo ar strollad RAC aroueziusañ. Er penn-kentañ e voe savet evel forzh pe strollad punk dibolitikel, met kemmañ a reas an traoù pa voe divodet ar strollad ha savet en-dro.<ref>[http://www.punk77.co.uk/groups/skrewdriverinterview.htm Skrewdriver- A Fan's View<!-- Bot generated title -->]</ref>{{,}}<ref>[http://www.punk77.co.uk/groups/skrewdrivecuttings.htm Skrewdriver- Press Cuttings<!-- Bot generated title -->]</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20090427195147/http://www.skrewdriver.net/diamond.html Diamond in the Dust - The Ian Stuart Biography<!-- Bot generated title -->]</ref>. Ar sonerezh RAC a zo ennañ ur meskaj sonerezh Oi!, punk ha heavy metal. Stank eo ivez ar strolladoù sonerezh a reer ''National Socialist Black Metal'' anezho. Peurliesañ e kaver skinheaded ''white power'' enno, hag al lod brasañ anezho a zo a orin poloniat pe alaman, ha lod zo liammet ouzh ar strollad poloniat anvet Graveland. Blasphemy eo ar strollad skinhead ''black metal'' nemetañ ha n'eo ket gouennelour. Deus un tu all: liammet ouzh an emsav Redskin e kaver strolladoù evel: The Redskins, Angelic Upstarts, Blaggers I.T.A., Skin Deep, Kortatu, Skalariak, Banda Bassotti, The Burial, Negu Gorriak, Núcleo Terco, Brigada Flores Magon, Inadaptats, Opció k-95, Los Fastidios ha The Press. == Gouennelouriezh, enep-gouennelouriezh ha politikerezh == E dibenn ar bloavezhioù 1960 e krogas skinheaded zo (re zu en o zouez) d'en em gannañ a-enep da zivroidi eus [[Pakistan]] hag eus broioù all (''Paki bashing'' a reer eus an dra-se e [[saozneg]]).<ref name="Marshall, George 1996">Marshall, George. ''Skinhead Nation''. ST Publishing, 1996. ISBN 1898927456, ISBN 978-1898927457.</ref>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20050929223759/http://www.trojanrecords.net/articles/monty2.htm Monty Montgomery of the Pyramids/Symarip interview]</ref>{{,}}<ref name="autogenerated9"/> Daoust ma ne oa ket ar skinheaded-se izili aozadurioù an tu dehou pellañ,e tostaas ul lodenn anezho ouzh strolladoù poilitikel evel [[British National Front|National Front]] er bloavezhioù 1970. Azalek penn-kentañ al luskad skinhead a voe ivez re zo a embannas splann e oant tost ouzh an tu kleiz pellañ, dreist-holl e [[Bro-Skos]] hag e norzh Bro-Saoz.<ref name="Marshall, George 1996"/>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20100226075700/http://www.sozialismus-von-unten.de/archiv/text/redskins.htm REDSKINS - The Interview, 1986]</ref> A-hed ar bloavezhioù 1970 ez eas ar feulster gouennelour war gresk er [[Rouantelezh-Unanet]], ha war gresk ez eas ivez an niver a skinheaded a voe izili strolladoù politikel evel ''National Front'' ha ''British Movement''. Daoust ma stourme skinheaded zo evit ma ne vefe liamm ebet etre ar politikerezh hag o luskad, re zo a orin eus renkad ar vicherourien a rebeachas ouzh an divroidi (eus [[Afrika]] hag eus [[Azia]]) bezañ pennkaoz d'an diaesterioù armerzhel ha kevredigezhel, ha neuze e savjont a-du gant strolladoù politikel an tu dehou pellañ. Lod brasañ strolladoù neveznazi dibenn ar bloavezhioù 1970 a oa enno kalz skinheaded, ha setu perak e voe liammet al luskad skinhead ouzh an tu dehou pellañ e penn ar gazetennerien hag e hini an dud dre vras. E-touez ar strolladoù sonerezh arouezius eus skinheaded an tu dehou pellañ emañ Hammerskins ha Blood and Honour. Er media e voe kinniget kement darvoud feulst a c'hoarvezas evel un darvoud kaset gant skinheaded, daoust ma ne oa ket gwir bepred<ref>Osgerby, 1998, 65</ref>. [[Skeudenn:SHARP logo.jpg|thumb|left|Logo [[Skinheads Against Racial Prejudice]] (SHARP)]] Ur bern skinheaded, suedehaded ha suporterien skipailhoù mell-droad a nac'has bezañ lakaet en ur c'hombod bennak (pe e vefe an tu dehou pellañ pe an tu kleiz pellañ) e dibenn ar bloavezhioù 1970 hag e penn-kentañ ar bloavezhioù 1980. War an dachenn-se e voe arouezius strolladoù sonerezh [[Oi!]], evel [[Cockney Rejects]], The 4-Skins ha The Business. E-touez ar strolladoù skinheaded brudetañ a embannas e felle dezho distreiñ da ziazezoù ha da hengoun (''Spirit of 69'' a vez lavaret e saozneg) al luskad skinhead e voe ''Glasgow Spy Kids'' e [[Bro-Skos]] hag ivez embannerien ar fanzin saoz anvet ''Hard As Nails''.<ref name="Marshall, George 1996"/> [[Skeudenn:Red and Anarchist Skinheads logo.jpeg|frame|right|Logo [[Red and Anarchist Skinheads]] (RASH)]] Skinheaded all a zivizas stourm a-enep d'al luskad nazigarour hag e kroujont aozadurioù enep-gouennelour evel The Minneapolis Baldies ([[1986]]); [[Skinheads Against Racial Prejudice]] (SHARP, krouet e [[New York]] e [[1987]] ha diorroet e meur a vro all goude-se) hag [[Anti-Racist Action]] (ARA), hag a voe krouet e dibenn ar bloavezhioù 1980 gant krouerien Minneapolis Baldies ha tud all.<ref name="autogenerated1">[http://www.bbc.co.uk/wales/music/sites/oppressed/ BBC - Wales - The Oppressed<!-- Bot generated title -->]</ref>{{,}}<ref name="Marshall, George 1996"/>{{,}}<ref>[https://web.archive.org/web/20080707004116/http://articles.citypages.com/2008-02-20/feature/skinheads-at-forty Skinheads at Forty - City Pages (Minneapolis/St. Paul)<!-- Bot generated title -->]</ref> Alies e vez implijet an tikedenn ''SHARP'' da daolenniñ an holl skinheaded enep-gouennelour, daoust ma n'int ket holl izili aozadurioù SHARP. Bez ez eus ivez skinheaded a reer redskins ha skinheaded anarkourien anezho. Eus an tu kleiz pellañ int, hag engouestlet e vezont war an dachenn bolitikel. E-touez o mennozhioù pennañ emañ an enep-faskouriezh hag ar stourm a-du gant renkad ar vicherourien<ref>[https://web.archive.org/web/20030421022320/http://www.geocities.com/revolutiontimes/rtint2.htm REVOLUTION TIMES HOMEPAGE - Revolution Times-Interview aus Autonom # 17<!-- Bot generated title -->]</ref> [[Red and Anarchist Skinheads]] eo an aozadur brudetañ.<ref>[https://web.archive.org/web/20091026210334/http://www.geocities.com/CapitolHill/Lobby/3475/index2.html US RASH News Website<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Notennoù == {{Daveoù|bannoù=2}} == Levrlennadur == * Davis, John. Youth and the Condition of Britain: Images of Adolescent Conflict. Athlone Press, NJ. 1990 * Hebdige, Dick. Subculture: The Meaning of Style. London: Fletcher & Son ltd, 1979. * Osgerby, Bill. Youth in Britain since 1945. Blackwell Publishers: Malden, Massachusetts, 1998. * Osgerby, Bill. Youth Media London: Routledge, 2004. * Pearson,Geoff. “’Paki-Bashing’ in a North East Lancashire Cotton Town: A case study and its history” Working Class Youth Culture. Routledge & Kegan Paul: London.1976. 50. == Gwelout ivez == * [[Skinhead Attitude]] * [[This is England]] * [[Lonsdale]] * [[Dr. Martens]] * [[Fred Perry]] == Liammoù diavaez == {{commons|Category:Skinheads}} * [https://web.archive.org/web/20071011222940/http://wweek.com/editorial/3348/9672/ Skin of a Different Color] Pennad diwar-benn an diforc'h etre skinheaded ouennelour hag ar re n'int ket * [https://web.archive.org/web/20010219175613/http://ska.about.com/musicperform/ska/library/1999/aa081699a.htm Smiling Smash] Chas Smash (Madness) diwar-benn ar sevenadur skinhead * [https://web.archive.org/web/20081217000127/http://www.reggaereggaereggae.com/Special%20Articles.htm Reggae, Reggae, Reggae] Pennadoù diwar-benn an issevenadur skinhead hag ar sonerezh reggae * [https://web.archive.org/web/20080731120915/http://www.garry-bushell.co.uk/oi/index.asp Oi! the Truth] Istor al luskad Oi! gant Garry Bushell * [https://web.archive.org/web/20081217031544/http://members.aol.com/skamelet/ Skinhead Style] Dilhad skinhead hengounel * [https://web.archive.org/web/20020727015502/http://trojanrecords.net/ Trojan Records] Lec'hienn enni titouroù diwar-benn ar sonerezh ska hag al luskad skinhead * [http://2-tone.info/ 2 Tone Info] Titouroù diwar-benn 2 Tone * [https://web.archive.org/web/20091221074439/http://www.barricata.org/] Lec'hienn RASH Pariz [[Rummad:Skinhead]] [[Rummad:Issevenadurioù]] [[Rummad:Sevenadur ar bobl]] [[Rummad:Kevredigezh]] [[Rummad:Luskadoù kevredigezh]] [[Rummad:Yaouankiz]] guyhx358pbja2yrjgcb9x80q3c9obsi 0 53812 2197385 1986867 2026-08-04T18:31:51Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197385 wikitext text/x-wiki Er [[yezhoniezh]] e vez implijet an termen '''troad lokativel''', '''lokativ''', '''tro-lec'hiad''' pe '''tro belec'h''' ([[saozneg|saoz.]]: ''locative case'') pa vez anv eus un [[Troad (yezhoniezh)|droad-lec'hiañ]] a dalvez da verkañ al lec'h m'en em gav un den pe un dra bennak en un doare resis pe resisoc'h, o klotaat mui-pe-vui gant an [[araogenn]] "e(n)" e [[brezhoneg]]. ==Yezhoù skouer== Implijet e vez an droad lokativel gant meur a [[familh-yezhoù]] dre ar bed, da skouer: ====[[Latin]]==== Ne veze implijet nemeur an droad lokativel e [[latin]], hogozik atav gant anvioù kêrioù hag un nebeud anvioù-lec'h all, hag en degouezhioù all e veze implijet an [[troad ablativel|droad ablativel]] en he lec'h peurliesañ, da skouer: : ''Athen'''ae''''' ([[Troad nominativel|nominativel]]: "Aten") → ''Athen'''is''''' ("en Atena") : ''Eborac'''um''''' ("York") → ''Eborac'''i''''' ("e York") : ''dom'''us''''' ("ti") → ''dom'''ī''''' ("er gêr") : ''hum'''us''''' → ''hum'''ī''''' ("war an douar") : ''rū'''s''''' → ''rū'''rī''''' ("war ar maez") ====[[Yezhoù slavek]]==== E gwirionez e klota an droad lokativel gant an [[troad araogennek|droad araogennek]] er yezhoù slavek peurliesañ, da skouer: * E [[ruseg]]: : ''в библиотек'''е''''' (''v biblioteke'') : "'''el''' levraoueg" A-wezhoù, avat, ec'h implijer un droad lokativel rik, diheñvel an [[lostger|dibenn]] a glotae ganti diouzh hini an droad araogennek, keñveriit: * '''Troad lokativel rik''' : ''лежать в снег'''у́''''' (''lejaty v sneg'''ou''''') : "en em ledañ '''en''' erc'h" * '''Troad araognnek''': : ''думать о снег'''е''''' (''doumaty o snege'') : "soñjal '''en''' (='''diwar-benn''') erc'h" ====[[Armenieg]]==== En armenieg e vez merket an droad lokativel gant al [[lostger]] "''-ում''" (''-um''), da skouer: : համալսարանը (''hamsalaranə'': [[Troad nominativel|nominativel]]: "ar skol-veur") → համալսարան'''ում'''ը (''hamalsaran'''um'''ə'': lokativel: "er skol-veur") : ճաշարան (''tchacharan'': [[Troad nominativel|nominativel]]: "un ti-debriñ") → ճաշարան'''ում''' (''chasharan'''um''''': lokativel: "en ti-debriñ") ====[[Yezhoù turkek]]==== Implijet e vez an droad lokativel gant yezhoù turkek 'zo, en o zouez an [[ouzbekeg]] hag an [[turkeg]], da skouer: * E turkeg, merket gant al [[lostger]] "''-de/-te''"/"''-da/-ta''": : ''elim'' ("ma dorn") → ''elim'''de''''' ("em dorn") ====[[Yezhoù finnek-ougrek]]==== Implijet e vez an droad lokativel gant yezhoù finnek-ougrek 'zo, en o zouez ar [[samieg]] hag an [[hungareg]], da skouer: * E [[samieg Inari]], merket gant al [[lostger]] "''-st''": : ''kyelee'''st''''' ("er yezh") : ''kieđa'''st''''' ("en dorn") * En hungareg, merket gant al [[lostger]] "''-t/-tt)"'', implijet gant un nebeud anvioù kêrioù nemetken, implijet en degouezhioù all an [[troad inesivel|droad inesivel]] pe an [[troad superesivel|droad superesivel]] en e lec'h: : ''Győr'' ([[Troad nominativel|nominativel]]) → ''Győr'''ött''''' (pe [[troad inesivel|inesivel]]: ''Győr'''ben''''') : ''Pécs'' ([[Troad nominativel|nominativel]]) → ''Pécs'''ett''''' (pe [[troad superesivel|troad superesivel]]: ''Pécs'''en''''') : ''amo'''tt''''' ("el lec'h-hont" = "du-hont") ====[[Yezhoù algonkek]]==== Implijet e vez an droad lokativel gant ar yezhoù algonkek, da skouer: * E [[montagneg]] (''innu-aimun''), merket gant al [[lostger]] "''-(i)t''": : ''shipu'' ("ster") → ''shipit'' ("er ster"/"war vord ar ster") : ''katshishkutamatsheutshuap'' ("skol") → ''katshishkutamatsheutshuapit'' ("er skol") : ''nuitsheuakan'' ("ma keneil") → ''nuitsheuakanit'' ("e ti ma c'heneil") : ''nipi'' ("dour") → ''nipit'' ("en dour") : ''utenau'' ("kêr") → ''utenat'' ("e kêr") ==Notennoù:== <references/> ==Levrlennadur== * {{cite book|author=Buck, Carl Darling |authorlink=Carl Darling Buck |title=Comparative Grammar of Greek and Latin |url=https://archive.org/details/bwb_P9-BTV-992 |date=1933 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago, Illinois}} {{Troadoù yezhadurel}} [[Rummad:Troadoù yezhadurel|Elativel]] 6w12kd7ipawe7nd0t0ep9a14g526iyq 0 54502 2197483 2139022 2026-08-04T20:28:47Z InternetArchiveBot 61915 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197483 wikitext text/x-wiki [[skeudenn:QuiriguaStela1.jpg|right|250px|thumb]] '''K'ak' Tiliw Chan Yopaat''', anvet ivez ''Cauac Sky'', '''Kawak Sky''', '''Buts’ Tiliw''' ha '''Butz’ Ti’liw''' a oa roue meurañ keoded [[Maya|vaya]] [[Quiriguá]] K'ak' Tiliw Chan Yopaat a renas ar geoded eus [[724]] da [[785]]. Darvoud pouezusañ ar ren - hag eus istro Quiriguá - a c'hoarvezas e [[738]] pa voe faezhas gantañ lu [[Copán]]. Rener Copán, [[Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil]] a voe bac'het ha dibennet diwezhatoc'h<ref>Looper 2003, p.76.</ref>. A-raok trec'h K'ak' Tiliw Chan Yopaat e oa Quiriguá gwaz da _gCopán<ref>Looper 2003, p.79.</ref>. Faezhidigezh Copán a voe abeg e ziskarr met deroù ur marvezh alaouret evit e waz kozh. ==Notennoù== {{Daveoù}} ==Daveoù== : {{cite book |author={{aut|Drew, David}} |authorlink=David Drew |year=1999 |title=The Lost Chronicles of the Maya Kings|url=https://archive.org/details/lostchroniclesof0000drew_j2y5 |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |location=London |isbn=0-297-81699-3 |oclc=43401096}} : {{cite journal|author={{aut|Looper, Matthew G.}} |year=1999 |title=New Perspectives on the Late Classic Political History of Quirigua, Guatemala |journal=Ancient Mesoamerica 10 (1999), pp. 263–280 |publisher=[[Cambridge University Press]] |accessdate=2006-01-10}} : {{cite book |author={{aut|Looper, Matthew G.}} |year=2003 |title=Lightning Warrior: Maya Art and Kingship at Quirigua |url=https://archive.org/details/lightningwarrior0000loop |location=Austin, TX |publisher=[[University of Texas Press]] |isbn=0-292-70556-5|oclc=52208614}} : {{cite book|author={{aut|Velásquez García, Erik}} |year=2006 |chapter=Iconografía real de ''K’ahk’ Tiliw Chan Yo'aat'': política y fundación del mundo en Quiriguá, Guatemala |title=La imagen política: XXV Coloquio Internacional de Historia del Arte “Francisco de la Maza” [2001, San Luis Potosí, México] |url=https://archive.org/details/laimagenpoltica0000colo |editor=Cuauhtémoc Medina (ed.) |series=Estudios de arte y estética, {{nowrap|no. 60}} |location=México, D.F. |publisher=[[Instituto de Investigaciones Estéticas]]-[[Universidad Nacional Autónoma de México]] |pages=[https://archive.org/details/laimagenpoltica0000colo/page/113 113]–146 |isbn=978-970-32-1883-7 |oclc=219717969}} {{es icon}} :{{cite book|author={{aut|Martin, Simon}} |authorlink=Simon Martin (Mayanist)|coauthors= and {{aut|[[Nikolai Grube]]}} |year=2000 |title=Chronicle of the Maya Kings and Queens: Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya |url=https://archive.org/details/chronicleofmayak00mart |publisher=[[Thames & Hudson]] |location=London and New York |isbn=0-500-05103-8 |oclc=47358325}} : {{cite book |author={{aut|Webster, David L.}} |year=2002 |title=The Fall of the Ancient Maya: Solving the Mystery of the Maya Collapse |location=London |publisher=[[Thames & Hudson]] |isbn=0-500-05113-5 |oclc=48753878}} [[Rummad:Mayaed]] [[Rummad:Marvioù 785]] 3au8v2wf4l354a4x94x3aam16waccne 0 54613 2197346 1638652 2026-08-04T17:46:46Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197346 wikitext text/x-wiki {{Infobox Bro gozh |native_name = |conventional_long_name = Rouantelezh Kush |common_name = Kush |continent=Afrika |event_start = Krouidigezh |year_start = 1070 kt J-K |event_end = |year_end = 350 |p1 = Rouantelezh nevez Henegipt |s1 = Impalaeriezh Aksoum |s2 = Nobatia |image_map = Africa in 400 BC.jpg |image_map_caption = Rouantelezh Kush |common_languages = [[Nubieg]] |Kerbenn = [[Kerma]]; [[Napata]]; diwezhatoc'h [[Meroe]] |Gouarnamant_type = Monarkiezh |title_leader = |stat_area1 |stat_pop1 = }} '''Rouantelezh Kush''' a oa ur stad afrikan kozh kreizennet war ar gember etre an [[Nil Glas]], an [[Nil Gwenn]] hag ar ster [[Atbara]], er pezh a zo [[Soudan]] hiziv. Unan eus ar sevenadurioù kentañ d'en em ziorren e traonienn an [[Nil]] e oa. Alies e veze anvet [[Nubia]] pe [[Etiopia]] e testennoù grek pe roman. == Daveoù == * {{cite book |author=Edwards, David N. |title=The Nubian Past |url=https://archive.org/details/nubianpastarchae0000edwa |publisher=Routledge |location=London |year=2004 |pages=348 Pages |isbn=0-41536-987-8}} * {{cite book |author=Leclant, Jean |title=The empire of Kush: Napata and Meroe |publisher=UNESCO |location=London |year=2004 |pages=1912 Pages |isbn=1-57958-245-1}} * {{cite book |author=Oliver, Roland |title=The Cambridge history of Africa. Vol. 2, From c. 500 BC to AD 1050 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1978 |pages=858 Pages |isbn=0-52121-592-3}} * {{cite book |author=Oliver, Roland |title=The Cambridge History of Africa Volume 3 1050 – c. 1600 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1975 |pages=816 Pages |isbn=0-52120-981-1}} * {{cite book |author=Shillington, Kevin |title=Encyclopedia of African History, Vol. 1 |publisher=Routledge |location=London |year=2004 |pages=1912 Pages |isbn=1-57958-245-1}} * {{cite book |author=Török, László |title=The Kingdom of Kush: Handbook of the Napatan-Meriotic Civilization |publisher=BRILL |location=Leiden |year=1998 |pages=589 Pages |isbn=9-00410-448-8}} bzf7cpg0celcfkkj0ycknzbitof4j6i 0 55965 2197379 2139224 2026-08-04T18:27:59Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197379 wikitext text/x-wiki *''Ur pennad all a vo diwar-benn rouaned mojennel [[Enez Vreizh]], a gaver meur a hini anezho e levr '' [[Historia Regum Britanniae]]'', gant [[Jafrez Menoe]]''. Ar '''[[Brezhoned|Vrezhoned]]''' eo an anv a reer eus ar pobloù kelt en [[Enez Vreizh]] hag a gomze [[brezhoneg]] (tud zo a lavar ''[[predeneg]]'', hiziv). ''Britanni'' e oant da gentañ e latin, ''Britones'' goude. Tamm-ha-tamm eo bet dilezet an anv evit komz eus Kembreiz e [[Kembre]], Kerneveuriz e [[Kernev-Veur]], ha Bretoned e [[Breizh]]. ==Roue ar Vrezhoned== An anv, pe titl, a '''Roue ar Vrezhoned''', zo bet graet eus ar re c'halloudusañ eus Brezhoned Enez Vreizh, ken a-raok an aloubadeg roman, ken war-lerc'h, ha betek aloubidigezh [[Bro-Saoz]] (ha [[Kembre]]) gant an [[Normaned]]. An anv-se ivez a veze graet eus lod eus rouaned ha duged Breizh en IXvet kantved, met gwelloc'h e kav lod adal neuze, ober anv eus Rouaned '''ar Vretoned'''. Kaoz a vo amañ eus Enez Vreizh kentoc'h eta, war-bouez [[Riothamus]] en divije renet en Enez Vreizh hag en [[douar-bras]]. Ugent roue da vihanañ zo bet anvet ''Roue ar Vrezhoned'', ha re all o deus bet titloù tost-kar. Tud eus [[Rouantelezh Gwynedd]] (en hanternoz [[Kembre]]) dreist-holl a gaver er roll-mañ, met tud all a gaver ivez, eus [[Dumnonia]] ([[Devon]] [[Bro-Saoz]] dre vras), pe [[Strat Clut]] (kreisteiz [[Bro-Skos]]) . == Tud anvet ''Roue ar Vrezhoned'' (pe un anv damheñvel) == {{brezhonekaat}} {| class="wikitable" |+ ! Anv!! Ren !! Lec'h diazez !! Titl resis !! Dihell !! Notennoù |- | [[Cunobelinos]] || war-dro 9- war-dro 41 || douaroù ar pobloù [[Trinovantes]] ha [[Catuvellauni]] || '' Roue ar Vrezhoned '' || [[Suetonius]] || titl digempred marteze |- | [[Cogidubnus]] || dibenn ar Iañ kantved || douaroù ar pobloù [[Regnenses]], [[Atrebates]], ha [[Venta Belgarum|Belgae]] || '' Roue Meur ar Vrezhoned '' (pe marteze: Roue Meur Breizh)|| enskrivadur marmor e [[Chichester]] || kempred, emanvet |- ! colspan="6" style="text-align: center" | (dindan ar Romaned) |- | [[Vortigern]] || kreiz ar Vvet kantved || dianav || '' Roue ar Vrezhoned '' (war-dro 449) || [[Bede]] || titl roet goude |- | [[Riothamus]] || war-dro 469 || dianav, met e [[Galia]] || '' Roue ar Vrezhoned '' (war-dro 469) || [[Jordanes]] || ne dalv marteze nemet evit Brezhoned Galia |- | [[Ambrosius Aurelianus]] || dibenn ar Vvet kantved || e kreisteiz Enez Vreizh || Tiern [ar Vrezhoned] || [[Gweltaz]] || tost kempred |- | dizanv|| war-dro 545 || dizanv || ''Roue war ar Vrezhoned'' || [[Procopius]]{{Fact|date=April 2009}} || kempred a-walc'h |- | [[Maelgwn Gwynedd]] || ?-549? || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] || King [who] reigned among the Britons || [[Historia Britonum]] || pellik goude |- | [[Selyf Sarffgadau|Selyf ap Cynan]] || ?-war-dro 613 || [[Rouantelezh Powys|Powys]] || '' Roue ar Vrezhoned '' (war-dro 613) || [[Annals of Ulster]] || tost kempred |- | [[Ceredig ap Gwallog]] || war-dro 614-617 || [[Elmet]] || '' Roue ar Vrezhoned '' (e 614) || [[Bede]] || ne dalv marteze nemet evit Brezhoned [[Elmet]] |- | [[Cadwallon ap Cadfan]] || ?-634 || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] || '' Roue ar Vrezhoned '' (e 634)|| [[Bede]]{{Fact|date=April 2009}} || |- | Idris || ?-635 || dianav, marteze [[Meirionydd]] || '' Roue ar Vrezhoned '' (e 635)|| [[Annals of Ulster]]{{Fact|date=April 2009}} || |- | [[Eugein I of Alt Clut|Owain ap Beli]] || ?-645 || Rouantelezh [[Strat Clut]] || '' Roue ar Vrezhoned'' (in 645) || [[Annals of Ulster]] || |- | [[Cadwaladr|Cadwaladr ap Cadwallon]] || war-dro 654-war-dro 664 || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] || [King who] reigned among the Britons'' || [[Historia Britonum]] || pell goude |- | [[Geraint of Dumnonia|Geraint]] || ?670 - war-dro 710 || [[Dumnonia]] || ''Roue Kembreiz'' (=Brezhoned) (e 710) || [[Anglo-Saxon Chronicle]] || Marteze n'eus kaoz nemet eus Brezhoned Dumnonia |- | [[Rhodri Molwynog]] || war-dro 712-754 || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] || ''Roue ar Vrezhoned'' (e 754) || [[Annals of Wales]] || marteze goude |- | [[Cynan Dindaethwy ap Rhodri|Cynan ap Rhodri]] || 798-816 || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] (insecurely from 754) || ''Roue ar Vrezhoned'' (e 816); ar Roue (e 816) || [[Annals of Ulster]]; [[Annals of Wales]] || |- | [[Merfyn Frych ap Gwriad]] || 825-844 || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] || ''Roue ar Vrezhoned'' (e 829); Glorious ''King of the Britons'' || [[Historia Britonum]]; Bamberg Cryptogram || kempred |- | [[Rhodri Mawr ap Merfyn]] || 844-878 || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]], ha [[Rouantelezh Powys|Powys]] adalek 855, ha [[Seisyllwg]] adalek 872 || '' Roue ar Vrezhoned '' (in 878) || [[Annals of Ulster]] || |- | [[Anarawd ap Rhodri]] || 878-916 || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] || ''Roue ar Vrezhoned'' (e 916) || [[Annals of Wales]] || |- | [[Idwal Foel|Idwal Foel ap Anarawd]] || 916-942 || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] || ''Roue ar Vrezhoned'' (e 927) || [[William of Malmesbury]] || |- | [[Hywel Dda]] || 942-950 || [[Deheubarth]] (adalek 920), hag adalek 942 evit [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] ha [[Rouantelezh Powys|Powys]] || ''Roue ar Vrezhoned'' (e 950) || [[Annals of Ulster]] hag [[Annals of Wales]] || |- | [[Domnall III of Strathclyde|Domnall mac Eogain]] || 962-975 || Rouantelezh [[Strat Clut]] || ''Roue ar Vrezhoned'' (e 973) || [[Annals of Ulster]] || |- | [[Maredudd ab Owain]] || 986-999 || [[Deheubarth]] and [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] ha [[Rouantelezh Powys|Powys]] || ''Roue ar Vrezhoned'' (e 999) || [[Brut y Tywysogion]] || |- | [[Llywelyn ap Seisyll]] || 1005-1023 || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] and [[Rouantelezh Powys|Powys]] || ''Roue ar Vrezhoned'' (e 1023) || [[Annals of Ulster]] || |- | [[Iago ab Idwal]] || 1023-1039 || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] ha [[Rouantelezh Powys|Powys]] || ''Roue ar Vrezhoned'' (e 1039) || [[Annals of Ulster]] || |- | [[Gruffudd ap Llywelyn]] || 1039-1063 || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] ha [[Rouantelezh Powys|Powys]], adal 1057 e peurrest [[Wales]] || ''Roue ar Vrezhoned'' (e 1063; e 1058) || [[Annals of Ulster]]; [[Brut y Tywysogion]] || |- | [[Bleddyn ap Cynfyn]] || 1069-1075 || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] ha [[Rouantelezh Powys|Powys]] ha [[Seisyllwg]] || Ruler [of the Britons?] (from 1069) || [[Brut y Tywysogion]]{{Fact|date=April 2009}} || |- | [[Rhys ap Tewdwr]] || 1079-1093 || [[Deheubarth]] (insecurely until 1081) || Ruler [of the Britons?] (from 1079); [Upholder of the] Kingdom of the Britons (in 1093); || [[Brut y Tywysogion]]{{Fact|date=April 2009}} || |- | [[Gruffudd ap Cynan]] || 1136-1137 ||[[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] (insecurely from 1081) || [[Roue Kembre]] (e 1137) || [[Brut y Tywysogion]] || probably retrospective |- | [[Owain Gwynedd]] || 1137-1170 || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] || Leader of the Britons (in 1146); [[Roue Kembre]], ''Roue Kembreiz '', Priñs Kembreiz || [[Brut y Tywysogion]]; contemporary charters<ref>{{cite book|title = The struggle for mastery: Britain 1066-1284|url = https://archive.org/details/struggleformaste0000carp|first = David|last = Carpenter|year = 2003}}</ref>|| |- | [[Rhys ap Gruffudd]] || 1171-1197 ||[[Deheubarth]] (adalek 1155) || roue Kembre a-bezh (e 1197); Priñs Kembreiz (e 1184), [[Priñs Kembreiz]] || [[Brut y Tywysogion]]; dihelloù kempred|| |- | [[Llywelyn Fawr]] || 1208-1240 || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] (adal 1194), adal 1208 [[Rouantelezh Powys|Powys]], hag adal 1216 [[Deheubarth]] || Priñs Kembreiz (e 1228), [[Priñs Kembre]] (e 1240) || [[Brut y Tywysogion]]; dihelloù kempred|| probably retrospective; |- | [[Dafydd ap Llywelyn]] || 1240-1246 || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] || [[Priñs Kembre]] (adalek 1220) || feur-emglev gant Bro-Saoz|| |- | [[Llywelyn ap Gruffudd]] || 1258-1282 || [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] (from 1246), at times also [[Rouantelezh Powys|Powys]] ha [[Deheubarth]] || [[Priñs Kembre]] (in 1264; in 1258; in 1267) || [[Brut y Tywysogion]]; feur-emglev gant Bro-Saoz; feur-emglev gant Bro-Saoz || |- ! colspan="6" style="text-align: center" | [[Interregnum]] |- | [[Owain Glyndŵr]] || 1400-1410 || [[Powys Fadog]], war-dro 1404-5 [[Kembre]] penn-da-benn, war-dro 1409 [[Rouantelezh Gwynedd|Gwynedd]] nemetken|| [[Priñs Kembre]] (adal 1400) || contemporary records e.g. coronation ceremony (1404) || |} ==Notennoù== {{Daveoù}} ==Gwelout ivez== <!--*[[List of legendary kings of Britain]]--> *[[Pendragon]] *[[Bretwalda]] [[Rummad:Rouantelezhioù brezhon]] fjbabi8o5rroxka902ymj00x0tplkow 0 57170 2197508 2194501 2026-08-04T21:29:54Z Huñvreüs 54570 lint 2197508 wikitext text/x-wiki Dastumet ez eus amañ taolennoù al [[livouriezh|livour]] [[Bro-Saoz|saoz]] [[John William Waterhouse]] ([[1849]]-[[1917]]). == [[Bloavezhioù 1870]] == <gallery mode="packed" heights="180px"> John william waterhouse the slave.jpg|''The Slave'' (1872) [https://web.archive.org/web/20070912175530/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=4273] Ondine (Waterhouse).jpg|''Undine'' (1872) [https://web.archive.org/web/20070912175447/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=2528] Gone But Not Forgotten - John William Waterhouse.jpg|''Gone, But Not Forgotten'' (1873) [https://web.archive.org/web/20070912152256/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=2530] John William Waterhouse- The Unwelcome Companion - a Street Scene in Cairo.JPG|''The Unwelcome Companion: A Street Scene in Cairo'' (1873) [https://web.archive.org/web/20070912180148/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1337] Peristyle.jpg|''In the Peristyle'' (1874) [https://web.archive.org/web/20070915121309/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1339] John William Waterhouse - La Fileuse, 1874.jpg|''La Fileuse'' (1874) [https://web.archive.org/web/20070912175012/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1428] Waterhouse-sleep and his half-brother death-1874.jpg|''Sleep and His Half-Brother Death'' (1874) [https://web.archive.org/web/20070912152246/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1338] Miranda - John William Waterhouse.jpg|''Miranda'' (1875) [https://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2015/victorian-pre-raphaelite-british-impressionist-art-l15133/lot.12.html] John William Waterhouse - Two Little Italian Girls by a Village.jpg|''Two Little Italian Girls by a Village'' (~1875) [https://web.archive.org/web/20070915094748/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1347] Portrait of a Young Woman (Waterhouse painting).jpg|''Portrait of a Young Woman'' (~1875–1878) [https://web.archive.org/web/20070908043832/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting4265.aspx] John William Waterhouse-After the Dance-1876.jpg|''After the Dance'' (1876) [https://web.archive.org/web/20070912180030/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1429] John William Waterhouse - A Sick Child brought into the Temple of Aesculapius (1877).jpg|''A Sick Child Brought into the Temple of Aesculapius'' (1877) [https://web.archive.org/web/20070912124144/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1475] John William Waterhouse, The Remorse of Nero After the Murder of His Mother.jpg|''The Remorse of the Emperor Nero after the Murder of his Mother'' (1878) [https://web.archive.org/web/20070914193346/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1 430] John William Waterhouse - Dolce Far Niente (1879).jpg|''Dolce Far Niente'' pe ''The White Feather Fan'' (1879) [https://web.archive.org/web/20071011155501/http://johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1490] 90x120.gif|''Offerings'' (1879) [https://johnwilliamwaterhouse.home.blog/2019/08/08/offerings/] John William Waterhouse A Grecian Flower Market.jpg|''A Flower Stall'' (1880) [https://artuk.org/discover/artworks/a-grecian-flower-market-36185] John William Waterhouse - Dolce Far Niente (1880).jpg|''Dolce Far Niente'' (1880) [https://web.archive.org/web/20060717121017/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting1340.aspx] </gallery> == [[Bloavezhioù 1880]] == <gallery mode="packed" heights="150px"> 90x120.gif|''The Household Gods'' (~1880) [https://web.archive.org/web/20060712183524/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting1466.aspx] Waterhouse-Diogenes.jpg|''Diogenes'' (1882) [https://web.archive.org/web/20071011154250/http://johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1343] 90x120.gif|''Summer'' (~1882) [https://web.archive.org/web/20070915094700/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=3429] John Williams Waterhouse - The Favourites of the Emperor Honorius (1883).jpg|''The Favourites of the Emperor Honorius'' (1883) [https://web.archive.org/web/20070611101507/http://www.artgallery.sa.gov.au/gallery2/main.php?g2_itemId=1663] John William Waterhouse - Consulting the Oracle - Christie's.jpg|''Consulting the Oracle'' (1884) [https://www.tate.org.uk/art/artworks/waterhouse-consulting-the-oracle-n01541] 90x120.gif|''A Byway: Ancient Rome'' pe ''Winding the Distaff'' (1884) [https://web.archive.org/web/20070912175552/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=2840] John William Waterhouse - Gossip.jpg|''Good Neighbours'' pe ''Gossip'' pe ''Washing Day'' (1885) [https://web.archive.org/web/20070914193620/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1458] John William Waterhouse - Saint Eulalia - 1885.jpg|''Saint Eulalia'' (1885) [https://www.tate.org.uk/art/artworks/waterhouse-saint-eulalia-n01542] John William Waterhouse, 1885c - Esther Kenworthy Waterhouse.jpg|''Esther Kenworthy Waterhouse'' (~1885) [https://web.archive.org/web/20070915120906/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=3418] 90x120.gif|''Resting'' (~1885) [https://web.archive.org/web/20070915204457/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1465] 90x120.gif|''A Flower Market, Old Rome'' (1886) [https://johnwilliamwaterhouse.net/A-Flower-Market-Old-Rome-1886.html] John William Waterhouse - Magic Circle.JPG|''The Magic Circle'' (1886) [https://www.tate.org.uk/art/artworks/waterhouse-the-magic-circle-n01572] John William Waterhouse - Mariamne Leaving the Judgement Seat of Herod, 1887.jpg|''Mariamne leaving the Judgement Seat of Herod'' (1887) [https://johnwilliamwaterhouse.home.blog/2019/04/17/mariamne-leaving-the-judgement-seat-of-herod/] Cleopatra - John William Waterhouse.jpg|100px]]''[[Cleopatra'' (1888) [https://web.archive.org/web/20070912175607/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=2105] John William Waterhouse - The Lady of Shalott - Google Art Project edit.jpg|''The Lady of Shalott'' (1888) [https://www.tate.org.uk/art/artworks/waterhouse-the-lady-of-shalott-n01543] JWW Ophelia 1889.jpg|100px]]|''Ophelia'' (1889) [https://web.archive.org/web/20071011155743/http://johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=3419] A Roman Offering - JWW.jpg|''A Roman Offering'' (~1890) [https://web.archive.org/web/20070914172642/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1469] 90x120.gif|''The Orange Gatherers'' (~1890) [https://web.archive.org/web/20060722111426/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting1431.aspx] Flora by Waterhouse (Koriyama City Museum of Art).jpg|''Flora'' (~1890}} [https://web.archive.org/web/20070912174709/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1356] John William Waterhouse At Capri.jpg|''At Capri'' pe ''Alfresco Toilet at Capri'' pe ''The Toilet'' (1890) [https://web.archive.org/web/20060717121108/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting1354.aspx] 90x120.gif|''Arranging Flowers'' (~1890) [https://web.archive.org/web/20070915121820/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1355] </gallery> == [[Bloavezhioù 1890]] == <gallery mode="packed" heights="150px"> John William Waterhouse - Portrait of Miss Claire Kenworthy.jpg|''Portrait of Miss Claire Kenworthy'' (bloavezhioù 1890) [https://www.wikiart.org/en/john-william-waterhouse/portrait-of-miss-claire-kenworthy] Circe Offering the Cup to Odysseus.jpg|''Circe Offering the Cup to Ulysses'' (1891) [https://web.archive.org/web/20070912151959/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1363] Flora (Waterhouse).jpg|''Flora'' (1891) [https://web.archive.org/web/20070912152149/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=3422] John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens - Google Art Project.jpg|''Ulysses and the Sirens'' (1891) [https://www.ngv.vic.gov.au/explore/collection/work/4457/] J. W. Waterhouse - Circe Invidiosa - Google Art Project.jpg|'Circe Invidiosa'' (1892) [https://web.archive.org/web/20070611102417/http://www.artgallery.sa.gov.au/gallery2/main.php?g2_itemId=246] 90x120.gif|''The Merman'' (~1892) [https://web.archive.org/web/20060718235305/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting4056.aspx] JohnWilliamWaterhouse-Danaë(1892).jpg|''Danaë'' (1892) [https://web.archive.org/web/20070912152230/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1366] Waterhouse, JW - A Hamadryad (1895).jpg|''A Hamadryad'' (1893) [https://johnwilliamwaterhouse.home.blog/2019/08/18/hamadryad/] Waterhouse, JW - Gathering Summer Flowers in a Devonshire Garden (1893).jpg|''Gathering Summer Flowers in a Devonshire Garden'' (~1893 – 1910) [https://web.archive.org/web/20070912174808/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1451] A Naiad or Hylas with a Nymph by John William Waterhouse (1893).jpg|''A Naiad'' (1893) [https://web.archive.org/web/20070912174340/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1359] John William Waterhouse - La Belle Dame sans Merci (1893).jpg|''La Belle Dame Sans Merci'' (1893) [https://web.archive.org/web/20060717121145/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting1365.aspx] John William Waterhouse - Ophelia (1894).jpg|''Ophelia'' (1894) [https://web.archive.org/web/20071011153005/http://johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1380] The Lady of Shalott Looking at Lancelot.jpg|''The Lady of Shalott Looking at Lancelot'' (1894) [https://artuk.org/discover/artworks/the-lady-of-shalott-38481] 90x120.gif|''Field Flowers'' (1894) [https://web.archive.org/web/20060718082923/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting2245.aspx] 90x120.gif|''Mrs. Charles Newton-Robinson'' (1894) [https://web.archive.org/web/20070915181808/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=4272] 90x120.gif|''Phyllis, younger daughter of E A Waterlow, Esq'' (1895) [https://web.archive.org/web/20070915094506/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1370] Waterhouse stcecilia.jpg|''St Cecilia'' (1895) [https://web.archive.org/web/20070912152307/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1367] John William Waterhouse - The Shrine.JPG|''The Shrine'' (1895) [https://web.archive.org/web/20071011155451/http://johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1383] Waterhouse Hylas and the Nymphs Manchester Art Gallery 1896.15.jpg|''Hylas and the Nymphs'' (1896) [https://web.archive.org/web/20240220231417/https://manchesterartgallery.org/explore/title/?mag-object-190] John William Waterhouse - Pandora, 1896.jpg|''Pandora'' (1896) [https://web.archive.org/web/20060719165446/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting1384.aspx] John William Waterhouse - Mariana in the South (1897).jpg|''Mariana in the South'' (~1897) [https://web.archive.org/web/20070916021625/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1374] John William Waterhouse - Phyllis and Demophoon, 1897.jpg|''Phyllis and Demophoön'' (1897) [https://web.archive.org/web/20070912174657/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1407] John William Waterhouse Ariadne.jpg|''Ariadne'' (1898) [https://web.archive.org/web/20070912124028/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1378] Waterhouse, John William - Flora and the Zephyrs - 1898.jpg|''Flora and the Zephyrs'' (1898) [https://web.archive.org/web/20071011153012/http://johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=3421] John William Waterhouse - Juliet.jpg|''Juliet'' (1898) [https://fineartamerica.com/featured/juliet-john-william-waterhouse.html] Waterhouse, John William - The Awakening of Adonis.jpg|''The Awakening of Adonis'' (~1900) [https://web.archive.org/web/20070915120937/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1387] Waterhouse, JW - The Flower Picker (1900).jpg| ''Spring (The Flower Picker)'' (~1900)[https://web.archive.org/web/20071011143613/http://johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=4252] John William Waterhouse-The Siren-1900.jpg| ''The Siren'' (~1900) [https://web.archive.org/web/20070915094605/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1393] John William Waterhouse A Mermaid.jpg| ''A Mermaid'' (1900) [https://web.archive.org/web/20070914193425/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1391] John william waterhouse destiny.jpg| ''Destiny'' (1900) [https://web.archive.org/web/20071011155853/http://johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1388] 90x120.gif|''Miss Margaret Henderson'' (1900) [https://web.archive.org/web/20070915121015/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1369] John William Waterhouse, 1900 - Nymphs finding the head of Orpheus, 1900 version.jpg|''Nymphs Finding the Head of Orpheus'' (1900) [https://web.archive.org/web/20070916110049/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1392] The Lady Clare.jpg|''The Lady Clare'' (1900) [https://web.archive.org/web/20070915121127/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1389] </gallery> == [[Bloavezhioù 1900]] == <gallery mode="packed" heights="150px"> John William Waterhouse - The Crystal Ball.JPG|''The Crystal Ball'' (1902) [https://web.archive.org/web/20071011155456/http://johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1395] John William Waterhouse - The Missal.JPG|''The Missal'' (1902) [https://web.archive.org/web/20070912174637/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=3420] John William Waterhouse - Boreas (1903).jpg| ''Boreas'' (1903) [https://web.archive.org/web/20071011154326/http://johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1460] John William Waterhouse - Echo and Narcissus - Google Art Project.jpg| ''Echo and Narcissus'' (1903) [https://web.archive.org/web/20070322174404/http://www.liverpoolmuseums.org.uk/walker/collections/20c/waterhouse.asp] Psyche-Waterhouse.jpg| 'Psyche Opening the Golden Box'' (1903) [https://web.archive.org/web/20070914193335/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1398] Windswept by John William Waterhouse.jpg|''Windflowers'' (1903) [https://web.archive.org/web/20071012224408/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1438] John William Waterhouse - The Danaides (1904).jpg| ''Danaïdes'' (1904) [https://web.archive.org/web/20070912175631/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1476] Psyche Opening the Door into Cupid's Garden.jpg| ''Psyche Opening the Door into Cupid's Garden'' (1904) [https://web.archive.org/web/20070914193613/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1400] Lamia and the Soldier.jpg|''Lamia and the Soldier'' (1905) [https://web.archive.org/web/20070912152015/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1381] John William Waterhouse - The Danaïdes, 1906.jpg| ''The Danaïdes'' (1906) [https://web.archive.org/web/20070912174714/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1403] 90x120.gif|''Lady Violet Henderson'' (1907) [https://www.wikiart.org/en/john-william-waterhouse/lady-violet-henderson-1907] John william waterhouse isabella and the pot of basil.jpg|''Isabella and the Pot of Basil'' (1907) [https://web.archive.org/web/20060720000136/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting1406.aspx] Jason and Medea - John William Waterhouse.jpg|''Jason and Medea'' (1907) https://web.archive.org/web/20071011155737/http://johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1405] Apollo and Daphne waterhouse.jpg|''Apollo and Daphne'' (1908) [https://web.archive.org/web/20070912151834/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1412] Waterhouse, Bouquet.jpg|''The Bouquet'' (~1908) [https://web.archive.org/web/20060721085644/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting1478.aspx] Gather Ye Rosebuds While Ye May.jpg|''Gather Ye Rosebuds While Ye May'' (1908) [https://www.christies.com/en/lot/lot-6408805] John William Waterhouse - The Soul of the Rose, 1903.jpg|''The Soul of the Rose'' (1908) [https://web.archive.org/web/20060720000149/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting1474.aspx] Waterhouse-gather ye rosebuds-1909.jpg| ''Gather Ye Rosebuds While Ye May'' (1909) [https://web.archive.org/web/20070306224638/http://www.odonwagnergallery.com/John_William_Waterhouse_gather_ye_rosebuds.htm] Lamia Waterhouse.jpg|''Lamia'' (1909) [https://web.archive.org/web/20070912175328/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1382] 90x120.gif|''Mrs A. P. Henderson'' (1909) [https://web.archive.org/web/20070915204419/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=2550] John William Waterhouse - Thisbe, 1909.jpg|''Thisbe'' (1909) [https://web.archive.org/web/20071011155855/http://johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1416] 90x120.gif|''Veronica'' (1909) [https://web.archive.org/web/20060717221038/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting3414.aspx] 90x120.gif|''The Necklace'' (~1909) [https://web.archive.org/web/20060719165500/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting1408.aspx] 90x120.gif|''Woman Picking Flowers'' (~1909–14)[https://web.archive.org/web/20060719165553/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting1454.aspx] 90x120.gif|''Portrait of a Girl'' (1910) [https://web.archive.org/web/20060720104554/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting4259.aspx] John William Waterhouse - Ophelia (1910).jpg|''Ophelia'' (1910) [https://www.wikiart.org/en/john-william-waterhouse/ophelia-1910] John William Waterhouse - Spring Spreads One Green Lap of Flowers.JPG|''Spring Spreads One Green Lap of Flowers'' (1910) [https://web.archive.org/web/20070912180047/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=4195] </gallery> == [[Bloavezhioù 1910]] == <gallery mode="packed" heights="150px"> John William Waterhouse - Circe, 1911.jpg|''Circe (The Sorceress)'' (1911) [https://web.archive.org/web/20070912174905/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1413] Waterhouse, JW - The Sorceress (1913).jpg|''Circe (The Sorceress)'' (1911-1915) 90x120.gif|''Listening to My Sweet Pipings'' (1911) [https://web.archive.org/web/20070912180037/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1410] Waterhouse, JW - Miss Betty Pollock (1911).jpg|''Miss Betty Pollock'' (1911) [https://web.archive.org/web/20070915121259/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1371] Waterhouse - The Charmer.jpg|''The Charmer'' (1911) [https://web.archive.org/web/20060720070729/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting1409.aspx] Waterhouse, JW - Portrait of Mrs. Charles Schreiber (1912).jpg|''Mrs Charles Schreiber'' (1912) [https://web.archive.org/web/20070915181744/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=3415] Waterhouse, JW - Narcissus (1912).jpg|''Narcissus'' (1912) [https://web.archive.org/web/20060719203726/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting1411.aspx] JohnWilliamWaterhouse-PenelopeandtheSuitors(1912).jpg|''Penelope and the Suitors'' (1912) [https://web.archive.org/web/20070912174443/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1379] John William Waterhouse, 1912 - Sweet summer.jpg|''Sweet Summer'' (1912) [https://web.archive.org/web/20070915094006/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1468] John William Waterhouse - The Annunciation.JPG|''The Annunciation'' (1914) [https://web.archive.org/web/20070912174557/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1423] 90x120.gif|''The Love Philtre'' (1914) [https://web.archive.org/web/20070912175730/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1461] Matilda (formerly called "Beatrice") - John William Waterhouse.jpg|''Matilda'' (anvet ''Beatrice'' a-ziagent, 1915) [https://www.wikiart.org/en/john-william-waterhouse/beatrice-1915] 1916-a-tale-from-the-decameron-.jpg|''A Tale from the Decameron'' (1916) [https://artuk.org/discover/artworks/the-decameron-117871][https://www.liverpoolmuseums.org.uk/transcript-of-decameron-and-enchanted-garden-podcast] John William Waterhouse - I am half-sick of shadows, said the lady of shalott.JPG|''I am Half-Sick of Shadows, said the Lady of Shalott'' (1915) [https://web.archive.org/web/20071011154308/http://johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1420] Miranda - The Tempest JWW.jpg|''Miranda - The Tempest'' (1916)[https://web.archive.org/web/20070912180042/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1446] Waterhouse enchanted-garden.jpg|''The Enchanted Garden'' (1916) [https://artuk.org/discover/artworks/the-enchanted-garden-102703][https://www.liverpoolmuseums.org.uk/transcript-of-decameron-and-enchanted-garden-podcast] John william waterhouse tristan and isolde with the potion.jpg|''Tristan and Isolde with the Potion'' (~1916) [https://web.archive.org/web/20070912124015/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1447] John William Waterhouse - Fair Rosamund.jpg|''Fair Rosamund'' (1917) [https://web.archive.org/web/20070912152344/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1449] 90x120.gif|''Camellias'' (~1910) [https://web.archive.org/web/20070915094329/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1441] Waterhouse, JW - The Rose Bower (1910).jpg|''The Rose Bower'' (~1910) [https://web.archive.org/web/20060719165434/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting1440.aspx] 90x120.gif|''Vanity'' (~1910) [https://web.archive.org/web/20070916082759/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1439] John William Waterhouse - Circe, 1911.jpg|''Circe'' (~1911) [https://web.archive.org/web/20070912174735/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=2246] 90x120.gif|''Maidens picking Flowers by a Stream'' (~1911) [https://web.archive.org/web/20060720230156/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/painting1443.aspx] John William Waterhouse - A Song of Springtime.jpg|''A Song of Springtime'' (~1913) [https://web.archive.org/web/20070912124313/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1414] John William Waterhouse - The Mystic Wood.jpg|''The Mystic Wood'' (~1914–17) [https://web.archive.org/web/20070916022108/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=4055] Dante and Matilda - John William Waterhouse.jpg|''Dante and Beatrice'' pe ''Dante and Matilda'' (~1915) [https://web.archive.org/web/20070912175942/http://www.johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=1444] Waterhouse, JW - Gathering Almond Blossoms (1916).jpg|''Gathering Almond Blossoms'' (~1916) [https://johnwilliamwaterhouse.net/Gathering-Almond-Blossoms-1916.html] Waterhousem Tristan and Isolde.jpg|''Tristan and Isolde'' (~1916) [https://web.archive.org/web/20071011155900/http://johnwilliamwaterhouse.com/paintings/default.aspx?pid=4270] </gallery> [[Rummad:Rolloù livadurioù|Waterhouse]] [[Rummad:Livourien saoz]] [[Rummad:Rakrafaelouriezh]] g8ae5pusgrimylcmf6d49lmfnpgvk8u 0 63177 2197505 2190969 2026-08-04T21:27:55Z Huñvreüs 54570 lint 2197505 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|total_width = 220 | direction = vertical | image1 = Coral Sea map.png | image2 = Locatie Koraalzee.PNG | caption2 = Lec'hiadurMor Koural }} '''Mor Koural''' zo ur [[mor]] er biz da aod [[Aostralia]]. == Douaroniezh == * Er c'hornôg dezhañ emañ aod reter [[Queensland]], gant ar [[Kouraleg Vras|Gouraleg Vras]]. * En norzh emañ su an [[Inizi Salomon]]<ref>{{en}} [https://permanent.access.gpo.gov/websites/pollux/pollux.nss.nima.mil/NAV_PUBS/SD/pub127/127sec06.pdf Kartenn]. <small>Kavet : 13 Mae 2026</small>.</ref>. * Er reter emañ [[Vanuatu]] ha [[Kaledonia-Nevez]]. * Er su emañ [[Mor Tasman]]. <gallery mode="packed" heights="220px"> Coral_Sea_Islands.png|Inizi Mor Koural Louisiade archipelago.jpg|Enezeg al Louisiade ha hanternoz Mor Koural gwelet eus an oabl </gallery> == Istor == E-kerzh an [[Eil Brezel-bed]] e voe Emgann Mor Koural etre [[morlu]] Aostralia ha hini [[SUA]] en un tu, ha hini [[Impalaeriezh Japan]] en tu all. ==Koural en arvar== Petra bennak ma 'z eo bet lakaet Mor Koural war roll Glad an denelezh gant [[UNESCO]] e vez lakaet emañ ar c'houral o vervel diwar efedoù ar mengleuziañ<ref>{{en}} [http://ocean71.com/economy/great-barrier-reef-under-attack/ ''Rhe Great Barrier Reef under attack'']], ''Ocean 71 Magazine'', 20/06/2013. <small>Kavet : 13 Mae 2026</small>.</ref>. == Gwelout ivez == * [[Inizi ar Mor Kouralek]] == Notennoù == <references/> [[Rummad:Mor Kouralek]] [[Rummad:Morioù ar Meurvor Habask]] [[Rummad:Douaroniezh Aostralia]] r8bqfvx3io932eotdr8wxa8otfcxvyc 0 65952 2197322 2124612 2026-08-04T17:15:17Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197322 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:Alter Leuchtturm Lundy.jpg|250px|right|thumb|An tour-tan kozh]] '''Lundy''' pe ''Lundy Island'' (e saozneg), pe '''Ynys Wair''' (e [[kembraeg]]), eo brasañ enezenn [[Mor Havren]], etre douar [[Kembre]] en hanternoz, ha kontelezh [[Devon]], hag emañ an enezenn stag outañ, a zo 19 km er c'hreisteiz. 4,5 km hed zo dezhi hag 1 km led. Un tour-tan kozh zo warni. 18 a dud a oa o chom eno e 2006, hag an darn vrasañ er gêriadennig zo er c’hreisteiz. == Istor == ===Familh Marisco=== [[Restr:Mariscocastle.jpg|thumb|Kastell Marisco]] E 1235, William de Marisco en doa kemeret perzh e muntr Henry Clement, ur c'hannad eus ar roue [[Herri III (Bro-Saoz)|Herri III]]<ref>{{Cite journal |last=Maitland |first=F. W. |date=April 1895 |title=The Murder of Henry Clement |journal=The English Historical Review |volume=10 |issue=38 |pages=294–297 |doi=10.1093/ehr/X.XXXVIII.294 |jstor=547790 |url= https://zenodo.org/record/1860451}}</ref>. Tri bloaz war-lerc'h e oa bet klasket lazhañ ar roue Herri III gant un den en doa kofesaet bezañ un ajant eus ar familh Marisco. William de Marisco a oa bet o kuzhat war Lundy, hag eno e oa bet o vevañ evel ur roue. Lakaet en doa sevel ur c'hreñvlec'h lesanvet hiziv Bulls' Paradise gant mogerioù kreñv. E 1242, Herri III en doa kaset bagadoù soudarded war an enezenn. Pignet e oant dre an tornadoù ha deuet e oant a-benn da brizoniañ William de Marisco ha 16 eus e "sujidi". Herri III en doa lakaet da sevel ur c'hastell (lesanvet a-wechoù Kastell Marisco) evit klask lakaat da dalvezout e lezenn war an enezenn hag an trowardroioù mor.<ref>{{NHLE |num=1104957 |desc=Marisco Castle, Keep and Bailey |access-date=5 September 2007}}</ref> E 1275, an enezenn a voe enrollet evel perzh eus aotrouniezh ar roue [[Edward Iañ|Edward I^añ]]<ref>Calendarium Inquisitionum Post Mortem Edward I, Anno. 3 (1275), entry 54, p.56, https://www.familysearch.org/library/books/records/item/27355-redirection</ref>, met e 1322 e oa renet gant Thomas, eil kont Lancaster, hag e oa e-touez an inizi niverus aloubet gant Edward II goude lazhadenn Lancaster evit bezañ emsavet a-enep ar roue .<ref>Inquisitions Post Mortem Edward II, (1322), No. 49, p.307, https://www.familysearch.org/library/books/records/item/27355-redirection</ref> Mare pe vare en {{XIIIvet kantved}}, menec'h an urzh [[Sistersianed|sistersian]] eus [[abati Cleeve]] a oa mistri war an enezenn.<ref>{{cite book |last=Harrison |first=Stuart A. |title=Cleeve Abbey |url=https://archive.org/details/cleeveabbeycolou0000stev |publisher=English Heritage |date=2000 |isbn=978-1-85074-760-4 |page=[https://archive.org/details/cleeveabbeycolou0000stev/page/26 26]}}</ref> == Liammoù diavaez == * {{en}} [http://www.lundy.org.uk Lundy] * {{en}} [http://www.lundyisland.co.uk Lundy] == Daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Devon]] [[Rummad:Inizi Mor Havren]] [[Rummad:Inizi Bro-Saoz]] o4me0kqm5m0m47j5855joc7p8ulh32e 0 67052 2197341 2129589 2026-08-04T17:39:47Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197341 wikitext text/x-wiki [[Restr:Aldus Manutius.jpg|thumb|right|Aldus Pius Manutius]] '''Aldus Pius Manutius''' (1449/1450 – [[6 a viz C'hwevrer]] 1515), a oa anv latinekaet '''Teobaldo Mannucci''', anvet ivez a-wechoù '''Aldus Manutius kozh''' ('''Aldo Manuzio il Vecchio''')<ref>Ar furm italianek modern, '''Aldo Manuzio''', a zo ur fals adtroidigezh eus ''Aldus Manutius''.</ref>, abalamour d'e vab-bihan [[Aldus Manutius yaouank]], a oa ul lenneg italian eus an Azginivelezh italian a zeuas da vout mouler, embanner hag a savas an [[Aldine]] e [[Venezia]]. Eñ an hini a ijinas ar pik-skej ([[;]]), al lizherennoù stouet, al levrioù bihan izelbriz. ==E vuhez== Ganet e oa e [[Sermoneta]] pe [[Bassiano]], e [[Stadoù ar Pab]], ur 100 km er c'hreisteiz da [[Roma]], da vare an [[Azginivelezh italian]]. Pinvidik e oa e dud ha skoliet e voe evel ul lenneg. Kaset e voe da studiañ latin da Roma gant [[Gasparino da Verona]], ha [[henc'hresianeg]] da [[Ferrara]] gant [[Guarino da Verona]]. E 1482 ez eas da chom da [[Mirandola]] gant e gamarad kozh [[Giovanni Pico della Mirandola]], ul lenneg pinvidik-mor. Eno e chomas daou vloaz da studiañ al lennegezh c'hresianek. A-raok da b-Pico mont da [[Firenze]] e kavas d'e vignon Manutius ul labour a gelenner d'e nized [[Alberto Pio|Alberto]] ha [[Lionello Pio]], priñsed [[Carpi (Modena)|Carpi]]. Alberto Pio a arc'hantas Manutius evit sevel e stal-voulañ hag a roas douaroù dezhañ e Carpi. Dont a reas da vout kelenner e tiegezhioù duged italian an amzer. ==Intrudu an embanner== ==Embann oberennoù klasel== Mennet e oa Manutius da herzel ouzh al lennegezh kozh da vont da get dre voulañ ar pennoberennoù e henc'hresianeg ha latin. [[Image:Aldo Manuzio Aristotele.jpg|thumb|right|260px|''Aristoteles'', moulet gant Aldus Manutius, 1495-98 ([http://www.preliber.com Libreria antiquaria Pregliasco], [[Torino]])]] ==Progetto Manuzio== Kemeret eo bet anv Manutius evit ar [http://www.liberliber.it/home/index.asp Progetto Manuzio], ur raktres italian kar d'ar [[Project Gutenberg]]. == Levrlennadur == *{{cite book|first=Martin J.C.|last= Lowry|title=The World of Aldus Manutius: Business and Scholarship in Renaissance Venice|url=https://archive.org/details/worldofaldusmanu0000lowr|location=Oxford|publisher=Blackwell|year=1979}} *{{CathEncy|wstitle=Aldus Manutius}} *Rives, Bruno (2008). ''Aldo Manuzio, Passions et secrets d'un Vénitien de génie'', Librii. ==Notennoù== {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Manutius, Aldus}} [[Rummad:lenneien italian an Azginivelezh]] pkjty3areyqdp4n1b6e68o9mddjuut3 0 67663 2197363 2191244 2026-08-04T18:09:22Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197363 wikitext text/x-wiki *''Gwelout [[Vespucci]].'' [[Restr:Sandro Botticelli 069.jpg|thumb|Poltredet gant [[Sandro Botticelli]] (war-dro [[1474]])]] [[Restr:Sandro Botticelli 066.jpg|thumb|''Poltred Simonetta Vespucci'' (goude he marv) ([[1476]]-[[1480]]) gant [[Sandro Botticelli]], Gemäldegalerie, [[Berlin]]]] [[Restr:Simonetta Vespucci007.jpg|thumb|Poltredet gant Botticelli. Dastumad Marubeni, [[Tokyo]].]] '''Simonetta Cattaneo de Vespucci''' (ganet e [[Fezzano]] en [[1453]] - marvet e [[Firenze]] d'ar [[26 a viz Ebrel]] 1476 gant an [[droug-skevent]]), lesanvet « la bella Simonetta », hag ivez "La Sans Pareille", a oa [[pried]] da [[Marco Vespucci]] eus [[Firenze]]. <br> [[Serc'h]] e oa ivez da [[Giuliano de' Medici (1453-1478)|Giuliano de' Medici]], breur da [[Lorenzo de' Medici]], ha brudet e oa evel kaerañ plac'h hec'h amzer. Se zo kaoz e voe kemeret da batrom meur a wech gant brasañ livourien an [[azginivelezh italian]], evel [[Piero di Cosimo]], ma voe livet en [[Kleopatra]], pe e div daolenn illur [[Sandro Botticelli]], [[Ganedigezh Gwener (Botticelli)|Ganedigezh Gwener]] ha [[La Primavera]] dreist-holl, hag en oberennoù all c'hoazh, hag e voe awenerez meur a varzh, [[Agnolo Poliziano]], [[Luigi Pulci]]. ==He buhez== Ganet e oa Simonetta Cattaneo e 1453 pe 1454. He zad a oa ''Gaspare [[Cattaneo]] Della [[Volta]]'', un den a renk uhel e [[Republik Genova]] ha kar d'an [[doge]] [[Leonardo Cattaneo della Volta]], hag he mamm ''Cattocchia [[Spinola]]'' a oa eus un tiegezh uhel ivez. Un tamm tabut zo da c'houzout pelec'h e oa ganet e gwirionez. Hervez lod e oa e [[Fezzano]], e [[Portovenere]] (Porzh Gwener) e [[Liguria]], ma oa ganet an doueez [[Gwener (doueez)|Gwener]] hervez ar vojenn. <br> Skrivañ a eure ar barzh [[Poliziano]] e oa he zi "er c'hornad garv-se a [[Liguria]] a-us d'an arvor ma vez [[Neptun]] konnaret o skeiñ ouzh ar c'herreg. Eno, evel Gwener, eo ganet e-touez ar gwag." <br> Tud all a lavar e oa ganet e [[Genova]]. Ha hervez un doare all, aesoc'h da grediñ, ez eas Simonetta da-heul he zud pa voent harluet eus Genova ha pan ejont da chom da Fezzano di Portovenere, en ur c'henkiz a oa dezho.<br> He mamm Catocchia Spinola a oa bet dimezet da Battista Iañ Fregoso (1380-1442) da gentañ, ur verc'h o doa bet, Battistina, hag a oa bet dimezet da Jacopo III Appiano, dug [[Piombino]]. E-doug o harlu e voe degemeret an tiegezh Cattaneo gant hini an dug e Piombino, hag eno edo Piero Vespucci, tad Marco, evit e aferioù. E Piombino eta e voe renket an dimeziñ etre Simonetta ha Marco. ==He dimeziñ== En 1469 e tegouezhas gant Marco Vespucci en iliz San Torpete, dirak he zud, an doge [[Piero il Fregoso]], ha tud uhel all eus kêr. Kaset e oa bet Vespucci gant e dad da Genova da studiañ. Kompren a reas tud Simonetta e vije spletus eurediñ o merc'h da Vespucci, rak liammet e oa antiegezh Vespucci gant Firenze ha gant an tiegezh Medici zoken. Pemzek pe c'hwezek vloaz ne oa ken pa zimezas Simonetta, e miz Ebrel 1469, en iliz San Torpete, e Genova, da Marco Vespucci, mab da Piero Vespucci, ur c'henderv a bell d'ar moraer [[Amerigo Vespucci]] eus Firenze. En [[eured]] edo an [[Doge]] Piero II Fregoso, hag holl noblañs kêr Genova. ==E Firenze== Dre an tiegezh Vespucci eo e voe dizoloet gant Botticelli ha livourien all pa zegouezhas e Firenze. Hepdale edo pep den a renk uhel oc'h orgediñ outi, ha betek an daou vreur Lorenzo ha Giuliano e-touez ar re [[Medici]]. Re ac'hubet e oa Lorenzo gant aferioù ar stad, met amzer en devoa e vreur yaouank da redek war he lerc'h.<br> Un [[tournamant]] a voe, anvet ''La Giostra'', e 1475. Giuliano a zouge ur banniel ma oa skeudenn Simonetta evel ur [[Pallas Athene]] tokarnet, livet gant Botticelli, ha skrivet dindani ''La Sans Pareille''. Giuliano a c'hounezas an tournamant, ha kalon Simonetta war un dro. Diwar neuze e voe graet "Regina di Bellezza" (Rouanez a Gened) anezhi. N'ouzer ket avat hag he serc'h e voe. == He marv == Berr e voe tremen Simonetta Vespucci war an douar. Bloaz goude e varvas Simonetta Vespucci, d'ar 26-27 a viz Ebrel 1476, gant an droug-skevent moarvat. 22 vloaz ne oa ken. Prestik goude ec'h addimezas he fried. Hervez a zo kontet edo an holl gêriz o vont da-heul hec'h arched. Diwar he fenn e skrivas [[Lorenzo il Magnifico]] ar [[sonedenn]] a grog evel-hen: ''"O chiara stella che co' raggi tuoi..."'', ma empenn anezhi evel ur steredenn en oabl. ==War he lerc'h== Nav bloaz goude, e 1485, edo Botticelli oc'h echuiñ livañ [[Ganedigezh Gwener]]. Tud zo a lavaras e tenne ar [[Gwener]]-se da Simonetta<ref>{{cite web|url=http://www.finearttouch.com/The_Art_of_Botticelli_The_Face_That_Launched_A_Thousand_Prints.html|title=The Face That Launched A Thousand Prints|author=Brenda Harness|accessdate=10 August 2009}}</ref>. Kement-se n'eo nemet kozh kaozioù, pe "flugez romantel", hervez an istorour [[Felipe Fernández-Armesto]]: <blockquote>"Ar gredenn boblek, da skouer, e oa patrom Botticelli evit e holl goantenned n'eo diazezet nemet war ar soñj e ranke koantañ maouez an amzer bezañ bet patrom ar c'hizidikañ livour."<ref name="Fernandez-Armesto">{{cite book |title=Amerigo |url=https://archive.org/details/amerigomanwhogav0000fern |last=Fernandez-Armesto |first=Felipe |authorlink=Felipe Fernandez-Armesto |year= 2007 |publisher=Random House |isbn=1400062810 |accessdate=10 August 2009}}</ref></blockquote> Lavaret ez eus bet e oa orgedet Boticelli ouzh Simonetta, hag a c'haller krediñ pa ouzer e fellas dezhañ bezañ beziet ouzh he zreid en [[Iliz Ognissanti]] e [[Firenze]], iliz parrez an tiegezh [[Vespucci]]. Hag eno e voe beziet ken ar fin pa varvas 34 bloaz war he lerc'h, e 1510. ==Poltredoù bras== ===[[Sandro Botticelli]]=== [[Restr:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|thumb|upright=1.5|center|''[[Ganedigezh Gwener (Botticelli)|Ganedigezh Gwener]]'' (war-dro [[1485]]), [[Uffizi]] e [[Firenze]]]] <gallery> Madonna of the Magnificat.png|''Magnificat'', 1480-81, [[tempera]] war goad, [[Uffizi]], [[Firenze]]. Simonetta eo e vije ar Werc'hez. Sandro Botticelli 060.jpg|''Madonna della Melagrana''. 1487. Simonetta eo ar Werc'hez. Birth of Venus detail.jpg|Munudenn eus ''[[Ganedigezh Gwener (Botticelli)|Ganedigezh Gwener]]'' . Strabismo di Venere - Botticelli.jpg|Simonetta Vespucci evel [[Gwener]] gant [[Sandro Botticelli]]. Sandro Botticelli 063.jpg|''Pallas o toñvaat an den-marc'h'', gant Botticelli. Amañ Simonetta Vespucci evel [[Pallas]]. Sandro Botticelli 034.jpg|Munudenn eus ''Yaouankiz Moizez'', ouzh lein ar Chapel Sistina. 1481-1482. Venus and Mars.jpg|'' [[Venere e Marte (Botticelli)|Venere e Marte]] '' (Meurzh ha Gwener). Simonetta ha [[Giuliano de' Medici]] hervez lod, hag he [[pried|fried]] [[Marco Vespucci]] hervez lod all. </gallery> ===[[Piero di Cosimo]]=== [[Restr:Piero di Cosimo 013.jpg|thumb|center|upright 3.4|''Morte di Procri'' (Marv [[Prokris]]), war-dro [[1490]], [[Londrez]], [[National Gallery Londrez]]]] Pa varvas Simonetta e 1476, da 23 bloaz, ne oa [[Piero di Cosimo]] nemet 14 vloaz. Se zo kaoz eo disheñvel e boltred, ha ne oa graet gant ar vaouez yaouank da batrom, diouzh re Botticelli. {{Commonscat|Simonetta Vespucci}} <gallery> Piero di Cosimo - Portrait de femme dit de Simonetta Vespucci - Google Art Project.jpg|''[[Poltred Simonetta Vespucci (Piero di Cosimo)|Poltred Simonetta Vespucci]]'' (war-dro [[1480]]), [[Musée Condé]], [[Chantilly]] Piero di Cosimo - Portrait de femme dit de Simonetta Vespucci - Google Art Project.jpg| Piero di Cosimo 043 detail.jpg|Gwelet a dostoc'h Somov - Simonetta Vespucci.jpg|Adpoltred, graet gant [[Konstantin Somov]], e 1930, [[Ashmolean Museum]], [[Oxford]], [[Bro-Saoz]]. </gallery> ==Lennegezh== * {{it}} [[Agnolo Poliziano]] (1454-1594) : ''Stanze de messer Angelo Poliziano cominciate per la giostra del magnifico Giuliano di Pietro de Medici'' (goude 1478) ==Levrlennadur== *Vannucci,Marcello. ''Le donne di casa Medici – Da Contessina de' Bardi ad Anna Maria Luisa, Elettrice Palatina, tutte le protagoniste della storia della grande famiglia italiana''. Roma : Newton Compton Editori, 2007 {{ISBN|978-88-541-0526-3}} ==Pennadoù kar== *''[[La Primavera]]'' gant [[Sandro Botticelli]]. Krediñ a reer eo ''La Bella Simonetta'' an hini a zo e kreiz an daolenn. *[[Vespucci]]. ==Liammoù diavaez== *[https://web.archive.org/web/20080314232328/http://natey.com/poliziano/ ''La Giostra''] gant [[Poliziano]] ==Notennoù== {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Vespucci, Simonetta}} [[Rummad:Istor Firenze]] [[Rummad:Tiegezh Medici]] [[Rummad:Merc'hed Firenze]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1453]] [[Rummad:Marvioù 1476]] 700z5ie25k1nz9f7gm5ydgkepeqpckk 0 67832 2197347 2136730 2026-08-04T17:47:59Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197347 wikitext text/x-wiki {{Oadvezhioù ragistorel}} '''Oadvezh ar Maen''' a zo ur prantad eus ar [[Ragistor]] ma krogas an ''[[Hominidae]]'' (ar genadoù ''[[Homo]]'', ''[[Australopithecus]]'', ha ''[[Paranthropus]]'') da sevel benvegoù maen. Rannet eo etre tri oadvezh all: * [[Paleolitik]] / [[henoadvezh ar maen]] * [[Mezolitik]] / [[krennnoadvezh ar Maen]] * [[Neolitik]] / [[nevezoadvezh ar Maen]] [[Restr:Awashrivermap.png|thumb|250px|left|Ar [[stêr Awash]], hiziv an deiz en [[Etiopia]], aspadenn ar Paleo-Awash, mammenn ar [[gouelezenn]]où a oa dizoloet enne ar benvegoù maen koshañ]] Implijet e veze ar prenn hag an eskern ivez met ne chom ket kalz roudoù anezhe e-skoaz ar miliadoù binviji maen. Ar maen, ar [[kailhastr|c'hailhastr]] peurgetket, a veze aozet da sevel binviji lemm hag [[arm]]où. An anv « Oadvezh ar maen » zo erru un tamm dispredet hiviziken hag e kaver gwell ober gant prantadoù resisoc'h evel : [[Henoadvezh ar Maen]], [[Krennnoadvezh ar Maen]] pe [[Nevezoadvezh ar Maen]]. Cheñch a ra bevennoù kronologek an oadvezh hervez ar vro zo kaoz anezhi ha diouzh an arouezioù-barn a implijer. Lavaret a reer peurliesañ avat e krogas ar prantad-se war-dro 2,5 milion a vloavezhioù zo pa gomañsas an ''[[Hominidae]]'' da sevel benvegoù maen. Daoust ma c'haller komz eus un oadvezh ar maen hollek a dalvezfe evit an denelezh a-bezh, strolladoù zo n'o deus biskoazh dizoloet teknikoù da labourat ar metal ha chom a rejont eta en ''Oadvezh ar maen'' keit ha ma ne'n em gavjont ket gant ur sevenadur a oa muioc'h diorroet e deknologiezh. A-wezhioù un nebeud bloavezhioù zo hepken. Heuliet e oa ar prantad-se gant [[Oadvezh an arem]], pa grogas ar benvegoù [[arem]] da vezañ boutin, etre 8000 ha 4500 vloaz zo. Soñjal a reer peurliesañ e erruas broioù ar [[Reter-Kreiz]] hag [[Azia ar Gevred]] e diwezh oadvezh ar maen war-dro 6000 vloaz a-raok J.-K., Europa, peurrest Azia hag Afrika e-tro 4000 vloaz kent J.-K. ha sevenadurioù Amerika war-dro 2500 a-raok J.-K. Meneget zo un hevelep oadvezh en ur vartezeadenn prederouriezh e ''[[De natura rerum]]'' gant [[Titus Lucretius Carus|Lucretius]]<ref>Nathalie Richard, ''Inventer la préhistoire. Les Débuts de l'archéologie en France'', Vuibert, 2008)</ref>. == Sevenadur == === Binviji === [[Restr:Hadar.jpg|thumb|right|250px|Beñveg maen bet kavet en [[Etiopia]]]] Implijet e veze binviji maen graet gant un niver a vein. Da skouer, [[kailhastr]] ha mein all a veze stummet (pe diskolpet) d'o implijout evel benvegoù lemm pe [[arm]]où, e-skoaz [[basalt|maen-bazalt]] ha [[krag|maen-krag]] a veze implijet da sevel mein-malañ. [[Prenn]], [[askorn]], [[kregin|kregat]], kerniel (kirvi dreist-holl) ha danvezioù all a veze implijet stank ivez. E-pad al lodenn nevesañ eus ar prantad, [[gouelezenn]]où (evel ar [[kleiz|c'hleiz]]) a veze implijet da sevel [[priaj]]. Loc'hañ a reas al labour-douar ha doñvaet e oa loened zo. Spesadoù zo estroc'h evit ar [[Primat]]ed zo gouest d'ober gant benvegoù, evel ar [[ki-dour mor|dourgon mor]], a dorr kregat [[ourmel]] gant mein. Ar [[primat]]ed a c'hell ober gant binviji ha memes sevel un nebeud. Brasoc'h eo ar gouestoni-se e-touez an ''Hominoidae'' hag an dud, met an dud hepken, ha dre vras an ''Hominina'', a zepant diouzh ar benvegoù da vevañ ha da chom bev<ref>Barham Mitchell, 2008, p 74</ref> Ar perzhioù emzalc'h ha korfadurezh ret da sevel benvegoù, kavet e-touez an ''Hominina'' hepken, zo ar biz-meud ledanoc'h hag ar barregezh da zerc'hel un dra bennak gant an dorn e doareoù disheñvel.<ref>Barham Mitchell, 2008, p 108</ref>. === Boued hag evaj === Dont a rae boued chaseourien-dastumerien Oadvezh ar maen eus ar plant hag al loened gouez dastumet en o endro. Beveziñ a raent kig hag organoù, en o zouez an [[avu]], al [[lounezh]]i hag an [[empenn]]. Debret e veze legumaj ha greun pell a-raok [[Dispac'h Oadvezh ar maen|dispac'h al labour-douar]], evel ma'z eo anat diouzh ar c'havadennoù arkeobotanek er gwiskadoù [[mousterian]] eus [[Groc'h Kebara]], en [[Israel]].<ref name="doi10.1016/j.jas.2004.11.006">{{cite journal |author=Efraim Lev | coauthors=Mordechai E. Kislev; Ofer Bar-Yosef |title=Mousterian vegetal food in Kebara Cave, Mt. Carmel |journal=Journal of Archaeological Science |volume=32 |issue=3 |pages=475–484 |month=March | year=2005 |doi=10.1016/j.jas.2004.11.006 |ref=harv}}</ref> Prouennoù kavet nevez zo a ziskouez e veze fardet ha debret edaj gouez gant an dud ken abred ha 23 000 vloaz zo en [[Henoadvezh koshañ ar maen]].<ref name="pmid15295598">{{cite journal |author=Dolores R. Piperno | coauthors=Ehud Weiss; Irene Holst; Dani Nadel |title=Processing of wild cereal grains in the Upper Palaeolithic revealed by starch grain analysis |journal=Nature |volume=430 |issue=7000 |pages=670–3 | date=August 5, 2004 |pmid=15295598 |doi=10.1038/nature02734 |url=http://anthropology.si.edu/archaeobio/Ohalo%20II%20Nature.pdf |ref=harv}}</ref> Tost da ziwezh [[skornadur Wisconsin]], eus 15 000 da 9 000 vloaz zo, ez eas da get kalz loened bras evel ar [[mammout]]ed en [[Azia]], [[Europa]], [[Norzhamerica]] hag [[Aostralia]]. Ar c'hentañ darvoud steuzierezheus an [[Holosen]] e oa. Marteze e ezdias an dud da gemm o zinell ha gant diorroadur al [[labour-douar]], ar boued diazezet war plant gounezet a zeuas da vezañ ul lodenn ingal eus o zinell. Kinniget ez eus un niver a faktorioù da zisplegañ steuzidigezh ar spesadoù loened : ar re-chaseerezh moarvat, met ivez an digoadañ hag ur cheñchamant [[hin]]<ref>{{Cite book | editor-first=Samuel T. | editor-last=Turvey | first=Samuel T. |last=Turvey | title=Holocene Extinctions | contribution=Chapter 2: In the shadow of the megafauna: prehistoric mammal and bird extinctions across the Holocene | series=Oxford Biology | location=Oxford | publisher=Oxford University Press | year=2009 | pages=16–17 | ref=harv | postscript=}}</ref>. An disoc'h kentañ a oa bruzhunadur an tachennoù ec'hon o doa ezhomm al loened bras a yeas da get tamm-ha-tamm e pep kornad. === Goudorennoù hag annezioù === [[Restr:Paulnabrone.jpg|thumb|250px|[[Taol-vaen]] [[Poulnabrone]] e [[kontelezh an Clar]], en [[Iwerzhon]]]] War-dro 2 milion vloaz zo, ''[[Homo habilis]]'' en dije savet ar c'hentañ frammoù graet gant an dorn e reter [[Afrika]], aneze ur c'helc'h maen eeun da zerc'hel barroù gwez en o flas. Dizoloet e oa ur framm mein kelc'hiek damheñvel, dezhañ war-dro 380 000 vloaz war a greder, e [[Terra Amata]], e-kichen [[Nice]] (savet ez eus douetañs war-benn an doare d'e vloaziañ avat, sellet ouzh [[Terra Amata]]). Dizoloet ez eus un toullad annezioù eus Oadvezh ar maen er bed, en o mesk : * Ur framm e stumm un deltenn en ur groc'h nepell diouzh [[Groc'h al Lazaret]], e [[Nice]]. * Ur framm gant un doenn harpet gant treustoù, dizoloet e [[Dolni Vestonice]], er [[Republik Tchek]], savet e-tro 23 000 kent J.-K.. Ar mogerioù a oa bloacc'hadoù pri ha maen. * Dizoloet e oa kalz lochennoù graet gant eskern [[mammout]]ed e reter Europa hag e [[Siberia]]. Savet e oant gant chaseourien mamouted arroutet. Dizoloet e oa lochennoù heñvel hed-a-hed traoñienn an [[Dniepr]] en [[Ukraina]], e [[Chernihiv]], e [[Moravia]], er [[Republik Tchek]] hag e su [[Polonia]]. == Notennoù == <references/> == Levrlennadur == * {{cite book | first=Lawrence | last=Barham | first2=Peter | last2=Mitchell | title=The First Africans: African Archaeology from the Earliest Toolmakers to Most Recent Foragers | year=2008 | location=Oxford | publisher=Oxford University Press | series=Cambridge World Archaeology}} * {{cite book | first=Miriam | last=Belmaker | title=Community Structure through Time: 'Ubeidiya, a Lower Pleistocene Site as a Case Study (Tezenn) | month=March | year=2006 | publisher=Paleoanthropology Society | url=http://www.paleoanthro.org/dissertations/Miriam%20Belmaker.pdf}} * {{cite book | first=J. Desmond | last=Clark | title=The Prehistory of Africa | url=https://archive.org/details/prehistoryofafri00clar | series=Ancient People and Places, Volume 72 | location=New York; Washington | publisher=Praeger Publishers | year=1970}} * {{cite book | last=Deacon | first=Hilary John | first2=Janette | last2=Deacon | year=1999 | title=Human beginnings in South Africa: uncovering the secrets of the Stone Age | url=https://archive.org/details/peopleofpastarch0000hjde | location=Walnut Creek, Calif. [u.a.] | publisher=Altamira Press}} * {{Cite book | editor-last=Camps i Calbet |editor-first=Marta | editor2-first=Parth R. | editor2-last=Chauhan |year=2009 | title=Sourcebook of paleolithic transitions: methods, theories, and interpretations | location=New York | publisher=Springer |first=Michael J. | last=Rogers | first2=Sileshi | last2=Semaw | contribution=From Nothing to Something: The Appearance and Context of the Earliest Archaeological Record | postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}. * {{Cite book| last=Schick|first=Kathy D.|coauthors=Nicholas Toth|title=Making Silent Stones Speak: Human Evolution and the Dawn of Technology| url=https://archive.org/details/makingsilentston0000schi|publisher=Simon & Schuster|location=New York|year=1993|isbn=0-671-69371-9}} * {{Cite book | first=John J. | last=Shea | contribution=Stone Age Visiting Cards Revisited: a Strategic Perspective on the Lithic Technology of Early Hominin Dispersal | pages=47–64 | editor-first=John G. | editor-last=Fleagle | editor2-first=John J. | editor2-last=Shea | editor3-first=Frederick E. | editor3-last=Grine | editor4-first=Andrea L. | editor4-last=Boden | editor5-first=Richard E, | editor5-last=Leakey | title=Out of Africa I: the First Hominin Colonization of Eurasia | year=2010 | location=Dordrecht; Heidelberg; London; New York | publisher=Springer | postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}} [[Rummad:Oadvezh ar Maen|*]] scxlixeu1mo6ycdp19xojpon9lhjtsw 0 68771 2197502 2195151 2026-08-04T21:25:29Z Huñvreüs 54570 lint 2197502 wikitext text/x-wiki {{Istor diechu}} {| class="infobox" style="font-size:90%;" |- {{Infobox/Titl|Teyrnas Gwent<br>Rouantelezh Gwent|eaecf0|talbenn map|000}} |- | colspan="2" style="text-align:center;"| <span style="font-size:1.3em;>{{Vvet kantved}} – ~[[1075]]</span><br>A-wezhioù stag ouzh [[Glywysing]]<br>A-wezhioù e-barzh [[Rouantelezh Morgannwg|Morgannwg]] ---- |- | colspan="2"| [[File:Coat of arms of Gwent.svg|80px|center]] ---- |- | colspan="2"| <div style="position: relative;"> [[File:Medieval Wales.JPG|260px]] <div style="position: absolute; left: 200px; top: 225px;">[[Restr:Red circle.svg|48px|Gwent]]</div> </div> |- bgcolor="#eaecf0" ! colspan="2" style=text-align:center;"| Melestradurezh |- | '''Gouarnamant''' || [[Unpenniezh]] |- | '''Kêr-benn''' || [[Caer-went]]<br>[[Porth Sgiwed|Porth-is-Coed]] |- | '''Yezhoù''' || [[Hengembraeg]] |- | '''Relijion''' || [[Kristeniezh|Kristeniezh]] [[Kelted|keltiek]] |- bgcolor="#eaecf0" ! colspan="2" style=text-align:center;"| Istor |- | '''Maread''' || [[Krennamzer]] |- | {{Vvet kantved}} || Savet goude disparti ar [[Impalaeriezh roman|Romaned]] |- | {{VIvet kantved}} – ~[[745]] || Meur a ananiezh gant [[Glywysing]] |- | [[942]]-[[974]] || Unaniezh gant [[Rouantelezh Morgannwg|Morgannwg]]<br>dindan Morgan Hen ab Owain († 974) |- | ~[[1055]]-[[1063]] || Unaniezh gant Kembre<br>dindan [[Gruffudd ap Llywelyn]] |- | 1063-[[1074]] || Unaniezh gant Morgannwg |- | 1070-[[1090]] || Aloubadeg [[Bro-Saoz]] gant an an [[Normaned]] |- | colspan="2"| ---- |- | '''Hiziv''' || {{Rouantelezh-Unanet}}<br>&emsp;'''∟''' {{Kembre}} |} '''Rouantelezh Gwent''' a oa ur [[rouantelezh vrezhon]] eus [[Kembre]], war-dro ar VIvet hag XIvet kantved. E gevred ar vro edo, etre ar [[Stêr Gwy]] er reter, hag aber ar [[Severn]] er c'hreistez, ha [[rouantelezh Morgannwg]] (adal ma voe krouet, en VIIIvet kantved) er c'huzh-heol dezhi. Rannet e oa Gwent etre daou [[kantrev|gantrev]]: *[[Gwent Is Coed]] *[[Gwent Uwch Coed]] == Rouaned Gwent == ;Caer-Went * [[Ynyr Gwent|Ynyr ap Dyfnwal]] ap Ednyfed ap Anwn - St Madrun ferch Gwerthefyr * [[Iddon fab Ynyr Gwent]] (480 - 490) * Caradog ap Ynyr * Meurig ap Caradog - Dyfwn ferch Glywys * Erbic ap Meurig ? ;Caer-Leon * [[Anwn ap Macsen]] * Tudwal ap Anwn * Teithrin ap Tudwal * Teithfallt ap Teithrin * [[Tewdrig|Tewdrig ap Teithfallt]] (490 – 493/517) * [[Meurig ap Tewdrig]] (493/517 – 530–540) * [[Athrwys ap Meurig]] (530–540 - 573) * Frioc ap Meurig - Idnerth ap Meurig ? * [[Ithel ap Athrwys]] ? * [[Morgan Mawr]] ? * [[Morgan Mwynfawr]] ? (-654) * Anthres ap Morcant ? (654-663) * [[Morgan Hael]] (- 715/730) * [[Ithel ap Morgan Hael]] (710/715 - 735/740/745/755) * [[Brochfael ap Rhys]] (-755), gor-ŵyr Morgan Mawr * [[Ffernfael ap Ithel]] (755-774) * [[Gwrgant ap Ffernfael]] (774-805) * [[Artwyr ap Ffernfael]] (805-800/810?) * [[Idwallon ap Gwrgant]] (805-842/848) * [[Ithel ap Artwyr]] (842/848-848) * [[Meurig ap Ithel]] (848-849) * [[Meurig ap Arthfael|Meurig ap Arthfael Hen]] (849-874?) * [[Ffernfael ap Meurig]] (874-880) * [[Brochfael ap Meurig]] (880-920?) * [[Arthfael ap Hywel]] (?-916/927?) * [[Owain ap Hywel ap Rhys]] (927-930) * [[Cadell ap Arthfael]] (930-942) * [[Cadwgan ap Owain]] (930-949) * [[Morgan Hen]] ap Owain (942-955) * [[Nowy ap Gwriad]] ap Brochfael (955-970) * [[Arthfael ap Nowy]] (970-983) * [[Rhodri ap Elisedd]] ap Nowy (983-1015) * [[Edwyn ap Gwriad]] (1015-1045), gor-ŵyr Gwriad ap Brochfael * [[Meurig ap Hywel]] (1045-1055) * [[Gruffudd ap Llywelyn]] (1055-1063) * [[Cadwgan ap Meurig]] (1063-1074) * [[Caradog ap Gruffudd]] (1074-1081) * [[Iestyn ap Gwrgant]] (1081-1093) == Pennad kar == * [[Gwent]] [[Rummad:Istor Kembre]] [[Rummad:Rouantelezh Gwent]] 1z1vtzdvklw80hsidg0n6vjurhylm8v 0 68837 2197332 2108356 2026-08-04T17:29:16Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197332 wikitext text/x-wiki [[Skeudenn:Flag of the Welsh colony in Patagonia.svg|thumb|upright=1.1|Banniel Y Wladfa]] '''Y Wladfa''', pe '''Gwladfa Patagonia''', eo an anv kembraek roet d'ur c'hornad eus [[proviñs Chubut]], e [[Patagonia Arc'hantina|Patagonia]], en [[Arc'hantina]], e-lec'h ma tivroas un toullad mat a [[Kembreiz|Gembreiz]] en {{XIXvet kantved}}. Talvezout a ra an anv-se kement hag "an drevadenn" e brezhoneg. Da vroioù all ez eus aet Kembreiz da sevel kumuniezhioù, da [[Pennsylvania]] e SUA, pe da [[Aostralia]], met er Wladfa eo emañ ar c'hembraeg en e wellañ. Adalek 1865 e krogas Kembreiz da zont da Arc'hantina ha sevel a rejont trevadennoù a-hed aodoù [[proviñs Chubut]], e [[Patagonia Arc'hantina|Patagonia]]. En {{XIXvet}} hag e deroù an {{XXvet}} kantved e veze atizet Europaiz gant gouarnamant Arc'hantina da zont da boblañ ar vro e-maez bro [[Buenos Aires]]. Etre 1856 ha 1875 e oa savet 34 c'hêriadenn gant tud a bep seurt broadoù etre [[Proviñs Santa Fe]] hag [[Entre Ríos]]. Ouzhpenn an drevadenn bennañ, e Chubut, e oa savet unan vihanoc'h e Santa Fe gant 44 C'hembread aet kuit eus Chubut, hag ur strollad all a yeas da chom da [[Coronel Suárez]] e su [[Buenos Aires (proviñs)|proviñs Buenos Aires]]<ref>{{cite book | editor= Diarmuid Ó Néill (ed.) | first=Paul W. | last=Birt | year=2005 | title=Rebuilding the Celtic Languages | url= https://archive.org/details/rebuildingceltic0000unse | publisher=Y Lolfa | location=Talybont | pages=[https://archive.org/details/rebuildingceltic0000unse/page/146 146] | chapter=Welsh (in Argentina) | isbn=0-86243-723-7}}</ref>. E deroù ar c'hentañ kantved warn-ugent e savfe an niver a dud a orin kembreat e Patagonia da 50 000<ref name="WAG">{{cite web|title=Wales and Argentina|url=http://man121208a.wales.com/en/content/cms/English/International_Links/Wales_and_the_World/Wales_and_Argentina/Wales_and_Argentina.aspx |publisher=[[Welsh Assembly Government]]|year=2008 |accessdate=24&nbsp;December 2010 |work=Wales.com website }}</ref>. Kreizennet eo ar gumuniezh a orin kembreat en Arc'hantina e [[Gaiman]], [[Trelew]] ha [[Trevelin]]<ref>{{cite book | url=http://books.google.com/books?id=cfQRcvqSW7UC&pg=PA176&dq=%22Y+Wladfa%22&hl=en&ei=JHnxTKLJNaqqhAfrj8GDDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CCgQ6AEwAQ#v=onepage&q=%22Y%20Wladfa%22&f=false| first=Peter |last=Berresford Ellis |authorlink=Peter Berresford Ellis | year=1983 | title=''The Celtic revolution: a study in anti-imperialism'' | publisher=[[Y Lolfa]] |location=Talybont | pages=175–178 |isbn=0-86243-096-8}}</ref>. Kreiz kalon ar Wladfa eo [[Dyffryn Camwy]], traoñienn ar stêr Camwy, anv kembraek ar [[Río Chubut]]. Hervez istimadenn proviñs Chubut hec'h-unan e vefe war-dro 1500 kembraeger eno, e-skoaz tu all a istim o niver da 5000<ref>''Western Mail'', 27 Dec 2004</ref>. Lañs zo gant ar yezh en-dro, gant kantadoù a dud yaouank ouzh he deskiñ. ==Istor== === An drevadennerien gentañ === Ar soñj da grouiñ un drevadenn gembraek e [[Suamerika]] a zeuas d'ar pastor [[Michael D. Jones]], ur prezeger brogarour a oa o vevañ e [[Y Bala|Bala]], en hanternoz [[Kembre]]. Broudañ a rae e genvroidi da vont da sevel "ur Gembre nevez pell diouzh Kembre". Michael D. Jones a dremenas ur pennadig amzer er [[Stadoù Unanet]], met gwelout a reas eno en em lakae an divroidi deuet eus Kembre da gomz saozneg goude ur pennad ha da goll ar pep brasañ eus o c'hembreadelezh. Abalamour da se e kinnigas sevel un drevadenn gembraek pell diouzh levezon ar saozneg. Tuta a reas trevadennerien hag arc'hantañ anezhe. Soñjal a reas en [[Aostralia]], [[Zeland Nevez]] ha memes e [[Palestina]] da gas anezhe, met a-benn ar fin e oa choazet Patagonia abalamour d'he digenvezted ha dre ma kinnigas Arc'hantina, en un doare a seblante brokus, 260&nbsp;km² douar hed-ha-hed ar stêr Chubut gant ma rafent o annez eno ha ma talc'hfent evit Arc'hantina ar vro-se o oa da gemer digant an henvroidi c'hoazh. E-tro diwezh 1862 ez eas ar c'habiten [[Love Jones-Parry]] ha [[Lewis Jones (Patagonia)|Lewis Jones]] (an hini a roas e anv da [[Trelew|Drelew]]) da Batagonia da zivizout hag eñ e oa ul lec'h mat evit divroerien eus Kembre. Tremen a rejont e [[Buenos Aires]] m'en em gavjont gant Ministr an diabarzh, [[Guillermo Rawson]], ha goude bezañ en em glevet gantañ ez ejont etrezek su ar vro. Mont a rejont da Batagonia e bourzh ur vag vihan anvet ''Candelaria'', hag e voent kaset gant ur barrad amzer en ur bae a oa badezet "Porth Madryn" gante diwar anv douaroù Jones-Parry e Kembre. [[Puerto Madryn]] eo anv ar gêr a greskas e-kichen al lec'h ma touarjont. Ur wezh distro e Kembre e oa roet da c'hoût gante e oa mat ar vro da drevadenniñ. Kroget e oa trevadenniñ traoñienn Chubut hag ar vro tro-dro adalek ar 27 a viz Gouere 1865 gant 153 C'hembread deuet e bourzh ar ''[[Mimosa (lestr)|Mimosa]]'', ul lestr a rae kenwerzh an te da gustum. Feurmiñ ar ''Mimosa'' hag he c'hempenn da gas beajerien a oa koustet £2500, ha priz ar veaj eus [[Liverpool]] betek Patagonia a oa £12 evit an dud gour ha £6 evit ar vugale, daoust ma voe kemeret forzh piv a felle dezhañ kemer perzh en avantur hep derc'hel kont eus ar fed ma oa gouest da baeañ pe get<ref>{{cite web |url=http://myweb.tiscali.co.uk/casamirror/mimosa1.htm |title="Welsh immigrants in Patagonia: Mimosa, the old ship that sailed into history" |accessdate=2007-01-05 |last=Wilkinson |first=Susan |date= |year=1998 |month=September |work=Buenos Aires Herald}}</ref>. E-touez an dud a bignas e bourzh ar ''Mimosa'' e oa 56 den gour euredet, 33 gwaz dizimez pe intañv, 12 maouez dizimez (c'hoarezed pe mitizhien eus an drevadennerien peurliesañ), ha 52 vugel. Bez e oa [[kemener]]ien, kereon, kilvizien, mañsonerien, ha mengleuzerien. Un nebeud labourerien-douar a oa ivez a oa glac'haret pa oa dizoloet gante e oant bet touellet gant deskrivaduroù kaer eus ar vro hag en em gavent en un hanter gouelec'h krin hep kalz boued. Kontet e oa bet dezhe e oa heñvel ar vro ouzh izeldirioù Bro-Gembre! War an aod e oa nebeut a zour mat da evañ hag a strollad a rankas treuziñ ar blaenenn disec'het war-droad gant ur garrigel hepken da zougen o zraoù. Lod a varvas ha ganet e oa ur c'hrouadur anvet Mary Humphries e-doug ar gerzhadenn. John Williams a oa an den nemetañ er strollad gant an disterañ anaoudegezh eus ar vezegiezh. Ur wezh e traoñienn ar stêr Chubut e savjont o annez kentañ, anezhañ ur c'hreñvlec'h bihan a zeuas diwezhatoc'h da vezañ kêr [[Rawson]], hiziv kêr-benn proviñs Chubut. Distrujet e oa ar c'hentañ tier gant un dic'hlann e 1865, ha savet e oa tier nevez. Kaset e oa kuit ivez an trevadoù avaloù-douar ha maiz gant an dour-beuz. Ouzhpenn-se e oa kalz disteroc'h ar glaveier er vro evit ar pezh a oa an drevadennerien e sell da gaout ha kalz eus an traoù o doa klasket gounit eno a yeas da fall. === Berzh an drevadenn 1866–1888 === [[Skeudenn:Welshpeople.jpg|thumb|upright=1.2|Dañsoù hengounel eus Kembre e Rawson]] En em gavout a reas an drevadennerien gant an henvroidi, an [[Tehuelcheed|Dehuelcheed]] war-dro bloaz goude ma oant erruet er vro. Goude un nebeud bloavezhioù disfiz diaez hag un tamm feulster e oa skoulmet darempredoù mat etre an Dehuelcheed hag ar Gembreiz, hag e sikourjont an drevadenn da zerc'hel an taol daoust d'an diouer a voued. Atizet gant Aaron Jenkins (e wreg Rachel an hini a oa an hini gentañ a soñjas ober gant kanouc'helloù en un doare sistematek) e savas an drevadennerien ar c'hentañ reizhad kanouc'helladur eus Arc'hantina a-drugarez da zour ar stêr Chubut (''Afon Camwy'', "Stêr Gammdroek" e kembraeg). Kanouc'hellet e oa ur gorread pemp pe c'hwec'h km a bep tu d'ar stêr war 80&nbsp;km hed. ==Kêrioù== *[[Rawson]], kêr-benn [[Proviñs Chubut]] *[[Gaiman]], ar gêr gembraekañ er vro *[[Dolavon]] *[[Trelew]] *[[Esquel]] *[[Trevelin]], e [[Cwm Hyfryd]], e-harz an [[Andoù]] ==Levrlennadur== *{{fr}} F. Maurel, ''Gwladfa Patagonia : la colonie galloise du Chubut 1865-1915'', tezenn doktorelezh, Skol-veur Breizh-Izel, Brest, 2003. *{{cy}} R. Bryn Williams, ''Y Wladfa'', Gwasg Prifysgol Cymru, 1962 ==Liammoù diavaez== *[http://www.glaniad.com/ Glaniad, istor Kembreiz Patagonia], e teir yezh, kembraeg, spagnoleg ha saozneg *[http://www.youtube.com/watch?v=uxpo776TBWQ film kembraek db. kembraegerien ar c'hornad] == Notennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Y Wladfa]] [[Rummad:Proviñs Chubut]] cga692yku3jwip13ilfx2rqc5qbr40c 0 78977 2197557 2139648 2026-08-05T11:46:53Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197557 wikitext text/x-wiki '''Preder''' zo un [[ti-embann]] brezhonek bet krouet da-heul ar gelaouenn gant ar memes anv e [[1958]] gant [[Guy Étienne]] ha [[Pêr Denez]], evit embann levrioù-deskiñ ha skiantel. Guy Étienne, mezeg, geriadurour ha barzh, dindan al lesanv ''Abanna'', a voe e oberour pennañ. Emañ an ti-embann kevredigezhel e [[Ploveilh]]. [[Mikael Coic]] ha [[Yann-Baol an Noalleg]] a ra war e dro abaoe meur a vloavezh. ==Ar gelaouenn== Ur gelaouenn drimiziek, ha goude daouviziek, diwar-benn ar [[prederourirezh|brederouriezh]], ar [[yezhoniezh]] [[brezhoneg|vrezhonek]] hag an [[termenoniezh|dermenoniezh]] e voe ''Preder'' da gentañ. E deroù ar bloavezhioù 1970 ez eas da vezañ un ti-embann heñvelanvet ken e c'hellas tapout yalc'hadoù<ref>{{Fr}} Véronique Mosser, ''L'éditeur Preder, à Plomelin, fait vivre la langue bretonne,'' Ouest-France, 23 a viz Here 2019</ref>.<br>238 embannadenn a zeuas er maez etre 1958 ha 2022, lod dindan istitloù a yae d'ober ur stirad, ha darn anezho levrioù evit gwir. Isrummoù a voe e-kreiz an heuliadenn : Dafar, Tonkad, Areizh ha Lavar. Chomet eo bev c'hoazh ar stirad Lavar a vez embannet dizingal hag a bled gant yezhoniezh, termenadurezh, met ivez prederiadennoù en-dro d'ar c'homz brezhoneg, d'an emsav, pe c'hoazh da ziskiblezhioù kalvezel, ar jedoniezh pe ar brederouriezh en o zouez. ==Roll titloù ar gelaouenn== ===Eus 1 da 100=== * 1. ''Keal an emrenerezh psikologek'', [[Duyckaerts]] (brezhoneg gant [[Abanna]]), 1958. * 2. ''Moneadur an anevaled'', [[Buytendijk]] (brezhoneg gant Abanna), 1958. * 3. ''An amzer, an ec'honder'', Drouiz [[Tal-Houarn]], 1958. * 4. ''Dirak an darvoudoù'', [[Herve Kervenan]], 1958. * 5. ''Ur gudenn vannouriezh'', [[Goulven Pennaod|Goulc'hen Pennaod]], 1959. * 6. ''Ar spered relijiel sumerek en e endro usvedel'', [[Remont Jestin|R.R. Jestin]], 1959. * 7-8. ''En ur lenn Barzhaz Breizh 1'', [[Fañch Elies Abeozen|Fañch Elies-Abeozen]], 1959. * 9-10. ''[[Geriadur istorel ar brezhoneg]], rann 1'', [[Roparz Hemon]], 1959. * 11-12. ''Geriadur a gorfadurezh, rann 1'', Abanna, 1960. * 13-14. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 2'', Roparz Hemon, 1960. * 15-16. ''Istor an Emsav sevenadurel abaoe ar Brezel-bed kentañ'' [[Youenn Olier]], 1960. * 17-18. ''En ur lenn Barzhaz Breizh 2'', Fañch Elies-Abeozen, 1960. * 19. ''Douarouriezh'', [[Per Denez]] ha [[Gwilherm_Berthou-Kerverzhiou|G.B. Kerverzioù]], 1961. * 20-21. ''Geriadur a gorfadurezh, rann 2'', Abanna, 1961. * 22-23. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 3'', Roparz Hemon, 1961. * 24-25. ''Tonkad 61'', [[A. Thoravel]], [[Gwennole ar Menn|Gw. Ar Menn]], [[Gourlann]], Abanna, [[Bodmael]], Youenn Olier, [[Arzel Even|A. Even]], Per Denez, [[Alan Heussaff]], [[Remont Jestin|Rikagos]], 1961. * 26. ''Spered ha Boud'', [[Nikolai Berdiaeff]] (br. gant T. [[Pol Rolland-Gwalc'h]], ofm), 1961. * 27-28. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 4'', Roparz Hemon, 1961. * 29-30. ''Bevoniezh'', Arzel Even, 1961. * 31-32. ''En ur lenn Barzhaz Breizh 3'', Fañch Elies-Abeozen, 1962. * 33-34. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 5'', Roparz Hemon, 1962. * 35-36. ''Evel-se e komze Zarathoustra'', [[Friedrich Nietzsche]] (br. gant Alan Heussaff), 1962. * 37-38. ''Tonkad 62'', Youenn Olier, 1962. * 39-40. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 6'', Roparz Hemon, 1962. * 41-42. ''Kendalc'h keltiek etrevroadel 1962'', 1962. * 43-44. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 7'', Roparz Hemon, 1962. * 45-46. ''Pevar Skourr ar [[Mabinogi]]'', (br. gant Fañch Elies-Abeozen), 1963. * 47. ''Geriadur a gorfadurezh, rann 3'', Abanna, 1963. * 48-49. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 8'', Roparz Hemon, 1963. * 50. ''Ur Brezel diot'', Fañch Elies-Abeozen, 1963. * 51-52. ''Dafar 63'', [[Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh]] [[Strollad An Deskadurezh Eil Derez|S.A.D.E.D.]], 1963. * 53-54. ''Tonkad 63'', Youenn Olier, [[Abennez]], [[Kervorc'h]], [[Jil Ewan]], [[Jord Pennaod]], [[Gweltaz Bodmaen]], Abanna, [[Alan Toravel]], [[Erwan Gwegen]], [[Brec'hed Kerne]], Rikagos, [[Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh]] [[Strollad_An_Deskadurezh_Eil_Derez|S.A.D.E.D.]], 1963. * 55-56. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 9'', Roparz Hemon, 1964. * 57. ''Talar an Hoc'h'', [[Meven Mordiern]], 1964. * 58. ''Tonkad 64'', [[Vefa de Bellaing]], Alan Heussaff, [[Olier Mordrel]], Abanna, [[Erwan Gwegen]], Youenn Olier, [[Youenn Gwernig]], [[Goulven Pennaod]], [[Brendan J.L.]], 1964. * 59-61. ''Dornlevr Krennvrezhoneg'', Goulven Pennaod, 1964. * 62-63. ''Kendalc'h keltiek etrevroadel 1964'', 1964. * 64-65. ''Dafar 64'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh S.A.D.E.D., 1964. * 66. ''[[KEAV|Kamp etrekeltiek ar vrezhonegerion]] 1964'', (Kentelioù ar Rummad Uhel), [[Gwenael Maze]], [[Reun ar Glev|Ronan Ar Glew]], Erwan Gwegen, [[Mari Elen Maze]], Goulven Pennaod, [[Loeiz Lemoine]], [[Ivona Konan]], 1964. * 67-68. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 10'', Roparz Hemon, 1965. * 69-70. ''Al loened'', Per Denez, 1965. * 71. ''Kamp etrekeltiek ar vrezhonegerion 1965'', Erwan Gwegen, Goulven Pennaod, Abennez, [[Olivier Loyer]], 1965. * 72-73. ''Tonkad 65'', Abanna, Youenn Olier, [[Herve Ar Me]], Loeiz Lemoine, 1965. * 74-75. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 11'', Roparz Hemon, 1965. * 76-78. ''Displeg war an hentenn'', [[René Descartes]] (br. gant [[Jil Ewan]]), 1965. * 79-81. ''Lavar 01'', Goulven Pennaod, Abanna, Abennez, Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh S.A.D.E.D., 1966. * 82-83. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 12'', Roparz Hemon, 1966. * 84-85. ''Tonkad 66'', [[Per Pennek]], [[Gwilherm Dubourg]], Gi Etienne, Youenn Olier, 1966. * 86-87. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 13'', Roparz Hemon, 1966. * 88-90. ''Kamp etrekeltiek ar vrezhonegerion 1966'' (Kentelioù ar Rummad Uhel), Abennez, Mari Elen Maze, [[Gab Cherel]], [[Ronan Jolais]], [[Gwernegan]], [[Yeun Gourves]], [[Tangi Louarn]], 1966. * 91. ''Eus gwarizi vras Emer da vMari-Vorgan'', [[Pierrette Kermoal|P. Kermoal]], 1967. * 92-94. ''Lavar 02'', Ronan Ar Glew, Erwan Gwegen, Abanna, Goulven Pennaod, Abennez, Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh S.A.D.E.D., 1967. * 95-96. ''Areizh 01'' (K.E.A.V. 1967), [[Bernez An Nail]], Pierrette Kermoal, [[Gireg Konan]], [[Ivona Konan]], [[Gi Kreac'h]], [[Erwan Evenou]], [[Yann-Fañch Furic]], 1967. * 97-98. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 14'', Roparz Hemon, 1967. * 99-100. ''Areizh 02'' (K.E.A.V. 1967), [[Gwernegan]], [[Ronan Jolais]], [[Line Bourdier]], [[Yeun Gourves]], [[Turiaw ar Menteg|Gwion Ar Menteg]], 1967. ===Eus 101 da 200=== * 101. ''Alkestis'', [[Euripides]] (Br. gant [[Youenn Olier]]), 1967. * 102. ''Areizh 03'', [[Lukaz Frelaut]], [[Gab Cherel]], [[Marie-France Boucher]], [[Abennez]], 1967. * 103-104. ''[[Geriadur istorel ar brezhoneg]], rann 15'', [[Roparz Hemon]], 1968. * 105-106. ''Buoc'haned Breizh'', [[Yann Cherel]], 1968. * 107. ''Tonkad 67'', Gab Cherel, [[Line Bourdier]], [[Yann Fañch Furic]], [[Joelle Kermoal]], [[Mikael ar Gwilhou]], [[Tangi Louarn]], [[Pierrette Kermoal]], [[Nonna Jegou]], 1968. * 108-109. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 16'', Roparz Hemon, 1968. * 110. ''Pacem in terris'', [[Yann XXIII]] (Br. gant an Tad Turiav), 1968. * 111. ''Areizh 04'', Joelle Kermoal, Gab Cherel, Pierrette Kermoal, [[Arzel Even]], 1968. * 112-113. ''An ardivink denel, rann 1. Lodenn gentañ'', Gab Cherel, 1968. * 114. ''Manifesto ar Strollad Komunour'', [[Karl Marx|Karl Mark]] ha [[Friedrich Engels]] (br. gant [[Frañsez Favereau]]), 1968. * 115-116. ''An ardivink denel, rann 1. Eil, trede, pevare lodenn'', Gab Cherel, 1969. * 117-118. ''Dafar Geriadur ar yezh arnevez, rann A-1'', [[Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh]], 1969. * 119-120. ''Populorum Progressio'', [[Paol VI]] (br. gant [[Jil Ewan]]), 1969. * 121-122. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 17'', Roparz Hemon, 1969. * 123-124. ''Lavar 03'', [[Goulven Pennaod]], [[Abennez]], Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1969. * 125-126. ''An ardivink denel, rann 2.'', Gab Cherel, 1969. * 127. ''Goueler kelt'', Tad Turiav, 1970. * 128-129. ''Dafar Geriadur ar yezh arnevez, rann A-2'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1970. * 130-131. ''Kant ugent testenn verr a lennegezh'', [[Strollad An Deskadurezh Eil Derez|S.A.D.E.D.]], 1970. * 132-133. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 18'', Roparz Hemon, 1970. * 134-135. ''Ar c'hembraeg hep poan. Levrenn gentañ'', [[Per Loisel]] ha Goulven Pennaod, 1970. * 136-137. ''Ar c'hembraeg hep poan. Eil levrenn'', Per Loisel ha Goulven Pennaod, 1970. * 138. ''Lavar 04'', Goulven Pennaod, Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1970. * 139-140. ''Dafar Geriadur ar yezh arnevez, rann A-3'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1971. * 141-142. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 19'', Roparz Hemon, 1971. * 143-144. ''Talm 1'', Joelle Kermoal, Pierrette Kermoal, [[Yann Mikael]], 1971. {{ISBN|2-901383-44-0}} * 145-146. ''Dafar Geriadur ar yezh arnevez, rann A-4'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1971. * 147. ''Stagadenn d'an Dafar evit ar Geriadur broadel'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1971. * 148. ''Octogesima adveniens'', Paol VI (br. gant [[Gab Cherel|G. Cherel]] ha [[Abanna|G. Etienne]]), 1971. * 149-150. ''Dafar Geriadur ar yezh arnevez, rann A-5'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1971. * 151-152. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 20'', Roparz Hemon, 1972. * 153-154. ''Dafar Geriadur ar yezh arnevez, rann A-6'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1972. * 155-156. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 21'', Roparz Hemon, 1972. * 157-158. ''Dafar Geriadur ar yezh arnevez, rann B-1'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1972. * 159-160. ''Lavar 05'', Goulven Pennaod, Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1972. * 161-162. ''Douaroniezh 1'', S.A.D.E.D., 1972. * 163-164. ''Dafar Geriadur ar yezh arnevez, rann B-2'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1973. * 165-166. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 22'', Roparz Hemon, 1973. * 167. ''Brezhoneg eil bloavezh, kentelioù 1-5'', [[Kelc'h Debauvais]], 1973. * 168-169. ''Brezhoneg eil bloavezh, kentelioù 6-10'', Kelc'h Debauvais, 1973. * 170-171. ''Doue ha man bro'' (Lavar 06), [[Yann-Vari Joubiouz]], Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1973. * 172. ''Douaroniezh 2'', S.A.D.E.D., 1973. * 173-174. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 23'', Roparz Hemon, 1973. * 175-178. ''Ar Priñs Bihan'', [[Antoine de Saint-Exupéry]] (Br. gant Pierrette Kermoal), 1974. * 179-180. ''Bourraplted an tiegezh'', [[Yann Mari Ewan Heneu|J.-M.Heneu]], 1974. * 181-182. ''Dafar Geriadur ar yezh arnevez, rann B-3'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1974. * 183-184. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 24'', Roparz Hemon, 1974. * 185-186. ''Brezhoneg eil bloavezh, kentelioù 11-20'', Kelc'h Debauvais, 1974. * 187-188. ''Oberoù klok'', [[Prosper Proux]], 1975. * 189-190. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 25'', Roparz Hemon, 1975. * 191-192. ''Diazerc'h'' (Talm 2), Guy Étienne, 1975. {{ISBN|2-901383-45-9}} * 193-194. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 26'', Roparz Hemon, 1975. * 195-196. ''Aon pe Ober traoù'', [[Yann-Baol An Noalleg]], 1975. {{ISBN|2-901383-47-5}} * 197-198. ''Dafar Geriadur ar yezh arnevez, rann B-4'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1975. * 199-200. ''Asteriks e Breizh'', [[René Goscinny|Goscinny]] hag [[Albert Uderzo|Uderzo]] (br. gant Embannerezh Preder), 1976. ===Goude 2000=== * 201-202. ''[[Geriadur istorel ar brezhoneg]], rann 27'', [[Roparz Hemon]], 1976. * 203. ''Splet an henvrezhoneg evit ar yezh arnevez'', [[Goulven Pennaod]], 1976. * 204-205. ''[[Asteriks]] hag emgann ar pennoù'', [[René Goscinny|Goscinny]] hag [[Albert Uderzo|Uderzo]] (Br. gant Embannerezh Preder), 1976. * 206-207. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 28'', Roparz Hemon, 1976. * 208-209. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 29'', Roparz Hemon, 1976. * 210. ''Talm 4'', [[Alan Botrel]], [[Yann-Baol An Noalleg]], [[Koulizh Kedez]], 1976. * 211-212. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 30'', Roparz Hemon, 1977. * 213-214. ''Dafar Geriadur ar yezh arnevez, rann B-5'', [[Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh]], 1977. * 215-216. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 31'', Roparz Hemon, 1977. * 217-218. ''Dafar Geriadur ar yezh arnevez, rann B-6'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1977. * 219-220. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 32'', Roparz Hemon, 1977. * 221-222. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 33'', Roparz Hemon, 1977. * 223-227. ''[[Levr al Labourer]]'', [[Joakim Gwilhom]], 1978. {{ISBN|2-901383-48-3}} * 228-229. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 34'', Roparz Hemon, 1978. * 230-231. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 35'', Roparz Hemon, 1978. * 232-234. ''[[Passyon agan Arluth]]'' (Br. gant Goulven Pennaod), 1978. {{ISBN|2-901383-49-1}} * 235-236. ''Geriadur istorel ar brezhoneg, rann 36'', Roparz Hemon, 1979. * 237-238. ''Lavar 07'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1980. ===Titloù all=== * ''Dornlevr krennvrezhoneg'', [[Goulven Pennaod]], 1979. {{ISBN|2-901383-51-3}} * ''Pevar Skourr ar Mabinogi'', (br. gant [[Fañch Elies Abeozen]]), 1980. {{ISBN|2-901383-52-1}} * ''Geriadur ar Bredelfennerezh'', [[Guy Étienne]], 1983. {{ISBN|2-901383-42-2}} * ''Nouelou ancien ha devot'', (galleg gant Goulven Pennaod), 1984. {{ISBN|2-901383-50-5}} * ''Lavar 08'', [[Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh]], 1991. {{ISBN|2-9013830-60-8}} * ''Geriadur an Armerzh, ar C'henwerzh hag an Arc'hant'', [[Yann-Baol An Noalleg]], 1995. {{ISBN|2-901383-11-4}} * ''Geriadur ar Stlenneg'', Guy Étienne, 1995. {{ISBN|2-901383-14-9}} * ''Pleustrad ar wir deoliezh d'ar werc'hez santel'', [[Sant Louis-Marie Grignon de Monfort]] (Br. gant [[Gab Cherel]]), 1995. {{ISBN|978-2-901383-13-0}} * ''Lavar 09'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1996. {{ISBN|978-2-901383-17-8}} * ''Kembraeg evit ar Vrezhoned'', [[Yvan Guehennec]], 1997. {{ISBN|978-2-901383-22-2}} * ''Lavar 10'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1997. {{ISBN|978-2-901383-20-8}} * ''Jedoniezh I, Aljebr, Dezrann, Mentoniezh'', Yann-Baol An Noalleg, 1998. {{ISBN|978-2-901383-31-4}} * ''Lavar 11'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1998. {{ISBN|978-2-901383-33-8}} * ''Steuñv ar Jederezh'', [[Jakez Cosquer]], [[Maryse Le Fur]], Yann-Baol An Noalleg, 1999. {{ISBN|978-2-901383-37-6}} * ''Geriadur ar Gorfadurezh'', Guy Étienne, 1999. {{ISBN|978-2-901383-36-9}} * ''Lavar 12'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 1999. {{ISBN|978-2-901383-39-0}} * ''Geriadur ar Mediaoù'', [[Pascal Le Moal]], Guy Étienne, 2000. {{ISBN|978-2-901383-40-6}} * ''Jedoniezh II, Stadegouriezh, Tebegouriezh'', Yann-Baol An Noalleg, 2000. {{ISBN|978-2-901383-31-4}} * ''Lavar 13'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 2000. {{ISBN|978-2-901383-41-3}} * ''Jedoniezh 6ved'', Yann-Baol An Noalleg, 2001. {{ISBN|978-2-901383-53-6}} * ''Lavar 14'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 2001. {{ISBN|978-2-901383-54-3}} * ''Jedoniezh 5ved'', Yann-Baol An Noalleg, 2002. {{ISBN|978-2-901383-55-0}} * ''Roparz Hemon, un ene tan'', [[Pierrette Kermoal]], 2002. {{ISBN|978-2-901383-56-4}} * ''Geriadur ar Jedoniezh'', Yann-Baol An Noalleg, 2003. {{ISBN|978-2-901383-35-2}} * ''Lavar 15'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 2003. {{ISBN|978-2-901383-57-4}} * ''Ar Priñs Bihan'', [[Antoine de Saint-Exupéry]] (Br. gant Pierrette Kermoal), 2004. {{ISBN|978-2-901383-78-9}} * ''Geriadur ar Verdeadurezh'', Gab Cherel & [[Alan E. ar Berr|Alan E. Ar Berr]], 2004. {{ISBN|978-2-901383-60-4}} * ''Lavar 16'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 2004. {{ISBN|978-2-901383-61-1}} * ''Krennlavarioù nevez an ifern'', Guy Étienne, 2005. {{ISBN|978-2-901383-62-8}} * ''Enezenn al Lavar'', [[Erik Orsenna]] (Br. gant [[Laorañs Motrot]]), 2005. {{ISBN|978-2-901383-63-5}} * ''Geriadur ar Fizik'', Yann-Baol An Noalleg, 2006. {{ISBN|978-2-901383-64-2}} * ''Lavar 17'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 2006. {{ISBN|978-2-901383-65-9}} * ''Geriadur ar Vezekniezh, rann 1, A - Auscultation'', Guy Étienne, 2007. {{ISBN|978-2-901383-66-6}} * ''Lavar 18'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 2007. {{ISBN|978-2-901383-67-3}} * ''Geriadur ar Gimiezh'', Yann-Baol An Noalleg, 2008. {{ISBN|978-2-901383-69-7}} * ''Geriadur ar Vezekniezh, rann 2, Auscultation - Chaîne'', Guy Étienne, 2008. {{ISBN|978-2-901383-68-0}} * ''Geriadur ar Vezekniezh, rann 3, Chaîne - Déplétion'', Guy Étienne, 2009. {{ISBN|978-2-901383-70-3}} * ''Gramadeg ar Verb'', [[Strollad_An_Deskadurezh_Eil_Derez|saded]], 2010. {{ISBN|978-2-901383-71-0}} * ''Geriadur ar Vezekniezh, rann 4, Dépôt - Expressivité'', Guy Étienne, 2010. {{ISBN|978-2-901383-72-7}} * ''Geriadur ar Vezekniezh, rann 5, Exsanguination - Homosexuel'', Guy Étienne, 2011. {{ISBN|9782901383741}} * ''Geriadur ar Geginouriezh'', [[Chantal An Noalleg|Chantal]] ha Yann-Baol An Noalleg, 2011. {{ISBN|978-2-901383-73-4}} * ''Geriadur ar Vezekniezh, rann 6, Homozygote - Lagophtalmie'', Guy Étienne, 2012. {{ISBN|978-2-901383-77-2}} * ''Ar Morgezeg'', [[William Hope Hodgson]] (Br. gant [[Ronan an Deroff]]), 2012. {{ISBN|978-2-901383-76-5}} * ''Geriadur ar Vezekniezh, rann 7, Lait - Miliaire'', Guy Étienne, 2013. {{ISBN|978-2-901383-79-6}} * ''En ur lenn Barzhaz-Breizh'', [[Fañch Elies Abeozen|Fañch Elies-Abeozen]], 2013. {{ISBN|978-2-901383-75-8}} * ''Geriadur ar Vezekniezh, rann 8, Miliaire - Ostéite'', Guy Étienne, 2014. {{ISBN|978-2-901383-81-9}} * ''Geriadur ar Vezekniezh, rann 9, Ostéoarthrite - Polyvalent'', Guy Étienne, 2015. {{ISBN|978-2-901383-82-6}} * ''Lavar 19'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 2016. {{ISBN|978-2-901383-83-3}} * ''Geriadur ar Vezekniezh, rann 10, Polyviscéral - Récepteur'', Guy Étienne ha Yann-Baol An Noalleg, 2017. {{ISBN|978-2-901383-84-0}} * ''Lavar 20'', Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh, 2018. {{ISBN|978-2-901383-85-7}} * ''Geriadur ar Vezekniezh, rann 11, Récepteur - Spectrine'', Guy Étienne ha Yann-Baol An Noalleg, 2020. {{ISBN|978-2-901383-87-1}} * ''Geriadur ar Vezekniezh, rann 12, Spectographie - Tuberculine'', Guy Étienne ha Yann-Baol An Noalleg, 2021. {{ISBN|978-2-901383-89-5}} * ''Geriadur ar Vezekniezh, rann 13, Tuberculisation - Zymotique'', Guy Étienne ha Yann-Baol An Noalleg, 2022. {{ISBN|978-2-901383-90-1}} ==An ti-embann== === Reteradur an embann=== E-touez ar palioù en doe Gi Étienne e voe sevel geriadurioù arbennik evel hini ar [[mezegiezh|vezegiezh]] hag ar skiantoù all. Pa voe studier medisin en doe troet ar "recueil d'anatomie" galleg-latin e brezhoneg, hag e lakaas anezhañ da vezañ embannet e tri rann dindan titl ''Geriadur a gorfadurezh''. Pelloc'h e lakaas ur ''Geriadur ar Vezekniezh'' e 14 rann war ar stern hag ec'h embannas anezhañ eus 2007 da 2022.<br>Mont a reas frankoc'h dave ar reteradur pa reas bod da ''Geriadur istorel'' Roparz Hemon, a zeuas er maez e 45 ermaeziadenn ken abred ha 1960 hag ar rann diwezhañ embannet dalif<ref>Hervez ur test e voe reizhet ar rann-se gant Roparz Hemon pa voe war e wele-ospital just a-raok e varv e 1978.</ref>.<br>Labouret en doe gant Youenn Olier ha Pêr Denez betek 1974, ha ez eas pelloc'h war dachenn ar yezhoniezh hag e teuas a-benn da vodañ ur rouedad laosk a dud prederiet gant goveliañ gerioù nevez evit bastañ ezhommoù ur yezh skiantel ha kelennadurel. [[Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh]] (KIS) a voe graet eus ar skipailh-se, a gaver e genskrivadurioù e stirad ermaeziadennoù Lavar (1-20 eus 1966 da 2020). Eno e weler ar wellañ yezhoniourien brezhoneg oc'h eskemm anaoudegezhioù ha menoioù evit krouiñ ar brezhoneg arnevez. Dre vras e kendalc'has Gi Étienne gant raktres adpiaouiñ gerioù dic'hizet ha klask gwriziennoù nevez er yezhoù keltiek kozh pe gempred<ref>Meneget gant Mikael Coic e pennad Véronique Mosser (op. cit.)</ref>. ===Embannadurioù=== Embannet ez eus geriadurioù brezhonek arbennikaet diwar-benn [[prederouriezh]], skiantoù... dreist-holl. Brudet eo embannadurioù Preder dre ma kinnigont [[nevezc'herioù]], a vefe savet, a-hervez, diwar gwriziennoù keltiek hepken. Peder zachenn labour o deus : #Al labourioù termenadurezh #Ar geriadurioù arbennikaet #An oberennoù skol ha skol-veur #An troidigezhioù ==Liamm diavaez== * {{br}} [https://web.archive.org/web/20220527191842/https://preder.net/index.php/br/ Lec’hienn Preder] == Daveennoù == [[Rummad:Embannerien vrezhonek]] [[Rummad:Tier-embann brezhonek]] [[Rummad:Embannadurioù Preder]] <references />{{Porched Breizh}} 89f97r3pbfwhhq4ymw4a84fm1uom88c 0 81613 2197459 1992492 2026-08-04T19:59:11Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197459 wikitext text/x-wiki [[Restr:Hortense Schneider colour.jpg|thumb|Hortense Schneider]] [[Restr:La Grande-Duchesse de Gérolstein.jpg|thumb|Hortense Schneider gwisket a-benn ''La Grande-Duchesse de Gérolstein'']] '''Hortense Catherine Schneider''', lesanvet e galleg ''La Snédèr'', ([[30 a viz Ebrel]] 1833 – [[6 a viz Mae]] 1920) a oa ur [[c'hoarigan]]erez c'hall, ur [[soprano]] hag unan eus brudetañ kanerezed an {{XIXvet kantved}} gant oberennoù [[Jacques Offenbach]]. Brudet e oa ivez evel [[kourtizanez]]. [[Serc'h]] e oa d'ar roue saoz [[Edouarzh VII]], ha lesanvet e oa ''Le passage des princes'', dre ma tibabe he dousoù en noblañs. E 1878, da 55 bloaz, e kuitaas he micherioù, hag e timezas. Mervel a reas e Pariz da 87 vloaz. == Film == Ur film zo bet diwar he fenn e 1950 : '' La valse de Paris'' gant [[Marcel Achard]]. == Levrlennadur == {{Commons|Category:Hortense Schneider}} * ''Le guide de l'opéra'', Roland Mancini & Jean-Jacques Rouveroux, (Fayard, 1986) ISBN 2-213-01563-6 * Peter Hawig: ''Hortense Schneider. Bedingungen und Stationen einer Erfolgsbiographie''. Bad Emser Hefte, Nr. 258. VGDL, Bad Ems 2006, 47 S. *{{cite book|last=Friedman|first=Dennis|title=Ladies of the Bedchamber|url=https://archive.org/details/ladiesofbedchamb0000frie_q8a4|publisher=Peter Owen Publishers|location=London|year=2003}} * Jean-Paul Bonami: ''La diva d'Offenbach. Hortense Schneider (1833–1920)''. Romillat, Paris 2004, ISBN 2-87894-080-6 {{DEFAULTSORT:Schneider, Hortense}} [[Rummad:C'hoariganerezed gall]] [[Rummad:Kourtizanezed Bro-C'hall]] [[Rummad:Priedoù-kleiz rouaned Bro-Saoz]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1833]] [[Rummad:Marvioù 1920]] 7c0y3lsikp42rmhyw5fxeb9kq7mv97t 0 84097 2197496 2154459 2026-08-04T20:43:51Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197496 wikitext text/x-wiki [[Restr:Kurukshetra.jpg|thumb|350px|Skeudennadur dornskrid Emgann Kurukṣetra]] [[Restr:Krishna and Arjun on the chariot, Mahabharata, 18th-19th century, India.jpg|thumb|300px|[[Krishna|Kṛṣṇa]] hag [[Arjuna]] e [[Brezel Kurukṣetra|Kurukṣetra]], livadur eus an 18-19vet kantved.]] Ar '''Mahābhārata''' ([[Devanāgarī]] {{lang|sa|महाभारत}}, [[LFE]] {{LFE|məɦaːˈbʱaːrətə}}) zo unan eus daou [[meurgan|zanevellgan]] [[sañskriteg|sañskritek]] meur [[India|Henindia]], an eil o vezañ ar ''[[Ramayana|Rāmāyaṇa]]''. Ul lodenn eus an ''[[itihāsa]]'' (pe "istor") hindouat eo an danevellgan. Ouzhpenn danevell meurganel [[brezel Kurukṣetra]] ha tonkadur ar g[[Kaurava]]-ed hag ar b[[Pāṇḍava]]-ed ez eus er Mahābhārata kalz a zanvez prederouriezhel ha deoliezhel, evel ar gaozeadenn diwar-benn "pevar fal ar vuhez" pe ''[[puruṣārtha]]'' (12.161). Setu int amañ : ''[[dharma]]'' (an ober reizh) ; ''[[artha]]'' (ar pal) ; ''[[kāma (puruṣārtha)|kāma]]'' (ar blijadur) ha ''[[mokṣa]]'' (an dieubidigezh). E-touez an oberoù hag an istorioù pennañ a ya d'ober ar ''Mahābhārata'' e kaver ar [[Bhagavad-Gītā]], istor [[Damayantī]], ur stumm berraet eus ar [[Ramayana|Rāmāyaṇa]], hag ar [[Ṛṣyaśṛṅga]], a vez sellet outo alies evel oberennoù en o unan. Hervez an hengoun e lakaer [[Vyāsa]] da oberour ar ''Mahābhārata''. Meur a daol-arnod a zo bet evit klask diluziañ penaos eo kresket ha penaos eo bet savet ar gwiskadoù anezhañ a-hed e istor. Ne voe ket savet al lodennoù koshañ eus an destenn abretoc'h eget war-dro 400 kent JK.<ref name=Brockington>Brockington (1998, p. 26)</ref> Tizhet he devoa an destenn he stumm-diwezh e penn kentañ ar [[Impalaeriezh Gupta|prantad Gupta]] (war-dro ar IV{{e}} kantved goude JK) moarvat<ref>{{en}} Van Buitenen; The Mahabharata - 1; The Book of the Beginning. Introduction (Authorship and Date)</ref> Gallout a reer treiñ an titl evel "kontadenn veur tierniezh [[Bhārata]]". Gouez d'ar ''Mahābhārata'' e-unan ez eo hiraet ar gontadenn diwar ur stumm berroc'h a 24 000 gwerzenn anvet ''Bhārata'' hepken.<ref>''bhārata'' a dalv lignez ''[[Bharata (impalaer)|Bharata]]'', ar roue mojennel en dije diazezet rouantelezh ''[[Bhāratavarṣa]]''.</ref>. Gant war-dro kant mil gwerzenn, arroudoù hir lavar plaen, pe war-dro 1,8 milion a c'herioù en holl, ez eo ar Mahābhārata dek gwezh ken hir hag an ''[[Ilias]]'' hag an ''[[Odysseia]]'' a-gevret war-bouez nebeud, pe war-dro peder gwezh ken hir hag ar ''[[Ramayana|Rāmāyaṇa]]''<ref>[[Howard Spodek|Spodek, Howard]]. Richard Mason. The World's History. Pearson Education: 2006, New Jersey.</ref>{{,}}<ref>Amartya Sen, ''The Argumentative Indian. Writings on Indian Culture, History and Identity'', London: Penguin Books, 2005.</ref>. == Istor ha framm an destenn == [[Restr:Angkor Wat 006.JPG|thumb|[[Vyāsa]] o kontañ ar Mahābhārata da c'h[[Ganesh|Gaṇeśa]], e skrivour, [[Angkor Vat]].]] Hervez an hengoun ez eo [[Vyāsa]] oberour an danevellgan, ha bez' eo ivez un dudenn a-bouez en danevellgan. E rann gentañ ar ''Mahābhārata'' e tisklêrier ez eo [[Ganesh|Gaṇeśa]], war c'houlenn Vyāsa, a lakaas an destenn dre skrid diwar selaou Vyāsa ouzh e zrezevellañ. Lavaret e vez en doa asantet Gaṇeśa e skrivañ war an diviz ma ne baouezfe gwezh ebet Vyāsa gant e zezrevell. Asantiñ a reas Vyāsa gant ma kemerfe Gaṇeśa amzer da gompren ar pezh a vefe lavaret a-raok e lakaat dre skrid. Ober a ra an danevellgan gant framm an "istor e-barzh an istor", anvet ivez "danevell stern", a gaver e meur a oberenn relijiel pe lik eus India. Dezrevellet eo d'ar roue [[Janamejaya]] a zo mab-kuñv [[Arjuna]], gant [[Vaiśampāyana]], un diskibl da Vyāsa. Ha neuze eo dibunet drezevell Vaiśampāyana d'he zro da Janamejaya gant ur c'honter a vicher anvet [[Ugraśravā Sauti]], d'ur vodadeg furien a oa o seveniñ an aberzh 12 vloaz evit ar roue Saunaka Kulapati e [[Koadeg Naimiṣa]]. ''Jaya'', kalon ar Mahābhārata a zo frammet e stumm un diviz etre Dhṛtarāṣṭra roue Kuru ha [[Sañjaya]], e guzulier ha paotr-karr. Dezrevellañ a ra Sañjaya kement darvoud a c'hoarvez e-kerzh brezel Kurukṣetra a badas 18 devezh, d'ar c'houlz ma c'hoarvez hag evel ma c'hoarvez. Gwezh ha gwezh all e vez Dhṛtarāṣṭra oc'h ober goulennoù hag o tiskrediñ, ha gwezhoù zo e vez o hirvoudiñ pa oar ervat peseurt reuz ha freuz a zegas ar brezel d'e vibien, d'e gerent ha d'e vignoned. Ouzhpenn se en em sant kablus en abeg d'e roll hag en doa disoc'het war ar brezel-se, drastus evit Iskanvandir Indez a-bezh. E penn kentañ e ro Sañjaya un deskrivadur eus kevandirioù diseurt an Douar, ar planedennoù all, hag eñ ha lakaat ar pouez war Iskevandir Indez ha reiñ ur roll danzeet eus kantadoù a rouantelezhioù, meuriadoù, proviñsoù, keodedoù, kêrioù, kêriadennoù, stêrioù, menezioù, koadeier hag all eus Iskevandir Indez (Bhārata Varṣa). Reiñ a ra ivez displegadennoù diwar-benn an aozadurioù brezel kemeret bemdez gant pep kostezenn, marv pep haroz ha munudoù pep krogad brezel. Un triwec'h pennad bennak eus ''Jaya'' Vyāsa a ya d'ober ar [[Bhagavad-Gītā]], testenn sakr an [[Hindouiz]]. Dre se e pled an oberenn-se eus Vyāsa, anvet ''Jaya'', gant dodennoù diseurt evel douaroniezh, istor, brezel, relijion ha buhezegezh. Gouez d'ar Mahābhārata e-unan en doe kresket Vaiśampāyana an istor gant ''Jaya'' Vyāsa enlakaet. A-benn ar fin e voe savet stumm dibenn ar Mahābhārata gant Ugraśravā, gant ''Jaya'' Vyāsa ha Bhārata Vaiśampāyana lakaet e-barzh an danevellgan. === Daveoù istorel === An dave kentañ d'ar ''Mahābhārata'' ha d'e galonenn, ar ''Bhārata'', a gaver en ''[[Aṣṭādhyāyī]]'' ([[sūtra]] 6.2.38) [[Pāṇini]] (4{{e}} kantved kent JK), hag er ''[[Āśvalāyanagṛhyasūtra]]'' (3.4.4). Dre se e c'heller soñjal e voe savet ar galonenn 24 000 gwerzenn, anavezet evel ar ''Bhārata'', hag ur stumm astennet kentañ eus ar ''Mahābhārata'' a-benn ar 4{{e}} kantved kent JK. Gant ar skrivagner gresian [[Dion C'hrusostomos]] (war-dro [[40]]-[[120]]) e voe danevellet, "lavaret e vez e vez kanet barzhonegoù Homeros en Indez zoken, e lec'h m'o deus o zroet en o yezh. An disoc'h eo [...] n'eo ket dianav da Indeziz poanioù [[Priamos]], hirvoudoù ha leñvoù [[Andromac'he]] hag [[Hekabe]], ha kadarnded [[Ac'hilleüs]] hag [[Hektor]] : ken boemus eo bet barzhoniezh Homeros !"<ref>{{en}} Dion C'hrusostomos, [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dio_Chrysostom/Discourses/53*.html#6 53.6‑7], troet e saozneg gant H. Lamar Crosby, [[Loeb Classical Library]], 1946, vol. 4, p. 363.</ref> Daoust da ster kentañ anat an arroud — troet e oa bet an an [[Ilias]] e sañskriteg — ez eus bet goulakaet gant lenneien zo e tiskouez an danevell e oa eus ar ''Mahābhārata'' d'ar c'houlz-se hag hevelebekaet e oa bet lodennoù anezhañ en un doare [[sinkretegezh|sinkretek]] ouzh istor an ''Ilias'' gant Dion pe gant e vammennoù. Goulakaet en deus [[Christian Lassen]] en e ''Indische Alterthumskunde'' e oa kaoz a-benn ar fin eus poanioù Dhṛtarāṣṭra, hivoudoù Gāṃdhārī ha Draupadī, ha kadarnded Arjuna ha Duryodhana pe Karṇa<ref>Meneget e-barzh [[Maximilian Wolfgang Duncker|Max Duncker]], ''The History of Antiquity'' (troet e saozneg gant [[Evelyn Abbott]], Londrez 1880), Levrenn 4, [http://books.google.com/books?id=gIkBAAAAQAAJ&pg=PA81 p. 81].</ref>. Meur a istor e-barzh ar Mahābhārata a zo deuet da vezañ istorioù distag, en o unan, el [[lennegezh sañskritek klasel]]. [[Abhijñānaśākuntalam]], da skouer, gant ar barzh sañskritek brudet [[Kālidāsa]] en doa bevet da vare an [[Impalaeriezh Gupta|dierniezh Gupta]] (war-dro 400 goude JK) war a greder, a zo diazezet war un istor a zo diaraoger ar Mahābhārata. [[Urubhanga]], ur pezh-c'hoari sañskritek gant [[Bhāsa]] en doa bevet a-raok Kālidāsa war a greder, a zo diazezet war drouglazh Duryodhana a oa bet friket e zivorzhed gant Bhīma. Enskrivadurioù plad kouevr ar [[Mahārāja]] Śarvanātha (533-534 goude JK) eus Khoh (Distrig [[Satna]], [[Madhya Pradesh]]) a zeskriv ar ''Mahābhārāta'' evel un "dastumad 100 000 gwerzenn" (''śatasāhasrī saṃhitā''). === An 18 parva === Rannet eo ar Mahābhārata e 18 parva evel-henn : {| class="wikitable" |- |Parva |titl |is-parvaoù |danvez |- |1 |[[Ādiparvan]] (आदिपर्वन्)<br />''Levr an Deroù'' |1-19 |Penaos e teuas ar Mahābhārata da vezañ kontet gant Sauti dirak bodadeg ar ṛṣi-ed e Naimiṣāraṇya. Dibunadenn ar Mahābhārata da-geñver ''sarpasattra'' Janamejaya gant Vaiśampāyana e [[Takṣaśilā]]. Kontet eo istor lignez Bharata dre ar munud ha taolennet eo ivez istor lignez Bhrigu gant ar parva. Ganegigezh ha bugaleaj ar briñsed Kuru. (''ādi'' a dalv kentañ) |- |2 |[[Sabhāparvan]] (सभापर्वन्)<br />''Levr ar Vodadeg'' |20-28 |Maya Danava a sav ar palez hag al lez (''sabhā''), en [[Indraprastha]]. Buhez al lez, yajña rājasūya Yudhiṣṭhira, c'hoari an diñs, hag harlu ar bPāṇḍava-ed en diwezh. |- |3 |[[Vanaparvan]] (वनपर्वन्) pe ''Araṇyakaparvan'', ''Araṇyaparvan'' ivez''<br />''Levr ar Goadeg'' |29-44 |An daouzek vloaz harlu er goadeg (''vana'' pe ''araṇya''). |- |4 |[[Virāṭaparvan]] (विराटपर्वन्)<br />''Levr Virāṭa'' |45-48 |Ar bloavezh tremenet e kuzh e lez [[Virāṭa]]. |- |5 | [[Udyogaparvan]] (उद्योगपर्वन्)<br />''Levr an Aozadurioù'' |49-59 |Aozadurioù evit ar brezel ha strivoù da zegas peoc'h etre ar gKaurava-ed hag ar bPāṇḍava-ed a reas tro-wenn a-benn ar fin (''udyoga'' a dalv an aozadur, ar prientiñ pe ar striv). |- |6 | [[Bhīṣmaparvan]] (भीष्मपर्वन्)<br />''Levr Bhīṣma'' | 60-64 |Lodenn gentañ an emgann meur, gant [[Bhīṣma]] evel penngadour ar gKaurava-ed hag e ziskar war ur gwelead biroù. |- |7 | [[Droṇaparvan]] (द्रोणपर्वन्)<br />''Levr Droṇa'' |65-72 |Kendelc'her a ra an emgann gant [[Droṇa]] evel penngadour. Hennezh eo levr pennañ ar brezel. Ar pep brasañ eus kadourien an daou du zo marv a-benn fin al levr. |- |8 | [[Karṇaparvan]] (कर्णपर्वन्)<br />''Levr Karṇa'' |73 |An emgann c'hoazh, gant [[Karṇa]] evel penngadour. |- |9 |[[Śalyaparvan]] (शल्यपर्वन्)<br />''Levr Śalya'' |74-77 |Devezh diwezhañ an emgann, gant [[Śalya]] evel penngadour. Kontet eo ivez dre ar munud pirc'hirinded Balarāma da roudouzioù ar stêr Sárasvatī hag an emgann etre Bhīma ha Duryodhana gant herzhier a laka un termen d'ar brezel dre ma lazh Bhīma Duryodhana gant un taol horzh-emgann war e zivorzhed. |- |10 | [[Sauptikaparvan]] (सौप्तिकपर्वन्)<br />''Levr ar Gadourien gousket'' |78-80 |Lazhet eo ar peurrest eus an arme ar bPāṇḍava-ed gant [[Aśvatthāmā]], Kṛpa ha Kṛtavarmā e-keit m'emaint o kousket. Ne chom nemet seizh kadour eus tu ar bPāṇḍava-ed, ha tri eus tu ar gKaurava-ed. |- |11 | [[Strīparvan]] (स्त्रीपर्वन्)<br />''Levr ar Gwragez'' |81-85 |Hirvoudiñ a ra [[Gāṃdhārī]], Kuṃtī ha gwragez (''strī'') ar gKaurava-ed hag ar bPāṇḍava-ed goude marvioù o re. |- |12 | [[Śāntiparvan]] (शांतिपर्वन्)<br />''Levr ar Peoc'h'' |86-88 |Kurunidigezh [[Yudhiṣṭhira]] evel roue Hastināpūra, ha kelennoù [[Bhīma]] war ar gevredigezh, an armerzh hag ar politikerezh evit ar roue nevez olevet. Hennezh eo hirañ levr ar Mahābhārata (''śānti'' a dalv peoc'h). |- |13 | [[Anuśāsanaparvan]] (अनुशासनपर्वन्)<br />''Levr ar C'helennoù'' |89-90 |Ar c'helennoù diwezhañ (''anuśāsa'') gant Bhīṣma. |- |14 | [[Āśvamedhikaparvan]] (अश्वमेधिकापर्वन्)<br />''Levr Aberzh ar Marc'h'' |91-92 |Lid roueel an [[Aśvamedha]] (aberzh ar marc'h) renet gant Yudhiṣṭhira. Aloubidigezh ar bed gant Arjuna. Kontet eo an Anugītā gant Kṛṣṇa da Arjuna. |- |15 | [[Āśramavāsikaparvan]] (आश्रम्वासिकापर्वन्)<br />''Levr ar Chomadenn er Peniti'' |93-95 |Marvioù Dhṛtarāṣṭra, Gāṃdhārī ha Kuṃtī e tangwall ur goadeg p'edont o vevañ en ur peniti en Himalaya. Mervel a ra Vidura en o raok, ha war bedenn Dhṛtarāṣṭra ez a Sañjaya da vevañ d'an Himalaya uhelañ. |- |16 | [[Mausalaparvan]] (मौसुलपर्वन्)<br />''Levr ar Pennoù-Bazh'' |96 |An emgann gant pennoù-bazh (''mausala'') e-touez ar [[Yadavas]] ha diskar ar Yadavas en diwezh. |- |17 | [[Mahāprasthānikaparvan]] (महाप्रस्थानिकपर्वन्)<br />''Levr ar Veaj Vras'' |97 |Beaj vras Yudhiṣṭhira hag e vreudeur dre ar vro a-bezh hag o fignidigezh en diwezh gant an Himalaya meur ma kouezhas an holl bPāṇḍava-ed nemet Yudhiṣṭhira. |- |18 | [[Svargārohaṇaparvan]] (स्वर्गारोहणपर्वन्)<br />''Levr ar Bignidigezh d'an Neñv'' |98 | Arnodenn ziwezhañ Yudhiṣṭhira ha distro ar bPāṇḍava-ed d'ar bed speredel (''[[svarga]]''). |- |''Khila'' |''[[Harivaṃśa]]parvan'' (हरिवंशपर्वन्)<br />''Levr Lignez Hari'' |99-100 |Buhez yaouankiz [[Kṛṣṇa-Gopāla]] ha n'eo ket e-barzh an 18 parva eus ar Mahābhārata. |} == Gwezenn-gerentiezh Kuru == {| {{Gwezenn lignez| | | | | | | | |KUR| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |KUR = [[Kuru (rouantelezh)|Kuru]]^'''a'''|boxstyle_KUR=border: 2px solid blue;}} {{Gwezenn lignez| | | | | | | | | |:| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |}} {{Gwezenn lignez|GAN|~|~|y|~|~|SAN|~|~|y|~|~|~|~|SAT|~|~|~|~|~|~|y|PAR |PAR=[[Parāśara]]|boxstyle_PAR=border: 2px solid blue;|SAT=[[Satyavatī]]|boxstyle_SAT=border: 2px solid red;|SAN=[[Śaṃtanu]]^'''a'''|boxstyle_SAN=border: 2px solid blue;|GAN=[[Gangā]]|boxstyle_GAN=border: 2px solid red;}} {{Gwezenn lignez| | | | | |!| | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | |!| | | |}} {{Gwezenn lignez| | | | |BHI| | | | | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | |VYA| | |VYA=[[Vyāsa]]|boxstyle_VYA=border: 2px solid blue;|BHI=[[Bhīṣma]]|boxstyle_BHI=border: 2px solid blue;}} {{Gwezenn lignez|AMB |y|~|~|~|~|~|~|~|~|VIC|~|~|~|y|AML | |CHI| | | |AML=[[Ambālikā]]|boxstyle_AML=border: 2px solid red;|VIC=[[Vicitravīrya]]|boxstyle_VIC=border: 2px solid blue;|AMB=[[Ambikā]]|boxstyle_AMB=border: 2px solid red;|CHI=[[Citrāṅgada]]|boxstyle_CHI=border: 2px solid blue;}} {{Gwezenn lignez| | | |!| | | |,|A|~|.| | | | | | | |!| | | | | | | | |}} {{Gwezenn lignez| |DHR |y|GAN | |SHA| |V|KUN|y|PAN |~|~|~|~|y|~|~|MAD | | | KUN=[[Kuṃtī]]|boxstyle_KUN=border: 2px solid red;|PAN=[[Pāṇḍu]]^'''b'''|boxstyle_PAN=border: 2px solid blue;|MAD=[[Mādrī]]|boxstyle_MAD=border: 2px solid red;|DHR=[[Dhṛtarāṣṭra]]^'''b'''|boxstyle_DHR=border: 2px solid blue;|GAN =[[Gāṃdhārī]]|boxstyle_GAN=border: 2px solid red;|SHA = [[Śakuni]]|boxstyle_SHA=border: 2px solid blue;}} {{Gwezenn lignez| | | | |!| | |,|-|-|-|-|-|'| | | |!| | | | | | | |`|-|-|.| | | | | | | }} {{Gwezenn lignez| | | | |!| | |!| | |,|-|-|v|-|-|-|^|-|.| | | | | | |,|-|^|-|.| | | |}} {{Gwezenn lignez| | | | |!|KAR | |YUD | |BHI | |ARJ |y|SUB | |NAK| |SAH| |KAR = [[Karṇa]]<sup>'''c'''</sup>|boxstyle_KAR=border: 2px solid blue; |YUD=[[Yudhiṣṭhira]]<sup>'''d'''</sup>|boxstyle_YUD=background:#8D8; border: 2px solid blue;|BHI=[[Bhīma]]<sup>'''d'''</sup>|boxstyle_BHI=background:#8D8; border: 2px solid blue;|ARJ=[[Arjuna]]<sup>'''d'''</sup>|boxstyle_ARJ=background:#8D8;border: 2px solid blue;|SUB=[[Subhadrā]] |boxstyle_SUB=border: 2px solid red;|NAK=[[Nakula]]<sup>'''d'''</sup>|boxstyle_NAK=background:#8D8; border: 2px solid blue;|SAH=[[Sahadeva]]<sup>'''d'''</sup>|boxstyle_SAH=background:#8D8; border: 2px solid blue;}} {{Gwezenn lignez|,|-|-|-|^|v|-|-|v|-|-|-|-|.| | | | | | |!| | |}} {{Gwezenn lignez|DUR | |DU1 | |DU2 | |ETC | | | | | |!| | | | | | | | |DUR=[[Duryodhana]]<sup>'''e'''</sup>|boxstyle_DUR=background:#ff0;border: 2px solid blue;|DU2=[[Duḥśāsana]]|boxstyle_DU2=background:#ff0;border: 2px solid blue;|ETC= (98 mab)|boxstyle_ETC=background:#ff0;border: 2px solid blue;|DU1=[[Duḥśalā]]|boxstyle_DU1=background:#ff0;border: 2px solid red;}} {{Gwezenn lignez| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |ABM |~|y|~|UTR | | |ABM=[[Abhimanyu]]|boxstyle_ABM=border: 2px solid blue;|UTR=[[Uttarā]]|boxstyle_UTR=border: 2px solid red;}} {{Gwezenn lignez| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{Gwezenn lignez| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |PAR|~|y|~|MRV|PAR=[[Parīkṣit]]|boxstyle_PAR=border: 2px solid blue;|MRV =[[Mādravatī]]|boxstyle_MRV=border: 2px solid red;|}} {{Gwezenn lignez| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | |}} {{Gwezenn lignez| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |JAN |JAN=[[Janamejaya]]|boxstyle_JAN=border: 2px solid blue;}} |} ;Alc'hwez <span style="border: solid 2px blue; padding:5px;">''<small>PAOTR</small>''</span>&nbsp;&nbsp;<span style="border: solid 2px red; padding:5px;">''<small>PLAC'H</small>''</span>&nbsp;&nbsp;<span style="border:solid 0.5px black; background:#8d8; padding:5px;">''[[Pāṇḍava]]-ed''</span>&nbsp;&nbsp;<span style="border:solid 0.5px black; background:#ff0; padding:5px;">''[[Kaurava]]-ed''</span> ;Evezhiadennoù * '''a''' — [[Śaṃtanu]] a oa roue tierniezh pe rouantelezh Kuru, ha diskenn a rae eus un hendad bennak anvet [[Kuru]]. Dimeziñ a reas da c'h[[Gangā]] a-raok dimeziñ da [[Satyavatī]]. * '''b''' — [[Pāṇḍu]] ha [[Dhṛtarāṣṭra]] a voe engehentet gant [[Vyāsa]] goude marv [[Vicitravīrya]]. Mibien Vyāsa, Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu ha Vidura, a oa mibien getep Ambikā, Ambālikā hag ur vatezh da Ambikā. * '''c''' — [[Karṇa]] a voe ganet da g[[Kuṃtī]] dre he galvadenn da [[Sūrya]], a-raok he dimez gant [[Pāṇḍu]]. * '''d''' — Ar [[Pāṇḍava|Bāṇḍava]]-ed a oa mibien anavezet [[Pāṇḍu]] met engehentet e oant bet gant galvadenn [[Kuṃtī]] da zoueed diseurt. Dimeziñ a rejont holl da z[[Draupadī]] (n'eo ket diskouezet er wezenn). En o zouez : *** [[Yama]] pe [[Dharma]] (Dharmadeva), evit [[Yudhiṣṭhira]] *** [[Vāyu]], evit [[Bhīma]] *** [[Indra]] evit [[Arjuna]] *** Ar c'hevelled, [[Nakula]] ha [[Sahadeva]] a voe ganet da v[[Mādrī]] dre he galvadenn d'an [[Aśvin]]-ed * '''e''' — [[Duryodhana]], e vreudeur hag e c'hoar a voe ganet d'ar memes koulz, ha bez' e oant eus ar memes rummad hag o c'hendirvi [[Pāṇḍava]]. Reizh eo urzh ganedigezh ar vreudeur hag ar c'hoarezed er wezenn-gerentiezh (a gleiz da zehou) nemet evit [[Vyāsa]] ha [[Bhīṣma]] n'eo ket deskrivet urzh o ganedigezhioù, ha [[Vicitravīrya]] a voe ganet war o lerc'h. N'eo ket diskouezet er wezenn-gerentiezh ar fed ez eus c'hoarezed eus [[Ambikā]] hag [[Ambālikā]]. Ganet e voe Duryodhana goude Karṇa, Yudhiṣṭhirad ha Bhīma, met a-raok ar vreudeur Pāṇḍava all. Lezet ez eus bet a-gostez un nebeud breudeur ha c'hoarezed d'an dud diskouezet aze evit ma vefe sklaeroc'h. En o zouez emañ [[Citrāṅgada]], breur henañ Vicitravīrya, ha [[Vidūra]], hanter-vreur Dhṛtarāṣṭra ha Pāṇḍu. == Gwelet ivez == * [[Ahilawati]] * [[Kingdoms of Ancient India]] * [[Kakawin Bhāratayuddha]] * [[Kodungallur Kunjikkuttan Thampuran]] * [[Ramayana|Rāmāyaṇa]] * [[Mahabharat (TV series)]] * [[Mahabharat (1965 film)]] == Notennoù == {{Daveoù |bannoù=2}} == Daveoù == * Chaturvedi Badrinath, ''The Mahabharata : An Inquiry in the Human Condition'', New Delhi, Orient Longman (2006) * Bandyopadhyaya, Jayantanuja (2008). ''[http://books.google.com.au/books?id=gwUF11NRyT4C Class and Religion in Ancient India]''. Anthem Press. * {{Cite book|series= |last=Basham |first=A. L. |authorlink= |coauthors= |title=The Wonder That Was India: A Survey of the Culture of the Indian Sub-Continent Before The Coming of the Muslims|url=https://archive.org/details/wonderthatwasind0000alba_t5i2|year=1954 |publisher=Grove Press |location=New York |isbn= }} * J. Brockington, ''The Sanskrit Epics'', Leiden (1998). * Buitenen, Johannes Adrianus Bernardus (1978). ''[http://books.google.com.au/books?id=wFtXBGNn0aUC The Mahābhārata]''. 3 volumes. [[University of Chicago Press]]. * Hiltebeitel, Alf. ''The Ritual of Battle, Krishna in the Mahabharata'', SUNY Press, New York 1990. * E. W. Hopkins, ''The Great Epic of India'', New York (1901). * {{Cite book|series= |last=Keay |first=John |authorlink= |coauthors= |title=India: A History |url=https://archive.org/details/indiahistoryfrom0000unse|year=2000 |publisher=Grove Press |location= |isbn=0-8021-3797-0 }} * [[Hermann Oldenberg|H. Oldenberg]], ''Zur Geschichte der Altindischen Prosa'', Berlin (1917) * Jyotirmayananda Swami, ''Mysticism of the Mahabharata'', Yoga Research Foundation, Miami 1993. * [[Pāṇini]]. ''Ashtādhyāyī''. [http://www.wilbourhall.org/pdfs/chandravasu/book4.pdf Book 4]. Translated by Chandra Vasu. [[Benares]], 1896. {{sa icon}}{{en icon}} * Paule Lerner, ''Astrological Key in Mahabharata'', David White (trans.) Motilal Banarsidass, New Delhi 1988. * Ruth Cecily Katz, ''Arjuna in the Mahabharata'', University of South Carolina Press, Columbia 1989. * R.V.Bhasin, ''"Mahabharata"'' published by National Publications, India, 2007. * {{Cite book|last=Majumdar |first=R. C. (general editor)|authorlink=R. C. Majumdar |coauthors= |title=[[The History and Culture of the Indian People]]: (Volume 1) The Vedic Age |year=1951 |publisher=George Allen & Unwin Ltd. |location=London|isbn=}} * Krishna Chaitanya (K.K. Nair), ''The Mahabharata, A Literary Study'', Clarion Books, New Delhi 1985. * Th. Oberlies, 'Ritual an und unter der Oberfläche des Mahabharata', in: ''Neue Methoden der Epenforschung'' (ed. H. L. C. Tristram), Freiburg (1998). * H. Oldenberg, ''Das Mahabharata'', Göttingen (1922). * Mallory, J. P (2005). ''In Search of the Indo-Europeans''. [[Thames & Hudson]]. ISBN 0-500-27616-1 * M. Mehta, ''The problem of the double introduction to the Mahabharata'', [[JAOS]] 93 (1973), 547-550. * C. Z. Minkowski, ''Janamehayas ''Sattra'' and Ritual Structure'', JAOS 109 (1989), 410-420. * C. Z. Minkowski, 'Snakes, ''Sattras'' and the Mahabharata', in: ''Essays on the Mahabharata'', ed. A. Sharma, Leiden (1991), 384-400. * {{Cite book|last=Sattar|first=Arshia (transl.)|authorlink=Arshia Sattar|title=The Rāmāyaṇa by Vālmīki|publisher=Viking|year=1996|page=696|isbn=9780140298666|ref=harv}} * Sukthankar, Vishnu S. and Shrimant Balasaheb Pant Pratinidhi (1933). ''The Mahabharata: for the first time critically edited''. [[Bhandarkar Oriental Research Institute]]. * Bruce M. Sullivan, ''Seer of the Fifth Veda, Krsna Dvaipayana Vyasa in the Mahabharata'', Motilal Banarsidass, New Delhi 1999. * Nicholas Sutton, ''Religious Doctrines in the Mahabharata'', Motilal Banarsidass, New Delhi 2000. * N. B. Utgikar, ''The mention of the Mahabharata in the Ashvalayana Grhya Sutra'', Proceedings and Transactions of the All-India Oriental Conference, Poona (1919), vol. 2, Poona (1922), 46-61. * [[Michael Witzel|M. Witzel]], ''Epics, Khilas and Puranas: Continuities and Ruptures'', Proceedings of the Third Dubrovnik International Conference on the Sanskrit Epics and Puranas, ed. P. Koskiallio, Zagreb (2005), 21-80. * Gupta, S.P. and K.S. Ramachandran (ed.), ''Mahabharata: myth and reality''. Agam Prakashan, New Delhi 1976. * Pargiter, F.E., ''Ancient Indian Historical Tradition'', London 1922. Repr. Motilal Banarsidass 1997. * Majumdar, R.C. and A.D. Pusalker (ed.), ''The History and Culture of the Indian People'', Vol I. "The Vedic Age", Bharatiya Vidya Bhavan 1951. * Vaidya, R.V., ''A Study of Mahabharat; A Research'', Poona, A.V.G. Prakashan, 1967 == Liammoù diavaez == {{Wikimammenn|en:The Mahabharata|Ar Mahabharata}} {{Commonscat|Mahabharata}} <!--;Testenn orin enlinenn {{sa}}--> <!--* {{en}} [http://tiger.bun.kyoto-u.ac.jp/mtokunag/skt_texts/Mahaabhaarata/ (etext)] ha [http://tiger.bun.kyoto-u.ac.jp/mtokunag/skt_texts/mbh-metr/ (metrical)], ebarzhet gant Muneo Tokunaga--404 04/05/2018--> <!--* {{en}} [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gret_utf.htm#MBh GRETIL (etext)] (Muneo Tokunaga)--404 04/05/2018--> <!--* {{en}} [http://www.sub.uni-goettingen.de/ebene_1/fiindolo/gretil/1_sanskr/2_epic/mbh/sas/mahabharata.htm Mahābhārata enlinenn]--404 04/05/2018--> ;Skridoù harpañ * {{en}} [https://web.archive.org/web/20210302075559/http://www.brown.edu/Departments/Sanskrit_in_Classics_at_Brown/Mahabharata/MBh2Biblio.html#Poona ''Reading Suggestions, J. L. Fitzgerald, Das Professor of Sanskrit, Department of Classics, Brown University''] * {{en}} [http://mahabharata-resources.org ''Mahabharata Resources Page''] ;Troidigezh saoznek Kisari Mohan Ganguli * {{en}} [http://www.sacred-texts.com/hin/maha/index.htm ''Internet Sacred Text Archive''] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20101019220958/http://bharatadesam.com/spiritual/mahabharata/index.php ''Bharatadesam''] ;Pennadoù diwar-benn ar Mahabharata * {{en}} [http://www.ece.lsu.edu/kak/MahabharataII.pdf ''The Mahabharata and the Sindhu- Sarasvathi tradition'', gant Subhash kak] {{Mahabharata}} {{DEFAULTSORT:Mahabharata}} [[Rummad:Meurganoù]] [[Rummad:Hindouegezh]] [[Rummad:Levrioù relijiel]] [[Rummad:Gerioù ha frazennoù sañskritek]] pb5rwqhe67go5owuv0c40jp3ayfkdag 0 86547 2197374 2128060 2026-08-04T18:23:43Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197374 wikitext text/x-wiki [[Restr:Rökstenen 1.JPG|thumb|350px|right|Un enskrivadur e Runoù Henfuthark ha Runoù Futhark Diwezhañ ouzh [[Maen Rök]], e [[Sveden]], IXvet kantved]] [[Restr:01 Runes of the Elder Futhark painted on little stones - Runen des älteren Futhark auf kleine Steine gemalt.jpg|thumb|350px|right|Runoù Henfuthark]] [[Restr:02 Runes of the Younger Futhark painted on little stones - Runen des jüngeren Futhark auf kleine Steine gemalt.jpg|thumb|350px|right|Runoù Futhark Diwezhañ]] Ar '''runoù''' eo al [[lizherenn]]où a vez implijet el lizherennegoù runek. Implijet e oa ar re–mañ evit skrivañ ar yezhoù [[germanek]] a-raok na zigemerfent al [[lizherenneg latin]]. Tost a-walc’h eo al lizherennegoù runek an eil diouzh eben. '''Futhark''' pe '''fuþark''' a vez graet eus re [[Skandinavia]]. Henfuthak evit ar re goshañ ha Futhark diwezhañ adalek 9 vet kantved. Un anv a zeu diwar 6 lizherenn gentañ o lizherenneg F U þ A R ha K. Futhorc a vez graet eus al lizherenneg angl ha saoz. Emdroet e oa da heul ar cheñchamantoù a oa bet graet evit lakaat al lizherennoù-se da glotañ gant an Hensaozneg. ''Runoniezh'' pe ''runologiezh'' a vez graet eus studi al lizherennoù runek, an enskrivadurioù runek, ar mein engravet gant runoù, hag o istor. Ur rann eus ar yezhoniezh c’hermanek eo ar runoniezh. == Istor hag implij == War-dro 150 vloaz kent J.K. e kaver roud eus ar runoù kentañ. Tamm ha tamm e voe kemeret o flas gant lizherennoù latin dre ma voe degemeret ar relijion gristen gant ar sevenadurioù a rae ganto, war dro 700 vloaz G.J.K. e-kreiz Europa ha war-dro 1100 vloaz G.J.K. en Hanternoz [[Europa]]. Kendalc'het e voe d'ober gant runoù en Hanternoz Europa e degouezhioù ispisial. Betek an 20 vet Kantved e voe implijet runoù evit kinklañ tier war ar maez e Bro Sveden, pe deiziaduriù runek. An teir lizherenneg runeg brudetañ eo ar Runoù Henfuthark (war-dro 150 betek 800 vloaz G.J.K.), ar Runoù Futhorc Angl-ha-Saoz (400 da 1100 G.J.K.) hag ar Runoù Futhark Diwezhañ (800-1100) Rannet eo ar Runoù Futhark Diwezhañ etre ar Runoù Skourr Hir (pe Danat met implijet e vezent ivez e Norweg ha Sveden), ar Runoù Skourr Berr pe Runoù Rök (Runoù Svedat-Norwegat a reer diouto ivez met implijet e vezent ivez e Bro Danmark.) hag ar Runoù Stavesyle pe Runoù Hälsinge. Diwezhatoc'h e kaver c'hoazh Runoù ar Grennamzer (1100 -1500) ha Runoù Damekarliat (1500 - 1800) Ne ouezer ket dre just eus pelec'h e teu al lizherenneg runek. Levezonet eo bet gant lizherennegoù all moarvat. Meur a lizherenn a gaver er Runoù Henfuthark a denn da lizherennoù [[latin]]. Tennañ a reont ivez ouzh al lizherennoù a veze implijet etre ar 5vet hag 1añ kantved K.J.K. en Hantenoz Italia. === An Orin === Diwar lizherennegoù kozh [[Italia]] e oa bet ijinet ar runoù met n'eo ket sklaer diwar peseurt hini e oa er penn kentañ. N'eo ket sklaer kenebeut peseurt arouezioù zo bet ijinet penn da benn pe hag eñ ez eus diouto zoken. Sklaer eo koulskoude e oa bet ijinet ar runoù da heul an darempredoù sevenadurel etre ar pobloù [[Germanek]] ha re Italia. Mont a rae alies ar C'hermaned da c'hoprsoudarded en armeoù [[Roma]] etre ar [[1añ kantved]] K.J.K. hag ar [[5vet kantved]] G.J.K. Krouet e oa bet da vat ar Runoù Henfuthark e penn kentañ ar 5vet kantved evel ma tiskouez Maen Kylver. Alies a-walc'h e vez kredet eo diwar lizherenneg Raetek [[Bolzano]] e oa bet savet ar runoù. N'eus nemet 5 Run Henfuthark na adkaver ket e stumm pe stumm dindan lizherenneg Bolzano. Klaskerien Skandinavat 'zo a soñj dezho avat e vijent bet savet kentoc'h diwar al lizherenneg latin. Tud all a welfe o orin o tont diouzh lizherenneg Hanternoz Etruska dre ma kaver an anv germaneg Harigast skrivet gant lizherennoù etruskat ouzh tokarn Negau, ken kozh hag an Eil kanved K.J.K. === Hud ha diouganoù === [[Restr:Vaksalastenen.jpg|thumb|Enskrivadur e Futhark diwezhañ en 12vet kantved Maen Vaksala e Bro-Sveden.]] [[Restr:Brakteat von Djupbrunns.jpg|thumb|right| Ur brakteat war dro 400 vloaz G.J.K. Gwelet a reer ar ger hud "Alu" ha skeudenn ur penn marc'h asambles gant ur swastika, un arouez a weler alies ouzh brakteatoù. ]] E Barzhonegoù hennorseg Hàvamàl e veneger e vefe gant ar runoù ar galloud da zegas un den marv da vev. En ur barzhoneg e teu ur strobinell hud gant an doue Odin. {| | :''Þat kann ek it tolfta,'' :''ef ek sé á tré uppi'' :''váfa virgilná,:'' :''svá ek ríst ok í rúnum fák,'' :''at sá gengr gumi'' :''ok mælir við mik.'' | :Un daouzekvet hini a ouzon, :ma welan e nec'h ur wezenn, :ur c'horf marv a-istribilh :e c'hellan kizellañ ha livañ ar runoù :evit an den da gerzhout :ha komz ouzhin. |} Ar runoù enskrivet ouzh ar pezhioù kentañ bet kavet a roe anv an artizan, pe hini ar perc'henn. A-wechoù e chomont kevrinus avat. Diwar-se e c'heller soñjal e oa ouzhpenn un doare skrivañ eus ar runoù kentañ, arouezioù hud a vije bet diouto bet implijet e tilsamoù. Lod a lar e vijent bet implijet gant diouganerien. N'eus netra o prouiñ avat e vijent bet implijet en doare-se. An anv « run », kar d'ar ger keltiek « rin » a dalvez « kuzh », « kevrinus », « misterius »,. Ar wrizienn-mañ a gaver er ger Brezhoneg « kevrin ». An dra-mañ a rofe da grediñ e oa un implij kuzh gant ar runoù, pe da nebeutañ ne oant implijet nemet gant un nebeud tud desket. An diouer a ouiziegezh istorel war implij ar runoù n'eus ket miret ouzh skrivagnerien 'zo da adsevel doareoù diouganiñ diwar an nebeut fedoù a zo anavezet. Diazezet int kamm digamm war anvioù runoù adsavet ha levezonioù diavaez. === An implij er Grennamzer === Pa emdroas an Henc'hermaneg evit reiñ yezhoù disheñvel e krogas da cheñch anvioù ar runoù hag ar sonioù e oant sañset treuzskrivañ. Pep sevenadur a grogas da sevel runoù nevez, da gemm o anvioù, pe da zilezel runoù 'zo a-benn klotañ gant emdroadur e yezh. Runoù a-ziforc'h evit treuzskrivañ diftongennoù a gaver er runoù futhorc Angl-ha-saoz da skouer. Souezhus-tre eo avat ne vije nemet 16 run er Futhark Diwezhañ pa oa 24 run en Henfuthark. E-kerz 600 vloaz e oa aet war binvidikaat niver ar fonemoù implijet er yezhoù Germaneg an Hanternoz koulskoude ha war un dro e oa aet war baouraat ar sinoù implijet evit treuzskrivañ ar yezhoù-se. Ar c'hensonennoù mouezhiet ha divouezh a zeuas da vezañ skrivet dindan arouezioù heñvel da skouer. Adalek ar bloaz 1110 e krogas da cheñch avat ha runoù nevez a voe savet er Grennamzer evit klotañ gant emdroadur fonemoù ar yezh. Lod eus ar c'havadennoù diwezhañ a oa ouzh monumantoù lec'h ma oa enskrivadurioù o reiñ ton d'ar re varv evitañ oberoù meur bet kaset da benn gante.E-pad pell e oa bet soñjet e oa pal pennañ ar runoù lezel enskrivadurioù war an ton bras ha miret e oa o implij evit tud a renk uhel er gevredigezh. Er bloavezhioù 1950 e vo adkavet 600 enskrivadur e Bergen, Enskrivadurioù Bryngen. Ouzh bizhier koad pe eskern e oant engravet alies hag aze e oa kavet skridoù buhez ar pemdez, pedennoù (e latin alies), kemennadennoù, lizhiri prevez, lizhiri aferioù, skridoù a-bep seurt, gerioù gros enno a-wechoù. Diwar-se e soñjer bremañ e veze implijet ar runoù war ar pemdez ha gant an holl dud, e-kerz ar c'hantvedoù diwezhañ da nebeutañ. E dibenn ar Grennamzer e veze implijet runoù ouzh deiziadurioù engravet ouzh tammoù koad e Bro Sveden pe Estonia. Mein, runoù engravet outo zo bet adkavet en Amerika an Hanternoz ivez met n'eo ket prouet da vat e vefent gwir roudoù bet lezet aze gant ar Vikinged e-kerz ar Grennamzer == Stummoù disheñvel == === Runoù Henfuthark (Eil da 5vet kantved) === [[Restr:Inscription on Golden horn of Gallehus.jpg|thumb|right|Runoù Henfuthark ouzh Korn Gallehus er 5 vet kantved bet kavet e bro-Danmark.]] [[Restr:Björketorpsstenen runor.jpg|right|thumb|Enskrivadurioù runek eus ar 6vet pe 7vet kantved. Maen Björketorp e Blekinge e Bro-Sveden.]] [[Restr:Elder futhark inscriptions.png|thumb|267px|Kartenn al lec'hioù ma zo bet kavet enskrivadurioù Henfuthark.]] Implijet e oa an Henfuthark evit skrivañ an Henc'hermaneg. 24 run a oa a ranner etre tri strollad eizh. Pep strollad a vez graet ætt dioutañ (koskor). Ar skrid koshañ o tiskouez ar 24 run Henfuthark a zo bet engravet 400 bloaz G.J.K. ouzh maen Kylver e Gotland e Bro Sveden. Setu ar 24 run Henfuthark: {| |- | [[Restr:Runic letter fehu.png|24px|f]] f || [[Restr:Runic letter uruz.png|24px|u]] u || [[Restr:Runic letter thurisaz.png|24px|th,þ]] þ || [[Restr:Runic letter ansuz.png|24px|a]] a || [[Restr:Runic letter raido.png|24px|r]] r || [[Restr:Runic letter kauna.png|24px|k]] k || [[Restr:Runic letter gebo.png|24px|g]] g || [[Restr:Runic letter wunjo.png|24px|w]] w |- | [[Restr:Runic letter haglaz.png|24px|h]] h || [[Restr:Runic letter naudiz.png|24px|n]] n || [[Restr:Runic letter isaz.png|24px|i]] i || [[Restr:Runic letter jeran.png|24px|j]] j || [[Restr:Runic letter iwaz.png|24px|ï,ei]] ï || [[Restr:Runic letter pertho.png|24px|p]] p || [[Restr:Runic letter algiz.png|24px|z]] z || [[Restr:Runic letter sowilo.png|24px|s]] s |- | [[Restr:Runic letter tiwaz.png|24px|t]] t || [[Restr:Runic letter berkanan.png|24px|b]] b || [[Restr:Runic letter ehwaz.png|24px|e]] e || [[Restr:Runic letter mannaz.png|24px|m]] m || [[Restr:Runic letter laukaz.png|24px|l]] l || [[Restr:Runic letter ingwaz.png|24px|ŋ]] ŋ || [[Restr:Runic letter othalan.png|24px|o]] o || [[Restr:Runic letter dagaz.png|24px|d]] d |- |} Un anv a oa gant pep run moarvat, dibabet e oa evit diskouez son ar run. Ne anavezer ket da vat anvioù ar runoù Henfuthark. Adsavet zo bet anvioù en Henc'hermaneg diazezet war anvioù runoù nevesoc'h bet adkaver e barzhonegoù pe anvioù lizherennoù o klotañ el lizherenneg Gotek. Setu amañ anvioù ar 24 run-se ar steredennig a ziskouez ne c'heller ket bezañ sur eus an anv. [[Restr:Runic letter fehu.png|24px|f]] f *Fehu Pinvidigezh, chatal [[Restr:Runic letter uruz.png|24px|u]] u *ūruz : Ejen [[Restr:Runic letter thurisaz.png|24px|th,þ]] þ *þurisaz :An doue Thor, ar ramz [[Restr:Runic letter ansuz.png|24px|a]] a *ansuz :Unan eus an doueed Æsir [[Restr:Runic letter raido.png|24px|r]] r *raidō :Troiad, beaj [[Restr:Runic letter kauna.png|24px|k]] k *kaunan :Gor ? [[Restr:Runic letter gebo.png|24px|g]] g || *gebō :Prof [[Restr:Runic letter wunjo.png|24px|w]] w *wunjō :Levenez [[Restr:Runic letter haglaz.png|24px|h]] h *hagalaz :Kazac’h [[Restr:Runic letter naudiz.png|24px|n]] n *naudiz :Ezhomm [[Restr:Runic letter isaz.png|24px|i]] i *īsaz :Skorn [[Restr:Runic letter jeran.png|24px|j]] j *jēra :Bloavezh mat, Eost [[Restr:Runic letter iwaz.png|24px|ï,ei]] ï*ī(h)waz/*ei(h)waz : Gwezenn-Ivin [[Restr:Runic letter pertho.png|24px|p]] p *perþ :Gwezenn-ber ?? [[Restr:Runic letter algiz.png|24px|z]] z *algiz :Karv-meur? [[Restr:Runic letter sowilo.png|24px|s]] s *sōwilō :Heol [[Restr:Runic letter tiwaz.png|24px|t]] t *tīwaz/*teiwaz :Doue Tiwaz [[Restr:Runic letter berkanan.png|24px|b]] b *berkanan :Gwezenn bezv [[Restr:Runic letter ehwaz.png|24px|e]] e *ehwaz :Marc’h [[Restr:Runic letter mannaz.png|24px|m]] m *mannaz :Den [[Restr:Runic letter laukaz.png|24px|l]] l *laguz :Dour, lenn [[Restr:Runic letter ingwaz.png|24px|ŋ]] ŋ *ingwaz :Doue Ingwaz [[Restr:Runic letter othalan.png|24px|o]] o *ōþila-/*ōþala- :Herezh, douaroù [[Restr:Runic letter dagaz.png|24px|d]] d *dagaz :Deiz === Runoù Angl-ha-Saoz (5vet da 9vet kantved) === [[Restr:Anglosaxonrunes.svg|thumb|right|Ar Runoù Fuþorc Angl-ha-Saoz.]] Astennet e voe bet al lizherenneg Futhorc da 29 run, 33 diwezhatoc'h zoken. Implijet e voent moarvat adalek ar Vvet kantved betek an 9 vet kantved. Meur a deorienn a gaver diwar-benn orin ar runoù Angl-ha-Saoz. Hervez unan anezho e vefent bet savet e Bro Friz ha kaset da Vro-[[Saoz]] da c'houde. Tud all a lar eo ar [[Vikinged]] o dije degaset ar runoù da Vro-Saoz, aze e vijent bet kemmet dindan runoù Futhorc ha kaset da Vro [[Friz]] goude-se. An div deorienn o deus poentoù gwan ha ret e vefe kavadennoù arkeologel nevez evit prouiñ hini pe hini.. Runoù Futhorc a zo bet kavet ouzh ur gontell eus an 9vet kantved bet adkavet er Stêr Tavoez e 1957, ouzh Kroaz Ruthwell e Bro [[Skos]] pe ouzh dornskridoù kozh (Codex Wien, barzhonegoù Otho B.). === Runoù Marc'homanek (8vet da 9vet kantved) === [[Restr:Marcomannic.PNG|thumb|410px|Runoù Marc'homanek.]] Un oberenn anvet De Inventione Litterarum, bet adkavet ouzh dornskridoù eus an 8vet ha 9vet kantved o tont eus kreisteiz an [[Impalaeriezh Karolingat]] (Alemania, [[Bavaria]]) e kaver ur meskaj souezhus a runoù Henfuthark ha runoù Angl-ha-saoz. Sinet eo ar skrid dindan anv Hrabanus Maurus. Hervez an dornskrid e vije bet implijet ar runoù-se gant Marcomanni, quos nos Nordmannos vocamus, Evit-se ez eus bet graet Runoù Mac'homanek diouto. N'eus liamm ebet etrezo ha Rouantelezh germanat Marc'homania da vare ar Romaned avat. Soñjal a reer kentoc'h e vije bet klasket gant Gouizieien Karolingat diazezañ runoù evit an holl lizherennoù latin. Meneget eo bet ar runoù-se gant Wilhelm Grimm e 1821 (Ueber deutsche Runen, chapter 18, pp. 149–159). === Runoù Futhark Diwezhañ (9vet -11vet kantved) === [[Restr:Yngre futharken.svg|thumb|280px|Runoù Futhark Diwezhañ, Re Skourroù hir ha re Skourroù berr.]] [[Restr:CodexRunicus.jpeg|thumb|left| Codex Runicus, un dornskrid eus an 13vet kantved lec’h ma kaver unan koshañ testennoù al lezennoù skandinavat skrivet e runoù..]] Er Runoù Futhark Diwezhañ pe Futhark Skandinavia n'eus bet dalc'het nemet 16 run diwar ar 24 run a oa en Henfuthark. Klotañ a ra ar cheñchamant-se gant an [[Yezhoù germanek|Henc'hermaneg]] oc'h emdreiñ da [[Norseg]]. Kavet e vezont e Skandinavia hag en un nebeud trevadennoù Viking. Implijet eo bet ar runoù-se adalek an 9 vet kantved betek an 11vet kantved. Rannet int etre ar runoù skourr hir ([[Daneg]]) hag ar runoù skourr berr ([[Svedeg]] ha [[Norvegeg]]). Tabut a oa savet diwar an diforc'h etre an daou stumm runoù. Soñjet e vez bremañ peurvuiañ e tenne an difoc'h stummoù d'an implij a veze graet ganto. Ar runoù skourr hir a veze kizellet ouzh mein, ar re skourr berr a veze implijet war ar pemdez evit skridoù prevez pe kemennadennoù engravet ouzh koad. === Runoù ar Grennamzer (12vet -15vet kantved) === [[Restr:Medeltida runor.svg|410px|thumb|Runoù ar Grennamzer]] [[Restr:Saleby kyrkklocka, Västergötland.png|left|thumb|Kloc'h iliz Saleby, e Västergötland e Bro Sveden,enskrivadurioù runek warnañ (1228).]] Astennet e voe lizherenneg Futhark Diwezhañ e kerz ar Grennamzer evit ma vefe adarre un arouez evit kement fonem a gaver er yezh Hennorseg. Pikoù a voe lakaet ouzh kensonennoù divouezh evit aroueziañ kensonennoù mouezhiet o klotañ ganto, pe ar c'hontroll, kensonennoù mouezhiet kemmet evit aroueziañ kensonennoù divouezh. Runoù nevez a voe ijinet ivez evit rentañ son ar bogalennoù. E-leizh a stummoù runoù disheñvel a gaver en enskrivadurioù ar Grennamzer ha lizherennoù zo evel S, C pe Z a veze implijet alies an eil e-lec'h ar re all. Implijet e voe runoù ar Grennamzer betek ar 15vet kantved. Ar pep brasañ eus an enskrivadurioù runek a gaver d'an deiz hiziv e Bro Norveg a zeu diouzh mare ar Grennamzer. Ar 600 enskrivadur bet kavet e Bergen er bloavezhioù 1950, bet meneget uheloc'h, a ziskouez e voe implijet ar runoù e-kichen ha kichen gant al lizherennoù latin e-pad meur a gantved. Lod eus ar runoù zo skrivet er yezh latin zoken. === Runoù Dalekarliat (16vet -19vet kantved) === [[Restr:Dalrunor.svg|410px|thumb|Runoù Dalekarlia.]] Hervez Carl-Gustav Werner e veze kavet e rannvro Dalarna e Bro Sveden ur meskaj runoù ha lizherennoù latin. (Werner 2004,p 7). Runoù Dalekarliat a gaver adalek ar 16vet kantved hag implijet e voent betek an 20 vet kantved. N'eo ket sklaer hag eñ int bet implijet a-viskoazh pe hag eñ eo deut en-dro ar c'hiz e-kerz an 19vet pe an 20vet kantved diwar tud o dije desket ar runoù e levrioù. Implijet e oant dreist-holl evit skrivañ Elfdalieg, ur yezh skandinavek en arvar d'an deiz hiziv ha chomet tost tre diouzh an Hennorseg. == Implij a-vremañ == === Runoù el lennegezh === [[Restr:cirth.png|thumb|taolenn kirth, al lizherenneg runek bet ijinet gant J. R. R. [[Tolkien]].]] Implijet eo bet ar runoù el lennegezh evit klask diazezañ an istor en un doare “gwirion” en istor. Skrivagnerien evel J.R.R. Tolkien, [[Jules Verne]], J.K. [[Rowling]], pe Erik l'Homme o deus bet implijet runoù en o levrioù. Gant J.R.R. Tolkien e voent implijet kalzig e Bilbo an Hobbit da skouer evit skeudenniñ kartenn avanturioù Bilbo, en Aotrou ar Gwalennoù (Lord of the Rings) e kaver runoù ouzh bez Balin e Bro-Voria, ha titouroù e-leizh a gaver war o fenn e stagadennoù ar romant. Gant Runoù e ra Tolkien met saozneg a skriv ganto. Jules Vernes en deus bet graet gant runoù en e levr Beaj e kreiz an Douar. Kregiñ a ra an istor gant un dornskrid kozh e runoù lec'h ma kaver anv eus un toull kevrinus e Bro [[Island]] a gas war-zu kreiz an douar. Gant Jules Verne eo al latin avat zo implijet evit ar skrid e runoù. E daou levr e voe meneget ar runoù gant J.K. Rowling. Hermione Grandger unan eus tudennoù pennañ levrioù [[Harry Potter]] a studi ar runoù adalek he zrede bloavezh e skolaj [[Hogwarts]]. Er seizhvet levr e resev digant ar c'helenner Dumbledore aet da anaon, ur skouerenn e runoù eus The Tales of Beedle the Bard, (Konchennoù ar Barzh Bidel ) .Runoù hud a gaver meneget ivez e Le Livre des Etoiles un dastummad tri levr gant ar skrivagner evit ar re yaouank Erik L'homme. Er serienn skinwel Stargate SG-1 e vez implijet runoù evit skrivañ gant ar ouenn estren-douar Asgard. === Runoù ha Nazied === [[Restr:Ring-runes.gif|thumb|left|250px|Runoù a veze kavet ouzh Totenkopf Ring a veze gouget gant izili an SS ]] O vezañ ma oant arouezioù germanek e voe implijet ar runoù gant an [[nazied]]. Diwar labourioù Guido von List e oa bet entanet an Nazied gant arouezelezh ar runoù. E rummad runoù a voe distaolet ganto diwezhatoc’h evit degemer ar Runoù Wiligut bet krouet gant runoniour ofisiel an [[Trede Reich]] Karl Maria Wiligut. Gant an Nazied e oa graet "Sig" eus ar run o talvezout da S. Ouzh ar walenn a veze douget gant izili an Nazied, an Totenkop Ring (Gwalenn ar Glopenn) e oa engravet meur a run. Daou run "Sig" (e-barzh pep a dric’horn), ur run 'Hagal' (e-barzh ur c’hwec’hkorn), ur run “svastika” (e-barzh ur c’harrez) hag ur run “doubl” (e-barzh ur c’helc’h). Arouezioù evel run Odal a gaver bremañ a-wechoù ouzh bannielloù neonazi e lec'h ar svastika. === Nevezpaganiezh === Meur a stumm Nevezpaganiezh a gaver ha disheñvel e vez o orinoù, Lod diouto a ra gant runoù ha disheñvel e vez an implij a reont diouto. Ur plas a-bouez o deus ar runoù er Baganiezh c'hermanek dre vras hag implijet e vezont e meur a zoare, hag e degouezhioù disheñvel hervez ar strolladom nevezpagan. Lod a ya betek ijinañ posturennoù ha jiminaz germanek pa ra re all gant ar runoù evit o skridoù pe evit an hudouriezh. === Hudouriezh ha New Age === [[Restr:Bundesarchiv Bild 183-2007-0705-500, Guido von List.jpg|thumb|Guido von List, 1913]] Tad an ezoteregezh e Bro Alamagn hag Aostria eo ar skrivagner Guido von List en 19vet ha deroù an 20vet kantved..Troet tre e oa gant ar gevrinegezh. E 1908 ez embannas al levr Das Geheimnis der Runen (Kevrinoù ar Runoù). Ennañ e kaver an 18 run Armanat. Diazezet int war ar runoù Futhark Diwezhañ. Hervez List e oant bet diskuliet dezhañ pa oa deut da vezañ dall pad ur prantad goude ma vije bet oberetet e zaoulagad diouzh ar c'hatarakt e 1902. Ur stêr ezoterek a vefe gant ar runoù ivez hervez Sigurd Agrell (1881-1937) bet kelenner e Skol-Veur Lund e Bro Sveden. Diazezet en doa teorienn Uthark e 1930. Hervezañ e vefe rineget pe enkriptet ar runoù hag ur stêr kuzh a vefe diskuliet en ur blasañ ar run kentañ F da ziwezhañ, alese an anv Uthark. Ne oa ket bet degemeret e deorienn gant bed ar studioù runek met berzh a reas e touez ar strolladoù ezoterek. Brud a gavas en-dro teorienn Agrell gant Keneth Meadows en e levr Rune Power e 1995. Adimplijet e voe gant ar skrivagner ezoterek svedat Thomas Karlson en e levr Uthark: Nightside of the Runes. Diazet en deus un Urzh Hudourien a ra diouto Ordo Draconis et Atri Adamantis pe Dragon Rouge. Levezonet en deus ar strolladoù sonerezh Heavy Metal Therion ha Shadowseeds. Strolladoù New Age a ra gant runoù a-wechoù ivez evit an diouganoù. Mesket e vezont a-wechoù gant kartennoù tarod. === Skritur war an Urzhiataer === [[Restr:Runen Schlagstempel.jpg|thumb|Siell runek e dir o tiskouez Runoù Henfuthark]] Lizherennegoù runek a zo degemeret gant an norm [[Unicode]] dindan ar bloc'had 16A0–16FF. 81 arouez zo etre tout, 75 lizherenn en o zouez. Un nebeud nodrezhioù (skriturioù) a zegemer an areouezioù-se, nodrezhoù doare krennamzer dreist-holl evel Cardo pe Junicode. == Levrlennadur == {{Refbegin|2}} * Bammesberger, A and G. Waxenberger (eds), ''Das fuþark und Seine Einzelsprachlichen Weiterentwicklungen'', Walter de Gruyter (2006), ISBN 3-11-019008-7. * Blum, Ralph. (1932. ''The Book of Runes - A Handbook for the use of Ancient Oracle : The Viking Runes'',Oracle Books, St. Martin's Press, New York, ISBN 0-312-00729-9. * Brate, Erik (1922). ''Sveriges Runinskrifter'', ([https://web.archive.org/web/20061205034350/http://runor.se/ online text] in [[Swedish language|Swedish]]) * Düwel, Klaus (2001). ''Runenkunde'', Verlag J.B. Metzler (In German). * Foote, P. G., and Wilson, D. M. (1970), p.&nbsp;401. ''The Viking Achievement'', Sidgwick & Jackson: London, UK, ISBN 0-283-97926-7 * {{cite book |first=Lis |last=Jacobsen |last2=Moltke |first2=Erik |author2-link=Erik Moltke |title=Danmarks Runeindskrifter |publisher=Ejnar Munksgaards Forlag |location=Copenhagen |year=1941–42}} * Looijenga, J. H. (1997). ''[http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/arts/1997/j.h.looijenga/ Runes Around the North Sea and on the Continent AD 150-700]'', dissertation, Groningen University. * MacLeod, Mindy, and Mees, Bernard (2006). ''[http://books.google.com/books?id=hx7UigqsTKoC&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s#v=onepage&q=&f=false Runic Amulets and Magic Objects]''. [[Boydell Press]]: Woodbridge, UK; Rochester, NY, ISBN 1-84383-205-4. * {{Cite journal | last1 = Markey | first1 = T. L. | year = 2001 | title = A Tale of the Two Helmets: Negau A and B. | url = | journal = Journal of Indo-European Studies | volume = 29 | issue = | pages = 69–172 }} * McKinnell, John and Rudolf Simek, with Klaus Düwel (2004). ''Runes, Magic, and Religion: A Sourcebook''. Wien: Fassbaender, ISBN 3-900538-81-6. * Mees, Bernard (200). The North Etruscan Thesis of the Origin of the Runes. ''Arkiv for nordisk fililogi'' 115: 33–82. * Odenstedt, Bengt (1990). ''On the Origin and Early History of the Runic Script'', Uppsala, ISBN 91-85352-20-9. * [[Raymond Ian Page|Page, Raymond I.]] (1999). ''[https://web.archive.org/web/20210222173644/https://boydellandbrewer.com/ An Introduction to English Runes]'', The Boydell Press, Woodbridge. ISBN 0-85115-946-X. * Prosdocimi, A. L. (2003–4). Sulla Formazione Dell'alfabeto Runico. Promessa di Novità Documentali Forse Decisive. ''Archivio per l'Alto Adige''. XCVII–XCVIII:427–440 * Robinson, Orrin W. (1992). ''[http://books.google.com/books?id=mmCqKS6rb04C&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Old English and its Closest Relatives: A Survey of the Earliest Germanic Languages]'' Stanford University Press. ISBN 0-8047-1454-1 * Spurkland, Terje (2005). ''[http://books.google.com/books?id=1QDKqY-NWvUC&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s#v=onepage&q=&f=false Norwegian Runes and Runic Inscriptions]'', Boydell Press. ISBN 1-84383-186-4 * Stoklund, M. (2003). ''The first runes - the literary language of the Germani'' in ''The Spoils of Victory - the North in the Shadow of the Roman Empire'' Nationalmuseet (?) * {{Cite book | last = Thorsson | first = Edred | author-link = Stephen Flowers | year = 1987 | title = Runelore: a Handbook of Esoteric Runology | publication-place = United States | publisher = Samuel Weiser, Inc. | id = | isbn = 0-87728-667-1 | oclc = | url =https://archive.org/details/runelorehandbook00thor| accessdate = }} * Werner, Carl-Gustav (2004). ''{{PDFlink|[ftp://tug.ctan.org/pub/tex-archive/fonts/allrunes/allrunes.pdf The Allrunes Font and Package]}}''. * {{Cite journal | last1 = Williams | first1 = Henrik | year = 1996 | title = The Origin of the Runes | url = | journal = Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik | volume = 45 | issue = | pages = 211–18 }} * {{Cite book |last=Williams |first=Henrik |authorlink= |editor-last=Houston |editor-first=Stephen D. |contribution=Reasons for Runes |title=The First Writing: Script Invention as History and Process |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |location= |pages=262–273 |url=http://books.google.com/books?id=jsWL_XJt-dMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |isbn=0-521-83861-4}} {{Refend}} == Liammoù diavaez == {{commons|Runes}} * [https://web.archive.org/web/20121101165733/http://www.khm.uio.no/forskning/publikasjoner/runenews/ ''Nytt om Runer'' runology journal.] * [https://web.archive.org/web/20080905182709/http://www.galinngrund.org/Runes-Bibliography.htm Bibliography of Runic Scholarship] [[Rummad:Runoù]] 0t57nrhgbpktecdhmt0gcjtfj5ael15 0 86982 2197372 2138999 2026-08-04T18:22:21Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197372 wikitext text/x-wiki *''Ur bajenn disheñvelout [[Ippolita Sforza]] zo''. [[Restr:Francesco Laurana pushkin.jpg|thumb|271x271px|Ippòlita Maria Sforza]] '''Ippolita Maria Sforza''' (1446 – 1484), a oa ur briñsez italian eus an [[Tiegezh Sforza]] a oa o ren e [[dugelezh Milano]] er XVvet kantved, adalek 1450 betek 1535. Dimeziñ a eure da Alfonso, Dug Calabria, a renas diwezhatoc'h e [[Rouantelezh Naplez]] evel [[Alfonso II Naplez]]<ref>Charles Cawley, ''Medieval Lands'', Dukes of Milan</ref>. == He zud== Ganet e oa Ippolita e [[Cremona]] d'an [[18 a viz Ebrel]] 1446, ha merc'h e oa da [[Francesco Iañ Sforza]], [[Dug Milano]] (1401 –1466) ha d'e bried [[Bianca Maria Visconti]], (1425 – 1468). C'hwec'h breur he devoa, hag ur c'hoar . He zad a oa mab da [[Muzio Attendolo]] Sforza, ''[[condottiero]]'' brudet ha diazezer an tiegezh [[Sforza]], ha da Lucia di Torsano. He mamm a oa merc'h da [[Filippo Maria Visconti]], Dug Milano, ha da [[Agnese del Maino]]. ==Yaouankiz== Speredek ha desket e oa Ippolita. Studiañ a reas [[henc'hresianeg]] ha prederouriezh gant al lenneg hellazat [[Constantine Lascaris]]. Da 14 vloaz e reas ur prezeg latin d'ar pab [[Pi II]] en [[Mantova]], a voe adskrivet gantan dorn ha skignet ken e teuas da vout brudet<ref name="ReferenceA">{{cite book | authors=Stevenson | page=172 }}</ref>. Skrivañ a reas kalzig a lizheroù, embannet e voe '' Lizheroù Ippolita Maria Sforza'', gant Serena Castaldo en Italia . E 1893, en Bologna, e oa bet embannet gant F. Gabotto un dastumad eus lizheroù Ippolita skrivet e Naplez adal 1475 betek 1482<ref>Nadia Covini, ''Princesses and Ladies of Power at the Sforza Court'', 2006, retrieved on 3 December 2008</ref>. Barzhoniezh a skrivas ivez, evel ar varzhoneg latin savet goude marv he zad<ref name="ReferenceA"/>. [[Restr:Giancristoforo romano, medaglia di isabella d'aragona, moglie di giangaleazzo sforza.JPG|thumb|150x150px|[[Isabella d'Aragona (1470-1524)|Isabella Naplez]], merc'h da Ippolita Maria Sforza hag Alfonso II Naplez]] == Dimeziñ ha bugale == D'an 10 a viz Here 1465, e Milano, e timezas Ippolita, 19 vloaz, da [[Alfonso II Naplez|Alfonso]], Dug Calabria ( 1448 – 1495), mab henañ ar roue [[Ferdinando Iañ Naplez]] ha [[Isabella di Chiaramonte]], dugez Calabria. Ippolita ne voe ket rouanez: mervel a reas dek vloaz a-raok na voe anvet he fried da roue. <br /> Abegoù politikel a oa da zimeziñ Alfonso hag Ippolita, hag un emglev kreñv ha galloudus a voe diwar neuze etre [[Rouantelezh Naplez]] ha [[dugelezh Milano]], div eus kreñvañ stadoù Italia er XVvet kantved. Ippolita a oa pried kentañ Alfonso. Ne voe ket evurus gantañ, abalamour ma en doa ur [[serc'h]]. Tri bugel o doe Alfonso hag Ippolita : *[[Ferdinant II Naplez]] ( 1469 – 1496), dimezet d'e voereb (yaouankoc'h) [[Janed Naplez (1478-1518)]] *[[Isabella d'Aragona (1470-1524)]], dugez Bari (1470 – 1524), dimezet d'he c'henderv [[Gian Galeazzo Sforza]], [[dug Milano]], bugale dezho, en o zouez **[[Bona Sforza]] (1495 – 1558), dimezet da [[Sigismund Iañ]], [[roue Pologn]], ha c'hwec'h bugel dezho. *Piero Rossano, Priñs Rossano (1472 – 1491), Pennletanant Apulia, marvet goude gloazet e c'har<ref>Charles Cawley, ''Medieval Lands'', Sicily/Naples, Counts and Kings</ref>. Mervel a eure e 1484 , da 38 vloaz. He fried neuze a zimezas d'e [[serc'h]] Truzia Gazzela, a oa mamm da zaou vugel. == Ippolita Maria Sforza en arz== [[File:Domenico Ghirlandaio Portrait of a Lady.jpg|thumb|280px|right|''Poltred un Itron '', gant al livour [[Domenico Ghirlandaio]]. Poltred Ippolita Maria Sforza e vije<ref>Maike Vogt-Luerssen</ref>.]] Meur a boltred a voe graet anezhi a-hed he buhez adalek hec'h oad tenerañ. Ur goantenn a blac'h e oa, treset kaer, meleganez, hir he blev, daoulagad glas dezhi, uhel he zal<ref>https://web.archive.org/web/20120217115429/http://www.kleio.org/en/history/famtree/sforza/1050aa.html, by Maike Vogt-Luerssen</ref>. Un darnzelwenn anezhi a voe graet gant [[Piero della Francesca]]. ==Notennoù== {{Daveoù}} == Levrlennadur == * {{cite book | title=Women Latin poets: language, gender, and authority, from antiquity to the Eighteenth Century| url=https://archive.org/details/womenlatinpoetsl0000stev| author=Jane Stevenson| year=2005 | publisher=Oxford University Press }} [[Rummad:Tiegezh Sforza|Ippolita Maria]] [[Rummad:Skrivagnerezed Italia]] [[Rummad:Skrivagnerezed italianek]] [[Rummad:Skrivagnerien italianek ar XVvet kantved]] [[Rummad:Rouantelezh Naplez]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1446]] [[Rummad:Marvioù 1484]] tn592o5zo33eph29cianoxtaczsmlhi 0 89186 2197376 2161789 2026-08-04T18:25:47Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197376 wikitext text/x-wiki [[Restr:Universe expansion2.png|thumb|Diouzh damkan ar Big Bang, an [[hollved]] en em ledas goude bezañ bet en ur stad tomm-kenañ ha fetis-kenañ hag e kendalc'h da astenn hiziv an deiz. Gallout a rafer lâret emañ an [[egor]] e-unan oc'h en em ledañ hag e kas ar [[Galaksienn|galaksiennoù]] gantañ evel rezin en ur gouign e go. Skeudennaouet eo bet an argerzh-se gant un arzour o tiskouez ul lodenn eus un hollved plaen.]] Damkan ar '''Big Bang''' eo anv ar pennañ damkan<ref>{{cite web|last=Wollack|first=Edward J.|title=Cosmology: The Study of the Universe|url=http://map.gsfc.nasa.gov/universe/|work=Universe 101: Big Bang Theory|publisher=[[NASA]]|accessdate=27 April 2011|date=10 December 2010}}</ref> kosmologek skiantel a zispleg diorrodigezh an [[hollved]] abaoe an deroù. Hervez damkan ar Big Bang, er penn kentañ, an hollved a oa en ur stad tomm-kenañ ha fetis-kenañ hag en em lede buan. Abalamour d'ar c'hresk ha d'an emled-se e kroget an hollved da yenaat ha deuet da dizhout ar stad a-vremañ (kenderc'hel a ra an hollved d'en em ledañ a-hend-all). Stad orin an hollved a oa anezhañ war-dro 13,7 miliard bloavezhioù zo, diouzh ar muzulioù gwellañ a c'haller kaout<ref> Komatsu E. ''et al.'' 2009, "Five-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe Observations: Cosmological Interpretation", [[Astrophysical Journal Supplement]], levrenn 180, Nnn 2, p 330</ref>{{,}}<ref> Menegoni E.''et al.'', 2009, "New constraints on variations of the fine structure constant from CMB anisotropies", ''[[Physical Review D]]'', levrenn 80, Nnn 8, p 087302</ref> ha sellet e vez ouzh an deiziad-se alies evel ar mare ma c'hoarvezas ar Big Bang.<ref>'' [https://web.archive.org/web/20100902013333/http://www.exploratorium.edu/origins/cern/ideas/bang.html Origins: CERN: Ideas: The Big Bang]'', Exploratorium</ref>{{,}}<ref> Keohane J., 8 a viz Du 1997, ''[http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/971108a.html Big Bang theory]'', Ask an astrophysicist, Goddard Space Flight Center/[[NASA]]</ref> An displegadenn glokañ ha gwellañ eus orin an hollved eo an damkan-se ha harpet eo war prouennoù skiantel ha war ar pezh a c'haller eveshaat en hollved.<ref> Feuerbacher B., Scranton R., [http://www.talkorigins.org/faqs/astronomy/bigbang.html#evidence Evidence for the Big Bang], ''TalkOrigins'', </ref>{{,}}<ref> Wright E.L., 9 a viz Mae 2009, [http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmology_faq.html#BBevidence What is the evidence for the Big Bang?], Frequently Asked Questions in Cosmology, [[UCLA]], Division of Astronomy and Astrophysics</ref> [[Georges Lemaître]] a ginnigas ar pezh a zeuas da vezañ anavezet evel damkan ar Big Bang diwar-benn orin an hollved. Envel a rae anezhañ "[[martezead]] an [[atom]] kentañ". Diazezet eo framm ar patrom war [[relativelezh hollek]] [[Albert Einstein]] ha war martezadennoù eeunaat (homogenegezh hag [[isotropiezh]] an egor). Savet e oa bet ar c'hevatalennoù diskoulmus gant [[Alexander Friedmann]]. E 1929, [[Edwin Hubble]] a zizoloas emañ lod eus an [[nivlennad]]où (anvet galaksiennoù hiziv) er-maez eus [[Hent Sant-Jakez]] ha ma pellaont diouzhimp gant un tizh zo kenfeurel ouzh o fellder diouzhimp — ur c'heal damveneget da gentañ gant Lemaître e 1927.<ref name="hubble"> {{cite journal |last=Hubble |first=E. |year=1929 |title=A Relation Between Distance and Radial Velocity Among Extra-Galactic Nebulae |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/debate/1996/hub_1929.html |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=15 |issue=3 |pages=168–73 |bibcode=1929PNAS...15..168H |doi=10.1073/pnas.15.3.168 |pmc=522427 |pmid=16577160 |ref=harv }}</ref> Ma kresk an hed etre ar strolladoù galaksiennoù hiziv, dleet eo dezhe bezañ bet tostoc'h an eil diouzh ar re all gwezhall. Studiet e oa pizh an argerzh-se adalek ar penn kentañ ma oa uhel-kenañ ar fetisted hag ar wrez<ref> {{cite web |last=Gibson |first=C.H. |date=21 January 2001 |url=http://sdcc3.ucsd.edu/~ir118/GibsonAbstract.pdf |title=The First Turbulent Mixing and Combustion |work=[[IUTAM]] Turbulent Mixing and Combustion }}</ref>{{,}}<ref> {{cite arxiv |last=Gibson |first=C.H. |year=2001 |title=Turbulence And Mixing In The Early Universe |class=astro-ph |eprint=astro-ph/0110012 }}</ref>{{,}}<ref> {{cite arxiv |last=Gibson |first=C.H. |year=2005 |title=The First Turbulent Combustion |class=astro-ph |eprint=astro-ph/0501416 }}</ref> ha [[buaner rannigoù|buanerezioù rannigoù]] bras zo bet savet d'ober taolioù-arnod ha da arnodiñ hevelep amveziadoù. Kadarnaet o deus an damkan skiantel met ar buanerezioù-se zo bevennet o barregezh d'ober enklaskoù diwar-benn un hevelep amveziad energiezh uhel. Evel ma chom nebeut a destenioù eus penn kentañ an emled, ne c'hall ket damkan ar Big Bang reiñ un displegadenn eus ar stad orin-se. ''Deskrivañ'' ha ''displegañ''a ra kentoc'h emdroadur an hollved dre vras abaoe ar mare-se. Puilhded an elfennoù gouloù dre ar [[kosmos|c'hosmos]] a glot pizh gant ar pezh a oa jedet diwar-benn stummadur an elfennoù-se diwar an argerzhoù nukleel a c'hoarvezas e minutoù kentañ an hollved pa yae buan war yenaat ha war vrasaat<!--, evel ma oa as logically and quantitatively detailed diouzh [[kevanaoz nukleel ar Big Bang]].--> [[Fred Hoyle]] an hini en doa savet an anv ''Big Bang'' e 1949 e-pad un abadenn skingomz. Lod a lavar e oa a-du Hoyle gant damkan kosmologel an hollved digemm, hag e felle dezhañ bezañ disprizus oc'h ober gant an anv-se, Hoyle avat en deus nac'het an dra-se hag en deus lavaret e oa just ur skeudenn sebezus a-benn sklaeraat ar c'hemm a oa etre an daou zamkan.<ref> {{cite web |date=22 August 2001 |title='Big bang' astronomer dies |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1503721.stm |publisher=[[BBC News]] |accessdate=2008-12-07 }}</ref>{{,}}<ref> {{cite book |last=Croswell |first=K. |year=1995 |chapter=Chapter 9 |title=The Alchemy of the Heavens |url=https://archive.org/details/alchemyofheavens00cros |publisher=[[Anchor Books]] |isbn= }}</ref>{{,}}<ref> {{cite book |last=Mitton |first=S. |year=2005 |title=Fred Hoyle: A Life in Science |url=https://archive.org/details/fredhoylelifeins0000mitt |page=[https://archive.org/details/fredhoylelifeins0000mitt/page/127 127] |publisher=[[Aurum Press]] |isbn= }}</ref> Diwezhatoc'h en doe Hoyle ur roll a-bouez er strivoù da gompren [[kevanaoz nukleel ar stered]], an argerzh nukleeel ma oa savet elfennoù pounneroc'h diwar elfennoù skañv. Goude dizoloadenn an [[deun kosmologek dispis]] e 1964, ha dreist-holl pa oa dizoloet e klote e spektr (da lâret eo, ar c'hementad skinad muzuliet da bep hirder-gwagenn) gant hini skinad termek ur [[korf du|c'horf du]], e oa kendrec'het ar pep brasañ eus ar skiantourien gant ar brouenn-se e o c'hoarvezet darvoudoù heñvel pe heñveloc'h ouzh ar re kinniget e damkan ar Big Bang. == Liammoù diavaez == * [http://www.scientificblogging.com/hammock_physicist/big_bang_big_bewilderment Big bang model with animated graphics] * [http://www.talkorigins.org/faqs/astronomy/bigbang.html Prouennoù eus ar the Big Bang] * Dossier Sagascience du [[Centre national de la recherche scientifique|CNRS]] : [http://www.cnrs.fr/cw/dossiers/dosbig/ Big bang] * [https://web.archive.org/web/20120120131350/http://www.canal-u.tv/canalu/content/view/full/103426 film-prezegenn] diwar-benn ar « Le Big Bang » (gant [[Marc Lachièze-Rey]]) * {{en}} [http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmolog.htm Ned Wright’s Cosmology Tutorial], dizoleiñ ar gosmolpgiezh, war lec'hienn vicherel [[Edward L. Wright]]. Ul liamm da lenn ar memes tra e galleg. * [http://luth2.obspm.fr/~luminet/Books/FL.html Kinnig al levr '' L’invention du big bang ''] gant [[Jean-Pierre Luminet]] * Testenn displegadenn damkan ar Big Bang, [http://sites.radiofrance.fr/franceinter/em/lateteaucarre/index.php?id=86421 ''Le Big Bang en trois minutes''] gant Christophe Galfard, d'an 23 a viz Here 2009 == Notennoù == <references/> [[Rummad:Kosmologiezh]] [[Rummad:Steredoniezh]] [[Rummad:Big Bang|Big Bang]] [[Rummad:Hollved]] a7kir3v18lziicdx68c0mcia1ksb4wx 0 89417 2197451 2138981 2026-08-04T19:44:59Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197451 wikitext text/x-wiki [[restr:Herrerasaurus Skull FMNH.JPG|250px|thumb|Relegenn un dinosaor kigdebrer, digor e garvanoù.]] '''Herrerasaurids''' zo e-touez an dinosaored koshañ anavezet, dre [[karrekaenn]]où eus 231,4 milion vloaz zo ([[Triaseg|Triaseg izel]]). Aet e oant da get e diwezh an Triaseg. An ''Herrerasauridae'' a oa kigdebrerien bihan o ment (ket muioc'h evit 4 m hirder) [[theropoda]]<ref>Nesbitt, S. J., Smith, N. D., Irmis, R. B., Turner, A. H., Downs, A., and M. A. Norell. (2009). "A complete skeleton of a Late Triassic saurischian and the early evolution of dinosaurs." ''Science'' '''326''':1530-1533.</ref> pe [[saurischia]] diazez.<ref name="Langer04">{{cite book |last=Langer |first=Max C. |editor=Weishampel, David B.; Dodson, Peter; and Osmólska, Halszka (eds.)|title=The Dinosauria |url=https://archive.org/details/dinosauria0000unse_n9z8 |edition=2nd |year= 2004|publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=0-520-24209-2 |pages=[https://archive.org/details/dinosauria0000unse_n9z8/page/25 25]–46 |chapter=Basal Saurischia}}</ref>{{,}}<ref name="LangerBenton06">{{cite journal |last=Langer |first =M.C| coauthors=and Benton, M.J. |title=Early dinosaurs: a phylogenetic study |journal=Journal of Systematic Palaeontology |volume=4 |issue=4 |pages=309–358 |year=2006 |doi=10.1017/S1477201906001970}}</ref> Ar spesadoù gwellañ anavet eus ar strollad a oa dizoloet en [[Amerika ar Su]] ([[Brazil]], [[Arc'hantina]]) er bloavezhioù 1960. Ur relegenn tost klok eus ''Herrerasaurus ischigulastensis'' a oa dizoloet e furmadur [[Ischigualasto]] e proviñs [[San Juan (Argentina)|San Juan]], en Arc'hantina, e 1988. Kavet ez eus bet relegoù ''Herrerasaurida'', pas ken klok avat, e Norzhamerika, ha bevet o deus e kevandirioù all ivez. ==Notennoù== {{Daveoù}} {{Wikispecies|Herrerasauridae}} [[Rummad:Saurischia]] 8wlb3rlquf2j16tvdq49k86mu4bbsar 0 89422 2197456 1929838 2026-08-04T19:57:37Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197456 wikitext text/x-wiki [[Restr:Monolophosaurus jiangi jmallon.jpg|thumb|300px|''[[Monolophosaurus]]'']] An '''Tetanurae''', pe "lostoù reut", zo ur [[Kladenn|gladenn]] [[dinosaor]]ed ennañ ar pep brasañ eus an ''Theropoda'', evel an holl spesadoù evned. An Tetanurae a anadas da gentañ da vare deroù pe kreiz ar [[Juraseg]]. ==Termenadur== Badezet e oa an ''Tetanurae'' gant [[Jacques Gauthier]] hervez reolennoù ar [[kladoniezh|gladoniezh]] e 1986, anezhe ur strollad [[Theropoda]] bras. Pennad-skrid Gauthier a oa ar c'hentañ implij sirius eus skiant ar gladoniezh e [[paleontologiezh]] ar [[mellkeineg]]ed. ''Tetanurae'' zo termenet evel hollad an [[Theropoda]] zo tostoc'h kar d'an [[evn]]ed a-vremañ evit d'ar ''[[Ceratosaurus]]'' (da skouer [[Kevin Padian|Padian]] et al., 1999). Gauthier a skrive e kaved er strollad-se : ''[[Carnosauria]]'' ha ''[[Coelurosauria]]'', daoust ma veze sellet ouzh ar ''[[Carnosauria|C'harnosauria]]'' evel izili eus ar ''[[Coelurosauria|C'hoelurosauria]]'' pe Tetanurae diazez gant klaskerien all da c'houde (sellet avat ouzh [[Oliver Rauhut|Rauhut]], 2003). [[Paul Sereno]] (1999) a anvas '''Neotetanurae''' an hendad boutin da ''[[Carnosauria|Garnosauria]]'' (e ''[[Allosauroidea]]'') ha ''[[Coelurosauria]]'', ar pezh a leze a-gostez ''Tetanurae'' all evel ar ''[[Megalosauroidea]]''. Padian et al. (1999) a roas un termenadur heñvel evit '''Avetheropoda''' [[Gregory Paul]] (1988), met embannet e oa un tamm diwezhatoc'h. ==Rummatadur== *'''Tetanurae''' **†''[[Cruxicheiros]]'' **†''[[Gasosaurus]]'' **†''[[Kaijiangosaurus]]'' **†''[[Kayentavenator]]'' **†''[[Shidaisaurus]]'' **†''[[Szechuanosaurus]]'' **†''[[Xuanhanosaurus]]'' **†'''[[Spinosauroidea|Megalosauroidea]]''' [='''[[Spinosauroidea]]'''] ***†[[Megalosauridae]] ***†[[Spinosauridae]] **'''[[Avetheropoda]]''' ***†'''[[Allosauroidea]]''' (see also '''[[Carnosauria]]''') ****†[[Allosauridae]] ****†[[Carcharodontosauridae]] ****†[[Neovenatoridae]] ****†[[Sinraptoridae]] ***'''[[Coelurosauria]]''' (en o zouez '''[[Aves]]''') ==''Tetanurae'' brudet== Kalz [[Dinosaor]]ed zo ''Tetanurae'', en o zouez ''[[Allosaurus]]'', ''[[Oviraptor]]'', ''[[Spinosaurus]]'', ''[[Tyrannosaurus]]'', ''[[Velociraptor]]'', ''[[Archaeopteryx]]'' hag holl ar spesadoù evned a vremañ. The first [[Mesozoic]] [[Dinosauria|dinosaur]] to be named was ''[[Megalosaurus|Megalosaurus bucklandii]]'', a [[Basal (phylogenetics)|basal]] tetanuran. ==Levrlennadur== * {{Cite book | first = J. A. | last = Gauthier | author-link = Jacques Gauthier | editor-last = Padian | editor-first = K. | contribution = Saurischian monophyly and the origin of birds | contribution-url = | series = [http://books.google.com/books?id=B1d0QgAACAAJ The Origin of Birds and the Evolution of Flight]. Memoirs of the California Academy of Sciences | year = 1986 | volume = 8 | pages = 1–55 | place = | publisher = [[California Academy of Sciences]] | url = | isbn = 780940228146 | id = | accessdate = 2010-09-25 | postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}} * {{cite journal | doi = 10.1080/02724634.1999.10011123 | last1 = Padian | first1 = K. | authorlink3 = Thomas R. Holtz Jr. | last2 = Hutchinson | first2 = R. M. | last3 = Holtz | first3 = T.R. Jr. | year = 1999 | title = Phylogenetic definitions and nomenclature of the major taxonomic categories of the carnivorous Dinosauria (Theropoda) | url = | journal = Journal of Vertebrate Paleontology | volume = 19 | issue = 1| pages = 69–80 }} * {{cite book | last1=Paul |first1= G. S. |year=1988 |title= Predatory Dinosaurs of the World | url=https://archive.org/details/predatorydinosau00paul | publisher= Simon and Schuster |location= New York | isbn=0671619462 }} * {{cite book | last1 = Rauhut | first1 = O. W. M. | year = 2003 | title = The interrelationships and evolution of basal theropod dinosaurs | url = | series = Special Papers in Palaeontology | volume = 69 | isbn=090170279X | publisher=Wiley}} * {{cite journal | doi = 10.1126/science.284.5423.2137 | last1 = Sereno | first1 = P. C. | year = 1999 | title = The evolution of dinosaurs | url = | journal = Science | volume = 284 | issue = 5423| pages = 2137–2147 | pmid = 10381873 }} [[Rummad:Theropoda| ]] t1sf6tn6jtr1kjono9eg8hrm8zoq2np 0 89861 2197393 2139399 2026-08-04T18:42:43Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197393 wikitext text/x-wiki [[Restr:British Museum Flood Tablet 1.jpg|thumb|300px|Tablezenn al Liñvadenn Veur. An hini vrudetañ marteze eus an holl dablezennoù e [[skritur gennheñvel]]. Unnekvet tablezenn Meurgan Gilgamech eo, ha deskrivañ a ra penaos e oa kaset al [[Liñvadenn Veur]] gant an doueed da zistrujañ ar bed. Evel Noe, Utnapishtim a oa roet dezhañ da c'hoût e oa o tont gant un hunvre hag e savas un arc'h da viret ouzh an holl loened da vont da get. Goude al liñvadenn e kasas evned da glask douaroù. ME K 3375 er [[British Museum]]]] '''''Meurgan Gilgamech''''' zo ur varzhoneg veurzanevellek eus [[Mezopotamia]] hag a zo e-mesk an oberennoù lennegezh koshañ anavezet er bed. Soñjal a ra al lenneien e teu eus un heuliad mojennoù ha barzhonegoù [[sumer]]ian diwar-benn haroz an istor, [[Gilgamech]] roue [[Uruk]], a oa kempennet kalz diwezhatoc'h en ur meurgan [[Akkadeg|akkadek]]. Ar stumm klokañ zo anavezet hiziv an deiz zo bet miret war 12 tablezenn bri eus levraoueg [[Asourbanipal]], ur roue eus [[Asiria]] ar {{VIIvet}} kantved. E ditl kentañ a oa '''''Hennezh hag a welas an deun''''' (''Sha naqba īmuru'') pe '''''Dreist an holl rouanez all''''' (''Shūtur eli sharrī''), a zo ar c'hentañ gerioù eus ar [[meurgan]] e stummoù disheñvel. E-kreiz an danevell e kaver an darempred etre Gilgamech hag e geneil, [[Enkidu]]. Enkidu a oa un den gouez krouet gant an doueed da vezañ par Gilgamech, da viret outañ a waskañ keodediz Uruk. Kas a reont da benn asambles kestoù dañjerus hag a laka droug da sevel en doueed. Da gentañ e veajont o-daou betek Menez ar Sedrenn da faezhañ Humbaba, e euzhvil a ward. Diwezhatoc'h e lazhont Tarv ar Baradoz kaset gant an doueez Ichtar da gastizañ Gilgamech da vezañ graet fae warni. Lodenn ziwezhañ ar meurgan a zanevell ar gest evit an divarvelezh boulc'het gant Gilgamech da-heul marv Enkidu. Gilgamesh a glask deskiñ sekred ar vuhez peurbadus oc'h ober ur veaj hir hag arvarus da gejañ gant haroz divarvel al [[Liñvadenn Veur]], [[Utnapishtim]]. En diwezh, ar gerioù lâret da C'hilgamech e-kreiz e gest a ziougan disoc'h e veaj : "Ar vuhez emaoc'h o klask ne gavot nepred. Pa oa krouet Mab-Den gant an doueed e rojont dezhañ ar marv da lod, met ar vuhez a zalc'hjont en o c'herz." Gilgamech, koulskoude, a oa meulet a-c'houdevezh abalamour d'ar savadurioù savet gantañ, hag abalamour m'en doa degaset da Uruk anaoudegezhioù diwar-benn an azeulerezh a oa kollet abaoe pell, a-drugarez d'e gejadenn gant Utnapishtim. Troet eo bet ar meurgan e meur a yezh hag an haroz, Gilgamech, zo deuet da vezañ un haroz eus ar sevenadur poblek. ==Notennoù== {{Daveoù |bannoù=2}} ==Levrlennadur== {{brezhonekaat}} * Abbé Sauveplane, "[http://fr.wikisource.org/wiki/Une_%C3%A9pop%C3%A9e_babylonienne Une épopée babylonienne Is-Tu-Bar - Gilgamès]" ''Revue des Religions'' (1892-1893) war wikisource * [[Robert Silverberg]], ''Gilgamesh roi d'Uruk''. * [[Jean Bottéro]], ''L’[[Épopée]] de [[Gilgamesh|Gilgameš]], le grand homme qui ne voulait pas mourir'', [[Gallimard]], coll. « L'aube des peuples », 1992 <small>(ISBN 2-07-072583-9)</small>. * Raymond Jacques Tournay, O.P. et Aaron Shaffer, ''L’Épopée de Gilgamesh'', [[École Biblique et Archéologique Française]] et [[Université Hébraïque de Jérusalem]], Les [[Éditions du Cerf]], coll. « Littérature ancienne du Proche-Orient », 1998 <small>(ISBN 2-204-05003-2)</small> * ''L’Épopée de Gilgamesh : texte établi d’après les fragments sumériens, babyloniens, assyriens, hittites et hourites''. – Traduit de l’arabe et adapté par Abed Azrié. – Paris : [[Berg International]], 2001. – 126 p. – <small>(ISBN 2-911289-34-X)</small>. * ''L’Épopée de Gilgamesh''. - Enrolladenn war ur CD adembannet e 2005, dindan al label Doumtak (NTCD806) : kanaouennoù en arabeg. - Levrig e saozneg hag e galleg. – ISMN 826596028064. * Forest, Jean-Daniel. – ''L’Épopée de Gilgamesh et sa postérité : introduction au langage symbolique''. – Paris : Paris-Méditerranée, 2002. – 686 p. – <small>(ISBN 2-84272-146-2)</small>. * Léo Scheer : Gilgamesh. 2006. -160p. Editions [[Léo Scheer]].<small>(ISBN 2-7561-0068-4)</small>. * {{cite book |author=George, Andrew R., trans. & edit. |title=The Babylonian Gilgamesh Epic: Critical Edition and Cuneiform Texts |publisher=Oxford University Press |location=England |year=2003 |isbn=0198149220}} * {{cite book |author=Foster, Benjamin R., trans. & edit. |title=The Epic of Gilgamesh |location=New York |publisher=W.W. Norton & Company |year=2001 |isbn=0-393-97516-9}} * {{cite book |author=Kovacs, Maureen Gallery, transl. with intro. |title=The Epic of Gilgamesh |location=Stanford University Press |publisher=Stanford, California |year=1985,1989 |isbn=0-8047-1711-7}} Glossary, Appendices, Appendix (Chapter XII=Tablet XII). A line-by-line translation (Chapters I-XI). * {{cite book | author=Jackson, Danny |title=The Epic of Gilgamesh | url=https://archive.org/details/epicofgilgamesh0000unse |location=Wauconda, IL |publisher=Bolchazy-Carducci Publishers |year=1997 |isbn=0-86516-352-9}} * {{cite book |author=Mason, Herbert |title=Gilgamesh: A Verse Narrative |location=Boston |publisher=Mariner Books |year=2003 |isbn=978-0618275649}} First published in 1970 by Houghton Mifflin; Mentor Books paperback published 1972. * {{cite book |author=Mitchell, Stephen |title=Gilgamesh: A New English Version |url=https://archive.org/details/gilgameshnewengl0000mitc |location=New York |publisher=Free Press |year=2004 |isbn=0-7432-6164-X |authorlink=Stephen Mitchell (translator)}} * Sandars, N. K. (2006). ''The Epic of Gilgamesh (Penguin Epics)''. ISBN 0141026286&nbsp;&mdash; re-print of the Penguin Classic translation (in prose) by N. K. Sandars 1960 (ISBN 014044100X) without the introduction. * {{cite book |author=[[Simo Parpola|Parpola, Simo]], with Mikko Luuko, and Kalle Fabritius |title=The Standard Babylonian, Epic of Gilgamesh |publisher=The [[Neo-Assyrian Text Corpus Project]] |year=1997 |isbn=951-45-7760-4 (Volume 1) in the original Akkadian cuneiform and transliteration; commentary and glossary are in English}} * {{cite book |author=Ferry, David |title=Gilgamesh: A New Rendering in English Verse |url=https://archive.org/details/gilgameshnewrend00ferr |year=1993 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |location=New York |isbn=0374523835 |authorlink=David Ferry (poet)}} ===Levrioù all=== * {{cite book |last=Damrosch |first=David |title=The Buried Book: The Loss and Rediscovery of the Great Epic of Gilgamesh |publisher=[[Henry Holt and Company|Henry Holt and Co.]] |year=2007 |location=United States of America |pages=315 |url=http://books.google.com/books?id=6jJQLrJXrakC&pg=PP1&dq=%22The+Buried+Book:+The+Loss+and+Rediscovery+of+the+Great+Epic+of+Gilgamesh%22&num=100&client=opera&sig=ACfU3U19bQtV0FbzQHz00tu38-cpnaTj3g |isbn=0-80508-029-5}} * {{cite book |last=Jacobsen |first=Thorkild |authorlink=Thorkild Jacobsen |title=The Treasures of Darkness, A History of Mesopotamian Religion |publisher=[[Yale University Press]] |year=1976 |location=New Haven, Connecticut |pages= |url=http://books.google.com/books?id=pD17nsgWQBoC&dq=%22The+Treasures+of+Darkness,+A+History+of+Mesopotamian+Religion%22&pg=PP1&ots=xIB1vOkUgr&sig=48BSBQDrKwEWbD_1_tlIU7hkc0Y&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result |isbn=0-300-01844-4}} * {{cite book |last=Tigay |first=Jeffrey H. |title=The Evolution of the Gilgamesh Epic |publisher=[[University of Pennsylvania Press]] |year=1982 |location=Philadelphia, Pennsylvania |pages= |url=http://books.google.com/books?id=HzYOAAAAYAAJ&q=%22The+Evolution+of+the+Gilgamesh+Epic%22&dq=%22The+Evolution+of+the+Gilgamesh+Epic%22&num=100&client=opera&pgis=1 |isbn=0812278054}} * {{cite book |last=West |first=Martin Litchfield |authorlink=Martin Litchfield West |title=The East Face of Helicon: West Asiatic Elements in Greek Poetry and Myth |publisher=Clarendon Press |year=1997 |location=New York, New York |pages= |url=http://books.google.com/books?id=wuHeHQAACAAJ&dq=%22The+East+Face+of+Helicon%22&num=100&client=opera |isbn=0-19-815042-3}} ==Liammoù diavaez== * Gallout a reer kavout troidigezhioù eus mojennoù Gilgamech e [[Sumereg]] e Black, J.A., Cunningham, G., Fluckiger-Hawker, E, [[Eleanor Robson|Robson, E.]], ha Zólyomi, G., ''[https://web.archive.org/web/20081210062657/http://www-etcsl.orient.ox.ac.uk/ The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature]'', Oxford 1998-. ** [https://web.archive.org/web/20100909075934/http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.1.8.1.5.1 Gilgamech hag Huwawa], stumm A ** [http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.1.8.1.5.1# Gilgamech and Huwawa], stumm B ** [https://web.archive.org/web/20100909080747/http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.1.8.1.2 Gilgamech and the Bull of Heaven] ** [https://web.archive.org/web/20161009114709/http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.1.8.1.1 Gilgamech and Aga] ** [https://web.archive.org/web/20100909075929/http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.1.8.1.4 Gilgamech, Enkidu and the nether world] ** [https://web.archive.org/web/20190328131044/http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?text=t.1.8.1.3 Marv Gilgamech] * [http://www.jasoncolavito.com/epic-of-gilgamesh.html Troidigezh klok eus Meurgan Gilgamech gant William Muss-Arnolt] (1901) * [http://www.gutenberg.org/etext/11000 The Project Gutenberg eBook, An Old Babylonian Version of the Gilgamesh Epic, by Anonymous, Edited by Morris Jastrow, troet gant Albert T. Clay] * [https://web.archive.org/web/20051230123112/http://www.wsu.edu/~dee/MESO/GILG.HTM Gilgamesh] gant Richard Hooker (wsu.edu) [[Rummad:Lennegezh Mezopotamia]] [[Rummad:Meurganoù]] ruf17m0zjc5so5c950l9jstndzctcmn 0 90159 2197321 2178866 2026-08-04T17:14:23Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197321 wikitext text/x-wiki [[Restr:HippocraticOath.jpg|thumb|upright|Un dornskrid [[Impalaeriezh Bizantion|bizantat]] eus le Hippokrates eus an {{XIIvet kantved}}, skrivet e stumm ur groaz kristen.]] Al le hengounel touet gant ar vedisined a-raok pleustriñ gant o micher eo ''' Le Hippokrates''' e broioù ar c'hornaoueg. Kredet e vez peurvuiañ e oa skrivet gant [[Hippokrates]], lakaet alies da dad [[medisinerezh]] ar c'hornaoueg, pe gant unan eus e ziskibled<ref>{{cite book|last=Farnell|first=Lewis R.|title=Greek Hero Cults and Ideas of Immortality|publisher=[[Kessinger Publishing]]|date=2004-06-30|pages=234–279|chapter=Chapter 10|isbn=978-1417921348}} p.269: ''"The famous Hippocratean oath may not be an authentic deliverance of the great master, but is an ancient formula current in his school."''</ref>. Skrivet eo bet al le e [[henc'hresianeg|gresianeg]] [[ionia|ionik]], en hanterenn ziwezhañ ar {{Vvet kantved kt JK}}<ref>''The Hippocratic oath: text, translation and interpretation'' gant Ludwig Edelstein Pajenn 56 ISBN 978-0-8018-0184-6 (1943)</ref> ha peurliesañ e vez lakaet e Corpus Hippokrates. Ludwig Edelstein en deus kinnniget ar vartezeadenn e vije bet skrivet al le gant [[pythagoras|Pitagoregourien]], n'eus prouenn ebet avat e vije bet ur skol vezegiezh pitagorek<ref>{{cite book|last=Temkin|first=Owsei|title="On Second Thought" and Other Essays in the History of Medicine and Science|url=https://archive.org/details/onsecondthoughto0000temk|publisher=[[Johns Hopkins University]]|date=2001-12-06|chapter=On Second Thought|isbn=978-0801867743}}</ref>. Al le en deus un dalvoudegezh istorel hag hengounel ha sellet e vez outañ evel ul lid tremen evit ar vezeien en ur bern broioù, daoust ma c'hell bezañ kemmoù etre stummoù modern an destenn diouzh ar Stadoù. Le Hippokrates (''orkos'') zo unan eus eus an testennoù mezegiezh gresian ar muiañ brudet. Goulenn a ra digant ar vedisined nevez touiñ war anv un niver a zoueed e toujint ouzh reolennoù-micher etikel zo. Gant an amzer o tremen e voe adskrivet alies, dezhañ da glotañ gant talvoudegezhioù sevenadurezhioù disheñvel a oa levezonet gant mezegiezh [[Henc'hres]]. == Testenn al le == === An destenn glasel === {{wikimammenn|el|Ιπποκράτειος_όρκος|Ἱπποκράτειος ὅρκος}} Gwir destenn al le troet e brezhoneg zo da-heul<ref>Diwar testenn saoznek [http://www.nlm.nih.gov/hmd/greek/greek_oath.html The Hippocratic Oath], troet gant Michael North, National Library of Medicine, National Institutes of Healt</ref> : Touiñ a ran, dre [[Apollon]] ar pareour, [[Asklepios]], [[Higeia]] ha [[Panakea]] ha kemer a ran da dest an holl zoueed, an holl zoueezed e toujin d'al le ha d'an emglev amañ da-heul hervez ma gouestoni ha ma skiant barn. da sellet evel ma ran ouzh ma zud ouzh an hini en deus desket din an arz-mañ ; da vevañ a-gevret gantañ ha ma'z eo ret da lodenniñ ma madoù gantañ; da sellet ouzh e vugale evel ma breudeur din-me, da gelenn an arz-mañ dezho. Gourc'hemenn a rin louzaouerezh pe reol evit mad ma c'hlañvourion hervez ma gouestoni ha ma skiant ha biken ne rin droug d'unan bennak. Ne roin ket un dramm marvel d'unan bennak ma vez goulennet ganin ha ne guzuilhin ket un hevelep raktres. Er memes doare ne roin ket ul louzoù d'ur plac'h a-benn lakaat anezhi da ziforc'hañ met gwareziñ a rin glanded ma buhez ha ma arz. Ne oberatain ket evit lemel ar grouanennoù zoken evit klañvourion a vez gwelet mat emaint gant ar c'hleñved-mañ. Leuskel a rin an oberatadenn-mañ da vezañ graet gant tud a-vicher arbennikaet war an arz-mañ. E kement ti ma'z in ne antrein nemet evit mad ma c'hlañvourion, hag e talc'hin ac'hanon pell diouzh kement drougober sevenet a-ratozh pe eus pep lorberezh hag ent-ispisial eus plijadurezhioù ar garantez gant merc'hed pe paotred, dezho da vezañ frank pe sklav. Kement tra a zeuy em anaouedegezh pa vin o labourat em arz pe em darempredoù pemdez gant an dud, ha na zlefe ket bezañ rannet gant an holl, a virin kuzh ha n'e ziskuilhin ket morse. Ma talc'han gant fealded da'm le, ra vin em bleud e-doug ma buhez ha ra bleustrin ma arz, doujet gant holl an dud hag en holl amzerioù ; ma'z an diwar an arroudenn avat pe ma torran anezhañ, ra vo ar c'hontrol a vo ma lod. ” === An destenn vodern === == Liammoù diavaez == *{{el}} [http://el.wikisource.org/wiki/%CE%99%CF%80%CF%80%CE%BF%CE%BA%CF%81%CE%AC%CF%84%CE%B5%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CF%8C%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%82 Skrid orin al le e henc'hresianeg ] *{{fr}} [http://fr.wikisource.org/wiki/Serment_d%E2%80%99Hippocrate Ar skrid gallek] *{{pt}} [http://pt.wikisource.org/wiki/Juramento_de_Hip%C3%B3crates Ar skrid portugalek] == Notennoù == <references/> [[Rummad:Medisinerezh]] db13c3nsk9h7gdce32jth96av3f5c3f 0 90702 2197452 2194309 2026-08-04T19:49:33Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197452 wikitext text/x-wiki '''Gwadorged''' (''incestus'' e [[latin]]) pe '''gwadserc'h''' a vez lavaret eus an darempredoù revel c'hoarvezet etre tud hag a zo [[kerentiezh|kar-nes]]<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/incest "Incest"] in ''Merriam-Webster's Dictionary''</ref>{{,}}<ref>[http://definitions.uslegal.com/i/incest/ Incest Law & Legal Definition<!-- Bot generated title -->]</ref>, un ober hag a ya a-enep al lezenn en darn vrasañ eus ar broioù ha kevredigezhioù, ma vez sellet outañ evel un [[tabou]]. E Bro-C’hall n’eus ket berz lezennel evit an darempredoù revel etre an dud deuet, met difennet groñs eo mont d’en em zimeziñ outo. == Ar berz bennañ == Cheñch a ra ar seurt darempredoù rev ha naoutur al liamm [[kerentiezh]] etre an dud a ra anezhañ un ober a-enep al lezenn pe un tabou sokial hervez ar sevenadur hag al lezennoù. E kevredigezhioù zo e vez graet gwadorged eus an darempredoù rev etre an holl dud zo o chom dindan ar memes toenn, pe zo izili eus ar memes [[klan]] pe [[lignez (antropologiezh)|lignez]]. Evit kevredigezhioù all ez eo an darempredoù rev etre tud kar dre ar gwad. E kevredigezhioù all e talvez ivez evit an darempredoù rev gant ar re o deus liammoù kerentiezh abalamour ma'z int bet advabet pe euredet er memes tiegezh<ref>Claude Lévi-Strauss, ''Structures élémentaires de la parenté''.</ref>. Sellet e vez ouzh gwadorged an dud en oad gour gant ar re zo dindan oad an darempredoù rev hervez al lezenn evel ur seurt [[kammober revel gant ur bugel]]<ref>{{Cite book|title=Child Sexual Abuse: Intervention and Treatment Issues|author=Kathleen C. Faller|publisher=DIANE Publishing|year=1993|isbn=9780788116698|page=[http://books.google.com/books?id=D-SEwHNu_NcC&pg=PA64&q=child+sexu7al+abuse 64]|url=http://books.google.com/?id=D-SEwHNu_NcC|separator=.|postscript=.}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite book|title=Child Sexual Abuse: A Handbook for Health Care and Legal Professionals|author1=Diane H. Schetky|author2=Arthur H. Green|publisher=Psychology Press|year=1988|isbn=9780876304952|page=[http://books.google.com/books?id=QYyzGgZbllYC&pg=PA128&dq=incest 128]|separator=.|postscript=.}}</ref> a zo bet diskouezet anat evel unan eus ar seurtoù kammober gant ar vugale a oa eus ar re c'hrevusañ. Heuliet e vez alies gant un trauma psikologel hir ha pounner, pa vez sevenet gant tud ar vugale peurgetket.<ref name= Courtois>{{cite book|title=Healing the Incest Wound: Adult Survivors in Therapy|url=https://archive.org/details/healingincestwou0000cour|last= Courtois|first=Christine A.|publisher=W. W. Norton & Company|pages=[https://archive.org/details/healingincestwou0000cour/page/208 208]|year=1988|isbn= 0393313565}}</ref> Diaes eo gouzout pet den a vev darempredoù a seurt-se, met an enklaskoù o deus istimet e oa bet 10–15% eus holl ar boblañs o vevañ d'an nebeutañ un hevelep "stokadenn" revel, ha nebeutoc'h evit 2% ma oa bet darempredoù rev pe ma oa klasket o seveniñ<ref>{{cite book |author=Nemeroff, Charles B.; Craighead, W. Edward |title=The Corsini encyclopedia of psychology and behavioral science |publisher=Wiley |location=New York |year=2001 |pages= |isbn=0-471-24096-6 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref>. E-touez ar maouezed e istimer an dregantad da 20%<ref name= Courtois/>. == Ar gwadorged hervez ar studioù == Ar gwadorged tad-merc'h a oa e-pad meur a vloavezh ar seurt gwadorged diskuliet ha studiet ar muiañ.<ref name=Herman>{{cite book | last=Herman | first=Judith | title=Father-Daughter Incest | url=https://archive.org/details/fatherdaughterin00herm_0 | publisher=Harvard University Press | year =1981 | location= Cambridge, Massachusetts |pages=282 | isbn=0-674-29506-4}}</ref> Nevez zo ez eus bet diskouezet gant studiadennoù e oa kalz stankoc'h ar gwadorged etre breudeur ha c'hoarezed, dreist-holl hini breudeur-henañ o doa darempredoù rev gant breudeur pe c'hoarezed yaouankoc'h. E gwirionez lod eus ar studioù a zisklêr e c'hoarvezfe ar gwadorged etre breudeur ha c'hoarezed aliesoc'h evit ar seurtoù gwadorged all<ref>Goldman, R., & Goldman, J. (1988). The prevalence and nature of child sexual abuse in Australia. Australian Journal of Sex, Marriage and Family, 9(2), 94-106.</ref>{{,}}<ref>Wiehe, Vernon. (1997). Sibling Abuse: Hidden Physical, Emotional, and Sexual Trauma. Sage Publications, ISBN 0-7619-1009-3</ref>{{,}}<ref>Rayment-McHugh, Sue and Ian Nesbit. 2003. [https://web.archive.org/web/20070902110255/http://www.aic.gov.au/conferences/2003-abuse/nisbet.pdf Sibling Incest Offenders As A Subset of Adolescent Sex Offenders]. Pennad-skrid kinniget er "Child Sexual Abuse: Justice Response or Alternative Resolution Conference" aozet gant an "''Australian Institute of Criminology''" dalc'het en Adelaide, 1–2 a viz Mae 2003</ref>{{,}}<ref>{{cite journal | last1 = Canavan | first1 = M. C. | last2 = Meyer | first2 = W. J. | last3 = Higgs | first3 = D. C. | year = 1992 | title = The female experience of sibling incest | url = | journal = Journal of Marital and Family Therapy | volume = 18 | issue = 2| pages = 129–142 }}</ref>{{,}}<ref>Smith, H., & Israel, E. (1987). Sibling incest: A study of the dynamics of 25 cases. Child Abuse and Neglect, 11, pp. 101–108.</ref>{{,}}<ref>Cole, E. (1982). Sibling incest: The myth of benign sibling incest. Women and Therapy, 1(3), pp.79–89.</ref>{{,}}<ref>Cawson, P., Wattam, C., Brooker, S., & Kelly, G. (2000). Child maltreatment in the United Kingdom: A study of the prevalence of child abuse and neglect. London: National Society for the Prevention of Cruelty to Children.</ref>{{,}}<ref>Ar gwadorged gant breudeur pe c'hoarezed a vefe war-dro pemp gwezh stankoc'h evit ar seurtoù gwadorged all hervez Gebhard, P., Gagnon, J., Pomeroy, W., & Christenson, C. (1965). Sex offenders: An analysis of types. New York: Harper & Row.</ref>{{,}}<ref>{{cite book|title=Sexually victimized children |first=David |last=Finkelhor |publisher=Simon and Schuster |year=1981 |isbn=0029104009}}</ref>{{,}}<ref>Ur studiadenn war ur skeul vras eus (n = 3,000) kaset da benn gant an ''National Council for the Prevention of Cruelty to Children'' e Breizh-Veur en deus diskouezet e oa sevenet war-dro 1% of eus ar c'hammoberoù rev gant bugale gant an tadoù, tra ma veze sevenet 14% etre breudeur ha c'hoarezed. Sellet ouzh [http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1026797.stm BBC News Online: Health, Child Abuse Myths Shattered, 20 a viz Du 2000]</ref>. Lod eus ar studioù a zamveneg e vez choazet gouzañverien yaouankoc'h gant ar grennarded a seven seurt kammoberoù revel war o breudeur ha c'hoarezed. Kammober a reont e-pad prantadoù hiroc'h, hag implijout ar feulster aliesoc'h hag en un doare pounneroc'h evit ar wadorgederien en oad gour<ref>O'Brien, M. J. (1991). Taking sibling incest seriously. In M. Patton (ed.), Family sexual abuse: Frontline research and evaluation (75–92). Newbury Park, CA: Sage Publications.</ref>. Ar seurt gwadorged en deus ur feur uheloc'h a oberoù sankadur evit er gwadorged sevenet gant an tadoù pe al leztadoù. Heuliet e vez ivez ar gwadorged gant an tadoù hag ar breudeur koshoc'h gant brasoc'h strafuilh evit ar gwadorged gant leztadoù<ref>O'Brien (1991)</ref>{{,}}<ref>Laviola, M. (1992). Effects of older brother-younger sister incest: A study of the dynamics of 17 cases. Child Abuse and Neglect, 16, pp. 409–421.</ref>{{,}}<ref>Cyr, M., Wright, J., McDuff, P., & Perron, A. (2002). "Intrafamilial sexual abuse: Brother-sister incest does not differ from father-daughter and stepfather-stepdaughter incest.", ''Child Abuse and Neglect'', 26, pp. 957–973</ref>. == Statudoù lezennel hervez ar Stadoù == Ar gwadorged etre tud en oad gour zo un torfed ivez er pep brasañ eus ar broioù<ref>{{Cite web |url=http://www.boston.com/news/globe/editorial_opinion/oped/articles/2005/08/28/hypocrisy_on_adult_consent/ |title=Hypocrisy on adult consent |author=Jeff Jacoby |date=August 28, 2005 |publisher=The Boston Globe }}</ref>, daoust ma vez sellet outañ gant lod evel un torfed dinoaz,<ref name="spiegel">{{cite web|url=http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,540831,00.html|title=German High Court Takes a Look at Incest|author=Hipp, Dietmar|date=2008-03-11|publisher=''Der Spiegel''|accessdate=2008-04-12}}</ref>{{,}}<ref name= Wolf169>{{cite book |title=Inbreeding, Incest, and the Incest Taboo: The State of Knowledge at the Turn of the Century |first= Arthur P. |last=Wolf |coauthors=William H. Durham |year= 2004 |publisher=Stanford University Press |page=[http://books.google.com/books?id=OW1nuQxcIQgC&pg=PA169 169] |isbn=0804751412 |url=http://books.google.com/?id=OW1nuQxcIQgC }}</ref> ha dre se ne vez ket tamallet alies ouzh an dud e kaoz. Ar pep brasañ eus ar c'hevredigezhioù o deus lakaet berz ouzh ar ''gwadorged''<ref>Brown, Donald E., ''Human Universals''. New York: McGraw-Hill, 1991, p. 118-29</ref>{{,}}<ref name=Turner>{{cite book|title=Encyclopedia of Relationships Across the Lifespan|url=https://archive.org/details/encyclopediaofre0000turn|last=Turner|first=Jeffrey S.|year=1996 |publisher=Greenwood Publishing Group |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofre0000turn/page/92 92]|isbn=031329576X}}</ref>. Tabou ar ''gwadorged'' zo bet unan eus ar re voutinañ eus holl an tabouioù sevenadurel, er c'hevredigezhioù a vremañ koulz hag e kevredigezhioù an amzer dremenet,<ref>''Incest: The Nature and Origin of the Taboo,'' by Emile Durkheim (tr.1963)</ref> gant kastizoù lezennel e kevredigezhioù zo. Ar pep brasañ eus ar c'hevredigezhioù a-vremañ o deus strizhadurioù lezennel pe sokial war an euredoù etre tud kenwad<ref>''Kinship, Incest, and the Dictates of Law,'' by Henry A. Kelly, 14 Am. J. Juris. 69</ref>. ==Istor== Ar ''gwadorged'' a zo anv anezhañ en [[gwengelouriezh]] hag en istor adal an [[Henamzer]]. === Er Bibl === Ma klasker merzout penaos e krogas an [[Denelezh]] kreskiñ diwar ar c’houblad kentañ, [[Adam]] hag [[Eva (Bibl)|Eva]]<ref>« Deizioù Adam, goude ganedigezh [[Sed (mab Adam)|Sed]], a voe eizh kant vloaz, hag e voe(-eñ) tad da vibien ha da verc’hed ». [[Levr ar C'heneliezh|Geneliezh]], V, 4. Meneget gant Myriam Guillevic, ''Hor Yezh'', niv. 305.</ref>, e intenter e voe ''gwadorgedoù'' etre c'hoarezed ha breudeur ar breuriad kentañ.<br> [[File:Loth and his daughters mg 0028.jpg|thumb|200px|''[[Lot hag e verc'hed]]'', eoullivadur gant [[Simon Vouet]].]] E Levr ar Geneliezh e kaver ivez istor merc’hed [[Lot, niz Abraham|Lot]] ha ar re-se chalet gant distruj o c’herentiezh goude dismantr [[Sodom ha Gomorra|Sodom]] :<br> Hag ar verc'h henañ d'he c'hoar : {{quotation|« Kozh eo hon zad ; ha gwaz ebet nend eus er c'hornad, da zont d'hor bete, hervez giz an holl vroioù. Deus, roomp gwin d'evañ d'hon zad, gourvezomp gantañ, ma virimp gouenn hon zad.”. Hag int ha reiñ gwin d'o zad eta en noz-se ; hag ar verc'h henañ da vont gant he zad da c'hourvez. Hag eñ ne welas na pegoulz e c'hourvezas-hi, na pegoulz e savas-hi. En deiz war-lerc'h e lavaras ar c'hoar henañ d'e c'hoar: « Setu, dec'h da noz em boa kousket gant ma zad; roomp gwin dezhañ henozh c'hoazh, ha kae da gousket gantañ, evit ma virimp gouenn hon zad ».}} Geneliezh, XIX, 32-36. === [[Gwengelouriezh]] === E mojennoù meur a sevenadur kozh e vez kontet ma z’eo krouet ar bed diwar un darempred revel ha gwadorgel kentidik pe ma ‘z eus c’hoarvezet un torfed dinatur ken e voe kastizet ar gammoberourien. ;Etre mamm ha mab * [[Gaia (doueez)|Gaia]], an Douar kentidik, asamblez gant e vab, [[Ouranos]], an Neñv kentidik * Jokast asamblez gant e vab, [[Oidipoüs]] ;Etre c'hoar ha breur * [[Isis]] asamblez gant [[Osiris]] * [[Hera]] asamblez gant [[Zeus]] * Tefnout asamblez gant Chou ===En Istor=== ; [[Henegipt]] * [[Tierniezh]] ar [[Ptomeleed|Btolemeed]] hag e-touez ar faraoned : [[Kleopatra VII|Kleopatra]] asamblez gant Ptolemaios XIX ; [[Henroma]] * [[Caligula]] asamblez gant e deir c’hoar : [[Agrippina ar Yaouankañ]], [[Julia Drusila]] ha [[Julia Livila]]. * [[Neron]] asamblez gant e vamm [[Agrippina ar Yaouankañ]] * [[Commodus]] asamblez gant e c'hoarezed. * [[Caracalla]] asamblez gant e vamm [[Julia Domna]]. ; Krennamzer Europa Hervez mojennoù du e voe anv eus gwadorgedoù pibien * [[Yann XII]] hag e lezc'hoar. ;'''Azginivelezh''' * [[Alesant VI]] hag e verc'h [[Lucrezia Borgia]], hag he breur [[Cesare Borgia]] ganti. * [[Paol III]] hag e verc'h [[Costanza Farnese]]. ; er XVII{{vet}} kantved: *e tiegezh ar [[Rejañs|rejant]] gall [[Philippe d'Orléans]], etre an tad hag unan pe div eus e verc'hed. ; er XXI{{vet}} kantved Kaoz zo bet eus gwadorged etre breudeur e tiegezh ar politikour gall [[Philippe de Villiers]]<ref>''[http://www.lemonde.fr/societe/article/2010/12/23/accusant-son-frere-d-inceste-laurent-de-villiers-se-pourvoit-en-cassation_1456953_3224.html Le Monde]'', 23 a viz Kerzu 2010</ref> hag etre leztad ha lezvab en hini ar gwiraour [[Olivier Duhamel]]. ==Gerdarzh== *E kembraeg e reer gant ''llosgach'', diwar ''llosgi'', leskiñ. ==Lennegezh== *[[Kroc'hen Azen]] *''Merc’h ar roue Spagn'', kontadenn vrezhonek dastumet gant [[Fañch an Uhel]] *[[Gwerz Skolvan|Skolan]] embannet er [[Barzhaz Breizh]] ha dastumet e meur a lec’h e Breizh. == Levrlennadurezh == * [[Myriam Guillevic]], « Gwadorged e mojennoù Breizh ». E-barzh ''Hor Yezh'', niv. 305, Meurzh 2021. == Pennadoù nes == * [[Breuriad]] * [[Familh]] * [[Torfed revel]] == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù |bannoù=2}} [[Rummad:Torfedoù revel]] ht302mk0ha30yaz667agakei61onhkd 0 91592 2197474 2074213 2026-08-04T20:20:55Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197474 wikitext text/x-wiki [[Image:Bhavachakra.jpg|right|thumb|[[Thangka]] hengounel er voudaegezh tibetan a ziskouez [[Bhavacakra|Rod ar vuhez]] gant he c'hwec'h rouantelezh]] {{Boudaegezh}} '''Karma''' ([[sañskriteg]], pe ''karman'', [[Pāli]]: ''Kamma'') a dalvez "ober". Kement tra a vefe graet, lâret, pe soñjet gant unan bennak zo ur ''c'harma''. Er [[Boudaegezh|voudaegezh]], ar ger ''karma'' a vez implijet evit an oberoù sevenet a-ratozh (sañskriteg ''[[cetanā]]'', Pali: ''cetana'')<ref>Harvey, ''Introduction to Buddhism'', p. 40</ref>. An Oberoù mat, ampart (pāli: "kusala") hag ar re fall, dizampart (Pāli: "akusala") a zegas un disoc'h (sañskriteg, Pali ''[[vipaka|vipāka]]'' pe ur frouezhenn (sañskriteg, Pali: ''phala''), pe er vuhez-mañ, pe en ur vuhez goude un adc'hanedigezh da zont<ref>''Journal of Buddhist Ethics:'' [https://web.archive.org/web/20090325011050/http://www.buddhistethics.org/13/zse1-kasulis.pdf "Zen as a Social Ethics of Responsiveness"] ([[PDF]]), T. P. Kasulis, Ohio State University</ref>. Implijet e vez alies an daou c'her asambles (''vipākaphala''). Klask chom hep seveniñ oberoù n'int ket vertuzius ha seveniñ oberoù vertuzius zo anvet [[śīla]] (eus ar sañskriteg : "emzalc'h diouzh ar vuhezegezh"). ar c'harma eo an nerzh a laka da dreiñ rod kelc'hiad an adc'hanedigezhioù hep kontrol ebet (Sañskriteg, Pali [[Samsara (boudaegezh)|'' saṃsāra'']]) evit pep boud. En testennoù kentañ avat n'eo ket ar wikefre abegel nemetañ a levezon buhezioù ar boudoù santidik. Relijionoù indian all o deus ur sell disheñvel diwar-benn ar [[karma (relijion)|c'harma]]. Evel m'en disklêr ul lenneg : "damkaniezh voudaek an ober hag an disoc'h (''karmaphala'') zo anezhi diazez ar pep brasañ eus ar gelennadurezh voudaek, abalamour ma ro ur patrom kempoell eus mont en-dro ar bed hag e voudoù. Hennezh a ya d'e dro d'ober diazez displegadennoù ar voudaegezh diwar-benn an hent da heuliañ da vezañ dieubet diouzh ar bed hag e zisoc'h, an ''[[nirvāṇa]]''."<ref>''Early Buddhist Theories of Action and Result: A Study of Karmaphalasambandha, Candrakirti's Prasannapada, verses 17.1-20'' by Ulrich Timme Kragh. Arbeitskreis für tibetische und buddhistische Studien, Universität Wien: 2006. ISBN 3902501030 pg 11</ref> Er voudaegezh [[Theravada]] ne c'hall ket cheñch ar c'harma abalamour ma'z eur saveteet pe pardonet gant an doueed, abalamour ma'z eo ar c'harma un argerzh dibersonel a-grenn zo ul lodenn eus mont en-dro an hollved. Lod eus hengounioù ar [[Mahayana]] ne soñjont ket ar memes tra. Da skouer, testennoù eus darn eus ar [[Mahayana sutra]] (evel ''[[Sutra al Lotuzenn]]'', an ''[[Angulimaliya Sutra]]'' hag an ''[[Nirvana Sutra]]'') a zisklêr e c'haller en em zizober diouzh lodennoù bras eus ar c'harma fall dre forzh dibunañ o zestenn pe he selaou hepken. Skolioù zo eus ar voudaegezh ([[Vajrayana]] da skouer) a sell ouzh dibun [[mantra]]où evel un doare d'en em zizober diouzh ur c'harma fall resevet en ur vuhez kent<ref>Dr. Richard K. Payne (ed.), ''Tantric Buddhism in East Asia'', Wisdom Publications, Boston, 2006, p. 74</ref>. [[Genshin]], kelenner an [[Douar glan]] japanat, a gelenn en deus ar [[bouda Amida]] ar galloud da zistrujañ ar c'harma fall a zalc'hfe unan bennak er [[saṃsāra]] mod all<ref>Lopez, ''Story of Buddhism''. p. 239</ref>{{,}}<ref>Lopez, ''Buddhism''. p. 248</ref>. == Notennoù == {{Reflist|colwidth=30em}} ==Levrlennadur== * {{Cite book|title=Imagining karma: ethical transformation in Amerindian, Buddhist, and Greek rebirth|url=https://archive.org/details/imaginingkarmaet0000obey|author=Gananath Obeyesekere|publisher=University of California Press|year=2002|isbn=9780520232433}} * Jonathan S. Walters, "[http://links.jstor.org/sici?sici=0029-5973(199006)37%3A1%3C70%3ATBBKAP%3E2.0.CO%3B2-N The Buddha's Bad Karma: A Problem in the History of Theravada Buddhism]", ''Numen'', levrenn 37, Nnn 1 (miz Even, 1990), pp.&nbsp;70–95 ==Liammoù diavaez == *[https://web.archive.org/web/20111005034032/http://www.trikaya.es/ Trikaya del Lama Kunsal Kassapa ] *[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/thanissaro/karma.html Karma] gant [[Thanissaro Bhikkhu]] *[http://www.tipitaka.net/tipitaka/dhp/verseload.php?verse=128 Dhammapada Verse 128 Suppabuddhasakya Vatthu] istor diwar-benn Bouda ha Suppabouda, tad gwreg kozh Bouda, [[Yashodhara]]. *[http://www.buddhismtoday.com/english/buddha/Teachings/037-payutto2.htm treuzintent eus lezenn Kamma] gant [[Prayudh Payutto]] *[https://web.archive.org/web/20111012152602/http://sinhalabuddhist.com/2009/11/%e0%b6%b4%e0%b6%82%e0%b6%a0-%e0%b6%b1%e0%b7%92%e0%b6%ba%e0%b7%8f%e0%b6%b8-%e0%b6%b0%e0%b6%bb%e0%b7%8a%e0%b6%b8-five-conditions-or-laws-of-dhamma-in-buddhism/ Pemp diviz pe lezenn eus Dhamma er Voudaegezh] gant Lakshan Bandara {{DEFAULTSORT:Karma (boudaegezh)}} [[Rummad:meizadoù ar voudaegezh]] [[Rummad:gerioù ar voudaegezh]] [[Rummad:gerioù ha frazennoù sañskritek]] [[Rummad:Gerioù ha frazennoù pāli]] [[Rummad:Karma]] f3ejck6r5uivkk80z12g218hw5pbzc9 0 91618 2197437 2021277 2026-08-04T19:31:44Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197437 wikitext text/x-wiki [[Restr:templeofrosycross.png|right|thumb|300px|''Templ ar Rozenn-Groaz'', [[Daniel Mogling|Teophilus Schweighardt Constantiens]], 1618.]] Ar '''Rozenn-Groaz''' zo ur gevredigezh kuzh prederouriezhel, a vije bet savet e diwezh ar [[Krennamzer|grennamzer]] e [[Bro-Alamagn]], war a lavarer, gant [[Christian Rosenkreuz]]. E gelennadurezh pe [[doueoniezh]] "savet war gwirionezioù ezoterek eus an amzer gozh", "kuzhet diouzh an den pemdez, a ro un damsell eus an natur, ar bed fizikel hag ar rouantelezh speredel<ref>Lindgren, Carl Edwin, ''[https://web.archive.org/web/20121108052032/http://users.panola.com/lindgren/rosecross.html The way of the Rose Cross; A Historical Perception, 1614-1620]''. Journal of Religion and Psychical Research, Volume18, Number 3:141-48. 1995.</ref>." Arouez ar Rozenn-Groaz eo [[kroaz he rozenn]]. Etre [[1607]] ha [[1616]] e oa embannet daou vanifesto, da gentañ e [[Bro-Alamagn]] ha diwezhatoc'h en Europa a-bezh<ref>{{cite book | last = Philalethes | first = Eugenius | title = Fame and Confession of the Fraternity of the Rosy Cross | url = https://archive.org/details/fameconfessionof0000unse | publisher = Kessinger Publishing | location = City | year = 1997 | isbn = 156459257X | page = 9ff. }}</ref> : Ar ''[[Fama Fraternitatis|Fama Fraternitatis RC]]'' (brud breudeuriezh RC) ha ''[[Confessio Fraternitatis]]'' (kofez breuriezh RC). Levezon ar skridoù-se, kinniget gante un "urzh meulus-kenañ" a zoktored-prederourien-kevrinourien hag a laboure evit un "adreizhadenn hollek eus Mab-den". Lakaat a reas da ziwan ur birvilh anvet gant e istorourez, [[Frances Yates]], "sklêrijennadur ar Rozenn-Groaz"<ref>[[Frances Yates|Yates, Frances A.]] (1972), ''The Rosicrucian Enlightenment'', London</ref> Liammet e oa muioc'h ar Rozenn-Groaz gant ar [[Protestantiezh|brotestantiezh]] evit gant ar [[Iliz katolik roman|gatoligiezh]] ha dreist-holl, e oa liammet a-dost gant al [[Luther|luteregezh]]<ref name="origins">{{cite web |url=http://www.contra-mundum.org/cm/reviews/tw_masonry.pdf|publisher=Contra Mundum|title=Review of The Origins of the Freemasonry: Scotland's Century 1590-1710|accessdate=2009-12-01}}</ref>. Hervez an istorour David Stevenson e levezonas ivez ar [[Frañmasonerezh]] pa oa o tiwanañ e [[Bro-Skos]]<ref name="origins"/>. E-doug ar c'hantvedoù da c'houde ec'h embannas kalz kevredigezhioù [[Ezoteregezh|ezoterek]] e teue o c'helennadurezh, penn-da-benn pe evit darn hepken, eus ar Rozenngroazidi gentañ. Meur a gevredigezh vodern, deiziadet gante deroù an urzh e kantvedoù abretoc'h, a zo bet savet da studiañ ar Rozenn-Groaz hag an danvezioù kar. == Notennoù == <references/> [[Rummad:Rozenn-Groaz|*]] [[Rummad:Alkimiezh]] [[Rummad:Steredouriezh]] [[Rummad:Kristeniezh ezoterek]] [[Rummad:Kevredigezhioù kuzh]] 9rgdvnwj462adiakpp7datbcyhsjniu 0 91900 2197381 2182053 2026-08-04T18:29:36Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197381 wikitext text/x-wiki [[Restr:Llullaillaco mummies in Salta city, Argentina.jpg|thumb|240px|Balzamegenn.]] [[Restr:Mummy in Vatican Museums.jpg|thumb|240px|Ur valzamegenn eus Henegipt miret e [[Mirdioù ar Vatikan]].]] Ur '''valzamegenn''' zo ur c'horf, den pe loen, a oa miret e groc'hen hag e [[organ]]où a-ratozh pe dre zegouezh ouzh e gempenn gant aozadoù kimiek, pe ouzh e zerc'hel en ur yenijenn vras (balzamegennoù skorn), en ul lec'h ennañ ur [[glebor]] izel-kenañ, pe hep kalz aer (evit ar c'horfoù soubet er [[geun]]ioù), kement ha ken bihan ma ne fallao ket muioc'h ar c'horf gant ma vo dalc'het en ul lec'h fresk ha sec'h. Lod a vir an anv-se evit ar c'horfoù balzamet a-ratozh gant aozadoù kimiek, met implij ar ger d'ober anv eus korfoù miret dre zegouezh dre zisec'hadur zo ken kozh hag ar bloavezhioù 1730, d'an nebeutañ. Kavet ez eus balzamegoù tud pe loened er bed a-bezh, koulz evel disoc'h an endro naturel ha da-heul lidoù da viret ar re varv. Ar valzamegenn goshañ a anavezer zo ur penn un den dibennet war-dro 6 000 vloaz zo, ha kavet e 1936 el lec'hienn anvet "Inca Cueva #4" e [[Suamerika]];<ref> {{cite web |url=http://www.archaeometry.org/paleoamerican.htm |title=Andean Head Dated 6,000 Years Old |publisher=archaeometry.org |accessdate=2009-02-20 }} </ref>. Diouzh an tu all, ar valzamegenn goshañ savet a-ratozh zo ur bugel eus [[Traoñienn Camarones]] e [[Chile]], a oa balzamet war-dro 5050 kent J.-K.. Unan eus [[balzamegoù Chinchorro]] eo. Savet e oant bet miliadoù a vloavezhioù a-raok balzamegoù [[Henegipt]] (ar re vrudetañ marteze)<ref>{{cite journal |author=Bartkusa, Luke |author2=Amarasiriwardena, Dulasiri |author3=Arriaza, Bernardo |author4=Bellis, David |author5=Yañez, Jorge |year=2011 |title=Exploring lead exposure in ancient Chilean mummies using a single strand of hair by laser ablation-inductively coupled plasma-mass spectrometry (LA-ICP-MS) |journal=Microchemical Journal |volume=98 |pages=267–274 |doi=10.1016/j.microc.2011.02.008 |issn=0026-265X |issue=2 }}</ref>. Ar fed da valzamiñ ar c'horfoù a-ratozh zo ur c'hustum eus ar broioù sec'h-kenañ war a hañval evel e sevenadurioù zo eus Suamerika pe en Henegipt. Ouzhpenn 1000 balzamegenn a oa dizoloet e [[Xinjiang]], e [[Republik Pobl Sina|Sina]]<ref>[https://web.archive.org/web/20110707061641/http://history.21voc.com/bencandy-4-106500-1.html 中国新疆出土的三千年干尸不腐之谜]</ref> ivez. En tu all d'ur milion balzamegenn loened a oa dizoloet en [[Egipt]]. Ul lodenn vras anezhe a oa [[Kazh|kizhier]].<ref> {{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/09/0915_040915_petmummies.html |title=Egyptian Animals Were Mummified Same Way as Humans |publisher=news.nationalgeographic.com |accessdate=2008-11-02 |last= |first= }} </ref> == Balzamegoù Henegipt == [[Restr:Pharaoh_Seti_I_-_His_mummy_-_by_Emil_Brugsch_(1842-1930).jpg|thumb|Penn balzamegenn Seti I{{añ}}]] [[Restr:Mummy 501594 fh000031.jpg|thumb|300px|Ur valzamegenn eus [[Henegipt]] er [[British Museum]].]] Ar valzamegenn goshañ eus [[Henegipt]] a anavezer, lesanvet "[[Ginger (balzamegenn))|Ginger]]" abalamour da liv he blev, a oa balzamet e 3300 kent J.-K.. War ziskouez emañ er [[British Museum]]. Dizoloet e oa interet e traezh tomm ar gouelec'h. Endro ar gouelec'hioù a c'hall miret ar c'horfoù en un doare naturel ha dre se ne ouzer ket d'ar just ha balzamet e voe a-ratozh pe get. Koulskoude ez eo gwirheñvel ez eo disoc'h teknikoù arbennik rak interet e oa Ginger gant listri pri. Adalek ar [[krennimpalaeriezh|Grennimpalaeriezh]] e voe implijet holenoù gant ar valzamerien da dennañ ar glebor diouzh ar c'horfoù. An danvez-se, heñvel ouzh holen a gaver e glannoù al lennoù sal hag anvet [[natron]], a zisec'he ar c'horfoù hag a vire muioc'h a gig evit a eskern. Ur wezh sec'h e veze intret ar valzamegenn gant eoulioù ha porfumoù. Goloet e veze neuze ar c'horf, goulloet eus e organoù, gant natron, da vuanaat an disec'hadur ha da viret outañ a vreinañ. An natron a sec'h ar c'horfoù buanoc'h evit traezh ar [[gouelec'h]], hag evel se e veze miret ar c'horf e gwelloc'h stad. Alies e veze lakaet traezoù da wareziñ bizied an treid hag an daouarn kuit ma torrfent. Mailhurennet e vezent e bandennoù lin gwenn kuit ma vefe labezet ar c'horf. Goude se e vezent paket en ul lienenn d'o gwareziñ gwelloc'h. Kalz chalmoù sakr hag a [[tilsam|dilsamoù]] a veze lakaet e-barzh ar valzamegenn hag en-dro dezhi. Sañset e oant gwareziñ anezhi diouzh pep droug ha da reiñ chañs vat d'he [[Ka (ene)|C'ha]]. Ur wezh prientet e vezent lakaet en o gourvez en ur [[sarkofagenn]] en ur bez, ma kreded e chomfe ar valzamegenn da viken. Diwezhatoc'h e vije digoret genoù ar valzamegenn e-doug ul [[lid digoradur ar genoù|lid a aroueze an analañ]], ar pezh a lakaas da ziwan mojennoù diwar-benn balzamegoù deuet da vezañ bev a-nevez<ref>{{cite book |author=Aufderheide, Arthur C. |title=The scientific study of mummies |url=https://archive.org/details/scientificstudyo0000aufd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2003 |pages= |isbn=0-521-81826-5 |oclc= |doi= |ISBN status=May be invalid - please double check}}; p. 525.</ref>. A-wezhioù ez eus bet dizoloet balzamegoù e bezioù a oa chomet dibistig, hag e oa dizoloet e oant erru breinet abalamour ma oant re dost d'ar gwiskad dour dindanzouar. Un hevelep tro a c'hoarvezas e 1998 pa oa dizoloet balzamegenn [[Ioufaa]], ur beleg eus Henegipt a oa o vevañ war-dro 500 kent J.-K.. Ar balzamegoù brutetañ zo re [[Seti Iañ|Seti I{{añ}}]] ha [[Ramses II]] ({{XIIIvet}} kantved kent J.-K.). ==Ar balzamegoù savet a-ratozh e sevenadurioù all == ===Suamerika=== [[Restr:DYK Chauchilla.jpg|thumb|left|150px|Balzamegenn kavet e [[bered Chauchilla|bered nazca Chauchilla]]]] E suamerika e kaver war un dro balzamegoù savet a-ratozh, e broioù sec'h aod ar Meurvor Habask (e [[Chile]] hag e su [[Perou]], ha korfoù aet da valzamegoù en un doare naturel, kavet dreist-holl e lein an [[Andoù]]. [[Balzamegoù Chinchorro]] eo ar c'hoshañ balamegoù a oa dizoloet biskoazh. Prientet e voent etre 5000 ha 3000 kent J.-K., ha war a seblant e teuont eus ur gevredigezh ma veze aozet holl ar c'helanoù da zont da vezañ balzamegoù. Tri zeknik disheñvel a veze implijet da vareoù disheñvel, met an hin yen ha sec'h a sikoure da zisec'hañ ar c'helanoù ha d'o miret e stad vat. Ar c'horfoù kavet e [[bered Chauchilla|bered nazca Chauchilla]] a oa prientet er bloavezhioù 200-900 eus hon oadvezh en un doare pervezh. Lod eus ar balzamegoù naturel miret ar gwellañ zo bloaziet eus prantad an [[Inkaed]] e [[Perou]] ha [[Chile]] war-dro 500 vloaz zo, pa veze aberzhet ar vugale en un doare lidek e lein menezioù an [[Andoù]]. E 1995 e oa dizoloet korf skornet ur plac'h inka, dezhi etre 11 ha 14 vloaz, na oa ket disec'het ha dre se na oa ket ur valzamegenn ''stricto sensu'', hag a oa marvet etre 1440 ha 1450 war ar menez Ampato e su [[Perou]]. Graet e vez anezhi "[[balzamegenn Juanita]]" (''Momia Juanita'' e spagnolek) pe "Gwerc'hez ar skorn". Lod eus an [[arkeologouriezh|arkeologourien]] a gred e oa aberzhet da [[mitologiezh an Inkaed|zoue inka ar menezioù]], Apus. E Chile ez eus bet kavet "Miss Chile", ur valzamegenn miret-mat eus an oadvezh Tiwanaku<ref name="Aufderheide2003">{{cite book|last=Aufderheide|first=Arthur C.|title=The scientific study of mummies|url=http://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC&pg=PA156&lpg=PA156&dq=Miss+Chile+Mummy|accessdate=1 March 2011|year=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521818261|page=156}}</ref>. Emañ er [[Mirdi Gustavo Page]] e [[San Pedro de Atacama]]. Divizet en deus kumuniezh Atacama paouez da ziskouez balzamegoù o hendadoù, e sin doujañs evit o diaraogidi<ref>https://web.archive.org/web/20090908223004/http://www.alovelyworld.com/webchili/htmgb/chl030.htm</ref>. Dizoloet e oa teir balzamegenn bugale, e 1999, war ar menez [[Llullaillaco]], 6700 metr a-us d'ar mor. War ziskouez emaint e mirdi arkeologiezh en uhelder e [[Salta]], en [[Arc'hantina]]<ref>http://maam.culturasalta.gov.ar/index.php?option=com_content&task=view&id=1&Itemid=2</ref>. === Inizi Kanariez === [[Restr:Momia guanche museo santa cruz 27-07.JPG|thumb|200px|[[Balzamegenn San Andrés]] e [[Miridi an Natur hag an Den]] e [[Tenerife]], en [[Inizi Kanariez]], ([[Spagn]])]] Ar [[Guanched]] eus an [[Inizi Kanariez]] a valzame o re varv. Kalz balzamegoù a oa dizoloet en ur stad disec'hadur bras, ha hini anezhe ne boueze muioc'h evit 6 pe 7 lur. Heñvel e oa o doare ober ouzh hini [[Henegipt]]iz. Disheñvel e seblante an teknikoù hervez al lec'h. E [[Tenerife]] e veze paket ar c'helan e krec'hin givri ha deñved hepken, e-skoaz en enezennoù all e veze implijet un danvez rousinek da viret ar c'horf, ha lakaet e veze neuze en ur c'hav diaes da ziraeziñ, pe interet dindan un [[tumulus]]. <!--Although many areas of Tenerife also treated the body with vegetal elements.--> Balzamet e veze ar c'horfoù gant ur sklisennad tud ispisial, maouezed evit ar c'helanoù maouezed, gwazed evit ar baotred. War a seblant ne veze ket balzamet an holl gorfoù ha lod anezhe a veze kuzhet e kavioù pe interet hepken. An doare ober implijet gant henvroidi Enez Tenerife a oa an hini ar muiañ peurvat, abalamour ma'z eo o balzamegoù a oa miret ar gwellañ. E-mesk balzamegoù ar Guancheed e c'haller menegiñ [[balzamegenn San Andrés]] e [[Mirdi an Natur hag an Den]] e Tenerife. === Italia === [[Katakomboù ar gabusined e Palermo|Katakomboù]] zo e [[Palermo]] e [[Sikilia]] a dalveze da veziañ ar venec'h. Hiziv e vezont gweladennet gant an douristed. Leun e oa bered manati ar [[Urzh ar vinored kabusin|Gabusined]] e Palermo er {{XVIvet}} kantved ha kregiñ a reas ar venec'h da gleuzañ ur [[kev-iliz|c'hev-iliz]] dindanañ. E 1599 e valzamjont unan anezhe, ar breur Silvestro Gubbio, ha lakaet e oa er c'hatakomboù. Da gentañ e veze implijet evit ar venec'h varv. Koulskoude, er c'hantvedoù da-heul, bezañ interet er c'hatakomboù a zeuas da vezañ arouez ur statud uhel er gevredigezh. Disec'het e veze ar c'horfoù war marc'hoù an tuellennoù pri-poazh er c'hatakomboù hag a-wezhioù e vezent gwalc'het da c'houde gant [[gwinegr]]. Lod eus ar c'horfoù a oa baalzamet ha lod all a oa lakaet e boestoù gwer prennet. Gwisket eo balzamegoù ar venec'h gant o dilhad pemdez dindane hag a-wezhioù gant ur gordenn a veze douget evel arouez pinijenn. == Ar balzamegoù naturel == [[Restr:Seahorse Skeleton Macro 8 - edit.jpg|thumb|left|100px|Balzamegenn naturel ur [[marc'h-mor]]]] Balzamegoù a stummas o-unan en un endro naturel azas, evel ur yenien vras ([[Ötzi]], ar [[Bezioù Pazyryk#Gwerc'hez ar skorn|Gwerc'hez ar skorn]], balzamegoù bugale [[Llullaillaco]]), un endro trenk ([[Den Tollund]]), [[holen]] ([[Den holen]]), pe sec'hor ([[balzamegoù Tarim]]), er bed a-bezh. Ouzhpenn mil kelan eus [[Oadvezh an arem]], anvet [[Kelan taouarc'heg|kelanoù taouarc'hegi]], a oa dizoloet e [[taouarc'h]]egi e norzh Europa, evel [[Plac'h Yde]] ha [[den Lindow]]<ref>{{cite web | url = http://www.pbs.org/wgbh/nova/bog/iron-nf.html | title = Bog bodies of the Iron Age | work = [[NOVA (TV series)|NOVA]] | accessdate = 2007-10-25 | date = 2006-01-01}}</ref>. Balzamegoù naturel eus spesadoù loened all a gaver ivez. Stank int e-barzh ar spesadoù a vev er metoù dour sall bas, ar re dezhe ur framm korf a-du gant an argerzh-se dreist-holl, evel ar [[marc'h-mor|c'hezeg-mor]] hag ar [[steredenn-vor|stered-mor]]. Dizoloet ez eus bet balzamegoù ral evel re [[dinosaor]]ed ([[dinosaor Leonardo|Leonardo]], [[Dakota (karrekaenn)|Dakota]]), hag ur [[balzamegenn trachodon|valzamegenn trachodon]] en Amerika. == Notennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Lidoù-kañv Henegipt]] [[Rummad:Marv]] [[Rummad:Balzamegoù]] gfh1f10jnnz9ixbj3em55fga3p9iwss 0 91980 2197498 2139160 2026-08-04T20:45:31Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197498 wikitext text/x-wiki [[Restr:Antikes Olympia Stadion.JPG|thumb|300px|Stad kozh en [[Olimpia]]]] Un '''Olimpiadenn''' zo ur prantad pevar bloavezh, liammet d'ar [[C'hoarioù Olimpek an Henamzer|C'hoarioù Olimpek]] en [[Henc'hres]]. E-doug ar [[Marevezh hellenadek]] e voe implijet an olimpiadennoù, adalek [[Eforos]], evel prantad dave<!--[[Epoc'he (reference date)|calendar epoch]]--> da jediñ ar bloavezhioù. Ar c'hentañ Olimpiadenn a badas eus an hañv 776 kent J-K. betek hini 772 kent J-K.. Abalamour da se e krog ar {{#switch: {{#expr: (({{{1|{{CURRENTYEAR}}}}}+775) mod 4)}} |0 = 1{{añ}} |1 = eil |2 = 3{{e}} |3 = 4{{e}} }} bloaz eus ar {{#expr:(({{{1|{{CURRENTYEAR}}}}}+779)/4 -.5)round 0}}{{vet}} Olimpiadenn en hañv {{CURRENTYEAR}}. Hiziv e tave ar ger olimpiadenn d'ur prantad a grog d'ar c'hentañ a viz Genver eus ur bloavezh m'emañ dalc'het ar [[C'hoarioù Olimpek|C'hoarioù Olimpek hañv]], hag a bad pevar bloavezh. Ar c'hentañ olimpiadenn a-vremañ a grogas e 1896, an eil e 1900, ha kement zo. Komañs a reas an 29{{vet}} e 2008<ref>Sellet ouzh [http://www.olympic.org/Documents/Olympic%20Charter/Charter_en_2010.pdf Olympic Charter]</ref>. == Ar C'hoarioù olimpek kozh == Un olimpiadenn, dreist-holl e lennegezh an Henamzer, a oa ur prantad pevar bloaz. Da skouer : ar 140{{vet}} olimpiadenn - bloavezh 1 - 220/219 kent J-K., bloavezh 2 - 219/218 kent J-K., bloavezh 3 - 218/217 kent J-K., bloavezh 4 - 217/216 kent J-K. === Istor === Ar [[sofist]] [[Hippias]] a oa ar c'hentañ skrivagner a embannas ur roll trec'hoù er C'hoarioù olimpek, hag erru da vare [[Eratosthenes]] en em glevet araed da lâret e oa c'hoarvezet ar c'hentañ C'hoarioù olimpek an hañv ar bloaz 776 kent J.-K<ref>Bickerman (1980), p.75.</ref>. A-drugarez da rolloù an drec'herien ha da jedadennoù graet adalek 776 kent J.-K. e roe o zu da istorourien Henc'hres da ober gant an olimpiadennoù evel un doare da jediñ an amzer na zepante ket diouzh an doareoù da jediñ ar bloavezhioù implijet er c'heodedoù, disheñvel an eil re diouzh ar re all<ref>''Sellet ouzh [[Deiziadur atikat]]''.</ref>. Ar c'hentañ da vloaziañ an darvoudoù evel-se en un doare reizhiadek eo [[Timaios (istorour)|Timaios]] [[Taoromenion]] en III{{e}} kantved kent J.-K. Koulskoude n'haller ket fiziañ e lod eus an deiziadoù roet gant istorourien zo, diwezhatoc'h, evit darvoudoù c'hoarvezet a-raok ar {{Vvet}} kantved kent J.-K. peogwir e veze jedet deiziadoù an darvoudoù en amzerioù kentañ ar C'hoarioù olimpek en un doare kildremmus gante<ref>Bickerman (1980), p.88.</ref>. === Skouerioù deiziadoù jedet gant an olimpiadennoù kozh === * Ar c'hentañ istorourien a implije a-wezhioù anvioù trec'herien ar c'hoarioù olimpek da vloaziañ darvoudoù en un doare resis. Da skouer e skriv [[Thoukydides]] en e zanevell eus ar bloaz 428 kent J.-K.: "Bez e oa en olimpiadenn ma oa trec'h ar [[Rodos]]ad [[Dorieüs]] evit an eil gwezh"<ref>Thoukydides, ''Istor brezel ar Peloponnesos'', [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+3.8.1 3.8.1].</ref>. * [[Dionysios Halikarnassos]] a skrive e oa savet [[Henroma|Roma]] e 752 kent J.-K. : "Romulus, kentañ rener ar geoded, a grogas da ren e bloavezh kentañ ar seizhvet olimpiadenn, pa oa [[C'harops]] e bloavezh kentañ e [[Arc'honted Aten|arc'hontelezh]] en [[Aten]]."<ref>Dionysius, ''Roman Antiquities'', I, 75</ref>. == C'hoarioù olimpek a-vremañ == Evit a sell ar C'hoarioù olimpek a-vremañ e voe implijet ar ger olimpiadenn e-pad pell da gomz eus ar c'hoarioù o-unan, met ar [[Kengor etrebroadel Olimpek|c'hKEO]] a implij anezhañ bremañ da gomz eus ur prantad pevar bloavezh. === Deroù ha diwezh === An olimpiadenn a-vemañ zo ur prantad pevar bloavezh lerc'h-ouzh-lerc'h a grog d'ar c'hentañ a viz Genver eus ar bloavezh kentañ hag a echu d'an 31 a viz Kerzu eus ar pevare bloavezh. Niverennet eo an olimpiadennoù adalek ar c'hentañ [[c'hoarioù olimpek]] lidet en Aten e [[1896]]. An {{XXIXvet}} olimpiadenn zo kroget d'ar 1{{añ}} a viz Genver 2008<ref>[[Olympic Charter]] - Bye-law to Rule 6</ref>. <!--These are the [[c'hoarioù olimpek hañv|c'hoarioù olimpek]], pe kentoc'h c'hoarioù an olimpiadenn .-->Ar c'hentañ [[skritell]] a embanne ar c'hoarioù oc'h ober gant ar ger-se a oa hini [[C'hoarioù olimpek hañv 1932]], e [[Los Angeles]], er frazenn : ''Galv evit c'hoarioù an {{Xvet}} olimpiadenn''. == Notennoù == {{Daveoù}} == Daveoù == *{{cite book|author=Elias J Bickerman|title=Chronology of the Ancient World (Aspects of Greek & Roman Life) |url=https://archive.org/details/chronologyofanci00bick|year=1980|publisher=Cornell Univ. Press|location=Ithaca, N.Y.|isbn=0-8014-1282-X|edition=2nd sub}} == Liammoù diavaez == * Chris Bennett, [http://www.tyndalehouse.com/egypt/ptolemies/chron/olympic/chron_ol_cal_fr.htm The olimpiadenn System], e ''tyndalehouse.com'' * Valerie Vaughan, [http://www.onereed.com/articles/vvf/olympics.html The Origin of the Olympics: Ancient Calendars and the Race Against Time] (2002) e OneReed.com, ul lec'hienn gouestlet d'ar [[steredouriezh]]. [[Rummad:C'hoarioù Olimpek]] [[Rummad:C'hoarioù olimpek kozh]] hcs85yhdlsfprj4b4gh9wsrwflb5dgb 0 91993 2197315 2018821 2026-08-04T17:08:01Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197315 wikitext text/x-wiki [[Restr:Map athenian empire 431 BC-fr.svg|thumb|350px|Kevre Delos, a-raok [[Brezel ar Peloponnesos]] e [[-431|431]] kent JK.]] '''Kevre Delos''', savet war-dro [[-477|477 kent JK]]<ref>{{cite book |last=Martin |first=Thomas |title=Ancient Greece: From Prehistoric to Hellenistic Times |url=https://archive.org/details/ancientgreecefro00mart_1 |publisher=Yale University Press |date=2001-08-11 |isbn=978-0300084931}}</ref>, a oa ur c'hevredad [[keoded]]où eus [[Henc'hres]], ennañ etre 150<ref>The Complete Idiot's Guide to Ancient Greece By Eric D. Nelson, Susan K. Allard-Nelson, Susan K. Allard-Nelson. Page 197.</ref> ha 173 ezel<ref>Streams of Civilization: Earliest Times to the Discovery of the New World By Mary Stanton, Albert Hyma. Page 125</ref>, dindan hegemoniezh [[Aten]]. E bal a oa derc'hel da vrezeliñ ouzh [[Impalaeriezh an Ac'haemenided|Impalaeriezh Persia]] goude trec'h ar C'hresianed en [[emgann Plataia]] e fin ar [[Brezelioù medek]]. Dont a ra anv a vremañ ar c'hevre<ref>''A history of the classical Greek world'': 478-323 kent J.-K. gant Peter John Rhodes [http://books.google.com/books?id=dKhOwYzZTxsC&pg=PA18&dq=Athenians+and+allies+Delian+League+name#v=onepage&q=Athenians%20and%20allies%20Delian%20League%20name&f=false Page 18] ISBN 1-4051-9286-0 (2006)</ref> eus al lec'h ofisiel ma veze dalc'het e gendalc'hoù, [[Delos|Enez-Delos]], m'en em vode dileuridi an izili en templ hag e-lec'h ma oa dalc'het an teñzor<!-- , in a symbolic gesture,<ref>Eva C. Keuls, ''The Reign of the Phallus: Sexual Politics in Ancient Athens'' (Berkeley: University of California Press) 1985:18.</ref> [[Pericles]] moved it to Athens in [[454]] kent J.-K.<ref>Thucydides, I, 96.</ref>.--> Nebeut goude e savidigezh e krogas Ateniz da implijout listri hag arc'hant ar c'hevre evito o-unan. An emzalc'h-se a zlee lakaat bec'h da sevel etre Ateniz hag an izili eus ar c'hevre na oant ket ken galloudek. Kontrol strizh Aten war Kevre Delos a oa da lakaat [[Brezel ar Peloponnesos]] da darzhañ e [[-431|431 kent JK]]. Divodet e voe ar c'hevre e diwezh Brezel ar Peloponnesos e [[-404|404 kt JK]]. ==Gwelet ivez== *[[Kevre Peloponnesos]] ==Notennnoù== {{Daveoù}} ==Liammoù diavaez== * {{en}} [https://web.archive.org/web/20140306010128/http://www.livius.org/de-dh/delian_league/delian_league.html Delian League] gant Jona Lendering [[Rummad:Kevreoù Henc'hres]] [[Rummad:Aten en Henamzer]] [[Rummad:Brezelioù medek]] ohuv5dw00qk3u7xw2wx8cxfzeqzdowy 0 91997 2197411 2068078 2026-08-04T19:03:20Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197411 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[Restr:AGMA Hérodote.jpg|thumb|180px|[[Herodotos]], ar vammenn bennañ evit ar brezel-se.]] [[Restr:Thucydides-bust-cutout ROM.jpg|180px|thumb|[[Toukidides]] a gendalc'has danevell Herodotos.]] Ar '''Brezelioù medek''' a zo un heuliad brezelioù etre [[Impalaeriezh an Ac'haemenided|Impalaeriezh Persia]] ha [[keoded]]où [[Henc'hres]] a zeraouas e [[499]] kent J.-K. hag a badas betek [[449]] kent J.-K.. Kregiñ a reas ar stourmoù etre bed ar C'hresianed, rannet en un niver a geodedoù, hag Impalaeriezh Persia pa oa aloubet Ionia gant Persed [[Kirus Veur]] e 547 kent J.-K.. Da sujañ keodedoù dizalc'h o spered [[Ionia]] e anvas ar Bersed [[tiranterezh|tiranted]] da ren pep hini anezhe. Ur vammenn a drubuilhoù e voe koulz evit ar C'hresianed hag evit ar Bersed. E 499 J.-K. e kemeras perzh tirant [[Miletos]], [[Aristagoras]], en un ergerzhadeg da gemer [[Enez Naksos|Naksos]], gant skoazell ar Bersed<ref>{{cite book|last=Ehrenberg|first=Victor|authorlink=Victor Ehrenberg (historian)|title=From Solon to Socrates: Greek History and Civilization During the 6th and 5th Centuries J.-K.|url=https://archive.org/details/fromsolontosocra0000ehre_e7b5|edition=3|year=2011|publisher=Routledge|location=Abingdon, England|isbn=978-0-41558487-6|pages=[https://archive.org/details/fromsolontosocra0000ehre_e7b5/page/99 99]–100}}</ref>. Ur c'hwitadenn vras e voe an ergerzhadeg hag, a-raok ma vefe roet e zigouvi dezhañ gant ar Bersed, e tivizas Aristagoras atizañ holl keodedoù gresian [[Azia-Vihanañ]] d'en em sevel a-enep ar Bersed. Deroù [[Emsavadeg Ionia]] e oa. Padout a reas betek 493 J.-K., o sachañ muioc'h-mui a vroioù eus Azia-Vihanañ er brezel. Aristagoras a zeuas a-benn da c'hounit skoazell eus Aten hag eus [[Eretria]], hag e 498 J.-K. e sikouras brezelourien an div geoded kemer ha deviñ [[Sardeis]] a oa kêr-benn ar Bersed er vro. [[Darius Iañ]] a reas ar mennad d'en em veñjiñ eus Aten hag Eretria abalamour da se. Kenderc'hel a reas an emsavadeg, e-pad daou vloaz. E 494 J.-K. en em vodas nerzhioù ar Bersed da dagañ kalon an emsavadeg e Miletos. Koll da vat e voe brezelourien Ionia en [[emgann Lade]] ha mouget e voe an emsavadeg. Faezhet e oa e izili diwezhañ bloaz goude. Abalamour ma oa o klask miret na ziwanfe emsavadegoù all en e impalaeriezh ha na zeufe Gresianed an Douar-bras d'emellañ en e aferioù e savas Darius ar raktres da aloubiñ Bro-C'hres ha da gastizañ Aten hag Eretria dre benn m'o doa devet Sardeis. Kregiñ a reas aloubadeg kentañ Bro-C'hres e 492 J.-K.. Renet e oa gant ar jeneral [[Mardonios]] a gemeras [[Trakia]] ha [[Makedonia]] a-raok rankout paouez gant e ergerzhadenn abalamour d'un nebeud troioù fall. E 490 J.-K. e oa kaset un eil arme e Bro-C'hres, dre an [[Enezvor]] en dro-mañ, dindan urzhioù [[Datis]] hag [[Artafernes (mab Artafernes)|Artafernes]]. Sujañ a reas an inizi [[Kikladez]], a-raok lakaat ar seziz war Eretria a voe kemeret ha distrujet. Koulskoude e voe trec'het ar Bersed penn-da-benn gant Ateniz en [[Emgann Marathon]] da c'houde. Darius a grogas neuze da brientiñ aloubadeg Bro-C'hres a-bezh, met mont a reas da anaon e 486 J.-K. E 480 J.-K. E vab [[Kserses Iañ|Kserses]] a renas eil aloubadeg Henc'hres gant ar Bersed gant unan eus an armeoù brasañ bodet biskoazh en [[Henamzer]]. O zrec'h war Stadoù kevredet Bro-C'hres (renet gant [[Sparta]] hag Aten) en [[Termopiloù|Emgann an Termopiloù]] a roas o zu d'ar Bersed da aloubiñ ar pep brasañ eus Bro-C'hres. Koulskoude e voe trec'het penn-da-benn ar Bersed en [[Emgann Salamis]], a-greiz ma oant o klask distrujañ listri ar C'hresianed. Bloaz war-lerc'h e voe tro ar gevredidi da dremen d'an argad ha trec'hiñ a rejont arme ar Bersed en [[Emgann Plataea]]. Tec'het a reas nemorant ar Bersed etrezek an norzh. Kenderc'hel a reas ar gevredidi war o lañs ha distrujañ a rejont peurrest listri Impalaeriezh Persia en [[Emgann Mikale]], a-raok argas gwarnizonoù ar Bersed eus [[Sestos]] (e 479 J.-K.) ha [[Bizantion]] (e 478 J.-K.). Ar pezh a reas ar jeneral [[Paosanias (jeneral)|Paosanias]] e-pad seziz Bizantion a droas kalz eus keodedoù Bro-C'hres a-enep Spartaiz, hag ar c'hevredad a-enep ar Bersed en em vodas neuze dindan renerezh Ateniz, e stumm [[Kevre Delos]]. Hemañ a gendalc'has gant ar brezel a-enep Persia e-pad tregont vloaz, oc'h argas tamm-ha-tamm ar gwarnizonoù a chome eus Europa. En [[Emgann Eurimedon]] e 466 J.-K. e c'hounezas ar c'hevre un trec'h doubl a roas ar frankiz da vat da geodedoù Ionia. Koulskoude, goude emell ar c'hevre en un emsavadeg en Egipt (eus 460 da 454 kent J.-K.) e voe koll en un doare bras ha paouez a reas an argadoù a-enep an impalaeriezh. Kaset e voe listri da [[Kiprenez|Giprenez]] e 451 J.-K., met seveniñ a rejont nebeut a dra, ha pa en em dennas an ergerzhadeg e echuas ar Brezelioù medek didrouz. Mammennoù istorel zo a laka da soñjal e voe sinet ur feur-emglev peoc'h etre Aten ha Persia, [[Peoc'h Kallias]], daoust ma'z eus dizemglev war ar c'hraf-se abaoe an Henamzer. <!-- ==Mammennoù== --> == Notennoù == <references/> [[Rummad:Brezelioù etre Gresianed ha Persed| ]] [[Rummad:Brezelioù Henc'hres]] [[Rummad:Brezelioù Persia]] [[Rummad:Impalaeriezh Ac'haemenes]] [[Rummad:Brezelioù Sparta]] [[Rummad:Brezelioù Aten]] gm873lgvv49kigk5wm4kb5bnejy3hbj 0 92033 2197311 2139041 2026-08-04T17:04:11Z InternetArchiveBot 61915 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197311 wikitext text/x-wiki {{Implijoù all}} [[Restr:AGMA Ostrakon Cimon.jpg|thumb|250px|Ostrakon, warnañ anv Kimon, 486 pe 461 a-raok J.-K., [[Mirdi Agora kozh Aten]]]] '''Kimon''' (en [[henc'hresianeg]], ''Κίμων'' &mdash; ''Kimōn'') (510, [[Aten]] &ndash; 450 kent J.-K., e [[Citium]], e [[Kiprenez]]), a oa un den Stad eus [[Aten]] en [[Henamzer]], [[strategos]] e oa, ha politiker pennañ ar geoded e-kreiz ar {{Vvet}} kantved. Mab e oa da [[Miltiades yaouankañ|Miltiades]], trec'her [[Emgann Marathon|Maraton]]. Kimon en doe ur roll a-bouez e krouidigezh [[Kevre Delos|impalaeriezh Aten]] war vor da-heul c'hwitadenn an [[Brezelioù medek|eil aloubadeg eus Henchres]] gant [[Kserses Iañ|Kserses I{{añ}}]] e 480-479 kent J.-K.. Kimon a zeuas da vezañ un haroz eus ar brezelioù en Aten. Dont a reas da vezañ amiral goude m'en doe kemeret perzh en [[Emgann Salamis]]. Unan eus kurioù brasañ Kimon a voe distruj ur strollad listri hag un arme [[Impalaeriezh an Ac'haemenided|persian]] war glann ar [[ster Eurimedon]] e 466 kent J.-K.. E 462 a-raok J.-K. e renas un ergerzhadeg c'hwitet da skoazellañ [[Sparta]] e-pad emsavadeg an [[hilot]]ed. Da-heul an darvoud-se e voe [[ostrakism|ostrakizet]] eus Aten e 461 kent J.-K.. Koulskoude e voe galvet en-dro eus e harlu a-raok diwezh an dek vloaz ostrakadur da sevel un emglev peoc'h pemp bloaz e 451 kent J.-K. etre Sparta hag Aten. Kimon a renas ivez strollad brientinien Aten a-enep [[Perikles]] hag enebiñ a reas ouzh dispac'h demokratel [[Efialtes]] o klask derc'hel kontrol strollad ar vrientinien war ensavadurioù Aten. == Notennoù == {{Daveoù}} == Levrlennadur == *{{cite book|last=Burn|first=A. R.|title=Pericles and Athens|url=https://archive.org/details/periclesathens0000burn_u8s4|year=1948|publisher=English Universities Press|location=London}} *{{cite book|last=Kagan|first=Donald|title=The outbreak of the Peloponnesian war|url=https://archive.org/details/isbn_9780801405013|year=1969|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca|isbn=0801405017}} *{{cite book|last=Laistner|first=M. L. W.|title=A History of the Greek World from 479 to 323 BC|year=1957|publisher=Methuen|location=London}} *{{cite book|last=McGregor|first=Malcolm F.|title=The Athenians and their empire|url=https://archive.org/details/athenianstheirem0000mcgr|year=1987|publisher=University of British Columbia Press|location=Vancouver|isbn=0774802693}} *{{cite book|last=Meiggs|first=Russell|title=The Athenian empire|url=https://archive.org/details/athenianempire0000meig|year=1973|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|isbn=019814296X}} *{{cite book|last=Plutarch|title=Life of Kimon|url=https://archive.org/details/plutarchlifeofki0000plut|year=1989|publisher=Institute of Classical Studies, Univ. of London|location=London|isbn=0900587571|others=A. Blamire, trans}} *{{cite book|last=Plutarch|title=The Rise and Fall of Athens: Nine Greek Lives|url=https://archive.org/details/risefallofathens0000unse_u8o2|year=1960|publisher=Penguin Books|location=Baltimore|others=Ian Scott-Kilvert, trans}} *{{cite book|last=Sealey|first=Raphael|title=A History of the Greek City States, c 700-338 BC|year=1976|publisher=University of California Press|location=Berkeley}} *{{cite book|last=Thucydides|title=History of the Peloponnesian War|year=1971|publisher=Penguin Books|location=Harmondsworth, Middlesex|isbn=0140440399|editor=Rex Warner}} == Liammoù diavaez == * [https://web.archive.org/web/20120205045253/http://ancienthistory.about.com/cs/people/a/uc_cimon.htm?terms=cimon Cimon of Athens], in [[About.com]]. [[Rummad:Ganedigezhioù 510]] [[Rummad:Marvioù 450]] [[Rummad:Tud ar Vvet kantved a-raok J.-K. en Henc'hres]] [[Rummad:Jeneraled Henc'hres]] [[Rummad:Brezelioù medek]] [[Rummad:Ateniz an Henamzer]] [[Rummad:Jeneraled Aten]] [[Rummad:Amiraled Aten]] l8aoi7z1clnb1ha95v0ix1c8jwts7ht 0 92547 2197435 2126190 2026-08-04T19:29:48Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197435 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:Communist-manifesto.png|thumb|upright=1.4|Golo embannadur kentañ “Manifesto ar Strollad Komunour”]] Ar '''varksouriezh''' a zo ur meizad politikel, kevredigezhel hag ekonomikel diazezet war mennozhioù [[Karl Marx]] ha [[Friedrich Engels]]. Diazezet eo war un [[Danvezouriezh istorel|doare danvezelour da zielfennañ an Istor]], un doare [[daelerezh]]ek da welet ar c'hemmoù sokial hag ur c'hritik eus ar [[kapitalouriezh|gapitalouriezh]]. Degas a ra ar meizad-se un [[marksouriezh ekonomikel|damkaniezh ekonomikel varksour]], un [[marksouriezh sokiologel|damkaniezh sokiologel]] hag un doare da welet ar c'hemmoù sokial en un doare [[sokialouriezh dispac'hel|dispac'hel]]. Kement-se holl en deus bet ul levezon vras war luskadoù [[sokialouriezh|sokialour]] ar bed a-bezh. Mennozh pennañ ar varksouriezh eo "[[Emgann ar renkadoù|stourm ar renkadoù]]". Gant ar gapitalouriezh e vez perc'hennet an araezioù produiñ gant ur bihanniver (ar vourc'hizien) tra ma vez produet an trenaoù gant ur muiañniver ledan, ar [[proleteriezh|broleteriezh]]. Hervez kelennadurezh ar varksouriezh e teufe ar c'hemmoù sokial diwar ar stourm etre ar renkadoù pa'z eus keneberezh etrezo. Hervez an dezrannerezh marksour e vez mac'homet ar broleteriezh gant ar gapitalourien, ha diwar-se e rank genel [[dispac'h ar broleteriezh]]. == Addoareoù == * [[Marksouriezh-leninouriezh]] * [[Maoouriezh]] * [[Trostkouriezh]] == Gwelet ivez == * [[Karl Marx]] * [[Komunouriezh]] * [[Sokialouriezh]] == Levrlennadur == *''Manifesto ar Strollad Komunour'', Karl Mark ha Friedrich Engels, troet diwar ar saozneg gant [[Frañsez Favereau]], Preder, 1968. *''Manifesto ar Strollad Komunour'', Karl Mark ha Friedrich Engels, troet diwar an alamaneg gant [[Alan ar Berr]], Preder, 1978. * {{cite book |title=The Revolutionary Ideas of Karl Marx|url=https://archive.org/details/revolutionaryide0000call_i2b6|last=Callinicos |authorformat=scap|first=Alex|authorlink=Alex Callinicos|date=2010|origyear=1983|publisher=Bookmarks|location=Bloomsbury, London|isbn=978-1-905192-68-7|ref=Cal10}} * [[Jon Elster]], ''An Introduction to Karl Marx''. Cambridge, England, 1986. * Michael Evans, ''Karl Marx''. London, 1975. [[Rummad:Komunouriezh]] [[Rummad:Politikerezh]] [[Rummad:Ideologiezhioù]] e78m4dbfmvcadrnyukaxo2amn9v4o2i 0 93086 2197323 2107468 2026-08-04T17:16:27Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197323 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Jane Elizabeth Digby''', lesanvet ''Lady Ellenborough'' (Minterne Magna, [[Dorset]], {{deiziad|3|Ebrel|1807}} – [[Damask]], [[Siria]], {{deiziad|11|Eost|1881}}), a oa ur [[kont|gontez]] [[Bro-Saoz|saoz]]. Ganet e oa bet Jane Digby e Dorset, merc'h e oa d'an amiral Henry Digby ([[1770]]-[[1842]]) ha da Lady Jane Elizabeth Coke ([[1777]]-[[1863]]), a oa merc'h Thomas Coke ([[1754]]-1842), 1{{añ}} kont [[Leicester]]. E [[1799]] e voe kemeret al lestr [[spagn]]ol ''Santa Brigada'' gant he zad ; un teñzor a oa e bourzh, ha setu deuet an tiegezh da vezañ pinvidik-mor. Gant ar besamiral [[Horatio Nelson|Nelson]] edo e [[Trafalgar]], kabiten war al lestr ''Africa''. Digantañ eo he devoe Jane Digby domani Minterne Magna e Dorset. Brudet e voe buhez prevez romantel Jane Digby, e-pad meur a zekvloaziad, en [[Europa (kevandir)|Europa]] hag er [[Reter-Nesañ]]. Pevar gwaz he doe, en o zouez Lord Ellenborough, a voe gouarnour [[India]], ha dreist-holl [[serc'heg]]ed a-leizh, en o zouez [[Ludwig Iañ Bavaria|Ludwig I{{añ}}]], roue Bavaria, hag e vab Otto, roue [[Gres]], ar [[politiker]] [[aostria]]n Felix zu Schwarzenberg hag ar jeneral gresian Christodoulos Hatzipetros. ==E Siria== Da 46 vloaz e veajas da Siria. Orgediñ a reas ouzh ar [[cheikh]] Medjuel el Mezrab, 20 vloaz yaouankoc'h egeti. Dimezet e voent e [[1854]] hervez al lezenn [[islam|vuzulman]], hag adanvet e voe ar wreg Jane Elizabeth Digby el Mezrab. Eürus e voent betek ma varvas Jane 27 vloaz diwezhatoc'h, e Damask. <gallery mode="packed" heights="300px">Stieler-Jane Digby.jpg|Poltredet e gant [[Joseph Karl Stieler]] e [[1831]] evit [[Poltredaoueg ar gened]], aozet gant Ludwig Iañ Bavaria</gallery> === Gwaz ha serc'heged === <gallery mode="packed" heights="180px"> 1stEarlOfEllenborough.jpg|Kont Ellenborough Schwarzenberg, Felix.jpg| Felix zu Schwarzenberg Ludwig_I_of_Bavaria.jpg| Ludwig Iañ Bavaria Stieler Joseph C. - Portrait of Othon as a young man - Google Art Project.jpg|Otto, roue Gres, mab da Ludwig Iañ </gallery> == Levrlennadur == *{{en}} {{cite book|author= Mary S. Lovell|title=''A Scandalous Life: A Biography of Jane Digby''|url= https://archive.org/details/scandalouslifebi0000love|publisher=Fourth Estate|year=1998|isbn=1857024699}} *{{en}} {{cite book|author=Ure, John|title=''In Search of Nomads''|publisher=Constable and Robinson|year=2004|isbn=1-84529-082-8}} *{{en}} {{cite book|author=Bedell Smith, Sally|title=''Reflected Glory. The Life of Pamela Churchill Harriman''|url=https://archive.org/details/reflectedgloryli0000smit|publisher=Simon and Schuster|year=1996|isbn=0-684-80950-8}} ==Liammoù diavaez== {{commonscat}} *{{en}} {{cite web|url=https://web.archive.org/web/20070704075736/http://www.lind.org.zw/people/janedigby/JaneDigby.htm|title=''Lady Jane Elizabeth Digby el Mezrab''|accessdate=28 Even 24}} {{DEFAULTSORT:Digby, Jane}} [[Rummad:Noblañsoù saoz]] [[Rummad:Priedoù-kleiz rouaned Alamagn]] [[Rummad:Poltredoù ar gened]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1807]] [[Rummad:Marvioù 1881]] 5whq3kuwf99izxqokw085uelmgzkytj 0 94220 2197361 2095916 2026-08-04T18:07:15Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197361 wikitext text/x-wiki [[File:Ebba Sparre.jpg|thumb| 300px| Ebba Sparre, karantez yaouankiz ar rouanez [[Kristina Sveden]]]] '''Ebba Sparre''', pe '''Ebba Larsdotter Sparre af Rossvik ''' (1629 – 19 a viz Meurzh 1662) a oa ur gontez [[svedat]], [[dimezell a enor]] e lez Sveden, hag ivez karantez ha [[serc'h]] d'ar [[Rouanezed Sveden|rouanez]] [[Kristina Sveden]] en he yaouankiz . Merc'h e oa Ebba Sparre da Lars Eriksson Sparre, den a stad ha marichal, ha d'e bried Märta Banér. Merc'h-vihan e oa d'ar c'hanseller Erik Larsson Sparre. Brudet e oa kened Ebba Sparre el lez, hag anavezet e oa evel ''La belle comtesse'' (Ar Gontez vrav). Pa veze aozet abadennoù koroll, pe barrez, el lez, eo hi a veze lakaet da c'hoari [[Venus]]<ref>Sven Stolpe :''Kristina: Drottning & Rebell'' (Kristina:Rouanez ha Disuj) (2004) p. 56.</ref>. He darempredoù tost gant ar Rouanez Kristina a lakae meur a hini da soñjal e oant karourezed; tud zo koulskoude a lavar n'eo ket prouet. Kristina a dremene an darn vrasañ eus hec'h amzer gant 'la belle comtesse' - hag alies e komze eus he c'hened. he c'hinnig a reas d'ar c'hannad saoz Whitelocke evel he ''c'hompagnunez-gwele'', o lavarout e oa ken bamus spered Ebba Sparre evel he c'horf.<ref>{{cite book | author = [[Veronica Buckley]] | title = Christina; Queen of Sweden | url = https://archive.org/details/christinaqueenof00vero | location = London | publisher = Harper Perennial | year = 2005 | isbn = 1-84115-736-8 }}</ref> Pan eas Kristina kuit eus Sveden e talc'has da skrivañ lizhiri karantez birvidik d'ar gontez, ma lavare enne e karje anezhi da viken. Lizhiri entanet a'r seurt-se a oa traoù ordinal en amzer-se, ha kemend-all a veze skrivet gant Kristina el lizhiri a gase da vaouezed ha n'he devoa ket gwelet gwech ebet pa gare o skridoù<ref>Elisabeth Aasen: ''Barokke damer'', edited by Pax, Oslo 2003, ISBN 82-530-2817-2</ref>. Prometet e oa bet dorn Ebba da [[Bengt Gabrielsson Oxenstierna]], met torret e voe ar bromesa ha dimeziñ a reas e 1652 d'ar c'hont Jakob Kasimir De la Gardie, ur breur da [[Magnus Gabriel de la Gardie]], mignon d'ar rouanez, dre youl Kristina. Ur fall dimeziñ e voe. <!-- Sparre was the only female favourite of Christina, and they kept in touch after Christina left Sweden. --> En 1661 e voe pedet Ebba gant Christina da zont d'he c'haout da [[Hamburg]], ha c'hoantaata reas he gwelout ivez pan eas d'ober un dro da Sveden, met tiegezh Ebba a enebas<ref>Leif Lekeby (Swedish): ''Kung Kristina - Drottningen som ville byta kön'' (King Christina - the queen who wished to change sex) (2000) p. 44</ref>. == Liamm diavaez== *{{sv}} [https://runeberg.org/nfcf/0318.html Wilhelmina Stålberg: Anteqningar om Svenska kvinnor] == Notennoù == <references/> [[Rummad:Dimezelled a enor svedat]] [[Rummad:Istor Sveden er XVIIvet kantved]] ahotbmne8fg8zfqddstyxdc2izw1hyc 0 94860 2197281 2176793 2026-08-04T12:21:05Z Kestenn 14086 2197281 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Kamp Choisel''', pe a-wechoù '''Kamp Kastell-Briant''', a oa ur c'hamp-bac'h e-kichen [[Kastell-Briant]] en [[Eil Brezel-bed]]. Miliadoù a dud a bep seurt a dremenas eno etre 1940 ha 1942, prizonidi vreizhat ha gall dreist-holl. D'ar 17 a viz Mezheven 1940 ec'h erruas ar bagadoù alaman. Lakaet e voe prizonidi-vrezel ennañ, dindan karg ar velestradurezh c'hall, betek ar 14 a viz Genver 1941 ma vejont kaset da Alamagn. Adalek 1941 e voe anvet ''Centre de séjour surveillé de Choisel'', dindan an isprefed, diwallet gant archerien c'hall. [[Romed|Kantreidi]], prizonidi a wir boutin ha prizonidi bolitikel a voe bac'het, komunourien dreist-holl, betek 1942. Serret e voe d'ar 15 a viz Even 1942 ha troet e voe en ur bon lec'haveiñ evit an [[Wehrmacht|arme alaman]]. E-pad an daou vloaz-se e voe bac'het miliadoù a dud a bep seurt, treuzkaset prizonidi zo eus un eil kamp d'egile, ha fuzuilhet lod all evit abegoù politikel, en o zouez an [[Fernand Jacq|doktor Jacq]] ha [[Guy Môquet]]. == Gwelout ivez == * [[Mengleuz ar Re Fuzuilhet]] [[Rummad:Kampoù-bac'hañ an Eil Brezel-bed|Choisel]] [[Rummad:Breizh e-pad an Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Kastell-Briant]] 606ragprhh4a7hb5s4ibsurzpa7sbyu 0 95517 2197306 1977178 2026-08-04T16:59:21Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197306 wikitext text/x-wiki {{LabourAChom}} [[Restr:Streep san sebastian 2008 2.jpg| thumb|Meryl Streep e [[Donostia]] e 2008]] '''Mary Louise "Meryl" Streep''' (bet ganet d'an [[22 a viz Even]] [[1949]]) a zo un aktorez [[Stadoù-Unanet|amerikan]] hag he deus labouret er sinema, er c'hoariva hag er skinwel. Gwelet e vez gant lod evel an aktorez wellañ eus he remziad (''best actress of her generation'')<ref>{{cite book |last=Santas |first=Constantine |title=Responding to Film |url=https://archive.org/details/respondingtofilm0000sant |year=2002 |publisher=Rowman & Littlefield‏|isbn=0-8304-1580-7 |page=[https://archive.org/details/respondingtofilm0000sant/page/187 187]}}</ref>{{,}}<ref>{{cite book |last=Hollinger |first=Karen |title=The Actress: Hollywood Acting and the Female Star |year=2006 |publisher=CRS Press |isbn=0-415-97792-4 |pages=94–95}}</ref>{{,}}<ref>{{cite book |title=The Middle East |year=2005 |publisher=Library Information and Research Service |page=204}}</ref>. == Filmoù == {| class="wikitable sortable" ! Bloavezh ! Titl ! Roll ! class="unsortable" | Notennoù |- | 1977 | ''[[Julia (film 1977)|Julia]]'' | Anne Marie | |- | 1978 | ''[[The Deer Hunter]]'' | Linda | |- | rowspan="3"|1979 | ''[[Manhattan (film)|Manhattan]]'' | Jill | |- | ''[[The Seduction of Joe Tynan]]'' | Karen Traynor | |- | ''[[Kramer vs. Kramer]]'' | Joanna Kramer | |- | 1981 | ''[[The French Lieutenant's Woman (film)|The French Lieutenant's Woman]]'' | Sarah/Anna | |- | rowspan="2"|1982 | ''[[Still of the Night (film)|Still of the Night]]'' | Brooke Reynolds | |- | ''[[Sophie's Choice (film)|Sophie's Choice]]'' | Sophie Zawistowski | |- | 1983 | ''[[Silkwood]]'' | [[Karen Silkwood]] | |- | 1984 | ''[[Falling in Love (film 1984)|Falling in Love]]'' | Molly Gilmore | |- | rowspan="2"|1985 | ''[[Plenty (film)|Plenty]]'' | Susan Traherne | |- | ''[[Out of Africa (film)|Out of Africa]]'' | [[Karen Blixen]] | |- | 1986 | ''[[Heartburn (film)|Heartburn]]'' | Rachel Samstat | |- | 1987 | ''[[Ironweed (film)|Ironweed]]'' | Helen Archer | |- | 1988 | ''[[A Cry in the Dark]]'' | [[Lindy Chamberlain-Creighton|Lindy Chamberlain]] | |- | 1989 | ''[[She-Devil (film)|She-Devil]]'' | Mary Fisher | |- | 1990 | ''[[Postcards from the Edge (film)|Postcards from the Edge]]'' | Suzanne Vale | |- | 1991 | ''[[Defending Your Life]]'' | Julia | |- | 1992 | ''[[Death Becomes Her]]'' | Madeline Ashton | |- | 1993 | ''[[The House of the Spirits (film)|The House of the Spirits]]'' | Clara del Valle Trueba | |- | 1994 | ''[[The River Wild]]'' | Gail Hartman | |- | 1995 | ''[[The Bridges of Madison County]]'' | Francesca Johnson | |- | rowspan="2"|1996 | ''[[Before and After (film)|Before and After]]'' | Dr. Carolyn Ryan | |- | ''[[Marvin's Room (film)|Marvin's Room]]'' | Lee | |- | rowspan="2"|1998 | ''[[Dancing at Lughnasa (film)|Dancing at Lughnasa]]'' | Kate 'Kit' Mundy | |- | ''[[One True Thing]]'' | Kate Gulden | |- | 1999 | ''[[Music of the Heart]]'' | [[Roberta Guaspari]] | |- | 2001 | ''[[A.I. Artificial Intelligence]]'' | [[The Fairy with Turquoise Hair|Blue Fairy]] | Mouezh |- | rowspan="2"|2002 | ''[[Adaptation (film)|Adaptation.]]'' <!--The period is part of the title, don't remove. Thanks.--> | [[Susan Orlean]] | |- | ''{{sort|hours|[[The Hours (film)|The Hours]]}}'' | Clarissa Vaughan | |- | 2003 | ''[[Stuck on You (film)|Stuck on You]]'' | Roll he unan | Cameo dizanv |- | rowspan="2"|2004 | ''[[The Manchurian Candidate (2004 film)|The Manchurian Candidate]]'' | Eleanor Shaw | |- | ''[[Lemony Snicket's A Series of Unfortunate Events]]'' | [[Aunt Josephine]] | |- | 2005 | ''[[Prime (film)|Prime]]'' | Lisa Metzger | |- | rowspan="4"|2006 | ''[[A Prairie Home Companion (film)|A Prairie Home Companion]]'' | Yolanda Johnson | |- | ''The Music of Regret'' | The Woman | Film berr sonerezh |- | ''[[The Devil Wears Prada (film)|The Devil Wears Prada]]'' | [[Miranda Priestly]] | |- | ''[[The Ant Bully (film)|The Ant Bully]]'' | Queen Ant | Mouezh |- | rowspan="4"|2007 | ''[[Dark Matter (film)|Dark Matter]]'' | Joanna Silver | |- | ''[[Evening (film)|Evening]]'' | Lila Wittenborn Ross | |- | ''[[Rendition (film)|Rendition]]'' | Corrine Whitman | |- | ''[[Lions for Lambs]]'' | Janine Roth | |- | rowspan="2"|2008 | ''[[Mamma Mia! (film)|Mamma Mia!]]'' | Donna Sheridan | |- | ''[[Doubt (2008 film)|Doubt]]'' | Sister Aloysius Beauvier | |- | rowspan="3"|2009 | ''[[Julie & Julia]]'' | [[Julia Child]] | |- | ''[[Fantastic Mr. Fox (film)|Fantastic Mr. Fox]]'' | Mrs. Fox | Mouezh |- | ''[[It's Complicated (film)|It's Complicated]]'' | Jane Adler | |- | 2010 | ''[[Higglety Pigglety Pop! or There Must Be More to Life]]'' | Jennie | Mouezh |- | rowspan="1"|2011 | ''[[The Iron Lady (film)|The Iron Lady]]'' | [[Margaret Thatcher]] | |- | rowspan="1"|2012 | ''Great Hope Springs'' | Maeve Soames | |- | rowspan="1"|2013 | ''[[August: Osage County#Film adaptation|August: Osage County]]'' | Violet Weston | |} == Notennoù == {{daveoù}} {{DEFAULTSORT:Streep, Meryl}} [[Rummad:Aktourezed SUA]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1949]] m2vs9imtgdipqlioqcw3zl0xkj9fxwu 0 98647 2197533 2138104 2026-08-05T07:35:03Z Kestenn 14086 2197533 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:Conlie.jpg|thumb|Poanioù kamp Koñli, gwelet gant [[Jeanne Malivel]] el levr ''Histoire de Notre Bretagne'' (1922).]] [[Restr:Conlie postcard.jpg|thumb|400px|right|Kartenn-bost en eñvor Kamp Koñli.]] [[Restr:DelwennursoudardbreizhateusLuBreizheSantez-Anna-Gwened.JPG|thumb|Delwenn ur soudard breizhat eus Lu Breizh e [[Santez-Anna-Gwened]].]] '''Kamp Koñli'''<ref>•«An neb en deuz he sinet dre zinatur e zorn/A zo bet e '''kamp Konli''' pa oa goansan ar zorn» [Bonneur] "Guerz nevez var ben ar brezel” (1870) ([[Joseph Ollivier]] “Catalogue bibliographique de la Chanson populaire en langue bretonne sur feuilles volantes” in ''Annales de Bretagne'' 1939, levr. 46, p.174); • [[Jarl Priel]], ''[[Va Buhez e Rusia]]'', 1955, p. 167. • F. Favereau, ''Geriadur ar brezhoneg a-vremañ'', Skol Vreizh, 1992, p.884b: «'''Conlie''' ''Koñli: kamp Koñli.''»</ref> pe '''Kamp Conlie'''<ref>''Breizh a-vremañ'', F. Favereau, 2005, p. 169</ref>(distagadur: ['kõːli]<ref>Distagadur brezhonek manet bev war-lerc'h diskennidi an dud bet eno.</ref>) (''Camp de Conlie'' e galleg) a zo unan eus ar c'hampoù bet aozet gant gouarnamant ar [[Frañs]] e-kerzh [[Brezel 1870-1871|Brezel 1870 etre Prus ha Frañs]]. Diazezet e oa e [[Conlie]], e departamant ar [[Sarthe (departamant)|Sarthe]]. Kerkent hag an [[3 a viz Du]] [[1870]] e oa en em gavet eno an daou vil soudard kentañ (o tont eus [[Aodoù-an-Hanternoz]]) eus [[Lu Breizh]] renet gant ar jeneral [[Émile de Kératry]]. O vezañ na oa netra prest d'o degemer e oa bet ret sevel teltennoù war dizh...da c'hortoz ma vije erruet miliadoù a soudarded ouzhpenn. A-barzh fin ar gont, dre na zegemere respont ebet digant [[Léon Gambetta]] d'e lizheroù nec'het, en devoa de Keratry roet e zilez d'ar [[27 a viz Du]]. D'an [[13 a viz Kerzu]] e oa bet bodet betek {{formatnum:46000}} den, hep arm ebet, o patouilhat en douar peurc'hleb ar c'hamp a veze graet ''Kerfank'' anezhañ gant ar soudarded vrezhonek o-unan. N'eo nemet d'an [[18 a viz Kerzu]] en devoa bet aotre [[Henri Delacoux de Marivault-Emeriau]], ar jeneral rann-arme nevez-anvet e penn Arme Breizh, da vont kuit eus Kamp Koñli a-benn ar fin. Tizhet e oa bet ar c'hamp gant ar Brusianed d'ar [[14 a viz Genver]] [[1871]] ha peurziskaret gante. Gwalleurioù soudarded Arme Breizh a zo chomet sanket don e pennoù un toullad mat a Vretoned, evel ma tiskouez ar bomm da-heul, tennet eus ''[[E Skeud Tour Bras Sant Jermen]]'' gant [[Yeun ar Gow]] :<br>''Hervez ma maeronez, e voe, er bloaz-se, ur goañvezh eus ar gwashañ, hag o devoe kalz Bretoned ac'hann paourentez ha dienez da c'houzañv leizh o chroc'hen, e Kamp Koñli. Darn anezho, skuizh oc'h ober bouzellenn voan hag o pilpasat er pri hag er vouilhenn, el lec'h displijus-se anvet gante « Kerfank », en em vodas ur wechad hag a dreuzas ar c'hamp o youc'hal a-bouez-penn : «Finister d'ar gêr ! Finister d'ar gêr ! ».'' [[Image:Émile de Kératry.jpg|thumb|[[Émile de Kératry]], komandant kamp Koñli.]] ==Levlennadur== *‎{{fr}} [[Camille Le Mercier d'Erm]], ''L'étrange aventure de l'Armée de Bretagne, le drame de Conlie et du Mans'', Dinard, À l'enseigne de l'Hermine, 1937. ==Liammoù diavaez== *{{fr}} [http://www.loire1870.fr/camp.htm Diwar-benn ar c'hamp] *{{fr}} [http://www.loire1870.fr/pa_mam/pa_mam_cd/monu_conlie.htm Diwar-benn ar monumant hag ar vered] *{{fr}} [https://web.archive.org/web/20140203112219/http://www.istorhabreiz.fr/spip.php?article11 ''La Pastorale de Conlie''], oberenn gant [[Tristan Corbière]] ==Notennoù ha daveoù== {{Daveoù}} [[Restr:Conlie - 1870 war memorial.jpg|thumb|Monumant e koun arme Breizh]] [[Rummad:Istor Breizh en XIXvet kantved]] [[Rummad:Istor Prusia]] [[Rummad:Istor Bro-C'hall en XIXvet kantved]] [[Rummad:Brezel 1870-1871]] [[Rummad:Kampoù milourel|Koñli]] 4o9u4k1nzg1eikedv9p4ofetp8zxqpf 0 100501 2197522 2196944 2026-08-05T00:46:02Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197522 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:auto; font-size:90%;" |- ! colspan="2"| <div style="background-image:linear-gradient(to right, #f66, #fff);"> {| width="100%" |- |[[Restr:Radiation warning symbol.svg|32px]] ! style="text-align:center; font-size:2em; padding-top:10px;"|Frankiom |[[Restr:Vector molecule.svg|32px|right]] |}</div> |- |colspan="2" style="text-align:center;"| [[Radon]] – '''Frankiom''' – [[Radiom]] |- | colspan="2" style="text-align:center;"| {| |- | <br>[[Keziom|Cs]]<br>'''Fr''' | colspan="2"| [[Restr:Fr-TableImage.png|250px|Taolenn beriodek, Frankiom]] <div style="text-align: right"><mark>[[Taolenn beriodek an elfennoù|Taolenn beriodek]]</mark></div> |} |- bgcolor="#f66" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù hollek |- |'''[[Niver atomek]]''' || 87 |- |'''[[Rummad kimiek]]''' || [[Metaloù alkaliek]] |- |'''[[Strollad eus an daolenn beriodek|Strollad]]''' || 1 |- |'''[[Trovezh (taolenn drovezhiek)|Trovezh]]''' || 7 |- |'''[[Bloc'h (taolenn drovezhiek)|Bloc'h]]''' || s |- |'''[[Tolz atomek]]''' || [223] |- bgcolor="#f66" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Aozadur elektronek |- | colspan="2" style="text-align:center;"| '''Aozadur elektronek an atomoù'''<br>[Rn] 7s<sup>1</sup> |- |colspan="2" style="text-align:center;"| Dasparzh an elektronoù : '''2, 8, 18, 32, 18, 8, 1''' |- | colspan="2" | [[Restr:Electron shell 087 Francium - no label.svg|center|150px]] |- bgcolor="#f66" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù atomek |- valign="top" |'''[[Niver oksidadur]]''' || +1<br>''Oksidenn [[bazenn (kimiezh)|vazennek]] skañv) |- |'''[[Tredanleiegezh]]''' || 0,7 <small>''(Skeul Linus Pauling)''</small> |- valign="top" |'''[[Gremmoù ionadur]]'''|| '''1 :''' 392,96 kJ/mol |- |'''[[Skin atomek]]''' || 3,48 Å |- |'''[[Skin kenamsav]]''' || 2,42 Å |- |'''[[Skin Van der Vaals]]''' || 348 pm |- bgcolor="#f66" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Perzhioù fizikel |- |'''[[Arvez]]''' || Gaz |- |'''[[Douester]] (≈20&nbsp;°C)''' || 2,90 g/cm<sup>3</sup> |- |'''[[Teuzverk]]''' || 21&nbsp;°C |- |'''[[Bervverk]]''' || 650&nbsp;°C |- |'''[[Tredanharzusted]]''' || (stlenn ebet) |- bgcolor="#f66" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Neuz an elfenn |- | colspan="2" style="text-align:center;"| <span style="color:Green; font-size:2em;">'''?'''</span><br>''(Ur c'haled du neuz ur metal dezhañ, war a greder)'' ---- |- ! colspan="2" style="text-align:center;"| [[Restr:Info icon 001.svg|24px|link=[[Skoazell:Elfennoù kimiek]]]] |} Un [[elfenn gimiek]] eo ar '''frankiom''' ; '''Fr''' eo e [[arouez kimiek]], '''87''' e [[niver atomek]] ha '''223''' e [[mas atomek]]. Ur [[metal alkaliek]] eo. Nebeut-tre a frankiom a gaver en natur : jedet ez eus bet n'eus nemet 30 [[kilogram|g]] a frankiom en Douar.<ref name="WE">[https://web.archive.org/web/20121011140729/https://www.webelements.com/francium/ ''Webelements''] {{en}} <small>Liamm oberiant 22 HER 2012</small></ref> En un tamm [[kailh]] [[uraniom]] ne gaver nemet 1 [[atom]] frankiom evit 10<sup>18</sup> atom ag uraniom (1 atom <sub>87</sub> Fr evit 1 miliard a viliardoù ag <sub>92</sub>U).<br> Eus [[skinoberiegezh]] an [[aktiniom]] (<sub>89</sub>Ac, un [[aktinid]]) e teu ar frankiom.<br> Kevanaozet ez eus bet atomoù frankiom dre vombezennaouiñ [[toriom]] gant [[proton]]où, hogen a-gementadoù re vihan evit ma c'halljed o fouezañ. == Istor == Adal [[1870]] e voe klasket an elfenn a vije 87 e niver atomek, da lavaret eo dindan ar c'heziom <sub>55</sub>Cs e strollad 1 an daolenn vareadek ; ''eka-cæsium'' e voe anvet da c'hortoz.<br> E [[1925]] ez embannas ar [[Kimiezh|c'himiour]] [[URSS|soviedel]] D. K. Dobroserdov bezañ dizoloet ''eka-cæsium'', a anvas ''rusiom'' evel-just. Ne glaskas ket pelloc'h.<br> Ur bloavezh diwezhatoc'h e voe daou gimiour [[Bro-Saoz|saoz]], Gerald J. F. Druce ha Frederick H. Loring, oc'h ober ''alkaliniom'' eus an hevelep elfenn.<br /> E [[1930]] e voe tro an [[Stadoù-Unanet Amerika|Amerikan]] Fred Allison d'he envel ''virginium'' <sub>87</sub>Vi, hervez [[Virginia]], ar Stad ma oa bet ganet. E [[1934]] e prouas an Amerikan H. G. McPherson e oa fazius labourioù F. Allison.<br> E [[1936]] e kredas ar [[fizik]]our [[Roumania|rouman]] Horia Hulubei hag e genlabourez Yvette Cauchois, a [[Bro-C'hall|Vro-C'hall]], bezañ dizoloet an elfenn ivez, a anvjont ''moldaviom'' diwar [[Moldavia]],bro c'henidik H. Hulubei. E [[1939]] e savas ar [[Priz Nobel]] Jean-Baptiste Perrin a-du gant ar ''moldaviom'' hag a-enep ar C'hallez all Marguerite Perey, he devoa embannet bezañ diskuliet an elfenn e [[Pariz]] en hevelep bloavezh. Gant M. Perey e oa aet ar maout e gwirionez, p'he devoa tennet frankiom eus aktiniom <sup>227</sup>Ac. An anv ''actinium-K'' a roa-hi d'an elfenn nevez, hag e [[1946]] e kinnigas ''catium'' diwar ''kat[[ion]]''. Pa 'z eas he c'helennerez [[Irène Joliot-Curie]] enep an anv-se, a raje dave d'ar ger [[saozneg|saoznek]] ''cat'' "kazh" kentoc'h eget da ''gation'' e kinnigas M. Perey an anv ''francium'', a voe degemeret gant an IUPAC e [[1949]]<ref>[http://www.iupac.org/ ''International Union of Pure and Applied Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 22 HER 2012</small></ref>. == Perzhioù == === Kimiek === Par da re ar [[Keziom|c'heziom]] eo perzhioù kimiek ar frankiom.<ref name="WE" /> === Izotopoù === Bez' ez anavezer 33 [[izotop]] eus ar frankiom, an hini stabilañ o vezañ <sup>223</sup>Fr (o tont eus <sup>227</sup>Ac) gant un [[hanter-vuhez]] a 22 vunutenn hepken. An izotop naturel nemetañ eo.<ref name="WE" /> == Arver == Hini, ker ral ha distabil eo an elfenn. == Notennoù == {{Daveoù}} <div style="font-size:90%;"> == Daveennoù == * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Gimiezh'', Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 [http://preder.net/index.php?lang=bz Preder] * AN NOALLEG Yann-Baol, ''Geriadur ar Fizik'', Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2 * ''Annales de chimie et de physique'', [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb343780820/date.r=.langFR Gallica / ''Bibliothèque nationale de France''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small> * ''Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)'' [http://www.iupac.org/publications/pac/81/11/2131/ ''Pure an Applied Chemistry''] {{en}} <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small> * ''Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements'' [http://physics.nist.gov/cgi-bin/Compositions/stand_alone.pl?ele=&ascii=html&isotype=some ''National Institute of Standards and Technology''] {{en}} <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small> * [https://web.archive.org/web/20110525023159/http://www.brgm.fr/index.jsp ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''] {{fr}} <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small> * CONSIDINE Glenn D., ''Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry'', Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 {{en}} * DEPOVERE Paul, ''La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers'', De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 {{fr}} * EMSLEY John, ''Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements'', Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 {{en}} * ''Geriadur brezhonek'' An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0 * ÉTIENNE Guy, ''Geriadur ar Stlenneg'', Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7 * HOLDEN Norman, ''History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers'', New York, 2001 [http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html ''Brookhaven National Laboratory''] {{en}} <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small> * LIDE David R., ''CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition'', CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 {{en}}</ref> * [http://www.iupac.org/publications/pac/ ''Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''] {{en}} <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small> * STWERTKA Albert, ''A Guide to the Elements'', Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 {{en}} * [https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ ''Webelements''] {{en}} <small>Liamm oberiant 22 HER 2012</small> </div> {{ElfennoùKimiek}} [[Rummad:Elfennoù kimiek]] 0eum87z3i978pgo7l3j1w1ozkn7zq04 0 101075 2197525 2150802 2026-08-05T03:32:46Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197525 wikitext text/x-wiki '''Julien Landfried''' zo ur politikour gall. Kensavet en deus l'[[Observatoire du Communautarisme]] ha stourmet a-enep ar rannvroelourien hag an heñvelrevidi eneprepublikan. E-touez renerien ar [[Mouvement des Citoyens]] emañ, gant [[Jean-Pierre Chevènement]]. Klasket en doa bout kannad gant skoazell ar PS a-enep [[Patrick Devedjian]] da-geñver ar votadegoù e miz Mezheven 2012, hag e dilennadegoù darnel e Kerzu 2012. Bep gwech e kollas en eil tro a-enep dezhañ. ==Liammoù== * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20160305090743/http://www.lejournalderobinson.fr/?p=8414] Pennad diwar e benn hag e vuhez * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20121230022627/http://www.rue89.com/rue89-politique/2012/06/08/faut-il-ressembler-ses-electeurs-pour-etre-elu-232829] Pennad war Rue89 {{DEFAULTSORT:Landfried, Julien}} [[Rummad:Politikourien Bro-C'hall]] ct8licjbuo09fdxw6s3pkpa1raijj72 0 101241 2197389 1974837 2026-08-04T18:37:46Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197389 wikitext text/x-wiki {{pennad zo|Blanche Bourgogn}} [[File:Blanka2.jpg|thumb|Blanche Bourgogn]] '''Blanche Bourgogn''' (war-dro [[1296]]-[[1326]]) a voe Rouanez [[Bro-C'hall]] ha [[Navarra]] e-pad un nebeud mizioù en 1322 dre he dimeziñ d'ar roue [[Charlez IV (Bro-C'hall)|Charlez IV]]. ==He buhez== Merc'h e oa da gont palatin Bourgogn [[Otto IV Bourgogn|Otto IV]] ha da gontez [[Artez]] [[Matilda Artez|Matilda, pe ''Mahaut'']]. E 1302 e varvas he zad, hag he breur yaouank Roperzh a voe anvet da gont.<ref name="Freeman">{{cite book|last1=Doss-Quinby|last2=Krueger|last3=Burns|first1=Eglal|first2=Roberta L.|first3=E. Jane|title=Cultural Performances in Medieval France: Essays in Honor of Nancy Freeman Regalado|url=https://archive.org/details/culturalperforma0000unse|publisher=DS Brewer|year=2007|isbn=1843841126|accessdate=8 February 2013}}</ref>. <br /> He c'hoar henañ, [[Janed II Bourgogn]] a oa da zimeziñ da [[Loeiz X|Loeiz, roue Navarra]], mab henañ [[Fulup IV (Bro-C'hall)]], met ur soñj all a reas ar roue, hag ober a reas dezhi dimeziñ d'e eil mab, [[Fulup V|Fulup, kont Poitiers]], e 1307. Er bloaz-se en-eeun e timezas Loeiz da [[Marc'harid Bourgogn (1290-1315)|Marc'harid Bourgogn]] .<ref name="Wagner">{{cite book|last=Wagner|first=John|title=Encyclopedia of the Hundred Years War|url=https://archive.org/details/encyclopediaofhu0000wagn|publisher=[[Greenwood Press]]|year=2006|isbn=|accessdate=8 February 2013}}</ref>{{,}}<ref name="Wei">{{cite book|last=Wei|first=Ian P.|title=Medieval Futures: Attitudes to the Future in the Middle Ages|url=https://archive.org/details/medievalfuturesa0000unse|publisher=[[Boydell & Brewer]]|year=2000|isbn=0851157793|accessdate=8 February 2013}}</ref> Kontez Artez, mamm Janed, a oa stad enni gant an eured he merc'h Janed, ha kenkent e stagas da itrikañ eurediñ Blanche, he merc'h yaouankañ, da drede mab ar roue gall, [[Charlez IV|ar c'hont Charlez de la Marche]], hag o kinnig un argouroù bras meurbet. E [[1308]], e voe dimezet Blanche da [[Charlez IV (Bro-C'hall)|Charlez]], [[roue Navarra]] evel [[Carlos Iañ Navarra]], ur mab da [[Fulup IV (Bro-C'hall)|Fulup IV ''le Bel'']], [[roue Bro-C'hall]], ha d'e bried [[Janed Iañ Navarra]]. E deroù [[1314]] e voe harzet gant he zad-kaer roue, war an dro gant he c'hoar-gaer [[Marc'harid Bourgogn (1290-1315)|Marc'harid Bourgogn]] hag he c'hoar [[Janed II Bourgogn|Janed Bourgogn]], ha bac'het e voent o-zeir e kastell [[Château Gaillard]], dre m'o dije avoultret gant ar marc'heg norman [[Gauthier d'Aunay]]. ==Rouanez== Eizh vloaz goude, e [[1322]] e teuas he fried da vout ar roue [[Charlez IV (Bro-C'hall)|Charlez IV]] a [[Bro-C'hall|Vro-C'hall]], ha Blanche a oa bac'het bepred. Nac'h a reas ar roue he dieubiñ. E miz Mae [[1323]] e voe torret o eured gant ar [[pab]] [[Yann XXII]]. Dre ma ne oa ket abeg a-walc'h gant an avoultriezh da derriñ an eured e voe embannet e oa mamm Blanche, Mahaut d'Artois, maeronez da Charlez, ha kement-se a oa difennet gant gwir an Iliz. ==He marv== En abati Maubuisson, e-kichen [[Pontoise]], e varvas Blanche Bourgogn er bloavezh [[1326]]. War-dro 30 vloaz e oa eta. Meneget e voe an darvoud da geñver trede eured he fried e miz Ebrel 1326. == Notennoù == <references/> [[Rummad:Rouanezed Bro-C'hall]] [[Rummad:Rouanezed Navarra]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1296]] [[Rummad:Marvioù 1326]] licrjurd2x5ft946s1ka1jpxkq3mty1 0 101637 2197556 1977284 2026-08-05T10:30:29Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197556 wikitext text/x-wiki [[file:Paco Ibañez 005.JPG|thumb|[[Paco Ibáñez]].]] '''''Paco Ibáñez canta a Brassens''''' zo un albomad [[kanaouenn]]où [[spagnolek]] troet pe azasaet gant Pierre Pascal diwar kanaouennoù [[gallek]] [[Georges Brassens]], ha kanet gant [[Paco Ibáñez]]. E 1979 e voe embannet ar bladenn, hag e 2002 ar [[CD]]<ref>[http://www.audiokat.com/albums.asp?album=00001892 ''Paco Ibáñez Canta a Brassens'' en AudioKat]</ref>. ==Kanaouennoù== # ''Saturno'' (''Saturne'') # ''Canción para un maño'' (''Chanson pour l'Auvergnat'') # ''La mala reputación'' (''La mauvaise réputation'') # ''Juan «Lanas»'' (''Bonhomme'') # ''Tengo cita con Usted'' (''J'ai rendez-vous avec vous'') # ''Por una muñeca me hice chiquitín'' (''Je me suis fait tout petit'') # ''Pobre Martín'' (''Pauvre Martin'') # ''La bella y el manantial'' (''Dans l'eau de la claire fontaine'') # ''La pata de Juana'' (''La cane de Jeanne'') # ''El testamento'' (''Le testament'') ==Liammoù diavaez== * https://web.archive.org/web/20190908152303/http://www.brassensenespanol.es/saturne.html == Notennoù == <references /> [[Rummad:Pladennoù 1979]] [[Rummad:Kanaouennoù spagnolek]] jg9b7lwia05h77sa3thdq0iuq373x16 0 101771 2197448 2168750 2026-08-04T19:43:21Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197448 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Robert Edward Lee''', bet ganet d'an [[19 a viz C'hwevrer]] [[1807]] e [[Stratford Hall]] hag aet da anaon d'an [[12 a viz Here]] [[1870]] e [[Lexington]] a oa unan a jeneraled [[Stadoù Kengevreet Amerika]]. Bez' e oa e penn [[Lu Virginia an Hanternoz]] e-pad [[Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika]], ha gwelet eo c’hoazh hiriv an deiz evel unan eus gwellañ jeneraled a zo bet ar Stadoù-Unanet . Bet diplomet e [[Westpoint]], e oa bet ofisour da vare ar [[Brezel etre Mec'hiko hag ar Stadoù-Unanet]] er [[bloavezhioù 1840]]. Dre ma oa chomet mestr war an dachenn-emgann e [[eil emgann Bull Run]] (1862), e [[Fredericksburg]] (1862), e [[Chancellorsville]] (1863), ''etc'', ha daoust ma voe bet trec’het en [[emgann Gettysburg]] (1863), e voe anvet da bennjeneral armeoù ar C'hengevread e dibenn ar brezel. Dav e voe dezhañ avat en em zaskoriñ war-lerc’h bout bet trec’het en emgann [[Appomattox]] e 1865. == Yaouankiz == Robert Edward Lee a oa bet ganet e [[Stratford Hall Plantation]] er [[Westmoreland County]], e [[Virginia]]. An tad a oa ar Major jeneral [[Henry Lee III]] (''Light Horse Harry'') (1756–1818), Gouarnour Virginia, ar vamm a oa eil gwreg ar jeneral, [[Anne Hill Carter]] (1773–1829). Deiziad ar ganedigezh a vez lakaet d'an [[19 a viz Genver]] [[1807]]. En gwirionez, hervez an istorourez Elizabeth Brown Pryor, ''"Lee's writings indicate he may have been born the previous year."'' ("Skridoù Lee a lak war-raok e vefe bet ganet bloaz a-raok"). Unan eus hendadoù Lee a oa [[Henry Lee I]], unan eus trevadennerien bennañ [[Virginia]] a orin [[Bro-Saoz|saoz]]. ==Dezrevell emgannoù Lee e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika== Da heul e vo kavet un dezrevell eus an emgannoù a welas ar jeneral Lee e-penn nerzhioù ar Su engouestlet :<ref name="americancivilwar1">{{cite web|url=http://americancivilwar.com/cwstats.html |title=Civil War Casualties Battle Statistics and Commanders |publisher=Americancivilwar.com |accessdate=October 15, 2010}}</ref> [[Restr:Robert Edward Lee.jpg|thumb|upright=1.0|kleiz|Ar jeneral Robert E. Lee da vare Brezel diabarzh ar Stadoù-Unanet]] [[Restr:Robert E. Lee at Fredericksburg.jpg|thumb|upright=1.0|kleiz|Robert E. Lee e-pad [[emgann Fredericksburg]]]] {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- valign="top" ! <small>Emgann</small> !! <small>Deiziad</small> !! <small>Disoc'h</small> !! <small>Enebour</small> !! <small>Nerzhioù ar C'hengevread</small> !! <small>Nerzhioù an Union Army</small> !! <small>Kolloù ar C'hengevread</small> !! <small>Kolloù an Unaniezh</small> !! <small>Notennoù</small> |- valign="top" | [[Emgann Cheat Mountain|Cheat Mountain]] || Gwengolo 11–13, 1861 || '''Koll''' || [[Joseph J. Reynolds|Reynolds]] || 5,000 || 3,000 || ~90 || 88 || Kentañ emgann Lee e-pad ar Brezel diabarzh. Burutellet kreñv, Lee a voe lesanvet "Granny Lee" (Lee kozh). Lee a voe kaset goude-se d'ober war-dro ar sevel difennoù kêrioù<ref>{{cite web|url=http://civilwar.bluegrass.net/battles-campaigns/1861/610911-13.html |title=Battle of Cheat Mountain |publisher=Civilwar.bluegrass.net |accessdate=October 15, 2010}}</ref>. |- valign="top" | [[Seven Days Battle|Seven Days]] || Even 25 – Gouhere 1, 1862 || '''Trec'h''' * Oak Grove: Draw (Unaniezh terc'het) * Beaver Dam Creek: Trech an Union Army * Gaine's Mill: Trec'h Kengevreet * Savage's Station: Etre * Glendale: Etre (Unaniezh terc'het) * Malvern Hill: Trec'h an Unaniezh || [[George B. McClellan|McClellan]] || 95,000 || 91,000 || 20,614 || 15,849 ||Lee a voe en em dennet mat, chomet e oa e-penn an nerzhioù d'ar Su e-pad ar brezel dindan sujidigezh [[Jefferson Davis]]. Nerzhioù an [[Union Army]] a oa chomet e traoñ al ledenez hag e Fortress Monroe, a zeuas da vezañ lost al linenn tren dindan zouar, met ivez al lec'h evit ma c'hellfe terc'hout ar sklaved, biken ne zistroas ar sklaved erruet eno d'o perc'hennerien. |- valign="top" | [[Eil emgann Bull Run|Eil Manassas]] || Eost 28–30, 1862 || '''Trec'h''' || [[John Pope (military officer)|Pope]] || 49,000 || 76,000 || 9,197 || 16,054 ||Nerzhioù an Unaniezh a gendalc'has gant krabanata Norzh Virginia |- valign="top" | [[Emgann South Mountain|South Mountain]] || Gwengolo 14, 1862 || '''Koll''' || McClellan || 18,000 || 28,000 || 2,685 || 1,813 ||An nerzhioù kengevreet a goll douaroù kornôg Virginia a zaio da sevel West Virginia. |- valign="top" | [[Emgann Antietam|Antietam]] || Gwengolo 16–18, 1862 || '''Koll''' || McClellan || 52,000 || 75,000 || 13,724 || 12,410 ||Ar re Kengevreet a c'hwit ur chañs bras da vezañ anzavet gant broioù estren, Lincoln a gendalc'h gant bountañ war mennad dieubidigezh ar sklaved. |- valign="top" | [[Emgann Fredericksburg|Fredericksburg]] || Kerzu 11, 1862 || '''Trec'h'''|| [[Ambrose Burnside|Burnside]] || 72,000 || 114,000 || 5,309 || 12,653 ||Nerzhioù lu Lee a zo berr war an niver a soudarded hag an dafariñ, ar re Kengevreet a chom en o plas e su Rappahannock. Nerzhioù an Unaniezh na gillont ket eus Norzh Virginia. |- valign="top" | [[Emgann Chancellorsville|Chancellorsville]] || Mae 1, 1863 || '''Trec'h''' || [[Joseph Hooker|Hooker]] || 57,000 || 105,000 || 12,764 || 16,792 ||Nerzhioù an Unaniezh a gil evit kemer perzh e difennerezh Washington, DC. |- valign="top" | [[Emgann Gettysburg|Gettysburg]] || Gouhere 1, 1863 || '''Koll''' || [[George G. Meade|Meade]] || 75,000 || 83,000 || 23,231<br />–28,063 || 23,049 || Ar re Kengevreet a voe trec'het da geñver milourel met ivez ha dreist-holl speredel. Meade a voe burutellet dre ma oa chomet hep redek a-dreñv nerzhioù Lee. An emgann-se a voe brudet evel penn-kentañ fin ar C'hengevread<ref>{{cite web|url=http://americancivilwar.com/getty.html |title=Gettysburg Battle American Civil War July 1863 |publisher=Americancivilwar.com |accessdate=October 15, 2010}}</ref>. Lee ne aloubo ket mui an Norzh goude an emgann drastus-se. Ar mennozh pennañ a vo gantañ betek fin ar brezel a vo difenn Richmond ha Petersburg ne ra forzh ar priz. |- valign="top" | [[Emgann Wilderness|Wilderness]] || Mae 5, 1864 || '''Etre'''|| [[Ulysses S. Grant|Grant]] || 61,000 || 102,000 || 11,400 || 18,400 ||Trec'h kadoniezh Lee, Grant a gendalc'has gant e dagadenn, o enkelc'hiañ reter ha su o vont war-raok war-zu Richmond ha Petersburg |- valign="top" | [[Emgann Spotsylvania|Spotsylvania]] || Mae 12, 1864 || '''Etre'''<ref>{{cite book|last=McFeely|first=William S.|title=Grant: A Biography|url=https://archive.org/details/grantbiography00mcfe|publisher=Norton|location=New York|year=1981|isbn=978-0-393-01372-6|page=[https://archive.org/details/grantbiography00mcfe/page/169 169]}}</ref> || Grant || 52,000 || 100,000 || 12,000 || 18,000 ||Ne oa ket deuet a-benn Grant da drec'hiñ an difennerezh kevredet, kenderc'hel a ra memestra gant e dagadenn. War-zu Richmond ha Petersburg e kendalc'h. |- valign="top" | [[Emgann Cold Harbor|Cold Harbor]] || Even 1, 1864 || '''Trec'h'''|| Grant || 62,000 || 108,000 || 2,500 || 12,000 ||Grant a c'hell kenderc'hel gant e dagadenn, en desped da-se, Grant a lar eus ar [[Cold Harbor assault]] gant ar gerioù "greatest regret" eus ar brezel diabarzh en e skrid-buhez. |- valign="top" | [[Eil emgann Deep Bottom|Fussell's Mill]] || Eost 14, 1864 || '''Trec'h''' || [[Winfield Scott Hancock|Hancock]] || 20,000 || 28,000 || 1,700 || 2,901 ||Lu an Unaniezh a glask terriñ difennerezh kevredet Richmond, kêrbenn ar Stadoù Kengevreet |- valign="top" | [[Appomattox Campaign]] || Meurzh 29, 1865 || '''Koll peurglok''' || Grant || 50,000 || 113,000 || Mamenn ebet || 10,780 || Ar jeneral Robert E. Lee a zaskor e nerzhioù da re ar jeneral Ulysses S. Grant<ref>{{cite web|url=http://americancivilwar.com/appo.html |title=Appomattox Courthouse Robert E. Lee surrenders to Ulysses S. Grant |publisher=Americancivilwar.com |accessdate=October 15, 2010}}</ref>. Goude ma vefe kodianet nerzhioù Lee da Grant hennezh a ro pourvezhioù dreist-holl boued da soudarded ar Su a oa o vervel gant an naon hag ar c'hleñvedoù. Goude-se e voe tennet o armoù dezho ha laosket da vont dieub en eskemm d'ul le a zifenne dezho da dagañ nerzhioù an Unaniezh hiviziken. |} {{clr|left}} == Goude ar brezel == Pa erruas ar mare da zivizout peur ha penaos kodianañ, ar jeneral Lee a zisklêrias d'e ofiserien e oa laouen e vije roet lamm d'ar sklaverezh er Su hag e vije gwelloc'h evit dazont ar vro. E blantadeg en [[Arlington]] a voe kemeret memestra gant soudarded an Norzh hag an douaroù a voe aozet da zegemer ur vered vilourel, ([[Bered vroadel Arlington]]). War-lerc’h ar brezel e voe anvet da brezidant [[Washington and Lee University|skol-veur Washington]]. == Adkemer er sevenadur == === Filmoù === * ''[[The Battle of Bull Run]]'', [[Francis Ford]], [[18 a viz Meurzh]] [[1913]] * [[Gods and Generals (film)|''Gods and Generals'']], [[Ronald F. Maxwell]], embanner Warner Bros. Pictures, 2003 === Bandennoù-treset === * [[Les Tuniques bleues|''Les Tuniques bleues :'']] ''Bull Run'' (albom 27), gant [[Lambil]] ha [[Cauvin]], embannadurioù Dupuis, 1987 == Liammoù diavaez == * [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0119.html ''Skrid anaon Robert E Lee, kazetenn NY Times 13 a viz Here 1870''] {{en}} {{commons|Category:American Civil War}} * [https://www.youtube.com/watch?v=4xW0s6XFJyw ''Jeneral Lee e-pad emgann Gettysburg'' (Youtube)] == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Lee, Robert Edward}} [[Rummad:Istor SUA]] [[Rummad:Brezelioù an XIXvet kantved]] [[Rummad:Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1807]] [[Rummad:Marvioù 1870]] [[Rummad:US Army]] [[Rummad:Ofisourien lu Stadoù Kengevreet Amerika]] [[Rummad:Jeneraled SUA]] [[Rummad:Robert E. Lee]] [[Rummad:Tud beziet e Bered Vroadel Arlington]] m1c9crr74xdthqe9lig7o4h819ztg4p 0 106515 2197440 2179170 2026-08-04T19:34:30Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197440 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:Flag of Mordor.svg|thumb|Banniel ha skoed-ardamez Sauron, mestr ar Mordor]] [[Restr:Mordor.jpg|thumb|Ur sell war ar Mordor evel ma vez taolennet er filmoù]] '''Mordor''' (eus ar [[Sindarin]] ''Bro zu'' hag ar [[Quenya|C'hanya]] ''Bro ar skeud'') eo anv ar vro m'emañ rouantelezh [[Sauron]], e bed [[Douar-ar-C'hreiz]] ijinet gant [[J. R. R. Tolkien]]. Meizet eo bet e oa bet levezonet doare Mordor gant buhez Tolkien er [[Midlands]] greantel e [[Bro-Saoz]], lesanvet "ar vro zu", ha gant an amzer tremenet o stourm e fozelloù talbenn ar c'hornôg e-pad ar [[Brezel-bed kentañ]]. Soñjal a reer ivez e oa levezonet gant deskrivadenn an dachenn annezet gant an euzhvil [[Grindylow|Grendel]] er varzhoniezh [[Hensaozneg|hensaoznek]] ''[[Beowulf]]'' anavezet-mat gant Tolkien. == Gerdarzh== Da ster zo d'an anv ''Mordor'' en oberennoù J. R. R. Tolkien : "Bro zu" e sindarin ha "Bro ar skeud" e Quenya. Ar wrizienn ''mor'' ("teñval", "du") a gaver ivez en anv [[Moria]], a dalvez "toull du" pe "mengleuz du", ha [[Morgoth]], anv ar c'hentañ aotrou du<ref>''[[Lizheroù J. R. R. Tolkien|Lizheroù]]'', #297 da Mr. Rang, brouilhoñs, miz Eost 1967</ref>. Tud zo o deus soñjet e teue "Mordor" war-eeun eus ar ger hensaoznek ''morðor'', "pec'hed marvel" pe "muntr"<ref name="Fauskanger 2013">{{cite book |last=Fauskanger |first=Helge K. |editor-last=Stenström |editor-first=Anders B. |title=Arda Philology 4: Proceedings of the Fourth International Conference on J.R.R. Tolkien's Invented Languages, Omentielva Cantea, Valencia, 11-14 a viz Eost 2011 |url=https://books.google.com/books?id=SAp4CgAAQBAJ&pg=PA124 |year=2013 |publisher=Arda |isbn=978-91-973500-4-4 |pages=124–126}}</ref>. Koulskoude, evel ma skriv Helge Fauskanger, Tolkien a oa bet oc'h ober gant div elfenn an anv-se, "mor" ha "dor" (evel e ''[[Gondor]]'', ''[[Eriador]]'') e-pad meur a vloaz a-raok bodañ anezhe e "Mordor"<ref name="Fauskanger 2013" />. Fauskanger a skriv ez eus meur a c'her avat hag a zo damheñvel o son ouzh "mor" hag o deus ur ster a denn d'an teñvalded. Ar ger [[italianeg|italianek]] ''moro'' ([[latin]] ''maurus'', du, ha ''Mauri'', ur meuriad eus [[Afrika an Norzh]]) a dalvez [[Maoured|Maour]], hag an anv-gwan a dalvez "du". Tolkien en deus disklêriet e plije an italianeg dezhañ <ref name="Fauskanger 2013" />. Ar ger [[jenc'hresianeg|henc'hresianek]] Μαυρός (''mauros'') a dalvez ivez "teñval"<ref name="Fauskanger 2013" />. Anv a ra ivez eus al liamm a c'halle bezañ e spered Tolkien gant [[Mirkwood]], anv ar c'hoad teñval en norzh, diazezet war ar ger [[Norseg|norsek]] ''myrk'' "teñval", kar d'ar saozneg "murky"<ref name="Fauskanger 2013" />. Evit echuiñ, Fauskanger a veneg anvioù eus [[Mojenn Arzhur|mojennoù ar roue Arzhur]] evel [[Morgana]], Morgause, ha [[Mordred]]. An elfenn ''mor-'' amañ ne dalv ket "teñval", met gallout a rafe dont eus ar c'hembraeg ''mawr'' "bras". Tolkien avat en dije gellet liammañ anezhi ouzh ar re zrouk e mojenn ar roue Arzhur<ref name="Fauskanger 2013" />. == Douaroniezh == [[Restr:Gondor sketch map.svg|thumb|upright=2.5|Kartenn Gondor and Mordor en Trede Oadvezh]] Er reter d'ar Gondor ha d'ar ster bras [[Anduin]], hag er su da goad Mirkwood emañ Mordor. Kelc'hiet eo gant teir aradennad venezioù, en norzh, er c'hornôg, hag er su. Gwareziñ a reont ar vro diouzh an aloubadegoù ha mirout a reont ivez na dec'hfe ar re zo o chom er vro.<br> Stumm un hirgarrezenn zo da Vordor dre vras, gant ar c'hostezioù hirañ en norzh hag er su. Difennet eo war tri zu gant aradennadoù menezioù : an Ered Lithui ("Menezioù al Ludu") en norzh, hag an Ephel Dúath ("Menezioù ar Skeud") er c'hornôg hag er su. Er c'hornôg emañ bro strizh Ithilien, ur broviñs eus Gondor. Er gwalarn emañ ar Marzoù marv ha Dagorlad. En norzh emañ an douaroù gouez hag er biz hag er reter emañ Rhûn. Er gevred emañ Khand hag er su emañ Harad. ===An Nor zu=== Er gwalarn e tremener dre ode Cirith Gorgor da vont tre e kompezenn gloz Udûn. Sauron en deus lakaet sevel Dor zu Mordor (ar Morannon) a-dreuz an ode da greñvaat ar c'hreñvlec'hioù anvet tourioù an dent – Carchost er reter, ha Narchost er c'hornôg, tourioù gward hag a oa bet savet gant Gondor da evezhiañ an enkerzh-se. Difennet eo an tremen a-dreuz Udûn betek diabarzh Mordor gant un nor all, an Isenmouthe (Carach Angren, "Karvanoù Houarn" e sindarin). A-dal d'ar Morannon emañ an Dagorlad, "Kompezenn an Emgann", hag ar Geunioù Marv. ===An diabarzh=== Mont a ra teir bro vras d'ober diabarzh Mordor. Emañ kalon rouantelezh Sauron er gwalarn, war pladenn grin Gorgoroth. Er c'hreiz ez eus ur menez-tan, an [[Orodruin]] (Amon Amarth, "Menez an Tonkad"), ma voe goveliet ar Walenn Nemeti. Pal Kompagnunezh ar Walenn eo en he c'hefridi da zistrujañ ar Walenn. E norzh ar bladenn emañ kreñvlec'h pennañ Sauron, [[Barad-dûr]], e penn ur vrec'h eus an Ered Lithui. Volkanek ha divuhez eo Gorgoroth, met eno emañ mengleuzioù, govelioù ha gwarnizonioù Mordor.<br> Núrn, lodenn su Mordor, n'eo ket ken krin ha strujusoc'h eo. Gounezet e vez ar vro-se gant sklaved Sauron da vagañ e armeoù. Redek a ra gwazhioù betek mor sall Núrnen.<br> E reter Gorgoroth emañ kompezenn sec'h Lithlad. ===Menezioù ar skeud=== An Ephel Dúath a zifenn Mordor er c'hornôg hag er su. Gwardet eo an ode vrasañ gant [[Minas Morgul]], ur gêr a oa bet savet gant Gondor hag anvet [[Minas Ithil]] da gentañ<ref>''[[The Two Towers]]'', Levrenn 4, pennad 8 : ''The Stairs of Cirith Ungol''</ref>. Emañ ar c'hreñvlec'h anvet Durthang e norzh an Ephel Dúath, a-us Udûn<ref>Womack, Philip (4 Mae 2019) [https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/j-r-r-tolkien-middle-earth-the-lord-of-the-rings-the-hobbit-nicholas-hoult-lily-collins-a8894431.html ''Why is Tolkien's work so successful, and why did the new film leave out his Christianity?'']. ''The Independent''. Lennet d'an 19 a viz Eost 2020.</ref>. Un ode uheloc'h ha diaesoc'h, Cirith Ungol, zo just en norzh da ode Morgul. Gwardet eo he lein gant un tour bet savet gant Gondor. Kas a ra an hent a-dreuz Torech Ungol, toull ar [[Kevnid|gevnidenn]] ramzel [[Shelob]]<ref>''The Two Towers'', Levrenn 4, pennad 9 : ''Shelob's Lair''</ref><ref>''[[The Return of the King]]'', Levrenn 6, pennad 1 : ''The Tower of Cirith Ungol''</ref>. E-barzh an Ephel Dúath ez eus ur gribenn genstur, ar Morgai, dispartiet gant un draoñienn strizh, ur "vro o vervel ha n'eo ket marv c'hoazh koulskoude" gant "gwez izel krotous", "moudennoù geot louet garv", "man goeñvet", "bodoù bras drez rouestlet", ha bodoù [[brug]] dezhe draen hir, ha lemm"<ref>''The Return of the King'', Levrenn 6, pennad 2 : ''The Land of Shadow''</ref>. == Istor == === En Eil Oadvezh === Sauron a reas e annez e Mordor en Eil Oadvezh Douar-ar-C'hreiz hag e chomas kreiz e c'halloud hag e iriennoù dibaoe. Sevel a reas ur pikol kreñvlec'h e Barad-dûr, "an Tour du", e-kichen ar menez-tan Orodruin, ha dont a reas diwezhatoc'h da vezañ anavezet evel Aotrou du Mordor. Deskiñ a reas penaos e veze savet ar gwalennoù galloud gant [[Elf (Douar-ar-C'hreiz)|Elf]]ed [[Eregion]] en Eriador, hag e c'hovelias dre guzh ar Walenn Nemeti en Orodruin. Stagañ a reas neuze da aloubiñ holl Douar-ar-C'hreiz, gant un argad a-enep Elfed Eregion, met argaset e voe gant an [[Númenórean]]ed<ref name="Of the Rings of Power">''[[The Silmarillion]]'', "Of the Rings of Power and the Third Age"</ref>. Ouzhpenn mil bloaz diwezhatoc'h e touaras an Númenóreaned renet gant [[Ar-Pharazôn]] e Douarar-C'hreiz da stourm ouzh Sauron a embanne e oa "Roue an Dud". Sauron a lezas anezhe da dapout anezhañ hag a voe kaset gante da Númenor, ma voe pennabeg e [[Akallabêth|zistruj]]. Distreiñ a reas kerkent da Vordor e stumm ur spered hag kenderc'hel da ren eno<ref name="Akallabêth">''[[The Silmarillion]]'', [[Akallabêth]]</ref> ===Ar C'hevredad diwezhañ hag an trede oadvezh=== Ren Sauron a baouezas adarre pa c'hwitas e strivoù da ziskar tud diwezhañ Númenor hag an Elfed. Arme Kevredad diwezhañ an Elfed hag an Dud a antreas e Mordor. E-doug un emgann bras e Dagorlad e voe distrujet nerzhioù Sauron ha kemeret e voe Morannon, an Nor zu. Lakaat a rejont seziz war Varad-dûr neuze. Goude seizh bloavezh seziz e teuas Sauron er-maez hag e voe faezhet war rozioù an Orodruin. Tec'hout a reas e Rhûn, ha kompezet e voe Barad-dûr. Gondor a savas kreñvlec'hioù war harzoù Mordor da viret na zeufe e aotrou du en-dro, hag a zalc'has gward evel-henn e-pad mil bloaz<ref name="Of the Rings of Power" />.<br> Abalamour d'ur vosenn e Gondor e oa bet dilezet an nerzhioù a ziwalle Mordor, ha dont a reas adarre da vezañ leun a draoù fall. An [[Nazgûl]] a dennas o mad eus degouezh Gondor da zistreiñ en-dro da Vordor, ha kemer a rejont Minas Ithil hag ar c'hreñvlec'hioù. Da vare avantur [[Bilbo Sac'heg]] e ''[[The Hobbit]]'' e tistroas Sauron da [[Dol Guldur|Zol Guldur]]. Van a reas da vezañ trec'het met e gwirionez e oa o prientiñ ar brezel<ref name="Of the Rings of Power" />. === Brezel ar Walenn === Kuzul [[Elrond]] a zivizas kas ar Walenn d'an Orodruin da zistrujañ anezhi ha galloud Sauron war un dro. Kaset e voe da Vordor gant daou [[Hobbit]], [[Frodo Sac'heg|Frodo]] ha [[Sam Gamgee]]<ref name="Of the Rings of Power" /> dre ode Cirith Ungol. E-pad [[Brezel ar Walenn]] e klaskas Sauron kemer [[Minas Tirith]], kêr-benn Gondor, met trec'het e voe gant Gondor ha [[Rohan (Douar-ar-C'hreiz)|Rohan]] en [[Emgann Maezioù Pelennor]].<br> An drec'herien a renas neuze un arme betek an Nor zu da sachañ evezh Sauron pell diouzh ar Walenn. Hemañ a gasas e holl armeoù d'ar Morannon d'o faezhañ hag a c'houllonderas evel-se Mordor eus e soudarded. Kompezenn Gorgoroth en em gave hogos goullo ha Frodo ha Sam a c'hellas he zreuziñ betek Menez an Tonkad. E-doug [[Emgann Morannon]] e voe distrujet ar Walenn nemeti en Orodruin, ha war ar memes tro galloud Sauron, Barad-dûr, hag imor e armeoù d'en em gannañ<ref name="Of the Rings of Power" /><ref>''The Return of the King'', Levrenn IV, pennad 4 : ''The Field of Cormallen''</ref>. Koll diwezhañ Sauron a verkas fin an Trede Oadvezh. Gorgoroth a zeuas da vezañ ur gouelec'h pa dec'has an [[Orked]] pe pa oant lazhet. Roet e voe Bro Núrn da sklaved dieubet Sauron<ref>''The Return of the King'', Levrenn VI, pennad 5 : ''The Steward and the King''</ref>. == Menegoù e diavaez oberenn Tolkien == ===Filmoù=== Anv zo eus Mordor e tri film [[The Lord of the Rings (film)|''The Lord of the Rings'']] gant [[Peter Jackson]] . Er c'hentañ film, [[Sean Bean]], o c'hoari [[Boromir]], a ziskleir e kuzul Elrond "Den ne ya tre evel-se e Mordor"<ref>{{cite news |last=Warner |first=Sam |title='Lord of the Rings' director reveals Sean Bean was reading iconic Mordor speech on camera |url=https://www.nme.com/news/film/lord-of-the-rings-director-peter-jackson-sean-bean-mordor-speech-2679890 |access-date=6 July 2020 |work=NME |date=1 Even 2020}}</ref>. En eil film, Gollum a gas Frodo ha Sam betek an Nor zu<ref>{{cite web |title=Movies The Lord of the Rings: The Two Towers |url=https://nymag.com/movies/articles/02/12/twotowers.htm |publisher=[[New York magazine]] |access-date=6 July 2020 |date=C'hwevrer 2012}}</ref>. Er film diwezhañ, Frodo ha Sam a dreuz gant poan kompezenn volkanek Gorgoroth betek Menez an tonkad<ref name="Bogstad Kaveny 2011"/> dic'hizet evel Orked, dindan skleur ruz ar menez-tan ha lagad evezhiek Sauron diwar lein Barad-dûr<ref>{{cite book| title=From Hobbits to Hollywood: Essays on Peter Jackson's Lord of the Rings | url=https://archive.org/details/fromhobbitstohol0000unse_u7j7 |editor-first=Ernest |editor-last=Mathijs |editor2-first=Murray |editor2-last=Pomerance |editor2-link = Murray Pomerance|chapter=Urban Legend: Architecture in ''The Lord of the Rings'' |first1=Steven |last1=Woodward |first2=Kostis |last2=Kourelis |page=[https://archive.org/details/fromhobbitstohol0000unse_u7j7/page/203 203] |year=2006 |publisher=[[Rodopi (publisher)|Rodopi]] |isbn=978-9-04201-682-8}}</ref>, e-keit ha m'en em vod Arme ar c'hornôg evit ar gombat diwezhañ dirak [[Morammon]]. En diwezh e welont diskar trumm an holl draoù savet gant Sauron goude bezañ distrujet ar Walenn<ref name="Bogstad Kaveny 2011">{{cite book |title=Tolkien's Resistance to Linearity |last=Risden |first=E. L. |editor1-last=Bogstad |editor1-first=Janice M. |editor2-last=Kaveny |editor2-first=Philip E. |work=Picturing Tolkien: Essays on Peter Jackson's The Lord of the Rings Film Trilogy |url=https://books.google.com/books?id=jNjKrXRP0G8C&pg=PA71 |year=2011 |publisher=McFarland |isbn=978-0-7864-8473-7 |page=71}}</ref>. ===Menegoù all === * E trede poz ''Ramble On'', son [[Led Zeppelin]] savet e [[1969]] gant [[Jimmy Page]] ez eus anv eus ur Mordor ma c'haller en em gavout gant ur vaouez vrav : "Twas in the darkest depths of Mordor / I met a girl so fair / But Gollum, and the evil one crept up / And slipped away with her"<ref>{{cite book |last1=Meyer |first1=Stephen C. |last2=Yri |first2=Kirsten |title=The Oxford Handbook of Music and Medievalism |url=https://books.google.com/books?id=RdbODwAAQBAJ&pg=PA732|year=2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-065844-1 |page=732}}</ref><ref>{{cite web |last=Greene |first=Andy |title=''Ramble On: Rockers Who Love 'The Lord of the Rings' '' {{!}} ''A look back at Middle Earth in rock & roll, from Led Zeppelin to Rush and beyond'' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/ramble-on-rockers-who-love-the-lord-of-the-rings-100787/ |publisher=[[Rolling Stone]] |date=13 Kerzu 2012 |access-date=19 Eost 2020}}</ref>. * E pennad 10 ''Outlaw Platoon'' (2012), ul levr eñvorennoù gant Sean Parnel, ''ranger'' en [[United States Army]], a zeskriv e servij en [[Afghanistan]], e tisklêr hemañ : ''Looks like we're at the gates of Mordor out here'', hag e ro evel anv d'ar pennad ''The Gates of Mordor''<ref>{{cite book |title=Outlaw Platoon |url=https://archive.org/details/outlawplatoonher0000parn |first=Sean |last=Parnell |location=10: The Gates of Mordor |year=2012}}</ref>. * E [[Varsovia]], karter [[Służewiec Przemysłowy]] e distrig Mokotów a vez lesanvet" Mordor" alies<ref>{{cite news |last=Lewandowski |first=Karol |url=http://wawalove.pl/Mordor-bez-tramwajow-Modernizacja-Marynarskiej-a23686 |title="Mordor" bez tramwajów. Modernizacja Marynarskiej |language=pl |trans-title="Mordor" without trams. Modernisation of Marynarska |work=Wawa Love |location=Warsaw |date=18 Eost 2016 |access-date=19 Eost 2020}}</ref>. * E 2016, [[Google Translate]] en doa troet "Russia" eus an [[ukraineg]] d'ar [[rusianeg]] evel "Mordor". [[Google]] a embannas e oa ur "fazi teknikel" hag a c'houlennas digarez<ref>{{cite news |last=Oliphant |first=Roland |title=Google apologises after labelling Russia 'Mordor' |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/12084264/Google-apologises-after-labelling-Russia-Mordor.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/12084264/Google-apologises-after-labelling-Russia-Mordor.html |archive-date=2022-01-12 |url-access=subscription |url-status=live |work=''The Daily Telegraph'' |date=6 Genver 2016 |access-date=20 Eost 2020}}</ref>. * ''[[Middle-earth: Shadow of Mordor]]'' zo ur [[c'hoari video]] eus 2014 en trede person diazezet war oberenn Tolkien ma c'hoarvez an darvoudoù e Mordor<ref>{{cite web |url=https://www.theverge.com/2014/10/1/6881161/middle-earth-shadow-of-mordor-torture-terrorism |title='Shadow of Mordor' is morally repulsive and I can't stop playing it |first=Chris |last=Plante |website=[[The Verge]] |date=1 Here 2014 |access-date=29 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150808062339/http://www.theverge.com/2014/10/1/6881161/middle-earth-shadow-of-mordor-torture-terrorism |archive-date=8 Eost 2015 |url-status=live}}</ref>. * E 2015, an [[NASA]] a embannas poltredoù tennet d'ar mare ma tremene ar [[Sonterez egor]] ''[[New Horizons]]'' war-dro 7&nbsp;000 lev a-vaez da [[Ploudon|Bloudon]]. Ur poltred eus loar vrasañ Ploudon, [[C'haron (loarenn)|C'haron]], a ziskouez un takad teñval ledan e-kichen pennahel an norzh. Lesanvet eo bet ''[[Mordor Macula]]'' "Tarch Mordor" en un doare diofisiel<ref>{{cite web |last=Talbert |first=Tricia |title=Pluto's Big Moon Charon Reveals a Colorful and Violent History |url=https://www.nasa.gov/feature/pluto-s-big-moon-charon-reveals-a-colorful-and-violent-history |publisher=NASA |access-date=19 Eost 2020 |date=1 Here 2015 |quote=Charon's color palette is not as diverse as Pluto's; most striking is the reddish north (top) polar region, informally named Mordor Macula.}}</ref>. == Mammennoù == * Carpenter, Humphrey, ed. (1981), ''The Letters of J. R. R. Tolkien'', Boston: Houghton Mifflin, {{ISBN|978-0-395-31555-2}} * {{cite book |chapter=Mordor |last=McNelis |first=James |pages=434 |title=[[J. R. R. Tolkien Encyclopedia|J. R. R. Tolkien Encyclopedia: Scholarship and Critical Assessment]]|editor=Drout, Michael D. C.|editor-link=Michael D. C. Drout|isbn=0-415-96942-5 |publisher=[[Routledge]]|year=2006}} * Tolkien, J. R. R. (1955), ''The Return of the King'', ''The Lord of the Rings'', Boston : Houghton Mifflin, OCLC 519647821 * Tolkien, J. R. R. (1977), Christopher Tolkien (ed.), ''The Silmarillion'', Boston: Houghton Mifflin {{ISBN|978-0-395-25730-2}} * Tolkien, J. R. R. (1996), Christopher Tolkien (ed.), ''The Peoples of Middle-earth'', Boston : Houghton Mifflin {{ISBN|978-0-395-82760-4}} ==Notennoù== {{Daveoù}} {{Taolenn Mojennoù Tolkien}} [[Rummad:Douar ar C'hreiz ]] [[Rummad:Lec'hioù mojennel]] [[Rummad:Lec'hioù faltazi]] m1cr1yiqoh2a0fs0mpoyy3nu2p7bz4f 0 108120 2197444 2138952 2026-08-04T19:38:18Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197444 wikitext text/x-wiki '''Gouel Dwynwen''', pe '''Dydd Santes Dwynwen''' (|ˈdɨːð ˈsantɛs ˈdʊɨnwɛn|}} evel ma vez laret e [[kembraeg]], eo gouel ar santez [[Dwynwen]], ur briñsez vrezhon eus ar Vvet kantved, hag a vez lidet d'ar [[25 a viz Genver]], hag enoret e [[Kembre]] evel santez an [[amourouzien]], evel ma vez lidet ar [[Valentine's Day]] er broioù saoznek<ref>{{cite book |last=Davies |first=John |coauthors=Jenkins, Nigel |title=The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales |url=https://archive.org/details/welshacademyency0000unse |year=2008 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff|page=[https://archive.org/details/welshacademyency0000unse/page/228 228] |isbn=978-0-7083-1953-6}}</ref>. ==Ar vojenn== Merc'h e oa Dwynwen, pe Dwyn, da v-[[Brychan]], roue [[Brycheiniog]] er Vvet kantved. Hennezh en devoa merc'hed e-leizh, 24 hervez ar vojenn. Orgediñ a reas Dwynwen ouzh Maelon Dafodrill met ragaozet e oa un dimeziñ all gant he zad. Savet droug e Maelon, hag eñ da wallañ Dwynwen. Tec'hel a reas Dwynwen d'ar c'hoadeier ma c'houlennas ouzh Doue ankouaat Maelon. Gant he c'hoar [[Ceinwen]] e oa aet da [[Enez Mon]] da chom, war an aod. Diwar he lerc'h eo bet anvet ''[[Ynys Llanddwyn]]'' ha ''Porthddwyn'', war lez ar [[Menai]]. Un iliz vihan zo bet savet eno d'ar santez. Menel a reas kousket. En he hunvre e welas un ael a roas dezhi ur banne died dous da ziverkañ ar soñj eus Maelon diwar he spered, ha treiñ ar paotr en skorn. ==Llanddwyn== [[File:Stdwynwen'sChurchLlanddwyn.JPG|thumb|Iliz Santez Dwynwen, e [[Llanddwyn]]. ]] En Enez [[Llanddwyn]], tostik da Enez Mon, e weler rivinoù iliz Dwynwen c'hoazh. Eno emañ Puñs Dwynwen ma'z eus ur pesk sakr o neuial ha gantañ e vez diouganet planedenn an amourouzien. Ma verv an dour dirak ar weladennerien o devo karantez ha chañs vad, a gredont. Er XIVvet kantved e voe gweladennet an enezenn gant ar barzh kembraek [[Dafydd ap Gwilym]]. Hennezh a welas ur skeudenn alaouret en iliz, poltred Dwynwen. Goulenn a reas digant ar santez mont da jubenn etrezañ ha Morfudd, ar plac'h a felle dezhañ gounit, petra bennak ma oa dimezet Morfudd ! ==Lid== Er bloavezhioù 1960 e teuas d'ur studierez eus skol-veur [[Bangor]], Vera Williams hec'h anv, ar soñj da enoriñ Santez Dwynwen. Santez an amourouzien eo e [[Kembre]] ha lidet e vez '''[[Dydd Santes Dwynwen]]''' (''Deiz santez Dwynwen'') d'ar [[25 a viz Genver]], ken brudet eno abaoe ar bloavezhioù 1960 ha Gouel [[Valentin]] e broioù zo e miz C'hwevrer. Embannet e vez kartennoù-post da gas d'ar re a garer, aozet e vez sonadegoù. E 2003 e oa bet emglev etre Bwrdd Yr Iaith (ofis ar c'hembraeg, koulz lavarout) hag ar gompagnunezh Tesco (evel ar stalioù U, pe Leclerc en breizh) o skignañ 50,000 kartenn en 43 stal zo e Kembre. En ur gartenn e oa ur galon diseurt, hag an hini he c'have a oa da gaout ur priz. Doareoù all da lidañ ar santez (hag ar yezh) zo bet kinniget gant ar Bwrdd. ==Ar vojenn d'ar vugale== E skolioù Kembre e vez komzet eus istor ha mojennoù ar vro, un dra ha ne vez ket graet e skolioù Breizh, na zoken er c'hlasoù brezhoneg peurliesañ. Kontet e vez d'ar vugale vihanañ istor merc'h kaerañ ar roue [[brezhon]] [[Brychan Brycheiniog]], en devoa unnek mab ha peder merc'h warn-ugent (a-wechoù e vez lavaret en devoa ouzhpenn hanter-kant bugel), met n'eo ket an istor evel ma'z eo anavezet gant an dud vras. <br /> Sot-pitilh e oa aet gant un den anvet Maelon, hag a gare anezhi ivez. Digant he zad e c'houlennas an aotre da zimeziñ da Maelon hogen Brychan ne gare ket ar paotr ha nac'h a reas reiñ e verc'h dezhañ. Pediñ hag aspediñ a reas Maelon, ha Dwynwen ivez, met Brychan ne blegas ket, ma rankas Maelon mont kuit. Ken glac'haret e oa Dwynwen ma'z eas da reuiñ d'ur c'hoad bras-bras. Eno e reas un hunvre hag e kavas un ael a reas anezhi santez ar garantez. ==References== {{Daveoù}} == Liamm diavaez == * [https://web.archive.org/web/20090420235536/http://www.cadwyngifts.com/page.html?id=22 Diwrnod Santes Dwynwen - St. Dwynwen's Day] [[Rummad:Sevenadur Kembre]] lyarym9t89mx8xb8zpf40bwhb4y6a5l 0 111428 2197499 2018506 2026-08-04T20:45:41Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197499 wikitext text/x-wiki [[Restr:JoaquinTheMountainRobber.jpg| thumb]] '''Joaquín Murrieta''' (skrivet ivez '''Murieta''' pe '''Murietta''') (1829 – 1853), lesanvet '''Robin Hood El Dorado''', a oa un den a veve e [[Kalifornia]] da vare an Diskrap war an Aour. Hervez ar savboentoù disheñvel e vez taolennet evel ul laer pe evel un den a stourme ouzh damani pounner ar saoznegerien e Kalifornia. Difenn a rae ar vengleuzierien baour a oa spagnolegerien ouzh ar ''gringos'' a glaske lakaat o c’hrabanoù war ar mengleuzioù. Ne ouzer ket kalz traoù diwar e benn hag a bep seurt istorioù zo bet kontet. Hervez lod e oa eus [[Chile]]. Bremañ e kav d’an darn vrasañ eus an istourien e oa genidik Murrieta eus stad [[Sonora (stad)|Sonora]]. Moarvat ez eo gant tudenn Murrieta eo bet awenet ar skrivagner [[Johnston McCulley]] en deus skrivet troioù-kaer [[Zorro]], embannet e 1919. Un toullad filmoù zo bet savet diwar-benn an dudenn-se ivez e [[Mec’hiko]] hag e [[SUA]]. ==Lennegezh== Kaoz zo anezhañ e meur a oberenn lennegel spagnolek ha saoznek : * ''Fulgor y Muerte de Joaquín Murieta'', pezh-c'hoari gant [[Pablo Neruda]]. * ''[[Daughter of Fortune]]'', romant gant [[Isabel Allende]], e 1999. *''Звезда и смерть Хоакина Мурьеты'' (''Zvezda i smert’ Khoakina Mur’ety'' — '' Steredenn ha Marv Joaquin Murieta''), 1976, c'hoarigan gant [[Alexei Rybnikov]] ha [[Pavel Grushko]], diwar pezh-c'hoari [[Pablo Neruda]]. * ''[[The Life and Adventures of Joaquín Murieta]]'' (1854) gant [[John Rollin Ridge]], embannet bloaz goude marv Murieta. Darnoù eus al levr a voe troet e galleg ha spagnoleg, ma voe brudet un tamm en Europa. * {{cite book |first=Walter Noble |last=Burns |title=The Robin Hood of El Dorado |url=https://archive.org/details/robinhoodofeldor00burn |publisher=Coward-McCann, Inc. |location= New York |year= 1932}} *''[http://www.goodreads.com/book/show/554274.Bandit_s_Moon Bandit's Moon]'', (1998) gant [[Sid Fleischman]], romant-bugale. *''L.A. Outlaws'', romant gant [[T. Jefferson Parker]] e 2008 ; e-barzh oberennoù all ar skrivagner (heuliad 'Charlie Hood') e weler tudennoù o tiskenn eus Murietta. ==Gwelet ivez== *[[Premonición a la Muerte de Joaquín Murieta]] == Liammoù diavaez == * [https://web.archive.org/web/20060908040742/http://www.picacho.org/interest/joaquin-murrieta.html Joaquín Murrieta] {{en}} * [https://web.archive.org/web/20160303235538/http://www.sptddog.com/sotp/jomu.html?artoid=4770&webpage=0 The Legend of Joaquin Murieta] {{en}} {{DEFAULTSORT:Murrieta, Joaquin}} [[Rummad:Tud Mec'hiko]] [[Rummad:Kalifornia]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1829]] [[Rummad:Marvioù 1853]] bbbei1llzh97upyeohpbxvebmafaa05 0 112995 2197439 1958549 2026-08-04T19:32:43Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197439 wikitext text/x-wiki Ur c'hantik kembraek eo '''Cwm Rhondda''', kanet alies e degouezhioù meur, e-kerzh krogadoù rugbi. Dont a ra an anv eus traonienn ar [[Rhondda]]. Savet eo bet ar son (''Arglwydd, arwain trwy'r anialwch'') gant [[William Williams]] hag an ton gant [[John Hughes]] (1873–1932). Savet eo bet pe e 1905 pe e 1907 e [[Pontypridd]]. Kaoz zo er son eus istor ar Yuzevien o tec'hel eus Egipt da vont da Ganaan. Alies e vez kanet e kembraeg ''Wele'n sefyll rhwng y myrtwydd'', savet gant [[Ann Griffiths]]. ==Doareoù saoznek== Doareoù saoznek zo ivez: *''Bread of Heaven'' (troidigezh gerioù Williams, gant Peter Williams), anvet ivez a-wechoù ''Guide Me, O Thou Great Jehovah'', pe ''Guide Me, O Thou Great Redeemer'', *''Christ is Coming'', *''God of Grace and God of Glory''. ==Komzoù== {{col-begin}} {{col-3}} {{Quotation| Guide me, O thou great Redeemer,<br> Pilgrim through this barren land;<br> I am weak, but thou art mighty;<br> Hold me with thy powerful hand:<br> Bread of heaven, bread of heaven<br> Feed me till I want no more.<br> Feed me till I want no more.<br> <br> Open thou the crystal fountain<br> Whence the healing stream shall flow;<br> Let the fiery, cloudy pillar<br> Lead me all my journey through:<br> Strong deliverer, strong deliverer<br> Be thou still my strength and shield.<br> Be thou still my strength and shield.<br> <br> When I tread the verge of Jordan,<br> Bid my anxious fears subside;<br> Death of death, and hell's destruction,<br> Land me safe on Canaan's side:<br> Songs of praises, songs of praises<br> I will ever give to thee.<br> I will ever give to thee. |''Hymns and Psalms''<ref>{{cite book | title=Hymns and Psalms | url=https://archive.org/details/hymnspsalmsmetho0000unse | publisher=Methodist Publishing House | year=1983 | isbn=0-946550-01-8}}</ref> }} {{col-break}} {{Quotation| Arglwydd, arwain trwy'r anialwch,<br> Fi, bererin gwael ei wedd,<br> Nad oes ynof nerth na bywyd<br> Fel yn gorwedd yn y bedd:<br> Hollalluog, Hollalluog,<br> Ydyw'r Un a'm cwyd i'r lan.<br> Ydyw'r Un a'm cwyd i'r lan<br> <br> Agor y ffynhonnau melus<br> 'N tarddu i maes o'r Graig y sydd;<br> Colofn dân rho'r nos i'm harwain,<br> A rho golofn niwl y dydd;<br> Rho i mi fanna, Rho i mi fanna,<br> Fel na bwyf yn llwfwrhau.<br> Fel na bwyf yn llwfwrhau.<br> <br> Pan yn troedio glan Iorddonen,<br> Par i'm hofnau suddo i gyd;<br> Dwg fi drwy y tonnau geirwon<br> Draw i Ganaan -- gartref clyd:<br> Mawl diderfyn. Mawl diderfyn<br> Fydd i'th enw byth am hyn.<br> Fydd i'th enw byth am hyn. | }} ==Notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Kanaouennoù kembraek]] 30w2re6n7mq3iiay7yxe176sy5ixzg9 0 115091 2197492 2138897 2026-08-04T20:39:40Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197492 wikitext text/x-wiki [[Restr:Djirbalgan_map.png|thumb|250px|Rannvro ma vez komzet an '''dyirbal'''.]] '''Dyirbal''' zo ur yezh gwirvroadel [[aostralia]]n a vez komzet c'hoazh e [[Pevar avel|biz]] [[Queensland]].<br /> En arvar emañ, pa oa 29 hepken den ouzh he komz e [[2006]])<ref>[http://www.ethnologue.com/language/dbl Ethnologue]</ref>.).<br /> Ur yezh eus skourr dyirbalek familh ar [[yezhoù pama-nyungek]] eo an dyirbal. ==Fonologiezh== ===Vogalennoù=== */'''i'''/, /'''a'''/ hag /'''u'''/ ===Kensonennoù=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+Kensonennoù (e [[Lizherenneg fonetik etrebroadel|LFE]]) |- |&nbsp; || Diweuz || Kevig || Staon || Tro-gil || Drekstaon |- |''Dre serriñ'' || '''p''' || '''t''' || '''c''' || || '''k''' |- |''Dre fin'' || '''m''' || '''n''' || '''{{API|ɲ}}''' || &nbsp; || '''ŋ''' |- |''A-gostez dre dostaat'' || &nbsp; || '''l''' || &nbsp; || &nbsp; ||&nbsp; |- |''Dre froumal'' || &nbsp; || '''r''' || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- |''Dre stlakat'' || &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; || '''{{API|ɽ}}''' ||&nbsp; |- |''C'hwezhet'' ||&nbsp; || &nbsp; || '''j''' || &nbsp; || '''w''' |} ==Grammadeg== Brudet eo ivez evit e bevar rummad anvel : # ar wazed hag an darn vuiañ eus an traoù bev # maouezed, dour, tan, feulsted, [[loen]]ed ral<ref>{{cite book|author=George Lakoff|year=1990 |title=Women, Fire, and Dangerous Things|url=https://archive.org/details/womenfiredangero00lako_0|publisher=University of Chicago Press |page=[https://archive.org/details/womenfiredangero00lako_0/page/6 5] }}</ref> # frouezh ha legumaj mat da zebriñ # diseurt (ha traoù n'emaint ket er rummadoù 1 betk 3 amañ). ==Daveoù ha notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Yezhoù pama-nyungek]] [[Rummad:Yezhoù Aostralia]] stqs985iioo7pfnl6aav91540f1mod8 0 116069 2197527 1968157 2026-08-05T04:16:52Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197527 wikitext text/x-wiki '''Katyński Marsz''' pe '''Baleadeg Katyn''' a zo anv ul lid broadelour polonat hag ur gerzhadeg e koun [[lazhadeg Katyn]] e 1940. Baleadeg Katyn a vez aozet e kêr [[Varsovia]] abaoe Meurzh 2008. Baleet e vez gant Poloniz treuzwisket en ofiserien al lu polonat ha lod all e soudarded an [[Lu Ruz|Arme Ruz]], un [[adsevel istorel]] ez eo. Tud ar strollad istorel "Radosław" a vez treuzwisket. Lennet e vez ivez lizhiri pe karnedoù an aberzhidi ha diskouezet e vez poltriji al lazhadeg hag ar gouzañverien. == Ur sell war Katyński Marsz == <gallery> Restr:Katyński Marsz Cieni (2014) 01.jpg|Baleadenn Katyński e 2014 Restr:Marsz pamięci z Wawelu pod Krzyż Katyński (8735047421).jpg| Restr:Katyński Marsz Cieni (2016) 01.JPG|Katyński Marsz 2016 Restr:X Katyński Marsz Cieni (2017).jpg|Katyński Marsz 2017 </gallery> == Liammoù diavaez == * [https://web.archive.org/web/20160304101548/http://wpolityce.pl/spoleczenstwo/191278-polska-pamieta-polacy-pamietaja-ulicami-warszawy-przeszedl-katynski-marsz-cieni-zobacz-piekne-zdjecia Poltriji eus baleadenn 2014] [[Rummad:Adsevel istorel]] [[Rummad:Lidoù broadelour]] [[Rummad:Lazhadeg Katyn]] [[Rummad:Lidoù-koun]] [[Rummad:Broadelouriezh]] [[Rummad:Istor Polonia]] ji7m279p0vppz9osw75ywgh94ctrhnd 0 117635 2197369 2136295 2026-08-04T18:19:24Z InternetArchiveBot 61915 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197369 wikitext text/x-wiki [[Restr:Emperor Gia Long.jpg|thumb|upright=1.4|an impalaer Gia Long]] '''Gia Long''' ([[8 a viz C'hwevrer]] [[1762]] – [[3 a viz C'hwevrer]] [[1820]]), anvet Nguyễn Phúc Ánh pa oa bet ganet hag Nguyễn Ánh alies, a voe impalaer [[Viêt Nam]] eus [[1802]] da [[1820]]. E [[1802]] ec'h Unvanas ar pezh a zo [[Viêt Nam]] hiziv. Ar c'hentañ eus ar rummad implaerien Nguyễn, diwezhañ rummad-impalaerien Viêt Nam, e voe. Un niz e oa d'an diwezhañ Nguyễn a renas war Viêt Nam ar Su. Rediet e voe Nguyễn Ánh da guzhat e [[1777]], da bemzek vloaz, pa voe lazhet e familh e-kerzh emsavadeg aduidi [[Tây Sơn]]. E armeoù a adkemeras kêr [[Saigon]] hag a gollas anezhi en-dro.<br> Mignon e teuas da vezañ gant ar [[beleg]] [[katolik]] gall [[Pierre Joseph Georges Pigneau de Behaine]] ([[1741]]-[[1799]]), a oa anvet Bá Đa Lộc e [[vietnameg]]. Klask a reas Pigneau de Behaine degas sikour gouarnamant Bro-C'hall da Nguyễn Ánh ; ne zeuas ket a-benn, met tuta ar reas emouestlidi evit dont d'e sikour. Adalek [[1789]] en doe adkavet Nguyễn Ánh e hêrezh hag e krogas da vont war-du an Norzh evit trec'hiñ war tu [[tiegezh Tây Sơn]]. Mont a reas er fin, war-dro 1802, war-du an harzoù gant [[Sina]] a oa bet e-dalc'h an tiegezh Trịnh a-raok. Ur wech echu ar brezel en doa adunvanet Viêt Nam goude kantvedoù a vrezelioù gladdalc'hel ha gant ur gorread brasoc'h eget biskoazh, eus Sina betek pleg-mor [[Siam]]. Awenet e voe e zoare da ren gant ur [[konfusianegezh|gonfusianegezh]] strizh. Freuzañ a reas ar c'hemmoù bet degaset gant Tây Sơn. Adlakaat a reas en e sav ar reizhiad konfusian kozh e-keñver deskadurezh ha servij foran.<br> Staliañ a reas ar gêr-benn e [[Huế]] e-lec'h [[Hanoi]]. Aet e oa kalz a dud d'ober o annez er Su er c'hantvedoù kent. Lakaat a reas sevel ur c'hreñvlec'h hag ur palez er gêr-benn nevez.<br> Implijout a reas barregezhioù ar C'hallaoued evit gwellaat doareoù emzifenn ar vro. Abalamour d'ar sikour-se e tamasantas da obererezhioù ar [[Misioner|visionerien]] gatolik, pezh na reas ket e warlerc'hidi.<br> Dindan e renerezh e kadarnaas Viêt Nam he beli soudardel war [[Indez-Sina]]. Kas a reas kuit soudarded Siam diouzh [[Kambodja]], a zeuas da vezañ ur [[Stad]] gwarezet gant Viêt Nam. ==Yaouankiz== [[Restr:Pigneau de Behaine portrait.jpg|thumb|Pierre Joseph Georges Pigneau de Behaine]] Bet ganet d'an 8 a viz C'hwevrer 1762, e oa Gia Long mab da Nguyễn Phúc Luân ha Nguyen Thi Hoan. Luan e oa oa hêr disklêriet an tiegezh Nguyễn a rene war Viêt Nam ar Su.<br> Koulskoude e tivizas Trương Phúc Loan, ur [[mandarin]] a renk uhel, lakaat [[Khoat]] da gemmañ e zibab pa oa war e zalaroù ha lakaat Nguyễn Phúc Thuần, ur breur yaouank da Luan, war an tron e [[1765]]. Toullbac'het e voe Luan, a varvas er bloaz-se. Lazhet e voe Nguyễn Phúc Thuần e-kerzh an emsavadeg Tây Sơn renet gant ar vreudeur [[Nguyễn Nhạc]], [[Nguyễn Huệ]] ha Nguyễn Lữ e [[1877]]. Nguyễn Ánh voe ezel koshañ an tiegezh o ren o chom bev goude trec'h tiegezh Tây Sơn. Kaset e voe tiegezh Nguyễn kuit eus kreiz Viêt Nam war du ar Su (Saigon ha delta ar [[Mekong]]). Kavout a reas Nguyễn Ánh repu e [[Hà Tiên]] war veg su aodoù Viêt Nam, ma kejas gant Pigneau de Behaine, a zeuas da vezañ e guzulier hag a zegasas dezhañ ur sikour a-bouez evit gounit ar galloud.<br> Tec'hel a rejont o-daou betek [[Enez Pulo Panjang]] e pleg-mor Siam. Spi a oa gant Pigneau gallout gounid gwirioù bras evit an [[Iliz katolik]] e Viêt Nam dre sikour Nguyễn Ánh da vezañ trec'h. Un diazezlec'h e vefe evit emled an Iliz en [[Azia ar Mervent]]. E dibenn 1777 e kuitaas ar braz eus arme an tiegezh Tây Sơn Saigon evit mont d'an Norzh da dagañ an Trịnh a rene war an hanter-se eus Viêt Nam. Distreiñ a reas didrouz Nguyễn Ánh d'an douar bras ; adkavout a reas e aduidi hag adkemer a reas kêr Saigon. Ur sikour a bouez bras en doa bet digant [[Đỗ Thanh Nhơn]], en doa aozet un arme evitañ kresket gant goprsoudarded kambodjat ha ||morlaer]]on sinaat. Bloaz war-lerc'h ec'h argasas Nhon soudarded an tiegezh Tây Sơn diouzh [[Proviñs Gia Định]] hag e plantas koll bras war e [[morlu|vorlu]]. Kemer a reas Nguyễn Ánh tro eus ar saviad evit kas [[Diplomatiezh|diplomated]] da Siam evit kinnig un emglev a vignoniezh. Kaset e voe an emglev-se da get e [[1779]] pa savas Kambodjiz enep o rener a-du gant Siam [[Ang Non]] ha pa gasas Nguyễn Ánh Nhon d'o sikour. Trec'het e voe Ang Non ha lazhet. Enoret-kaer e voe Nhon pa zistroas da Saigon. Strivañ a reas evit gwellaat stad morlu Nguyễn. O klask kreñvaat e statud politikel e kemeras Nguyễn Ánh an titl a ''Nguyễn vương'' (''Roue Nguyễn'' pe '' Rener Nguyễn'') e [[1780]]. E [[1781]] e kasas muioc'h a soudarded da sikour ar renad kambodjat enep Siam a felle dezhi kontrollañ Kambodja en-dro. Ur pennad goude-se e lakaas lazhañ Nhon. Daoust d'an abegoù bezañ amsklaer e soñjer e oa abalamour d'ar vrud vat a oa gant Nhon hag a rae skeud dezhañ. Laouen e voe tu Tây Sơn o klevout ar c'heloù. Emsevel a reas aduidi Nhon. Gwanaet e voe arme Nguyễn abalamour da se. Un nebeud mizioù war-lerc'h e voe armeoù Tây Sơn e Saigon a-nevez. Ret e voe da Nguyễn Ánh tec'hel da [[Ha Tien]], ha goude da [[Enez Phú Quốc]]. Kendelc'her a reas darn eus e soudarded da stourm koulskoude. Kemmet e voe an traoù e miz Here [[1782]] pa zeuas a-benn soudarded renet gant [[Nguyễn Phúc Mân]], breur yaouank Nguyễn Ánh ha [[Châu Văn Tiếp]], da argas soudarded Tây Sơn diouzh Saigon. Distreiñ a reas Nguyễn Ánh gant Pigneau de Behaine. Arvarus e oa ar saviad : Tagañ a reas tu Tây Sơn, trec'het groñs e voe tu Nguyễn e penn-kentañ [[1783]]. Lazhet e voe Nguyễn Phúc Mân e-kerzh an emgann. Tec'hel a reas Nguyễn Ánh da Phú Quốc ur wech ouzhpenn. Kavet e voe e guzhiadell met dont a reas a-benn da dec'hel a-zirak listri tu Tây Sơn betek [[Enez Koh Rong]] e bae [[Kompong Som]]. Kavet e voe eno c'hoazh met dont a reas a-benn da dec'hel d'un enezenn all a-drugarez d'ur [[Kelc'hwidenn|gelc'hwidenn]]. Nguyễn Ánh a c'houlennas sikour digant Siamiz e penn kentañ [[1784]]. Ne zeuas ket a-benn 20&nbsp;000 soudard ouzhpenn da wanaat dalc'h tu Tây Sơn war ar galloud. Rediet e voe Nguyễn Ánh da c'houlenn repu e Siam e [[1785]]. Gwashaet e voe an traoù dre ma tage tu Tây Sơn [[riz]]egi ar su ingal evit distruj pourvezioù tu Nguyễn. Dont a reas Nguyễn Ánh da soñjal e tegasfe sikour Siamiz enebiezh e-touez Viêtnamiz. ;Pigneau de Behaine ha sikour ar C'hallaoued [[Restr:Prince Canh MEP.jpg|thumb|Priñs Cảnh, mab henañ Gia Long, e Bro-C'hall e [[1787]]]] Diskaret gant e saviad e c'houlennas Nguyễn Ánh digant Pigneau de Behaine klask sikour digant ar C'hallaoued. Reiñ a reas aotre dezhañ da gas e vab [[Nguyễn Phúc Cảnh]] gantañ evel sin a youl-vat. A-raok e oa bet Nguyễn Ánh e-soñj da c'houlenn sikour digant [[Bro-Saoz|Saozon]], [[Spagn]]oliz, [[Izelvroioù|Izelvroiz]] ha [[Portugal]]iz. Pigneau de Behaine e zialias da c'houlenn sikour digant Izelvroiz [[Batavia]], e raktres kentañ, gant aon rak digeriñ dor Viêt Nam d'ar [[Protestantiezh|brotestanted]]] ha krouiñ diaesterioù da emled ar [[Katoligiezh|gatoligiezh]]. Pigneau de Behaine a guitaas Viêt Nam e miz Kerzu [[1784]]. Erruout a reas e [[Puducherry]] en [[India]] e miz C'hwevrer 1785, siell roueel Nguyễn Ánh gantañ. Aotre en doa da reiñ gwirioù d'ar C'hallaoued en eskemm ouzh ur sikour luel. Melestradur Bro-C'hall e Puducherry, renet gant ar gouarnour [[Jean-Charles-Nicolas Coutenceau des Algrains]] ([[1746]]-[[1811]]) a oa mirour ha krenn enep emellout e Viêt Nam ar Su. Evit luziañ a traoù e voe diskuliet Pigneau de Behaine d'ar [[Vatikan]] gant [[Urzh ar Vreudeur minor|frañseziz]] spagnol. Klask a reas fiziout e garg politikel e Portugaliz o doa kinniget abretoc'h 56 lestr da Nguyễn Ánh evit stourm ouzh re Tây Sơn. E miz Gouere [[1786]], goude bezañ bet en aner o klask un emglev e-pad ouzhpenn bloaz, e voe aotreet Pigneau de Behaine gant ar gouarnour [[David Charpentier de Cossigny]] ([[1740]]-[[1801]]) da vont da c'houlenn sikour digant lez roue Bro-C'hall war eeun.<br> Pan erruas ar beleg e lez [[Loeiz XVI]] e [[Versailhez]] e voe diaes dezhañ bodañ arc'hant evit kas soudarded da sikour Nguyễn Ánh abalamour da stad vantrus Bro-C'hall e-keñver arc'hant a-raok an [[Dispac'h gall|Dispac'h]]. Harp a gavas a-berzh ar misioner [[Pierre Poivre]] ([[1719]]-[[1786]]) a oa bet o klask skoulmañ darempredoù a genwerzh e Viêt Nam. Displegañ a rae Pigneau de Behaine e rofe Nguyễn Ánh kreñvlec'hioù da Vro-C'hall war aodoù Viêt Nam mar befe degaset sikour dezhañ. Gellout a rafe Bro-C'hall bezañ mestrez war «&nbsp;morioù Sina hag an enezeg&nbsp;» neuze. E miz Du [[1787]] e voe sinet un emglev etre Bro-C'hall ha [[Kochinsina]] (an anv a veze roet da Viêt Nam ar Su d'ar c'houlz-se). Prometiñ a reas Frañs peder [[fourgadenn]], 1&nbsp;650 soudard gall gant o fourvezioù ha 250 soudard indian [[sepoy]] en eskemm ouzh [[Distrig Côn Đảo|Pulo Condore]] ha Tourane ([[Da Nang]]) ha gwir-miret war kenwerzh ar c'hoad. Ne voe ger ebet en emglev a-zivout frankiz roet d'ar visionerien d'ober o labour. Koulskoude ne fellas ket da c'houarnour Puducherry,[[Thomas Conway]] ([[1734]]-[[1800]]) reiñ ar sikour divizet. Uzhioù en doa bet eus [[Pariz]] evit divizout pegoulz reiñ ar sikour, mar befe da vezañ roet. Rediet e voe Pigneau de Behaine da implijout an arc'hant bet dastumet gantañ evit goprañ soudarded c'hall. Gallout a reas prenañ meur a lestrad armoù ha pourvezioù-brezel e [[Mauritius]] ha Puducherry ivez. <br> E-keit-se e oa chomet Nguyễn Ánh e Siam gant un toullad soudarded betek miz Eost 1787. Kemer a reas perzh e soudarded e brezel Siam enep ar roue [[Bodawpaya]] a [[Myanmar|Virmania]]. Seblantout a reas da diegezh Tây Sơn e oa kreñv a-walc'h o dalc'h war Viêt Nam ar Su evit gallout mont war-du an Norzh hag unaniñ ar vro. Met pa lemjont o soudarded diouzh [[Gia Định]] e wanajont o dalc'h war ar Su. Ouzhpenn e tleas rener [[Gia Định]], [[Dang Van Tran]], kas soudarded Tây Sơn da sikour Nguyễn Nhạc a oa taget e-kichen [[Qui Nhơn]] gant e vreur [[Nguyễn Huệ]]. Pa verzas kement-se e prientas Nguyễn Ánh un argadenn. Kuitaat a reas Siam dre guzh evit mont war-du Viêt Namar Su. Ne zeuas ket a-benn da adkemer Gia Dinh met kemer a reas [[Mỹ Tho]], a lakaas da ziaezezlec'h. Adsevel a reas e arme. Goude un emgann taer e adkemeras Saigon d'ar [[7 a viz Gwengolo]] [[1788]]. Erruout a reas Pigneau de Behaine e Saigon d'ar [[24 a viz Gouere]] 1789, o tont eus Puducherry gant pevar lestr. Gant ar sikour-se e voe kadarnaet dalc'h Nguyễn Ánh war Viêt Namar Su. Dael a zo a-zivout ar perzh kemeret gant ar sikour estren e berzh Gia Long ; meneget e voe d'ur mare 400 gall met labourioù nevesoc'h a veneg nebeutoc'h eget 100 soudard hag un daouzegad ofiserien. ==Nguyễn Ánh o kadarnaat e zalc'h war Viêt Nam ar Su== Sikouret e voe armeoù Nguyễn Ánh da embreger gant an ofisourien c'hall a oa bet tutaet gant Pigneaude Behaine. Degas a rejont barregezhioù teknologel kornôgat. An ofiser a vor [[Jean Baptiste Marie Dayot]] ([[1760]]-[[1809]]) a embregas ar [[morlu]]. Goursellout a reas ouzh savidigezh listri gant plakennoù arem. [[Victor Olivier de Puymanel]] ([[1768]]-[[1799]]) a voe e karg eus an droadeien hag eus ar sevel mogerioù-difenn. Kelenn a reas da armeoù Nguyễn Ánh eur an doare da sevel ha da implijout kanolioù giz [[Europa]] ha taktikoù europat. Pigneau de Behaine ha misionerien all a reas kenwerzh evit Nguyễn Ánh, o prenañ armoù ha pourvezioù brezel all evitañ. E gevredad e voe Pigneau de Behaine betek e varv e 1799, ha ministr an aferioù diavaez ''[[de facto]]''. Pa voe beziet ar beleg dirak ar priñs-hêr, holl vandarined al lez, 12&nbsp;000 gward Gia Long ha 40&nbsp;000 a dud e lavaras Gia Long e voe Pigneaude Behaine «&nbsp;an estren illurañ o vezañ bet biskoazh e lez Kochinsina&nbsp;». ===Kreñvlec'hioù=== [[Restr:Citadel of Saigon before 1835.png|thumb|upright=1.4|Tres gwikadell Saigon a-raok [[1835]]]] Ur wech bet kemeret Saigon gantañ e kreñvaas Nguyễn Ánh diazez e c'halloud hag e prientas distruj re Tây Son. Ingal e tage e enebourien Viêt Nam ar Su evit laerezh an eostadoù riz. C'hoant groñs en doa Nguyễn Ánh da greñvaat e zifennoù. An dra gentañ a reas a voe goulenn digant ar C'hallaoued sevel ur wikadell mod Europa e Saigon. Treset e voe ar wikadell gant [[Théodore Lebrun]] ha De Puymanel. Tregont mil a dud a labouras evit he sevel e [[1790]]. Lakaet e voe tailhoù pounner war annezidi kêr hag o mandarined evit paeañ al labourioù. Ken start e voe al labour ken e voe un emsavadeg e-touez ar vicherourien. Pa voe echu ar wikadell he doa 4&nbsp;176 metr a dro. Savet e oa bet an difennoù e doare [[Sébastien Le Prestre de Vauban|Vauban]]. Douvezioù a oa war tri c'hostez. Nepred ne glaskas re Tây Sơn tagañ kêr Saigon ur wech bet savet ar wikadell. Reiñ a reas da Nguyễn Ánhde ul lañs psikologel a-feson war e enebourien. Diskouez a reas Nguyễn Ánh bezañ dedennet-tre gant ar sevel difennoù ha goulenn a reas digant e kevredidi c'hall mont d'o bro evit degas al levrioù diwezhañ war an danvez. ===Adaozañ al labour douar ha kresk armerzhel=== Ur wech gwarezet Viêt Nam ar Su e troas Nguyễn Ánh war-du ar c'hemmoù da zegas el [[labour-douar]]. Berr e veze ar c'hementadoù riz abalamour da dagadennoù re Tây Sơn dre ar stêrioù. Daoust d'an douar bezañ mat-kenañ e produe nebeut. Deuet oa Viêtamiz d'ober o annez eno abaoe nebeut amzer nemetken. Ouzhpenn da se, direnket da vat e oa bet al labour-douar gant ar brezel dizehan gant tud Tây Sơn. Diazezet e voe adaozadur Nguyễn Ánh war astenn d'ar su un doare hengounel da ledanaat an douaroù labouret, an ''đồn điền'', a c'hell bezañ "koumanantoù fiziet e soudarded" abalamour d'ar pouez roet da soudarded en doare-se da drevadenniñ. Implijet e voe e-kerzh ren [[Lê Thánh Tông]] er {{XVvet kantved}} da gentañ pa oa Viêt Nam oc'h astenn war-du ar su. Ar galloud kreiz a bourchase binvioù labour, greun evit hadañ ha debriñ d'ar bagadoù soudarded. Urzh a veze roet dezho difenn an dachenn fiziet enno, he difraostañ hag he labourat. Ul lodenn eus an eostad a dalvezez da daos. A-raok e oa ezhomm eus soudarded peogwir e oa bet kemeret an douar digant an annezidi kent. Dindan ren Nguyễn Ánh ne oa ket ezhomm eus nerzh an arme peurliesañ met talvezout a rae an doare diazez : fiziet e voe douaroù difraost e trevadennerien, roet e voe dezho binvioù, loened labour ha greun. Goude un toullad bloavezhioù e voent rediet da baeañ taosoù war ar greun. A-drugarez d'ar raktres-se e tigreskas gorread an douaroù difraost da vat. Gellout a reas ar Stad lakaat taosoù war an eostadoù fonnus. War-dro ar bloaz [[1800]], kresk strujusted al labour-douar a roas tro da Nguyễn Ánh da zerc'hel un arme a ouzhpenn 30&nbsp;000 soudard hag ur morlu a ouzhpenn 1 200 lestr. Ar pezh a oa ouzhpenn e solieroù ar Stad a voe gwerzhet da varc'hadourien europat pe [[azia]]t evit gallout prenañ danvez krai evit palioù brezelel evel [[houarn]], [[arem]] ha [[soufr]] pe armoù. Gallout a reas Nguyễn Ánh gwellaat stad e sujidi a-drugarez d'ar boued produet ouzhpenn, ha kreskiñ o fealded en e geñver. Miret e veze greun ar Stad e grignolioù bet savet a-hed an hent a gase d'an norzh a-feur ma'z ae arme Nguyễn el lodenn eus ar vro a oa dalc'het gant Tây Sơn. Evel-se e c'helle ar soudarded bezañ maget gant boued deuet eus ar su hep kaout da vevañ diwar ar vro e oant o klask gounid. Ur wech gounezet rannoù eus ar vro e veze skañvaet an taosoù ha kemer a rae Nguyễn en e velestradurezh mandarined Tây Sơn en em zaskore, gant an hevelep gopr. ===Sevel bagoù=== [[Restr:Jean-Baptiste Chaigneau 1805.jpg|thumb|Jean-Baptiste Chaigneau]] Nguyễn Ánh a implijas e ziazelec'h nevez evit gwellaat e vorlu a oa bihanoc'h ha gwanoc'h eget hini Tây Sơn ha divarrek da stourm ouzh o zagedennoù evit laerezh riz. Da gentañ en doa klasket Nguyễn Ánh kaout listri modern e 1781 war ali Pigneau deBehaine. Feurmet en doa listri portugalat gant o skipailh hag o c'hanolioù. Ur c'hwitadenn e voe. Evit n'ouzer ket peseurt abeg e tec'has daou lestr e-kreiz un emgann hag e voe lazhet skipailh an trede gaat soudarded viêtnamat aet e fulor. E 1789 e tistroas Pigneau de Behaine da Viêt Nam diouzh Puducherry gant daou lestr a voe implijet gant Nguyễn e-pad pell. Tamm-ha-tamm e voe kemeret plas ar vartoloded c'hall pe indian gant viêtnamiz dindan urzhioù ofiserien c'hall. Al listri-se a voe diazez ur verdeadurezh kenwerzh ha brezel hag a greskas buan. Feurmiñ ha prenañ a rae Nguyễn Ánh listri europat evit kreñvaat e vorlu a listri savet e Viêt Nam. Koulskoude e chomas brasañ lodenn ar morlu graet gant [[gale]]où doare Viêt Nam. E [[1794]], daou lestr europat gant 200 bag viêtnamat a gemeras perzh en un emgann enep re Tây Sơn e-kichen Qui Nhơn. Hervez ur marc'hadour [[breizhveuriat]] anvet Berry e kuitaas ur strollad-listri Saigon e [[1799]] gant 100 gale, 40 jonkenn, 200 lestr bihanoc'h ha 300 lestr-karg ha heuliet gant tri lestr europat. E [[1801]] e voe deskrivet ur rann morlu enni nav lestr europat gant 60 kanol, pemp lestr viêtnamat gant 50 kanol, 40 gant 16 kanol, 100 jonkenn, 119 gale ha 365 bag bihanoc'h.<br> An darn vrasañ eus al listri doare Europa a voe savet er chanterioù krouet gant Nguyễn Ánh e Saigon. Kemer a reas perzh er raktres sevel bagoù ez personel, dre evezhiañ al labourioù e-unan ha tremen eurvezhioù er chanter. E [[1792]], e voed o sevel pemzek fourgadenn o veskañ teknikoù Sina ha re Europa. Armet e voent gant 14 kanol pep hini. Dispennet o doa [[kalvez|kilvizien]] viêtnamat ul lestr europat kozh evit deskiñ an doare europat da sevel bagoù dre adsevel anezhañ. Gellet o doa goude sevel bagoù heñvel ouzh re Europa. Nguyễn Ánh e-unan a studias teknikoù ar sevel bagoù. Deskiñ a reas teoriennoù ar verdeadurezh e levrioù gallek bet troet evitañ gant Pigneau de Behaine, ''[[Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers|Encyclopédie]]'' [[Denis Diderot]] ha [[Jean Le Rond d'Alembert]] peurgetket. Meulet e veze chanterioù sevel bagoù Saigon gant ar veajourien europat. Daoust dezhañ bezañ e dalc'h an ofiserien c'hall e-keñver teknologiezh-brezel, ne degemeras Nguyễn Ánh en e gelc'h tostañ nemet ofiserien viêtnamat. Tamall a rae ar C'hallaoued dezhañ chom hep goulenn o ali taktikel. Hervez ar moraer [[Jean-Baptiste Chaigneau]] ([[1769]]-[[1832]]), dizehan e vounte europiz Nguyễn da dagañ taer staliadurioù Tây Sơn. Nac'h a rae ; gwell e oa dezhañ mont goustadik, kadarnaat ar pezh en doa gounezet, kreñvaat e ziazezoù ekonomikel ha brezelel a-raok tagañ c'hoazh. Tamm-ha-tamm e tigreskas Nguyễn Ánh perzh ar C'hallaoued war an dachenn-emgann. E 1792 e voe renet ar morlu gant Dayot en emgann war vor [[Thị Nại]], met ur argadenn e memes takad e 1801 a voe renet gant [[Võ Di Nguy]] ha [[Lê Văn Duyệt]] eus rummad ar [[Nguyen Van Truong]], Chaigneau, [[Philippe Vannier]] ([[1752]]-[[1842]]) ha [[Godefroy de Forçanz]] († [[1809]]) o sikour nemetken. Tagadenn Qui Nhon e [[1793]] a voe kaset gant skoazell ar "Soudarded kornôgat" hervez istorourien an impalaer. Ar memes re a lavar e voe renet an argadennoù en hevelep takad gant jeneraled viêtnamat e 1801 pa voe karget Chaigneau ha Vannier da aozañ ar pourvezadur. ==Unvaniñ Viêt Nam== [[Restr:Vietnamese Tirrailleurs of Nguyen.jpg|left|thumb|"Tennataerien" viêtnamat eus tierniezh Nguyễn]] E 1792, an hini pouezusañ eus ar vreudeur [[Tây Sơn]], Nguyễn Huệ [[Quang Trung]], a varvas trumm. Kemeret en doa an titl a impalaer Viêt Nam goude bezañ skarzhet an tierniezh [[Lê]] ha Sinaiz diouzh Viêt Nam an Norzh. Tro a gemeras Nguyễn Ánh eus an degouezh evit kas e armeoù war-du an norzh. An darn vrasañ eus ar soudarded c'hall o doa kuitaaet ar vro d'ar mare-se. Hervez lod priziadurioù ne voe nepred muioc'h eget 80 anezho. C'hoarvezout a reas an darn vrasañ eus an emgannoù en-dro da gêrioù tost d'ar mor evel [[Nha Trang]] e kreiz Viêt Nam, pe Qui Nhơn pelloc'h er su e [[Proviñs Bình Định]], lec'h orin ha kreñvlec'h an Tây Sơn. Kregiñ a reas Nguyễn Ánh da implijout e vorlu kresket ha nevesaet evit tagañ aodoù douaroù Tây Sơn. Bep bloaz e kuitae e vorlu Saigon evit mont war-du an norzh, bountet gant avelioù su e miz Mezheven hag e miz Gouere. Argadennoù soudarded war droad a skoazelle re ar morlu. Distreiñ a rae ar morlu pan echue ar [[monson]], kaset gant an avel norzh. Al listri bras europat a roe da vorlu Nguyễn an tu kreñv peogwir e tenne o c'hanolioù pelloc'h eget a re staliet gant Tây Sơn war an aod. Sikouret gant galeoù hengounel ha gant skipailhoù brudet evit o c'henurzh, o barregezh hag o c'halonegezh, listri giz Europa morlu Nguyễn a gasas d'ar strad kantadoù a listri eus tu Tây Sơn e 1792 ha 1793. E 1794 goude un argadenn a reas berzh e rannvro Nha Trang e roas Nguyễn Ánh urzh da De Puymanel sevel ur wikadell e-kichen kêr [[Duyen Khanh]] e-lec'h distreiñ d'ar su evel kustum. Staliet e voe ur gwarnizon eno dindan urzhioù mab henañ ha hêr Nguyễn Ánh, [[Nguyễn Phúc Cảnh]], skoazellet gant Pigneau de Behaine ha De Puymanel. Re Tây Sơn a lakaas seziz war Duyen Khanh e miz Mae 1794. Barrek e voe soudarded Nguyen da derriñ ar gronn. A-boan echu ar seziz ec'h erruas sikour eus Saigon hag ec'h adkrogas argadennoù enep re Tây Sơn. Ar wech kentañ e oa da re Nguyễn bezañ gouest da vrezeliñ e kreizik-kreiz douaroù re Tây Sơn e-pad ur c'houlz-amzer kontrol. C'hwitadenn seziz ar wikadell he doe ul levezon vras war ar speredoù, o tiskouez barregezh re Nguyễn da zont war douaroù Tây Sơn da forzh peseurt prantad eus ar bloaz. Kregiñ a reas neuze re Nguyễn da aloubiñ tamm-ha-tamm domani an Tây Sơn. Emgannoù start a voe en-dro da greñvlec'h Qui Nhon betek ma voe kemeret e [[1799]] gant soudarded Nguyen Canh. Buan e voe kollet kêr ha ne voe adkemeret nemet e 1801 a-drugarez da nerzh kanoliañ ar morlu nevesaet a sikouras an argadoù dre zouar. Ur wech kollet ganto o c'hreñvlec'h Qui Nhơn e kilas buan an Tây Sơn renet gant Quang Toan, mab Quang Trung. E miz Mezheven e kouezhas kêr Huế, bet kêr-benn ar re Nguyễn, hag Nguyễn Ánh a gemeras an titl a impalaer dindan an anv Gia Long a zeue eus ''Gia Định'' (Saigon) ha ''Thăng Long'' (Hanoi) evit aroueziañ unvanidigezh rannoù su ha norzh Viêt Nam. Buan ec'h aloubas Viêt Naman Norzh neuze. Kouezhañ a reas Hanoi d'an [[22 a viz Gouere]] [[1802]]. Goude emgannoù dizehan e-pad ur c'hard-kantved e voe unvanet ar pezh a zo Viêt Nam a-vremañ gant Gia Long, a savas e diegezh d'ul live galloud ne oa bet tizhet gant tierniezh viêtnamat ebet a-raok. Biskoazh ne oa bet ken ledan an dachenn dalc'het gant Viêt Nam. Bez' e voe Gia Long ar rener viêtnamat kentañ o kaout beli war douaroù astennet eus Sina en norzh betek pleg-mor Siam ha ledenez [[Cà Mau]] er su. Goulenn a reas neuze Gia Long digant tierniezh Qing Bro Sina e anavezout ez-ofisiel evel impalaer. Buan e voe graet. Peogwir n'he doa ket Bro-C'hall sevenaet an emglev sinet gant Pigneau de Behaine ne voe ket rediet Viêt Nam da reiñ an douaroù hag ar gwirioù kenwerzh a oa bet prometet. ==Doare Gia Long da ren== Ren Gia Long a vez gwelet evel awenet gant ur gonfusianegezh strizh. Ur wech bet trec'h war an Tây Sơn e nullas an adreizhadurioù o doa degaset hag e tegasas en-dro an doare konfusianel klasel da skoliata ha da aozañ ar melestradur. Kas a reas ar gêr-benn eus Hanoi en norzh da Huế e kreiz ar vro evit delc'her kont eus fiñvadeg an dud trema ar su er c'hantvedoù kent. Lakaat a reas sevel kreñvlec'hioù hag ur palez er gêr-benn nevez. O tennañ e vad eus barregezhioù ar C'hallaoued e nevesaas doareoù difenn ar vro. Evit trugarekaat e vignoned c'hall e tamasantas lezel ar visionerien gatolik da seveniñ o c'harg. Kalz strishoc'h e voe e warlerc'hidi war an dachenn-se. E-pad e ren e kreñvaas Viêt Nam e veli soudardel war [[Indez-Sina]]. Kas a reas Siam kuit diouzh Kambodja. Tremen a reas Siam dindan gwarez Viêt Nam. Chom a reas Viêt Nam kentoc'h serret ouzh ar broioù europat. ===Framm ar melestradur=== [[Restr:Tượng Lê Văn Duyệt.jpg|thumb|[[Lê Văn Duyệt]], bet padusañ ha diwezhañ gwarezer soudardel peder froviñs Kochinsina]] E-pad ar prantadoù brezel en doa savet Nguyễn Ánh un egin a velestradur evit diskouez d'ar bobl e oa barrek da ren. Ofiserien peurvuiañ e oa pouezusañ izili e guzul tostañ, Abalamour d'an emgannoù dizehan. An ezhomm da gaout harp an arme a voe santet a-hen e renadur. Rannet e voe Viêt Nam e teir rannvro melestradurel.<br> Douaroù kozh familh Nguyễn a yae d'ober lodenn greiz an impalaeriezh (''vùng Kinh Kỳ'') gant nav proviñs. Pemp anezho a veze renet war-eeun eus Huế gant Gia Long hag e vandarined. E melestradur kreiz Huế e oa c'hwec'h ministrerezh : hini an aferioù foran, hini an arc'hant, hini al lidoù, hini ar brezel, hini ar justis ha hini ar savadurioù foran. Ur ministr a oa e penn pep hini. Daou eil ministr ha daou guzulier pe dri a sikoure pep ministr. Un 70 den bennak a laboure e pep ministrerezh e meur a rann. Bodañ a rae ar C'huzul Meur pennoù ar ministrerezhioù. E penn pep rann eus an impalaeriezh e oa ur gouarnour meur, sikouret gant un teñzorer meur hag ur rener evit Servij ar Justis. Meur a broviñs a veze e pep rannvro. Renket e veze ar proviñsoù e ''trấn'' ha ''dinh''. Rannet e veze ar proviñsoù e pastelloù-bro (''phủ'', ''huyện'' ha ''châu''). An danvezioù a-bouez a veze gwelet gant ar C'huzul Meur dirak Gia Long. Kinnig a rae an dud e karg o danevelloù evit kendaelañ ha kemer divizoù. Dibabet e veze ar gargidi a rae war-dro ar C'huzul Meur. A-douez mandarined uhelañ ar c'hwec'h ministrerezh e veze dibabet ar gargidi. Evezhiek e voe Gia Long en e zoare da ren war rannoù norzh ha su ar vro. Ne felle ket dezhañ e vefent tregaset gant ur c'hreizennadur re brim goude kantvedoù a zisrann er vro. Trizek proviñs a yae d'ober an [[Tonkin]], gant sez e warezer soudardel impalaerel (''quan tổng trấn'') e Hanoi. E delta ar [[Stêr Ruz (Viêt Nam)|Stêr Ruz]] e chomas kargidi gozh an tierniezh Le e karg. Er su e oa Saigon kêr-benn peder froviñs Kochinsina hag annez ar gwarezer soudardel. Gwikadell pep kêr-benn a vere he fastell-bro difenn. Gant ar reizhiad-se e c'hellas Gia Long trugarekaat ar re bouezusañ e-touez arroet dorn dezhañ gant kargoù uhel-kenañ, o reiñ dezho un emrenerezh tost klok war dachennoù boas ar melestradur hag ar justis. Padout a reas ar reizhiad betek [[1831]]-||1832|32]] pa voe kreizennet melestradur ar vro gant [[Minh Mạng]], mab Gia Long. Ne vez ket gwelet Gia Long evel un nevezer war dachenn ar melestradur. O klask adlakaat urzh goude kantvedoù a vrezel diabarzh e kavas gwelloc'h chom feal d'an doareoù hengounel da verañ ar Stad. ===Politikerezh soudardel=== E-kerzh ar [[XVIIvet kantved|<span style="text-transform:lowercase;font-variant:small-caps">XVII</span><sup>vet</sup>]] hag an {{XVIIIvet kantved}} e voe impalaeriezh Kambodja war an diskar pa zeue Viêtnamiz d'en em staliañ e delta ar Mekong a oa douaroù [[khmer]] betek-henn. Ingal e oa bet aloubet Kambodja gant Viêt Nam ha Siam. Diaes oa he stad. Mont a rae eus un tu d'egile hervez lusk ar vuhez politikel en div vro vrasoc'h. E [[1796]] ec'h eas [[Ang Eng]], roue a-du Siam, da Anaon o lezel an tron da [[Ang Chan]] a oa bet ganet e [[1791]]. Pa unanas Gia Long Viêt Nam e voe galloudekaet Eng gant Siam evit stourm ouzh beli Viêt Nam. Met e [[1803]] ec'h eas kannaded Kambodja da baeañ truaj da Viêt Nam evit sioulaat Gia Long. Dont a reas da vezañ ur boaz bloaziek. E [[1807]] e c'houlennas Ang Chan bezañ anavezet ez-ofisiel evel gwaz da Gia Long. Evel respont e kasas Gia Long ur c'hannad gant levr ar galloudekadurioù hag ur siell en arc'hant alaouret. E [[1812]] e nac'has Ang Chan goulenn e vreur [[Ang Snguon]] da rannañ ar galloud gantañ. Un emsavadeg a zeuas da-heul. Kas a reas Siam soudarded evit skoazellañ ar priñs disuj gant ar spi reiñ an tron dezhañ ha diskar levezon Gia Long war Gambodja. E [[1813]] e kasas Gia Long un arme a redias Siamiz hag Ang Snguon da guitaat Kambodja. An disoc'h a voe staliadur hollbadus ur gwarnizon viêtnamat e gwikadell [[Phnom Penh]], kêr-benn Kambodja. Biken ne glaskas Siam adkavout beli war Gambodja e-pad ren hir Gia Long. Nepred ne lakaas [[Napoleon Iañ]] e pleustr e vennozh da implijout Viêt Nam evel diazezlec'h evit stourm ouzh galloud ar Saozon war India. Dalc'het e voe gant e raktresoù brezelel divent en Europa. Koulskoude e chomas Bro-C'hall ar vro europat nemeti o kaout kannaded e Viêt Nam a-hed ren Gia Long. ===Darempredoù kenwerzhel=== C'hwitadenn raktres emglev Pigneau de Behaine gant Bro-C'hall a roas tro da Gia Long da virout e vro serr ouzh ar c'henwerzh kornogat. Peurliesañ ne blije ket dezhañ an darempredoù a genwerzh gant Europiz. Evit mirout darempredoù mat gant holl vroioù Europa e klaske chom hep reiñ dreistwirioù da hini ebet. E [[1804]] e klaskas kannaded a Vreizh-veur gounit dreistgwirioù kenwerzhel digant Viêt Nam. Ne voe taol-esa all ebet betek [[1822]], ken tapet e oa Europiz gant brezelioù Napoleon. Prenet en doa Gia Long armoù digant embregerezhioù breizhveuriat e [[Chennai]] (bet anvet Madras gwechall) ha [[Kolkata]] war dle, o lakaat Kompagnunezh India ar Reter Breizh-veur da gas an diplomat John Roberts da Huế. Koulskoude e voe nac'het profoù Roberts ha ne grogas kenvreutaerezh ebet a-zivout emglevioù kenwerzhel. Goulenn a reas neuze ar [[Rouantelezh-Unanet]] kaout eviti nemetken ar gwir da genwerzhañ gant Viêt Nam ha perc'hentiezh enezenn [[Cham]] e-kichen [[Hội An]] (pe Fai-Fo). Nac'het e voe, evel ma voe nac'het war -erc'h goulennoù a-berzh Izelvroiz. Ar c'hwitadennoù-se a voe gwelet evel frouezh levezon ar vandarined c'hall. E [[1817]] e kasas Kentañ ministr Frañs, [[Armand-Emmanuel du Plessis, Duc de Richelieu|Armand-Emmanuel du Plessis, dug Richelieu]] al lestr ''Cybele'', ur fourgadenn gant 52 ganol da Dourane (Da Nang bremañ) evit «&nbsp;diskouez mignoniezh Bro-C'hall ha hegarated roue Bro-C'hall e-keñver Gia Long&nbsp;». Ne voe ket degemeet kabiten al lestr war an digarez ofisiel ne oa gantañ lizher ebet a-berzh roue Bro-C'hall. Mirout a reas Gia Long pevar ofiser gall en e servij goude bezañ bet kurunennet : Philippe Vannier, Jean-Baptiste Chaigneau, Godefroy de Forçanz hag an doktor [[Jean Marie Despiau]] († [[1824]]). An holl a zeuas da vezañ mandarined a renk uhel ha graet e veze brav dezho. Roet e voe dezho 50 gward pep hini, annezioù tonius ha n'o doa ket da stouiñ dirak an impalaer. Ar c'hinnigoù graet da Napoleon gant kargidi gall e Puducherry da adskoulmañ darempredoù diplomatek gant Viêt Nam a chomas difrouezh abalamour d'ar brezelioù en Europa. Koulskoude, goude e teuas a-benn marc'hadourien a [[Bourdel|Vourdel]] da gregiñ da genwerzhañ a-drugarez da strivoù an dug Richelieu. ===Politikerezh diabarzh ha labourioù bras=== [[Restr:Jean-Marie Dayot.jpg|thumb|Jean-Marie Dayot (kleiz) en doe ur roll pouezus e embregerezh merdeadurezh Gia Long.]] [[Restr:Ngomon2.jpg|thumb|Dor palez ha gwikadell Gia Long e Huế]] War ziviz Gia Long n'hallas ket ken priñsed, noblañsoù ha kargidi a renk uhel bezañ perc'henn war tachennoù divent. Diskar a reas ur boaz kozh a 800 vloaz da c'hoprañ kargidi ha digoll pe argouraouiñ noblañsoù dre reiñ dezho ul lodenn eus an tailhoù paeet gant ur gêriadenn pe ur bodad kêriadennoù. Kempennet e voe an hentoù bras a oa, evel a hini a gase eus Saigon da [[Lạng Sơn]], ha savet e voe reoù nevez.<br> Aozet e voe ur servij [[post]] a-drugarez d'an hentoù-se, ha savet e voe mirlec'hioù foran evit stourm ouzh an naonegezh pa veze prantadoù sec'hor. Adaozañ a reas Gia Long ar [[moneiz]] ha kas a reas war-raok ur politikerezh war-du ul labour-douar renet muioc'h gant ar Stad. Muioc'h a lañs a voe koulskoude gant kresk niver an dud eget gant kresk ar gorreadoù gouestlet d'al labour-douar. Ne voe ket graet kalz tra evit gwellaat en doareoù da labourat an douar, ha kresk ar produadur a oa liammet ouzh kresk ar gorreadoù douar labouret dreist-holl. Daoust d'ar brezel diabarzh bezañ echu e tivizas Gia Long sevel gwikadelloù nevez ouzhpenn an div a oa bet savet gant sikour an ofiserien c'hall. Kendrec'het oa Gia Long eus o zalvoudegezh. Unnek gwikadell a voe savet dre ar vro e-pad an 18 bloavezh ma renas.<br> Hervez doare Vauban e voe savet an darn vrasañ anezho : pempkognek pe c'hwec'hkognek. Un nebeud, hini Huế en o zouez, a voe pevarc'hornek e doare hengounel Sina. Gwikadelloù a voe savet e [[Vinh]], [[Thanh Hóa]], [[Bắc Ninh]], [[Hà Tĩnh]], [[Thái Nguyên]] and [[Hải Dương]] en Norzh ; e Huế, [[Quảng Ngãi]], [[Khánh Hòa]] ha [[Bình Định]] e kreiz ar vro ; hag e [[Vĩnh Long]] e delta ar Mekong. Ar brasañ eus al labourioù a voe graet e prantad kentañ e renadur, ne voe savet nemet ur wikadell e-kerzh ar c'hwec'h bloavezh diwezhañ. Kuitaet o doa De Puymanel ha Lebrun Viêt Nam a-raok dibenn ar brezel. Raktreset e voe ar c'hreñvlec'hioù gant ijinourien viêtnamat eta. Eveshaet e voe al labourioù ganto ivez. Krouet e voe ur garg a Ofisour Eveshaer Gwikadell, kiriek eus al labourioù, dindan Ministr ar Brezel. Diskouez ar ra pegen pouezus e kave Gia Long ar c'hreñvlec'hioù.<br> Meur a damall a savas a-zivout al labourioù-se. Lakaet e veze an dud da labourat noz-deiz dindan an amzer ha dilezet e veze an douaroù. Alies e savas klemm enep breinadur ar vandarined ha pouez gwaskus an tailhoù. Goude e gurunidigezh e krennas Gai Long e verdeadurezh da vat. War-dro ar [[bloavezhioù 1810]] n'en doa ken nemet daou lestr doare Europa war vor. Abeg pennañ an digresk-se a oa an diouer a arc'hant abalamour da bouez al labourioù bras evit ar c'hreñvlec'hioù hag an treuzdougen (hentoù, kaolioù ha stankelloù). Koulskoude, e [[1819]] e loc'has ur prantad nevez a sevel bagoù, Gia Long oc'h eveshaat e-unan ar chanterioù. Evit stummañ ha tuta kargidi ar Stad ec'h adsavas Gia Long an arnodennoù a lez konfusian a oa bet diskaret gant a Tây Sơn. E [[1803]] e krouas an Akademiezh Impalaerel (''Quốc Tử Giám'') e Huế, evit stummañ mibien ar vandarined ha studierien dellezek war al lennegezh konfusian klasel. E [[1804]] e voe embannet gourc'hemennoù evit staliañ skolioù heñvel er proviñsoù ha reiñ reolennoù evit merañ o c'hoskor ha diazezañ o frogrammoù studi. Renerien an Deskadurezh (''quan đốc học'') a voe anvet evit eveshaat reizhiad deskadurezh ar proviñsoù hag an doare da aozañ an arnodennoù evit mont tre en Akademiezh. Skoazellet e voe ar Renerien gant Eilrenerien ha Renerien-skoazeller (''phó đốc học ''pe'' trợ-giáo''). Displegañ a reas Gia Long d'e lez e [[1814]] e oa mennetda grouiñ ur framm a gargidi stummet en un doare klasel ha feal ez politikel. E [[1807]] e tigoras Gia Long an arnodenn gentañ evit tuta kargidi-Stad dindan an tierniezh Nguyễn, war ul live rannvroel. Adalek neuze e voe an arnodennoù diazez pennañ stummadur ha hentenn dibab kargidi an impalaerded. "Ar pemp danvez klasel hag ar pevar levr" a roe kalz pouez da istor Sina adalek an [[tierniezh Song]], a oa diazez ar programmoù. An danvezioù all a oa sellet evel didalvoud. Embann a reas Gia Long ur c'hod lezennel nevez evit kemer plas ar reizhiad a dalveze abaoe mare [[Hong Duc]] a [[Lê Thánh Tông]] er {{XVvet kantved}}. E [[1811]] e krogas al labour kaset war-raok gant ur bodad gouizieien renet gant [[Nguyễn Văn Thành]]. E [[1815]] e voe embannet ar ''Bộ luật Gia Long'' ("Kod Gia Long"). Daoust ma lavare Gia Long e oa ar reizhiad nevez ur meskaj eus kod Lê ha reizhiad lezennel Sina da vare an [[tierniezh Qing]], kalz imbourc'herien a soñje e oa un doare eilad peuzheñvel eus kod Qing. Diwezhatoc'h e voe troet e [[galleg]] gant [[Paul-Louis-Félix Philastre]] ([[1837]]-[[1902]]). Lakaat a rae ar pouez war galloud hag aotrouniezh an impalaer hag e vandarined hag aozadur hengounel ar familh. Mar beze torfedoù grevus ha peurgetket re enep ar Stad, e veze kastizoù a-stroll enep tiegezh an den kondaonet, [[kastiz ar marv]] en o-zouez. Ur wech unanet Viêt Nam ez eas kreizenn ar vro war du ar Su da-heul kantvedoù a zivroadegoù hag aloubadegoù troet war an tu-se. Kas a reas Gia Long sez ar [[gouarnamant]] eus Hanoi da Huế eta. Lakaat a reas adsevel gwikadell gozh [[Phú Xuân]] e stumm ur kreñvlec'h. Ur framm pevarc'hornek, daou gilometrad hirder evit pep kostez, ramparzhioù mañsonerezh gwarezet gant begoù-moger gant 36 kanol war bep hini. Douvezioù a oa koulz en diabarzh hag en diavaez evit kreñvaat an difenn. Eizh kant [[olifant]] brezel a oa er gwarnizon. Framm ar palez nevez, protokol ha dilhad al lez a oa holl diwar skouer doareoù an tierniezh Qing a Sina. Klasket en doa Gia Long sevel er [[bloavezhioù 1800]] un eilad bihanoc'h eus [[Keoded Verzet]] [[Beijing]]. Gia Long a zamasantas da feiz katolik e skoazellerien, ha lezel a reas ar visionerien da seveniñ o c'harg abalamour dezho. Renet e oa ar misionoù gant Spagnoled en Tonkin ha gant Gallaoued e kreiz hag e su ar vro. C'hwec'h [[eskob]] europat a oa e Viêt Nam pa varvas an impalaer. Soñjal a reer e oa un 300&nbsp;000 bennak a gristenien en Tokin ha 60&nbsp;000 e Kochinsina.<br> Diskouez a reas bezañ mantret gant kondaonidigezh azeulerezh an hendadoù, unan eus diazezoù ar sevenadur viêtnamat, gant ar gatoliked. Anavezet e oa Gia Long ivez evit e zismegañs e-keñver ar [[Boudaegezh|voudaegezh]], relijion al lodenn vrasañ eus tud ar vro. Daoust d'ar voudaegezh bezañ deuet mat gant itronezed al lez e lakaas Gia Long un harz da obererezh ar voudisted alies. E miz Eost 1802 e tennas Gia Long dial eus pennoù an Tây Sơn o doa lazhet e familh e [[bloavezhioù 1770]] hag a oa en e zalc'h. Izili an tiegezh a oa bev c'hoazh hag ar jeneraled uhelañ hag o ziegezhioù a voe lazhet. Diveziet ha disakret e voe relegoù Quang Trung hag e rouanez. E vab, [[Quang Toản]], roue diwezhañ an tierniezh Tây Sơn, a voe staget ouzh pevar olifant ha diframmet. Diskar a reas Gia Long holl ar c'hemmoù bet degaset gant Quang Trung, ha distreiñ a reas d'ur gonfusianegezh strizh. Adreiñ a reas d'an uhelgargidi ar plas kentañ en hentenn divizout, dreist an arme. Diskar a reas adaozadurioù Quang Trung war dachenn an deskadurezh o doa lakaet ar skiantoù dreist studi al lennegezh konfusian. ==Tiegezh ha hêrezh== [[Restr:Minh Mang.gif|thumb|Minh Mạng Đế, pevare mab ha hêr Gia Long<br><small>Hervez deizlevr John Crawfurd (1828)</small>]] Teir gwreg en deus bet Gia Long. E [[1780]],e-kerzh ar brezel enep re Tây Sơn, e timezas gant [[Tống Thị Lan]], merc'h ur jeneral Nguyen. Genel a reas daou vab, an hini kentañ o vezañ ar priñs hêr Nguyen Canh, hag an eil Nguyen Phuc Chieu a varvas buan goude bezañ bet ganet. Ur wech Gia Long war an tron e teuas-hi da vezañ an impalaerez Thừa Thiên.<br> Diwezhatoc'h e-kerzh ar brezel-se e kemeras an impalaer un eil gwreg, [[Trần Thị Đang]], merc'h unan eus e vinistred. Genel a reas tri mab, Nguyễn Phúc Đảm, Nguyen Phuc Dai ha Nguyen Phuc Chan. Roet e voe dezhi goude he marv an titl a impalaerez Thuận Thiên.<br> Ur wech gounezet Viêt Nam e kemeras Gia Long un trede gwreg, [[Lê Ngọc Bình]], ur verc'h da [[Lê Hiển Tông]], an eil diwezhañ eus impalaerien an [[tierniezh Lê]] e oa. Prometet oa bet gant an impalaer Quang Trung d'e vab Quang Toản. Ur wech bet trec'het an Tây Sơn ha lakaet Quang Toan d'ar marv, e kemeras Gia Long anezhi da bried. Genel a reas Bình daou briñs dezhañ, Nguyen Phuc Quan ha Nguyen Phuc Cu, hag ar priñsezed An Nghia Ngoc Ngon ha My Khue Ngoc Khue. Bez' en doa Gia Long tost da 100 serc'h hag a oa merc'hed e vandarined. Evel-se e kadarnae fealded izili e lez an tostañ dezhañ. Peogwir e oa aet ar priñs Hêr Nguyen Canh da Anaon diwar ar [[brec'h (kleñved)|vrec'h]] e-kerzh ar brezel enep an Tây Sơn, e soñje d'an holl e vefe e vab hêr Gia Long evel impalaer. Met e [[1816]] Nguyễn Phúc Đảm, mab eil gwreg Gia Long a voe anvet dindan an anv [[Minh Mạng|Minh Mạng Đế]]. Dibabet e voe gant Gia Long abalamour d'e demz-spered kreñv hag e gasoni ouzh tud ar C'hornôg pa oa deuet familh Canh's da vezañ katolik ha diaes gant an hengoun konfusianat evel azeulerezh an hendadoù da skouer. A-raok e bignidigezh, hervez, Nguyễn Phúc Đảm en devoa kanet meuleudi da Japaniz evit bezañ kaset kuit ar gristeniezh diouzh o bro. Gia Long a lavaras d'e vab bezañ dereat gant Europiz, ar C'hallaoued peurgetket, met chom hep reiñ dezho an disterañ galloud. Mervel a reas Gia Long d'an 3 a viz C'hwevrer 1820. Beziet e voe e bez [[Thien Tho]], hag anvet ''Thế Tổ Cao Hoàng đế'' e voe goude a varv. ===Daveoù=== *{{cite book|title= The Smaller Dragon: A Political History of Viêt Nam |url= https://archive.org/details/bwb_S0-AUL-732 | authorlink=Joseph Buttinger| first= Joseph|last=Buttinger | publisher=Praeger |year=1958|location=New York}} *{{cite book|title= Southeast Asia: Its Historical Development|url= https://archive.org/details/southeastasiaits0000cady_v1t8| first= John F.|last=Cady | publisher=McGraw Hill |year=1964|location=New York}} *{{cite book |first=William J. |last=Duiker |authorlink=William J. Duiker|title=Historical dictionary of Viêt Nam|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000duik |publisher=Scarecrow Press |isbn=0-8108-2164-8| year=1989 |location=Metuchen, New Jersey}} *{{cite book |first=George Edson |last=Dutton |title=The Tây Sơn uprising: society and rebellion in eighteenth-century Viêt Nam|url=https://archive.org/details/taysonuprisingso0000dutt |publisher=University of Hawaii Press |isbn=0-8248-2984-0| year=2006}} *{{cite book|title= A History of South-east Asia|url= https://archive.org/details/historyofsouthea0000hall| first= D. G. E.|last=Hall | publisher=Macmillan |year=1981 |isbn=0-333-24163-0 |location=Basingstoke, Hampshire}} *{{cite book| title=Viêt Nam: A history| first=Stanley |last=Karnow |authorlink=Stanley Karnow| year=1997 |publisher=Penguin Books | isbn=0-670-84218-4|location=New York}} *{{cite journal |last= Mantienne |first=Frédéric |journal=[[Journal of Southeast Asian Studies]] |date=October 2003 |title=The Transfer of Western Military Technology to Viêt Nam in the Late Eighteenth and Early Nineteenth Centuries: The Case of the Nguyen |publisher=Cambridge University Press |location=Singapore |volume=34 |issue=3 |pages=519&ndash;534 |doi=10.1017/S0022463403000468}} *{{cite book |first=Mark W. |last=McLeod | title=The Viêt Namese response to French intervention, 1862&ndash;1874 |publisher=Praeger | year=1991 |isbn=0-275-93562-0|location=New York}} *{{cite book|last1=Ring|first1=Trudy|last2=Salkin|first2=Robert M.|last3=La Boda|first3=Sharon|title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania|publisher=Taylor & Francis|year=1994|isbn=1-884964-04-4}} *{{cite book |title=The Cambridge History of Southeast Asia |last=Tarling |first=Nicholas |authorlink= |coauthors= |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location= |isbn=0-521-66370-9 |page= |pages= |url= |accessdate= |volume=1 (part 2)}} *{{cite book|author=Tran Trong Kim|authorlink=Tran Trong Kim|year=2005|title=[[Việt Nam sử lược]]|publisher=Ho Chi Minh City General Publishing House|location=Ho Chi Minh City|Viêt Nameg}}, e viêtnameg *{{cite book |first=Alexander |last=Woodside |title=Viêt Nam and the Chinese model: a comparative study of Viêt Namese and Chinese government in the first half of the nineteenth century |url=https://archive.org/details/vietnamchinesem00wood |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |isbn=0-674-93721-X |year=1988}} {{s-start}} {{S-bef|before=[[Quang Toan]] eus an [[tierniezh Tây Sơn]]}} {{S-ttl|title=Impalaerien Viêt Nam Tierniezh Nguyễn |years=1802&ndash;1820}} {{S-aft|after= [[Minh Mạng]]}} {{DEFAULTSORT:Gia Long}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1762]] [[Rummad:Marvioù 1820]] [[Rummad:Istor Vietnam]] [[Rummad:Impalaerien Vietnam]] oy203miamrlhi0m4foww2za8qrqbzgn 0 119342 2197516 1647264 2026-08-04T22:17:04Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197516 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|''Cornus alba''}} {{Taxobox Plant | Cornus alba | Cornus alba a2.jpg | Gouezkerez-Tartaria |}} {{Taxobox Divisio | Magnoliophyta}} {{Taxobox Classis | Magnoliopsida}} {{Taxobox Ordo | Cornales}} {{Taxobox Familia | Cornaceae}} {{Taxobox Genus | Cornus}} {{Taxobox Anv skiantel-plant | Cornus alba | [[Carolus Linnaeus|L.]] }} {{Taxobox Echu}} Brousgwez pe vod eus ar c'herentiad [[Cornaceae]] eo '''Cornus alba''', gouezkerez-Tartaria, anvet ivez gouezkerez-gwenn. == Liammoù diavaez == * [https://web.archive.org/web/20160304025341/http://www.biolib.cz/en/taxon/id40204/ BioLib ''Cornus alba'' L.] [[Rummad:Cornaceae]] [[Rummad:Plant (anv skiantel)]] 7lipcr1tl74jzex5rtapyva3a840xka 0 119433 2197316 1975340 2026-08-04T17:09:19Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197316 wikitext text/x-wiki [[File:Mistress_Mary,_Quite_Contrary_1_-_WW_Denslow_-_Project_Gutenberg_etext_18546.jpg|thumb|Mary, Mary Quite Contrary]] [[File:Mistress_Mary,_Quite_Contrary_2_-_WW_Denslow_-_Project_Gutenberg_etext_18546.jpg| thumb|Mary, Mary Quite Contrary]] '''Mary, Mary Quite Contrary''' zo ur rimadell saoznek.<br> Krediñ a reer ez eus kaoz a relijion enni, met n'eus ket emglev diwar an orin istorel. Er [[Roud Folk Song Index]] eo niverennet 19626. ==Komzoù== Hemañ eo ar stumm a vremañ.<ref name="Opie1997">{{cite book |author=Opie, Peter; Opie, Iona Archibald |authorlink=Peter and Iona Opie |title=The Oxford Dictionary of Nursery Rhymes |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_s0p8 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=1997 |origyear=1952 |isbn=0-19-860088-7 |oclc=229161681 |page=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_s0p8/page/301 301]}}</ref> <blockquote style="font-style:italic;"> <poem> Mary, Mary, quite contrary, How does your garden grow? With silver bells, and cockle shells, And pretty maids all in a row. </poem> </blockquote> Ar stumm koshañ, embannet el levr ''[[Tommy Thumb's Pretty Song Book]]'', war-dro 1744, eo hemañ.<ref name="Opie1997" /> <blockquote style="font-style:italic;"> <poem> Mistress Mary, Quite contrary, How does your garden grow? With Silver Bells, And Cockle Shells, And so my garden grows. </poem> </blockquote> E meur a zoare eus an XVIIIvet kantved e lenner :<ref name="Opie1997" /> <blockquote style="font-style:italic;"> <poem> Mistress Mary, Quite contrary, How does your garden grow? With Silver Bells, And Cockle Shells, Sing [[cuckold]]s all in a row. </poem> </blockquote> Meur a stumm zo d'al linenn diwezhañ<ref name=Opie1997 /> : ''[[Primula veris|Cowslip]]s all in arow'' [sic] ha ''With lady bells all in a row.'' ==Notennoù== <references /> [[Rummad:Rimadelloù saoznek]] cwphvmi38hvfz7oof783ryu7ikw9sxk 0 119880 2197515 2023972 2026-08-04T21:39:17Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197515 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|''Callipepla californica''}} {{Taxobox Loen|''Callipepla californica''|Callipepla_californica.jpg|statud=LC|''Callipepla californica'',<br>luc'hskeudennet e Marin Headlands<br>([[Kalifornia]], [[Stadoù-Unanet Amerika]]).}} {{Taxobox Phylum|Chordata}} {{Taxobox Classis|Aves}} {{Taxobox Ordo|Galliformes}} {{Taxobox Familia|Odontophoridae}} {{Taxobox Genus|Callipepla}} {{Taxobox Anv skiantel|Callipepla californica|([[George Shaw|Shaw]], [[1798]])}} {{Taxobox Echu}} {{Commonscat}} {{Wikispecies}} '''''Callipepla californica'''''<ref>Kinniget en devoa [[Divi gKervella]] '''Kolin Kalifornia''' er pennad ''Un distro war anvioù laboused Europa (1)'', [[Hor Yezh|''hor'' YEZH]], niv. 286, Mezheven 2016, pajenn 9 ha degemeret gant TermOfis Ofis publik ar brezhoneg ('''Kolin Kalifornia''' | m. | Kolined Kalifornia | Colin de Californie | ''Callipepla californica'' <u>(étudié)</u>.</ref> a zo ur [[spesad]] [[evned]] eus ar [[kerentiad|c'herentiad]] [[Odontophoridae]]. Anvet e voe ''Tetrao californicus'' (kentanv) da gentañ-penn (e [[1798]]) gant ar skiantour [[Bro-Saoz|saoz]] [[George Shaw]] ([[1751]]-[[1813]]). Abaoe ar [[14 a viz Eost]] [[1931]] ez eo deuet da vezañ evn-arouez [[Stadoù ar Stadoù-Unanet|stad]] [[Kalifornia]]<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20160805165710/http://www.netstate.com/states/symb/birds/ca_valley_quail.htm California - Official Bird and Avifaunal Emblem.]</ref>. ==Doareoù pennañ== [[Restr:Callipepla californica2 (edit1).jpg|kleiz|thumb|''Callipepla californica''.]] ==Boued== Bevañ a ra diwar [[delioù|zelioù]], [[greun]] ha [[had]] peurvuiañ ha kemer [[amprevaned]] ha [[hugenn (frouezhenn)|hugennoù]] ivez. ==Annez hag isspesadoù== [[Restr:C. californica distribution.JPG|185px|centre|thumb|{{legend|#7D26CD|Tiriad ''Callipepla californica''.}}]] Ar spesad a gaver ar pemp [[isspesad]] anezhañ<ref>{{en}} [http://www.worldbirdnames.org/bow/megapodes/ Roadennoù ''IOC World Bird List'' diwar-benn ''Callipepla californica''.]</ref> : * ''Callipepla californica achrustera'', e kreiz, kreisteiz [[Stadoù Mec'hiko|stad]] [[Kalifornia-Izel]] (gwalarn [[Mec'hiko]]), * ''C. c. brunnescens'', eus mervent [[Oregon]] da [[kreiz|greiz]] Kalifornia (kornôg-kreiz [[Stadoù-Unanet Amerika]] (SUA)), * ''C. c. californica'', eus reter Oregon (SUA) da [[gwalarn|walarn]] Mec'hiko, * ''C. c. canfieldae'', e reter-kreiz Kalifornia (kornôg-kreiz SUA), * ''C. c. catalinensis'', en Enez Santa Catalina (SUA). ==Liammoù diavaez== *{{en}} [https://web.archive.org/web/20150605074819/http://www.birdlife.org/datazone/species/factsheet/22679603 ''Callipepla californica'' war al lec'hienn BirdLife International.] *{{en}} [http://www.iucnredlist.org/details/22679603/0 ''Callipepla californica'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).] ==Notennoù ha daveennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Evned Kalifornia]] [[Rummad:Odontophoridae]] 9oobdvo89fp35187090hkf87awybxhr 0 120291 2197529 1978101 2026-08-05T06:51:20Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197529 wikitext text/x-wiki [[Restr:Pistyll, towards Llithfaen and Caernarfon Bay - geograph.org.uk - 55847.jpg|thumb|Llithfaen ha Mor Iwerzhon en diabell.]] '''Llithfaen''' zo ur gêriadenn vihan e [[ledenez Llŷn]], e [[kontelezh Gwynedd]], e [[Kembre]]. Emañ er biz da [[Nefyn]] hag e-harz menezioù [[Yr Eifl]]. Bremañ emañ e [[Roll kumuniezhioù Kembre|kumuniezh]] [[Pistyll]]. Digoret e voe [[mengleuz]]ioù [[greunvaen]] er c'hornad, en {{XIXvet kantved}}. Neuze e kreskas kalz poblañs Llithfaen ha kalz tiez a voe savet er gêriadenn gant tud deuet eus al ledenez a-bezh. Serret e voe ar vengleuz ziwezhañ (''Chwarel Carreg y Llam'') e 1963<ref>[https://web.archive.org/web/20090605184156/http://www.tafarnyfic.com/llithfaen-heritage-trails-milestones.htm Llithfaen Heritage Trails]</ref>. ==Notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Kêriadennoù Gwynedd]] [[Rummad:Llŷn]] prwprgmpq45l44dgrtm9ezvtkqams36 0 120496 2197418 2059762 2026-08-04T19:13:19Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197418 wikitext text/x-wiki [[Restr:lake windermere in 2005.jpg|thumb|350px|right|Al lenn Windermere]] Al lenn '''Windermere''' (''Windermere'' pe ''Lake Windermere'' e saozneg) zo ul [[lenn (dour)|lenn]] naturel e hanternoz [[Bro-Saoz]], an hini vrasañ er vro. En em astenn a ra war 14,73&nbsp;km², ha 18&nbsp;km eo he hed hirañ ha 1,5&nbsp;km he ledander ; 67 metr eo he donder brasañ. Emañ e kontelezh [[Cumbria]] e gwalarn Bro-Saoz, e-barzh al [[Lake District|Lake District National Park]]. Er reter dezhi emañ kêrioù [[Windermere (Cumbria)|Windermere]], [[Bowness-on-Windermere]] hag [[Ambleside]]. Krouet e voe ar Windermere gant skornegoù da vare Oadvezh ar Skorn, 13 000 bloaz zo. Meur a stêr vihan ha meur a wazh-dour en em daol enni ha dont a ra an dour er-maez anezhi dre al [[Leven (stêr)|Leven]], ur stêr hag en em daol e [[Mor Iwerzhon]]. El lenn ez eus triwec'h enezennig. Abaoe ar mare ma oa bet savet ul linenn [[hent-houarn]] a gas betek [[Kendal]] ha Windermere, e 1847, e teu touristed a-leizh d'al lenn ha d'ar vro tro-war-dro, dreist-holl e-pad an hañv. Savet eo anv al lenn diwar ''mere'', ur ger saoznek kozh (kar d'ar brezhoneg "mor") hag a dalvez kement ha "lenn", "stank". Betek an {{XIXvet kantved}} e oa anavezet evel ar "Winander Mere" pe "Winandermere" <ref>{{cite web|url=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/12/Gray1824.westmoreland.jpg|title=Gray's Book of Roads|publisher=George Carrington Gray|year=1824}}</ref>{{,}}<ref>{{cite book|author=[[Daniel Defoe]]|title=A Tour through the Whole Island of Great Britain|year=1726}} "I must not forget Winander Mere, which makes the utmost northern bounds of this shire&nbsp;..."</ref> An elfenn gentañ, Winand pe Vinandar, a seblant bezañ un anv-den germanek kozh.<ref name="Whaley">{{Cite book|last=Whaley|first=Diana|title=A dictionary of Lake District place-names|url=https://archive.org/details/dictionaryoflake0000whal|location=Nottingham|publisher=English Place-Name Society|year=2006|pages=lx,423 p.374|isbn=0-904889-72-6}}</ref>. == Notennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == {{Commons|Category:Windermere}} *[http://www.thecumbriadirectory.com/Town_or_Village/location.php?url=windermere The Cumbria Directory - Windermere] {{en}} *[https://web.archive.org/web/20210223063815/http://www.windermere-way.co.uk/ The Windermere Way - hent-bale en-dro d'al lenn] {{en}} {{DEFAULTSORT:Windermere}} [[Rummad:Lennoù Bro-Saoz]] [[Rummad:Cumbria]] ohzy0ycui8yhooaxhdf9itvmggkh1a9 0 124254 2197362 2177212 2026-08-04T18:08:42Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197362 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Efail-wen'''<ref>[https://web.archive.org/web/20110724103904/http://online.carmarthenshire.gov.uk/agendas/cym/PCAD20000207/REP14.htm Adroddiad Enwau Lleoedd Cyngor Sir Gaerfyrddin]</ref>, pe '''Efailwen''', zo ur gêriadenn e kornôg [[Sir Gaerfyrddin]], e [[Kembre]]. Emañ hanter-hent etre [[Arberth]] ha [[Crymych]], e [[Roll kumuniezhioù Kembre|kumuniezh]] [[Cilymaenllwyd]], ha tost da [[Sir Benfro]]. En Efailwen e krogas [[Dispac'h Beca]], pe Dispac'h Rebecca, un emsavadeg pobl a-enep ar gwirioù a veze ret paeañ da vont war an hentoù gwechall. C'hoarvezout a reas an taol-dispac'h kentañ en Efailwen d'an [[13 a viz Mae]] [[1839]], pa voe dismantret ar gloued kentañ eno<ref>{{cite book |last=Davies |first=John |author2=Jenkins, Nigel |title=The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales |url=https://archive.org/details/welshacademyency0000unse |year=2008 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff|page=[https://archive.org/details/welshacademyency0000unse/page/730 730] |isbn=978-0-7083-1953-6}}</ref>. Kemend-all a c'hoarvezas d'ar [[6 a viz Mezheven]] ha d'ar [[17 a viz Gouere]], en Efailwen adarre. Er bloavezhioù war-lerc'h en em ledas an dispac'h e kreisteiz ha kreiz Kembre. "Ysgol Beca" eo bet anvet skol kentañ derez Efailwen, e koun an emsavadeg-se. ==Notennoù== {{Daveoù}} {{Kêrioù Sir Gaerfyrddin}} [[Rummad:Kêriadennoù Sir Gaerfyrddin]] s3st505zz7jnno5gfbuplnxy03sq7uy 0 128646 2197371 2145747 2026-08-04T18:21:41Z InternetArchiveBot 61915 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197371 wikitext text/x-wiki {| class="messagebox" style="width: 40em; background: AntiqueWhite;" |- | [[Skeudenn:Broom icon.svg|none|80px]] | '''Un tamm kempenn zo ezhomm d'ober d'ar pennad-mañ'''. <div style="font-size:90%;"> *Reizhañ al liammoù diabarzh *Lakaat brezhoneg e-lec'h yezhoù all *Doujañ da reolennoù ar bizskriverezh </div> |- |} Setu amañ ur roll '''anvioù-bihan iwerzhonek''' hag a ziskouez an anvioù-bihan [[iwerzhonek]] (as Gaeilge) hag ar stummoù saoznekaet pe latinekaet, gant an anv kevatal e [[saozneg]]. Lod eus an anvioù saoznek a zeu war-eeun eus an iwerzhoneg — Kathleen = Caitlín, Owen = Eoghan. Darn eus an anvioù iwerzhonek a zeu eus ar saozneg — Éamon = Edmund pe Edward. Anvioù iwerzhonek zo o deus pep a anv saoznek kevatal a zeu eus un hevelep anv orin. Máire, Maura ha Mary a zeu eus ar galleg "Marie" hag eus al latin "Maria" (Dont a ra an anv-se eus an [[arameeg]] "Maryām"). "Maureen = Mairín, zo ur furm vihanaat. Anvioù zo, degaset gant aloubadegoù Angl-ha-Norman 1169 zo bet "iwerzhonekaet" dre ret abalamour ma ne veze graet en iwerzhoneg nemet gant 19 eus ar 26 lizherenn a gaver el [[lizherenneg latin]]. N'eus ket eus al lizherennoù J ha K en iwerzhoneg da skouer. John = Seán, Patrick = Pádraig (distaget Paw-Rick e rannyezhoù zo) en deus roet Paud ha Paudie. Kavout a reer anvioù iwerzhonek hag a seblant bezañ kevatal ouzh anvioù e yezhoù all met n'o deus liamm etimologel ebet. Áine (" sklaerder" pe "sked" en iwerzhoneg) zo degemeret evel un anv kevatal da Anna hag Anne (anvioù a orin hebraek pe latin). Anvioù-bihan zo n'o deus anv kevatal ebet e saozneg (skrivet e vezont en un doare fonetikel e saozneg). E-pad "Nevezadur an iwerzhoneg", anvioù iwerzhoneg zo hag a oa aet er-maez a c'hiz, zo bet implijet a-nevez. Anvioù all zo bet krouet nevez zo — evel an anv-bihan "Saoirse" hag a vez implijet stank bremañ, tennet eus ar ger iwerzhonek evit "frankiz" hag ''aisling'' a dalvez "gweledigezh, hunvre". En iwerzhoneg, pa veze ar memes anv gant an tad hag ar mab, pe gant unan bennak hag e eontr zoken, e vez implijet Mór (bras) hag Óg (yaouank) da lakaat kemm etre an daou. Ar c'hentañ a dalvez "an henañ" hag egile "ar yaouankañ" en degouezh-se. ==Anvioù iwerzhonek a orin== ===Roet d'ar merc'hed=== {|class="wikitable sortable" ! |'''Anv iwerzhonek''' ! '''Doare saoznek (pa vez)''' ! '''Notennoù''' !'''Dave''' |- |[[Aibhilín]]<br>Eibhlín(n)<br>Eibhlin(n) |Evlin, Eveleen, Evelyn (saoznekadurioù) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Aibhiln.html |title=Aibhilín |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Aibhilin.shtml |title=Aibhilin |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref name="fireside">{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/articles/RevivalIrishNamesIF6-133/index.php|title=The Revival of Irish Names|work=The Irish Fireside: Volume 6|year=1886|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Affraic]] [[Affraic|Aifric]] (doare iwerzhonek a vremañ) | |Diwar an anv Africa. Douget gant div abadez eus Kildare en VIII{{vet}} ha {{IXvet kantved}}. Anv merc'h Godred, roue [[Enez-Vanav]], dimezet da John de Courcy a savas ur manati [[Sistersianed|sitersian]] en Ards, [[Kontelezh An Dún]]. |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Affraic.shtml |title=Affraic |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Aíbinn|Aíbhinn<br>Aoibhin]] |Evin (saoznekadur) | | |- |Ailbhe |Alvy, Elva (saoznekadurioù) | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Ailbhe.shtml |title=Ailbhe |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/ailbhe-alvy.php|title=Ailbhe|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Áine]] |Anya (saoznekadur),<br>[[Anne]] (kevatal) | Kemeret evel doare gouezelek an anv saoznek ''Anne'', goude ma n'eus tamm kerentiezh ebet. Talvout a ra "sked" pe "sklaerder" |<ref name="e-ine">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-ine.html |title=Áine |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref>|<ref name="lyberty">{{Cite web|url=http://www.lyberty.com/encyc/articles/irish_names.html#ANGLICAZATIONS|title=Names of Ireland (Irish Names)|work=Lyberty.com|accessdate=1 July 2011}}</ref> |- |[[Aisling]]<ref name="e-Aisling"/><br>Aislin<ref name="e-Aisling"/><br>Aislinn<ref name="e-Aisling">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Aisling.html |title=Aisling |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |Ashlin, Ashling<ref name="o-aisling"/> (saoznekadurioù) |Anv roet abaoe an Azginivelezh ouezelek en {{XXvet kantved}}<ref name="o-aisling">{{Cite web|url=http://www.askoxford.com/firstnames/aisling?view=uk |title=Aisling |work=[[AskOxford.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref>. A-wechoù ''Ashlyn'', diwar ''Ashling''<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Ashlyn.html |title=Ashlyn |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref>. | |- |Aithche |Atty (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/aithche-atty.php|title=Aithche|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Aodhamair |Eymur, Emma (saoznekadurioù) |Diwar ''Aodh'', kevatal da ''Aodhán'', roet d'ar baotred. A dalv kement ha "tan bihan, flammennig". |<ref>{{Cite web|url=http://wiki.name.com/en/Aodhamair|accessdate=5 December 2013}}</ref> |- |Aodhnait |Enat, Ena (saoznekadurioù) |Diwar ''Aodh'', kevatal da ''Aodhán'', roet d'ar baotred. A dalv kement ha "tan bihan, flammennig". |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/aodhnait-enat.php|title=Aodhnait|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Aoibheann<br>Aoibhinn |Eavan (saoznekadur) |Talvezout a ra "sked" |<ref name="e-Aoibheann">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Aoibheann.html |title=Aoibheann |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Eavan.html |title=Eavan |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref> |- |Aoibhe |[[Eva]] (kevatal) |Anv gouezelek maouez tennet eus ar Bibl |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Aoibhe.html |title=Aoibhe |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |- |[[Aoife]] |[[Eva]] (saoznekadur) |Talvezout a ra "kaer, skedus, plijus". |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Aoife.html |title=Aoife |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |- |Athracht |Attracta (latinekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/athracht-attracta.php|title=Athracht|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Barrdhubh]] |Barduv (saoznekadur) | |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Barrdub.shtml |title=Barrdub |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Bébinn|Bébhinn]] |Bevin (saoznekadur),<br>[[Vivian]] (kevatal) | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Bebinn.shtml |title=Bebinn |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/bebhinn-bevin.php|title=Bébhinn|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Bláth,<br>Bláthnaid <small>([[stumm-bihanaat]])</small> |Blanid (saoznekadur)<br>[[Flora]], [[Florence]] (doareoù kevatal diwar al latin) |Talvezout a ra "bleunienn". Ar stumm-bihanaat "Bláithín" a dalv "bleuniennig". |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/blathnaid-florence.php|title=Bláthnaid|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Blinne |Blinna (saoznekadur),<br>[[Blanca]], [[Bianca]] er yezhoù latin | |<ref name="lyberty"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/blinne-blanche.php|title=Blinne|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Brigid|Bríd<br>Brighid]] <small>(doare-skrivañ kozh)</small>,<br>Brídín <small>([[stumm-bihanaat]])</small>,<br>Brighdín <small>([[stumm-bihanaat]])</small> |[[Bridget]], Brigid, Brigit, Bridie, Breeda (saoznekadurioù) |''Bridget'', ''Brigit'' ha ''Brigid'' zo diazezet war ar stummoù koshoc'h Brigit pe Briġit. A dalvez "uhel, uhelwad". |<ref name="Brighid">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Brighid.html |title=Brighid |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |- |[[Brónach]] |Bronagh (saoznekadur) |Talvezout a ra "glac'har", "tristidigezh" diwar ar ger ''brón'' a zo "trist". | |- |Buadhnait, Buanait |Buanad, Boonad (saoznekadurioù) |Komprenet evel "itron a zo trec'h". E mojennoù Finn eo merc'h da roue [[Norge]]. |<ref name="Brighid"/> |- |[[Cacht]] | |Talvout a ra 'sklavez'. Roet a-wechoù d'ar baotred. Kar eo an anv-se d'ar brezhoneg "kaezh". |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Cacht.shtml |title=Cacht |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Caoimhe]] |Keeva (saoznekadur) |Deveret eus ''caoimh'' (=kuñv). Talvout a ra "koantenn". |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Caoimhe.html |title=Caoimhe |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |- |Caoilfhionn |Keelin (saoznekadur) |Talvout a ra "tra yaouank, mistr". |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Caoilfhionn.html |title=Caoilfhionn |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref> |- |Ciamhnait |Keevnat(saoznekadurioù) |Adstumm d'an anv ''Caoimhe'', a zo "koantenn". |<ref name="Brighid"/> |- |Ciannait |Kinnat, Keenat (saoznekadurioù) |Adstumm eus ''Cian'', stumm gwregel an anv ''Cianán''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/ciannait-kinnat.php|title=Ciannait|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Ciara]] |[[Keira, Kiera, Kiara|Keira]] (kevatal) |Adstumm nevesaet eus ''Ciarán'', roet d'ar merc'hed. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Ciara.html |title=Ciara |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref name="o-kiera">{{Cite web|url=http://www.askoxford.com/firstnames/kiera?view=uk |title=Kiera |work=[[AskOxford.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref> |- |Clíona<br>[[Cliodhna]] <small>(doare-skrivañ kozh)</small> |Cleena (saoznekadur) |Unan eus an [[Tuatha de Dannan]] e oa hag e roas hec'h anv er mojennoù da unan eus an teir gwagenn vras eus Iwerzhon "[[Tonn Chlídna]]" hag a vefe Glandore Harbour. E kontadennoù Finn, Clídna zo unan eus teir merc'h Libra, barzh an doue [[Manannán mac Lir]]. E mojennoù nevesoc'h ez eo ur wrac'h. |{{Daveoù a vank}} |- |[[Clodagh]] |Cloda (saoznekadur) |Un anv nevez a-walc'h. Anv ur stêr e [[kontelezh Tiobraid Árann]] ha roet da gentañ da verc'h markiz [[Port Láirge]]. A-wechoù e vez implijet evel ur stumm iwerzhonek d'an anv latin ''Clodia'' (pe ''Claudia''). |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Clodagh.html |title=Clodagh |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |- |[[Cobhlaith]]<br>Cobhfhlaith <small>(doare-skrivañ kozh)</small> | |Talvout a ra "victorious sovereignty". |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Coblaith.shtml |title=Coblaith |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Damhnait |Devnet, Downet (saoznekadurioù),<br>[[Dymphna]] (kevatal) |Furm bihanaat eus ''damh'' (talboud a ra "menn karv, heizezig"), kevatal d'an anv paotr ''Damhán''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/damhnait-devnet.php|title=Damhnait|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Dearbháil |Derval (saoznekadur),<br>Dervilia (latinekadur) |Talvout a ra "merc'h da Fal", anv mojennel Iwerzhon. |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Derbail.shtml |title=Derbail |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/dearbhail-derval.php|title=Dearbháil|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Derbforgaill|Dearbhfhorgaill<br>Dearbhfhorghaill]] |Dervorghil (saoznekadur) |Talvout a ra "merc'h da Forgall" (anv un doue) |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/DerBforgaill.shtml |title=Derbforgaill |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Dearbhla, Deirbhile |Dervla (saoznekadur) |Talvout a ra "merc'h ur barzh". | |- |Deirdre |Deidre (saoznekadur) |Rendael zo bet diwar-benn talvoudegezh an anv-se. Marteze e talvez "Hi hag a vouskomz" pe "a glakenn", daoust ma'z eo Deirdre un harozez tragikel e mojennoù Iwerzhon ha liammet start eo an anv-se ouzh ar glac'har hag an emaberzh. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Deirdre.html |title=Deirdre |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |- |Dianaimh |Dianiv, [[Diana]], [[Janet]] (saoznekadur) |Talvout a ra "dinamm". Deveret eo eus ''dí-'' (hep) hag ''ainimh'' (namm pe difetadenn). Graet e veze gant an anv-se gant itronezed [[Cúige Laighean]] en X{{vet}} hag en {{XIvet kantved}}. |{{Daveoù a vank}} |- |Doireann |Dorren (saoznekadur),<br>[[Dorothy]] (kevatal) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/doireann-dorren.php|title=Doireann|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Dubhchobhlaigh]] |Dooley | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Dubchoblaig.shtml |title=Dubchoblaig |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Dubhóg | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Dubhoc.shtml |title=Dubhoc |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Earnait |Ernet (saoznekadur) |Furm bihanaat gwregel eus ''earna'' ("hag a oar"), kevatal d'an anv paotr ''Earnán''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/earnait-ernet.php|title=Earnait|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Easnadh |Asna, Yasna (saoznekadur) |Talvout a ra "musical sound". |- |Éibhleann |Avelyn (saoznekadur) |Diwar an anv [[Heniwerzhoneg|heniwerzhonek]] "óiph", a dalv "sked, kened"; adstumm eus ''Éibhliu''. Anv disheñvel diouzh ''Eibhlín'', dindan, a orin estren. |- |[[Eithne]] |[[Edna]], Ena, Enya, Etna, Ethna, Ethenia (saonekadurioù) |Eithne zo unan eus an anvioù-bihan a vez implijet ar muiañ eus holl an anvioù kozh. Eithne a oa mamm d'an doue [[Lug]] ha d'ar roue mojennel [[Tuathal Techtmar]]. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Eithne.html |title=Eithne |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |- |[[Emer|Éimhear<br>Eimhear<br>Eimhir<br>Eimear<br>Eimer<br>Émer]] |Evir, Emer (saoznekadurioù) |Un aanv gouezelek hengounel zo diasur e orin. Implijet eo bet a-nevez adalek an {{XXvet kantved}}. Dont a ra marteze eus "eimh", hag a dalvez "eskuit". Eimhir eo an anv kevatal e [[gouezeleg Skos]]. |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-mer.html |title=Émer |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref> |- |Éadaoin<br>[[Étaín]] <small>(doare heniwerzhonek)</small> |Aideen (saoznekadur),<br>[[Edwina]] (kevatal) | |<ref name="e-tan">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-tan.html |title=Émer |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Etain.shtml |title=Etain |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/eadaoin-edwina.php|title=Éadaoin|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Faoiltighearna |Whiltierna (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/faoiltighearna-whiltierna.php|title=Faoiltighearna|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Feidhelm |Fedelma, [[Fidelma]] (latinekadurioù) |Kavout a reer an anv-se e [[Rúaríocht|Kelc'hiad Ulad]] dija. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Feidhelm.html |title=Feidhelm |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref> |- |Féthnaid<br>Féthnat | |Anv ur sonerez eus an [[Tuatha de Dannan]]. | |- |Fiadhnait |Feenat, Feena (saoznekadurioù) |Talvout a ra "loen gwez" pe "karv". Daou sant zo en anv-se, unan a zo e ouel d'ar 4 a viz Genver hag egile d'an 29 a viz Du. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/fiadhnait-feenat.php|title=Fiadhnait|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Fíona |[[Fiona]] (saoznekadur) |''Fíona'' n'en deus liamm etimologel ebet ouzh ''Fiona'', koulskoude e vez atav graet gant an anv skoseg modern-se evel stumm saoznekaet. |<ref name="Fíona">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Fona.html |title=Fíona |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref> |- |[[Findabair|Fionnabhair]] |Fyin-UR, Finore (saoznekadur) |Dont a ra eus an anv heniwerzhonek Finnabarr : finn = "skedus, sklaer" + siabhre = "tasmant, boudig". Kevatal eo d'an anv kembraek [[Gwenhwyfar]] (Guenivere). E mojennoù Iwerzhon ez eus ur Fionnabhair hag a oa merc'h d'ar [[Ailill mac Máta|roue Ailill]] ha d'ar [[Medb|rouanez Mev]] eus [[Connacht]]. |<ref name="Fíona"/> |- |[[Fionnghuala]]<br>Fionnghuala <small>(older spelling)</small> |Fenella,<ref name="1O41-Fenella"/> Finella,<ref name="1O41-Finella"/> Finola,<ref name="1O41-Fionnuala"/> Fionola,<ref name="1O41-Fionnuala"/> Finuala,<ref name="1O41-Fionnuala"/> Nola,<ref name="1O41-Nola">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Nola.html |title=Nola |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> (anglicizations) |''Fenella'' ha ''Finella'' zo saoznekadurioù skosek eus ''Fionnuala''<ref name="1O41-Fenella">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Fenella.html |title=Fenella |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref name="1O41-Finella">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Finella.html |title=Finella |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref>. |<ref name="1O41-Fionnuala">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Fionnuala.html |title=Fionnuala |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |- |[[Flann (anv-plac'h)|Flann]] | | |<ref name="Flann">{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Flann.shtml |title=Flann |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Flannait |Flannad, Flannit (saoznekadurioù) | Furm bihanaat eus Flann, a dalvez "ruz flamm" pe "ruz gwad". Merc'h e oa d'ar brezelour Cuana mac Ailchine ha pareet e voe en un doare burzhudus gant Sant Mochutu eus Lismore. Diwezhatoc'h ez eas da seurez hag e tiazezas un iliz war ar Black-water e-tal [[Fermoy]]. |<ref name="Flann"/> |- |Fodhla |Foe-la, Fola (saoznekadurioù) | Deskrivet eo evel unan eus maouezed koantañ an Tuatha de Dannan. Gwreg an doue [[Mac Cecht]] e oa. Fodhla zo un anv a vez implijet evit envel Iwerzhon ivez en ur feson dibaot. |<ref name="Flann"/> |- |[[Forbflaith|Forbhlaith]], Forlaith |Fore-vla, Forvla, Forla, Farvila (saoznekadurioù) |Talvezout a ra "Aotrouniezh, damani". Forbflaith a oa merc'h da Connla, priñs Teffia, hag abadez e-tal Granard. Marvet en 780. | |- |[[Fíneamhain]] | Feenawn | Talvout ar a "gwini" pe "gwinieg". | |- |Geiléis |Gyel-eis, Gelace (saoznekadurioù) |Talvout a ra "alarc'h gwenn-kann". Dont a ra eus "geal" a dalvez "skedus pe gwenn" ha "géis" hag a dalvez "alarc'h". Distaget e vez "Gyel-AYSH" pe "Gel-AYSH". Gelgéis zo ur stumm koshoc'h. ''Géis'' zo ur ger kozh ha dibaot evit un alarc'h, met kevatal d'ar ger ''eala'' a vez implijet stankoc'h hiziv. Merc'h Guaire Aidne, roue Connacht, e oa. Hervez un hengoun all e oa anv mamm [[Sant Fursi|Sant Fursu]], ar misioner iwerzhonat brudet a reas e annez e [[Péronne]] e Bro-C'hall. | |- |Gobnait |Gobnat, Gobnet, Gobinet (saoznekadurioù), Abbey (kevatal) |Furm wregeel eus ''Gobban'' a dalvez "[[gov]]". |<ref name="lyberty"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/gobnait-gobinet.php|title=Gobnait|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Gormflaith|Gormflaith<br>Gormfhlaith]] <small>(older spelling)</small> |Gormly, Gormley (saoznekadurioù) |Talvout a ra "priñsez glas" pe "priñsez brudet". |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Gormlaith.shtml |title=Gormlaith |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Gráinne]] |Grania (latinekadur),<br>Granya (saonekadur),<br>Grace, Gertrude (kevatal) |Kinniget o deus lod tostaat an anv-se d'ar ger "grain". En danevell eus [[Kelc'hiad ar Fenianed]] anvet ''[[Tóraíocht Diarmuid agus Gráinne]]'', Gráinne a vefe bet ur wrac'h hag a vefe deuet da vezañ ur plac'h a verc'h pa oa bet kurunennet ur roue nevez. N'eus liamm etimologel ebet etre ''Gráinne '' ha ''Grace'' pe ''Gertrude''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Grinne.html |title=Gráinne |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Grainne.shtml |title=Grainne |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Iodhnait, Ionait |Enid (saoznekadur) |''Iodhnait '' a oa merc'h da Flann Redside ha mamm da [[Sant Finnchu]] eus Bri Gobann ([[Mitchelstown]], e [[Kontelezh Korkig]]). An anv a dalvez "glan" pe "leal/gwirion". |<ref>{{Cite web|url=http://reviewingthenotes.blogspot.co.uk/2010/09/life-of-findchua-mfinnlog-1.html |title=Finnchu |accessdate= December 2013 }}</ref> |- |[[Íde]] |Ita, [[Ida]] (saoznekadur) |Skrivet e veze an anv kozh-se "Íte". |<ref>{{cite book |last1=Ó Corráin |first1=Donnchadh |last2=Maguire |first2=Fidelma |title= Irish Names|year=1990 |url=https://archive.org/details/irishnames0000ocor|location= |publisher=The Lilliput Press |page= |isbn= 0 946640 661 |accessdate= }}</ref> |- |[[Lann]] | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Lann.shtml |title=Lann |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Lasairfhíona]] |Lasareena, Lassarina, Lazarina (saoznekadurioù) |Talvout a ra "gwin flammenn" pe "gwin graet eus flammennoù. Roet e veze alies an anv-se e diwezh ar Grennamzer e Connacht. |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Lasairfhiona.shtml |title=Lasairfhiona |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/lasairfhiona-lassarina.php|title=Lasairfhíona|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Medb|Meabh<br>Meadhbh]] <small>(doare skrivañ koshoc'h)</small>,<br>Meibhín <small>(furm bihanaat)</small>,<br>Meidhbhín <small>(furm bihanaat)</small> |Mave, Maeve, Meave (saoznekadurioù)<br>Meaveen (saoznekadur) |Talvout a ra "ar vaouez a vezv". |<ref name="e-Meadhbh">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Meadhbh.html |title=Meadhbh |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=26 October 2009 }}</ref> |- |Mealla |Mella (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/mealla-mella.php|title=Mealla|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Míde |Meeda (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/mide-meeda.php|title=Míde|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Moncha |[[Monica]] (saoznekadur) | |<ref name="Patrick Woulfe">{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/moncha-monica.php|title=Moncha|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Mór |More (saoznekadur),<br>Sarah (kevatal) |N'eus keñver etimologek ebet etre ''Mór'' ha ''Sarah''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Mr.html |title=Mór |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=26 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Mor.shtml |title=Mor |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Móirín |Moreen (saoznekadur) |Furm bihanaat ''Mór''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Mirn1.html |title=Móirín |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=26 October 2009 }}</ref> |- |Miodhnait, Míonait |Meenat, Minit, Minnie (saoznekadurioù) |Daou anv eus sent kozh eus Iwerzhon. |<ref name="lyberty"/><ref name="Patrick Woulfe 1923">{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/muadhnait-monat.php|title=Muadhnait|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Muadhnait |Monat, Moonit, Mona (saoznekadurioù) |furm wregel an anv ''Muadhan'' a dalvez "nobl" pe "mat". |<ref name="lyberty"/><ref name="Patrick Woulfe 1923"/> |- |Muireann<br>Muirinn |Morrin, Miran (saoznekadurioù),<br>[[Marion]] (kevatal) |Kemmesket alies gant ''Maureen'' ha ''Moreen''. Talvezout a ra "sea white" pe "sea fair". |<ref name="lyberty"/><ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Muireann.html |title=Muireann |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/muireann-muirinn-morrin.php|title=Muireann, Muirinn|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Muirgheal |[[Muriel]], Murel (saoznekadurioù) |Talvezout a ra "sea white'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Muirgheal.html |title=Muirgheal |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=26 October 2009 }}</ref> |- |[[Muirne]] |Myrna, Morna (saoznekadurioù) |Talvezout a ra "high-spirited, festive'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Muirne.html |title=Muirne |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=26 October 2009 }}</ref> |- |[[Niamh]] |Neve, Neev (saoznekadurioù) |Talvezout a ra "sklaerder, sked' |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Niamh.html |title=Niamh |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |- |Nollaig |Noelle |''[[Nedeleg]]''. | |- |[[Nuala]] | |Berrstumm evit ''Fionnuala''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Nuala.html |title=Nuala |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Nuala.shtml |title=Nuala |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Nóra | |Marteze diwar ''Fionnuala'', met ur stumm gouezelek eus an anv latin ''Honora'' eo kentoc'h. |<ref name="e-Nra">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Nra.html |title=Nóra |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |- |Nóirín |Noreen, Norene, Norine (saoznekadurioù) |Furm bihanaat ''Nóra''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Nirn.html |title=Nóirín |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref> |- |Odharnait, Órnait |Ornat, Orna (saoznekadurioù) |Furm bihannat gwregel an anv ''odhar'' ("liv an olivez pe sallow"). Kevatal eo d'an anv paotred ''Odhrán''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/odharnait-ornat.php|title=Odharnait|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Onóra |Onora (saoznekadur),<br>Honora (kevatal) |Diwar an anv latin ''Honoria''. Deuet da Iwerzhon gant an Normaned. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Onra.html |title=Onóra |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref> |- |[[Órlaith|Órla<br>Órlaith<br>Órfhlaith]] <small>(henstumm)</small> |[[Orla]] (saoznekaet) |Talvezout a ra "Priñsez alaouret" ha dont a ra eus ''Ór'' a dalvez "aour" ha ''flaith'' a dalvez priñsez |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Orla.html |title=Orla |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-rla.html |title=Órla |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |- |Peig<br>Peigi |Peg, [[Peggy]] (anvioù kevatal) |Kevatal eo d'an anv iwerzhoneg ''Peg''.<!-- native or foreign? --> |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Peig.html |title=Peig |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/peig-peigi-peg.php|title=Peig, Peigi|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Peigín |[[Pegeen]] (saoznekadur) |Furm bihanaat ''Peig''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Peign.html |title=Peigín |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |- |Rathnait |Renny (saoznekadur) |Patromez [[Kilraghts]], e [[Kontelezh Aontroim]]. Emañ he gouel d'ar 5 a viz Eost. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/rathnait-renny.php|title=Rathnait|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Ríona<br>Ríonach <small>(doare skrivañ kozh)</small><br>Ríoghnach <small>(doare skrivañ kozh)</small> |Rinach, Rina (saoznekadurioù); Regina (latinekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Ronach.html |title=Ríonach |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=4 November 2009 }}</ref> |- |[[Róisín]] |Rose, Rosie, Rosaleen |''Rozennig'' | |- |[[Sadhbh]]<ref name="1O41-e-Sadhbh"/> |Sabina, Sally (kevatal),<br>Saev,<ref name="fireside"/> Sive (saoznekadurioù)<ref name="1O41-e-Sadhbh">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Sadhbh.html |title=Sadhbh |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=4 November 2009 }}</ref> |Talvezout a ra "dous" pe "koant, jentil". ''Sadhbh'' n'eo ket liammet ouzh ''Sabina'' pe ''Sally'' war an dachenn etimologek<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Sabina.html |title=Sabina |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=4 November 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Sally.html |title=Sally |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=4 November 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Sadb.shtml |title=Sadb |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref>. | |- |[[Saoirse]] | |Un anv nevez a-walc'h hag a dalvez "frankiz". |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Saoirse.html |title=Saoirse |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |- |Saorla<br>[[Saorlaith]]<br>Saorfhlaith <small>(older spelling)</small> |Searla, Searlah (saoznekadurioù) |Talvezout a ra "Priñsez nobl" pe "Ganet dieub". |{{Daveoù a vank}} |- |[[Síthmaith]] |Sheema (saoznekadur) | |<ref name="fireside"/> |- |[[Sláine]] |Slaney (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Slaine.shtml |title=Slaine |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Sorcha]] |Sally, [[Sarah]] (kevatal) |Talvezout a ra "bright, radiant'. ''Sorcha'' is not etymologically related to either ''Sally'' or ''Sarah''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Sorcha.html |title=Sorcha |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Sorcha.shtml |title=Sorcha |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Tuathflaith, Tuathlaith, Tuathla |Tualah (saoznekadur) |anv maouez kevatal d'an anv paotr Tuathal. an anv a dalvez "priñsez ar bobl". | |- |[[Uallach]] | |Talvezout a ra "lorc'h ennañ, rok". Bet eo anv ur varzhez eus Iwerzhon marvet e 934. | |- |[[Uasal]] | |Talvezout a ra "nobl". Anv ur santez eus deroù ar gristeniezh en Iwerzhon. | |- |[[Úna]] |[[Agnes]],<ref name="1O41-Una">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Una.html |title=Una |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> Euna,<ref name="1O41-na">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-na.html |title=Ùna |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> Juno,<ref name="1O41-Una"/> [[Oona]],<ref name="e-Oona">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Oona.html |title=Ùna |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref> Una,<ref name="1O41-Una"/> Unity,<ref name="1O41-Una"/> [[Winifred (disambiguation)|Winifred]]<ref name="1O41-Una"/> (saoznekadurioù) |''Úna'' n'en deus liamm etimologek ebet gant ''Agnes'',<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Agnes2.html |title=Agnes |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref> ''Unity'',<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Unity.html |title=Unity |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref> na gant ''Winifred''<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Winifred.html |title=Winifred |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref> na gant Juno<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Juno1.html |title=Juno |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref>. ''Una'' a zeu eus al [[Latin]] moarvat<ref name="1O41-Una"/>. ''[[Oonagh]]'' zo un adstumm eus ''Oona''<ref name="e-Oona"/>. | |} ===Roet d'ar baotred=== {|class="wikitable sortable" ! |'''Anv gouezelek''' ! '''Stumm saoznekaet<br>pe<br> kevatal''' ! '''Notennoù''' !'''Daveoù''' |- |Abbán |Abban (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/abban-abban.php|title=Abbán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Aibhne |Avna, Eveny (saoznekadurioù) | |<ref name="lyberty"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/aibhne-eveny.php|title=Aibhne|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=192|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Aibhne.shtml |title=Aibhne |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Ailín |Allen (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/ailin-allen.php|title=Ailín|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Ailbhe |Albert,Elvis | | |- |Ainníleas | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Andiles.shtml |title=Andiles |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Amhalgaidh | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Amalgaid.shtml |title=Amalgaid |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Anluan |Anlon (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/anluan-anlon.php|title=Anluan|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Anmchadh |[[Ambrose]] (kevatal) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/anmchadh-ambrose.php|title=Anmchadh|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Anmchaid.shtml |title=Anmchaid |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Aodh]] |[[Hugh]] (kevatal saoznek) |''tan''. Da dostaat da anv an [[Aedui]]. Darempred etimologek ebet etre an anv saoznek gan an hini iwerzhonek. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-ed.html |title=Áed |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=31 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Aodh.html |title=Aodh |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=31 October 2009 }}</ref> |- |Aodhán |[[Aiden|Aidan]] (saoznekadur) |A pet form of ''Aodh''. ''Aidan'' is based on the older form Áedán. Talvezout a ra "fiery one'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Aidan.html |title=Aidan |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=31 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref name="edn">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-edn.html |title=Áedán |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=31 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Aodhn.htmlencyclopedia |title=Aodhán |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=31 October 2009 }} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref> |- |Aogán<br>Aodhagán <small>(older spelling)</small> |Egan (saoznekadur) |A double diminutive of ''Aodh''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/aodhagan-egan.php|title=Aodhagán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Aengus|Aonghus]] |Aneas, Neese, Angus (saoznekadurioù) |''Angus'' is based on the older form Áenġus. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/aonghus-angus.php|title=Aonghus|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Árdghal<br>Ardghal<br>Ardghar |Ardal (saoznekadur) |Talvezout a ra "high valour' or 'valorous as a bear'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/ardghal-ardal.php|title=Árdghal|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Artgal.shtml |title=Artgal |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Art (anv-bihan)|Art]] | | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/art-art.php|title=Art|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Barra<br>Bairre<br>Bearach |Barrie, Barry (saoznekadurioù) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/barra-barry.php|title=Barra|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/bearach-barry.php|title=Bearach|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Baothghalach |Behellagh, Beolagh (saoznekadurioù) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/baothghalach-boetius.php|title=Baothghalach|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Baothghalach.shtml |title=Baothghalach |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Beacán |Becan (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/beacan-becan.php|title=Beacán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Bearchán |Bercan (saoznekadur) |Stumm-bihanaat ''Bearach''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/bearchan-bercan.php|title=Bearchán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Bran | | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/bran-bran.php|title=Bran|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Bran.shtml |title=Brand |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Breasal |Brasil (saoznekadur),<br>Basil (kevatal) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/breasal-brasil.php|title=Breasal|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Brendan|Breandán]]<br>Breanndán<br>Bréanainn |[[Brendan]] (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Brendan.html |title=Brendan |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=31 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref>[[#N1|Norman 2003]]: p. 282.</ref> |- |[[Brian]] |Bryan (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/brian-brian.php|title=Brian|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Brochadh | |Avefe un adstumm, e [[Connacht]], eus ''Murchadh''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/brochadh-morgan.php|title=Brochadh|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Buadhach |Buagh (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/buadhach-buagh.php|title=Buadhach|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Cailean<br>Coilean<br>Coileán<br>Coilín<br>Cuileán |[[Colin (given name)|Colin]], [[Colin (given name)|Collin]] (anglicizations) |Cailean is mainly a Scottish Gaelic form. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/coilean-colin.php|title=Coileán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/coilin-colin.php|title=Coilín|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Cairbre |Carbra, Carbry (saoznekadur) | |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/cairbre-carbry.php|title=Cairbre|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Cairbre.shtml |title=Cairbre |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Calbhach |Calvagh (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/calbhach-calvagh.php|title=Calbhach|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Caoimhín|Caoimhín<br>Caoimhghín]] <small>(older spelling)</small> |[[Kevin]] (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/caoimhghin-kevin.php|title=Caoimhghin|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Caolán |Kealan, Kelan (saoznekadurioù) ,<br>Kyle (kevatal) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/caolan-kealan.php|title=Caolán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Caomhán |Kevan (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/caomhan-kevan.php|title=Caomhán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Carraig |[[Craig]] (saoznekadur) | | |- |Cárthach |Cartagh (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/carthach-cartagh.php|title=Cárthach|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Cathal]] |Cahal (saoznekadur),<br>[[Charles]] (kevatal) |''Cathal'' is not etymologically related to ''Charles'' Talvezout a ra "strong in battle'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Cathal.html |title=Cathal |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=31 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Cathal.shtml |title=Cathal |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Cathaoir |Cahir (saoznekadur),<br>Charles (kevatal) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/cathaoir-cahir.php|title=Cathaoir|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Cathaoir.shtml |title=Cathaoir |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Cathbharr |Caffar (saoznekadur) | |<ref name="Woulfe">{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/cathbharr-caffar.php|title=Cathbharr|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Ceallach<br>Ceallachán |Kellagh, Callaghan (saoznekadurioù) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/ceallach-kellagh.php|title=Ceallach|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Cellachan.shtml |title=Cellachan |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Cearbhall]] |Carroll (saoznekadur),<br>Charles (kevatal) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/cearbhall-carroll.php|title=Cearbhall|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Cerball.shtml |title=Cerball |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Cian |Cain, Kian, Kean (saoznekadurioù) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/cian-kian.php|title=Cian|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Cian.shtml |title=Cian |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Cianán |[[Keenan]], Kienan (saoznekadurioù) |Diminutive of ''Cian''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/cianan-kienan.php|title=Cianán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Ciarán]] |Keiran, Kieran (saoznekadurioù) |Talvezout a ra "dark one'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/ciaran-kieran.php|title=Ciarán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Ciaran.shtml |title=Ciaran |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Cinnéididh<br>Cinnéidigh |[[Kennedy]] (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/cinneididh-cinneidigh-kennedy.php|title=Cinnéididh, Cinnéidigh|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Cionaodh | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Cinaed.shtml |title=Cinaed |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Ciothruadh | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Ciothruadh.shtml |title=Ciothruadh |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Cillian |[[Killian]] (saoznekadur) |Talvezout a ra "church'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/cillian-killian.php|title=Cillian|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Coinneach<br>Cainneach |[[Kenny]] (saoznekadur),<br>[[Canice]] (kevatal) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/coinneach-canice.php|title=Coinneach|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Coireall |Kerill (saoznekadur),<br>[[Cyril]] (kevatal) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/coireall-kerill.php|title=Coireall|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Colla | | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/colla-colla.php|title=Colla|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Colm]]<br>Colum | | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/colm-colm.php|title=Colm|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Colmán |[[Colman]] (saoznekadur) |Diminutive of ''Colm''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/colman-colman.php|title=Colmán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Comán |Coman (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/coman-coman.php|title=Comán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Comhghall |[[Cole]] (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/comhghall-cole.php|title=Comhghall|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Comhghan |[[Cowan]] (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/comhghan-cowan.php|title=Comhghan|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Conall |Connell (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/conall-conall.php|title=Conall|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Conall.shtml |title=Conall |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Conan|Conán]] |Conan (saoznekadur) |Talvezout a ra "wolf lover'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/conan-conan.php|title=Conan|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Conaire]] |Conary (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/conaire-conary.php|title=Conaire|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Conchubar|Conchúr<br>Conchobhar<br>Conchubhar]] |[[Conor]], [[Connor]] (saoznekadurioù) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/conchobhar-conor.php|title=Conchobhar|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Conghalach | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Congalach.shtml |title=Congalach |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Conmhac | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Conmacc.shtml |title=Conmacc |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Conn | | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/conn-conn.php|title=Conn|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Conn.shtml |title=Conn |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Connla | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Connla.shtml |title=Connla |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Connlaodh |Conley, Conleth (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/connlaodh-conleth.php|title=Connlaodh|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Cormac]] |Charles (saoznekadur) |Believed to mean 'Son of the charioteer'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/cormac-cormac.php|title=Cormac|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Cormac.html |title=Cormac |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=31 October 2009 }}</ref> |- |Cosnamhach | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Cosnumach.shtml |title=Cosnumach |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Criomthann |Crevan (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/crionthann-crevan.php|title=Crionthann|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Crimthann.shtml |title=Crimthann |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Cróchán |Crohan (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/crochan-crohan.php|title=Cróchán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Crónán |Cronan (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/cronan-cronan.php|title=Crónán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Cuan | | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/cuan-cuan.php|title=Cuan|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Cúchonnacht | |Translates as "hound of [[Connacht]]". |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/cuchonnacht-conchonnacht.php|title=Cúchonnacht|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Cuimín |Cumin (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/cuimin-cumin.php|title=Cuimín|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Cúmhaighe |Covey, Coovey, Cooey (saoznekadurioù) |Translates as "hound of the plain". |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/cumhaighe-cooey.php|title=Cúmhaighe|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Cúmheadha |Covey (saoznekadur) |Translates as "hound of Meadha". |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/cumheadha-covey.php|title=Cúmheadha|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Dabhag<br>Dabhóg | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Dabhag.shtml |title=Dabhag |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Dáithí |Dahy (saoznekadur),<br>[[David]] (kevatal) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/daithi-dahy.php|title=Dáithí|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Damháin |[[Devin]] (saoznekadur), | |<ref>{{Cite web|url=http://babynamesworld.parentsconnect.com/meaning_of_Devin.html}}</ref> |- |[[Dara]]<br>Dáire |Darragh, Daragh (saoznekadurioù) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/daire-dary.php|title=Dáire|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Déaglán<br>Deaglán<br> |[[Declan]] (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/deaglan-declan.php|title=Déaglán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Deasmhumhnach |[[Desmond]] (saoznekadur) |Translates as "native of South [[Munster]]". |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/deasmhumhnach-desmond.php|title=Deasmhumhnach|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Diarmaid]]<br>Diarmait |Dermot, Dermod (saoznekadurioù),<br>[[Jeremiah]] (kevatal) |Believed to mean 'Without envy'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/diarmaid-dermod.php|title=Diarmaid|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Diarmait.shtml |title=Diarmait |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Dónall<br>Domhnall <small>(older spelling)</small> |Donal, [[Donald]] (saoznekadur),<br>[[Daniel]] (equivalent) |Talvezout a ra "World mighty'. N’eus kiamm etimologek ebet gant Daniel a zeu eus an [[Hebraeg]]. Talvezout a ra « Doue eo ma barner ». |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Domnall.shtml |title=Domnall |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Donn]],<br>Donnán <small>(dim.)</small> | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Donn.shtml |title=Donn |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Donnghaile |Donnelly |Brown-haired Warrior |<ref>{{Cite web|title = Annals of the kingdom of Ireland|url = https://archive.org/stream/annalsofkingdomo00odon#page/186/mode/2up|website = archive.org|access-date = 2016-02-23}}</ref> |- |[[Donnchadh]]<br>Donnchadha |Donagh, Donough (saoznekadurioù)<br>[[Dennis|Denis]] (kevatal) |''Donnchadh'' is not etymologically related to ''Denis''. Talvezout a ra "Brown lord'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/donnchadh-donogh.php|title=Donnchadh|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Donnchad.shtml |title=Donnchad |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Dubhaltach |Dualtagh, Duald, Dudley (saoznekadurioù) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/dubhaltach-dualtagh.php|title=Dubhaltagh|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Dobhaltach.shtml |title=Dubhaltach |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Dubhán |Dowan (saoznekadurioù) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/dubhan-dowan.php|title=Dubhán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Dubhghall |[[Dougal|Dougal, Dugal, Dugald]] (saoznekadurioù) |A dalv 'estren teñval'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/dubhghall-dugald.php|title=Dubhghall|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Dubhghlas |[[Douglas]] (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/dubhghlas-douglas.php|title=Dubhghlas|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Dúnlang |[[Dowling]] (saoznekadur) | |<ref name="lyberty"/><ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Dunlang.shtml |title=Dunlang |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Eachaidh |Achy, Aghy (saoznekadurioù) |Diwar ''Eochaidh''. |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/eachaidh-aghy.php|title=Eachaidh|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Eachann]]<br>Eachdhonn <small>(doare kozh)</small> |[[Hector]] (kevatal) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/eachann-hector.php|title=Eachann|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Eachthighearn | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Echthigern.shtml |title=Echthigern |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Éanán |Enan (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/eanan-enan.php|title=Éanán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Éanna<br>Éinde <small>(doare-ksrivañ kozh)</small> |Enna, Ena, [[Enda (disambiguation)|Enda]], Einde (saoznekadurioù) | |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/eanna-enda.php|title=Éanna|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Earcán |Ercan (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/earcan-ercan.php|title=Earcán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Earnán<br>Eirnín |Ernan, Ernin (saoznekadurioù) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/earnan-ernan.php|title=Earnán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Éibhear]] |Ever, Evir [[Heber (given name)|Heber]], [[Ivor (disambiguation)|Ivor]] (saoznekadurioù) |Orin dianav. |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/eibhear-ever.php|title=Éibhear|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Eibhear.shtml |title=Eibhear |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref name="Éibhear">[[#02|Hanks; Hodges 2006]]: pp. 347, 349.</ref> |- |Éignach<br>Eignach<br>Éigneachán<br>Eigneachán | | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/eigneachan-eigneachan-aeneas.php|title=Éigneachán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Eicnechan.shtml |title=Eicnechan |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Éimhín |Evin (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/eimhin-evin.php|title=Éimhín|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Éireamhón<br>Eireamhón<br>Eireamhán |Erevan, Irvin, Irwin, Eremon, Heremon (saoznekadurioù) | |<ref name="lyberty"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/eireamhon-erevan.php|title=Eireamhón|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Eremon.shtml |title=Eremon |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Eochaidh |Eochy, Oghie (saoznekadurioù) | |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/eoichaidh-oghie.php|title=Eochaidh|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Eochaid.shtml |title=Eochaid |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Eoghan|Eoghan,<br>Eoghainín]] <small>([[diminutive|dim.]])</small> |Owen (anglicization) | Not etymologically linked to ''Eoin''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/eoghan-eoghan.php|title=Eoghan|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/eoghainin-oynie.php|title=Eoghainín|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Fachtna |Fachny (saoznekadur) |Talvezout a ra "malicious, hostile'. |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Fachtna.shtml |title=Fachtna |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Fáilbhe |Falvy (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/failbhe-falvy.php|title=Fáilbhe|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Faolán |Felan (saoznekadur) |A dalv 'bleizig'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/faolan-felan.php|title=Faolán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Faelan.shtml |title=Faelan |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Fearadhach |Faragh, Farry (saoznekadurioù) | |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/fearadhach-farry.php|title=Fearadhach|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Feradach.shtml |title=Feradach |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Fearchar |Farquhar (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Ferchar.shtml |title=Ferchar |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Fearganainm |Fergananym (saoznekadur), [[Ferdinand]] (kevatal) |It means "nameless" (literally "man without name") and was allegedly first given to men who had not been [[Baptism|baptized]] in childhood. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/fearganainm-fergananym.php|title=Fearganainm|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Fearghal |Fergal, Farrell (saoznekadurioù) |''Fergal'' is based on the older form Fearġal. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/fearghal-farrell.php|title=Fearghal|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Fergal.shtml |title=Fergal |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Feichín |Fehin (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/feichin-fehin.php|title=Feichín|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Phelim|Féilim<br>Feidhlim]] <small>(older spelling)</small> |Felim, Phelim (anglicizations)<br>[[Felix (name)|Felix]] (equivalent) | |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/feidhlim-phelim.php|title=Feidhlim|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Fergus|Fergus<br>Feargus<br>Fearghus]] | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Fearghus.shtml |title=Fearghus |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Fiach<br>Fiacha<br>Fiachra |Feagh,<br>Feary (anglicizations) |Believed to mean 'battle king' but is also related to the Irish word for 'raven'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/fiacha-feagh.php|title=Fiacha|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/fiachra-fiachra.php|title=Fiachra|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Fiachu.shtml |title=Fiachu |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Fiachrae.shtml |title=Fiachrae |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Finghin |Finnin, Finneen, Fineen (anglicizations) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/finghin-fineen.php|title=Finghin|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Fingin.shtml |title=Fingin |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Fionghuine | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Finguine.shtml |title=Finguine |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Fionn<br>Finn <small>(older spelling)</small><br>Fionntán <small>([[diminutive|dim.]])</small><br>Finnian |[[Fintan]],<br>Finian (anglicizations) |The Old Irish spelling ''Finn'' was borrowed by [[Norsemen]] and is still used as a forename in [[Scandinavia]] and [[Iceland]]. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/fionn-finn.php|title=Fionn|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.ucc.ie/celt/published/G303003/index.html |title= Finn Mac Cumaill|work=The Death of Finn Mac Cumaill|author=Kuno Meyer|year=1897|accessdate=30 March 2016}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.ucc.ie/celt/published/G303000/index.html|title=Finn mac Cumaill|work=Acallam na Senórach; Tales of the Elders|author=Whitley Stokes and Ernst Windisch|year=1900|accessdate=30 March 2016}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/fionntan-fintan.php|title=Fionntán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/finnian-finnian.php|title=Finnian|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Finn.shtml |title=Finn |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Fionnbharr |[[Finbar]] (saoznekadur) |''Finbar'' is based on the older form Finnḃarr. Talvezout a ra "fair headed'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/fionnbharr-finbar.php|title=Fionnbharr|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Fitheal |Fial (saoznekadur) | |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/fitheal-florence.php|title=Fitheal|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Flann,<br>Flannán <small>(dim.)</small> | | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/flannan-flannan.php|title=Flannán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Flann.shtml |title=Flann |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Garbhán |Garvan (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/garbhan-garvan.php|title=Garbhán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Glaisne |Glasny (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/glaisne-glasny.php|title=Glaisne|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Glaisne.shtml |title=Glaisne |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Iarlaith<br>Iarfhlaith <small>(older spelling)</small> |Jarlath (saoznekadur) |From the Anglo-Saxon ''Earl'' |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/iarfhlaith-jarlath.php|title=Iarfhlaith|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Irial | | |<ref name="Woulfe"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/irial-irial.php|title=Irial|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Lachtna | | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/lachtna-lucius.php|title=Lachtna|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Laoiseach<br>Laoighseach <small>(older spelling)</small> |Lysach, Lysagh (anglicizations),<br>Lewis, Louis (equivalents) |This name means "belonging to Laoighis/Laois", a Gaelic territory whose name is now used for [[County Laois|a county]]. |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/laoighseach-laoiseach-lysagh.php|title=Laoighseach, Laoiseach|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Laigsech.shtml |title=Laigsech |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Lasairian |Laserian (saoznekadur) |Talvezout a ra "Of the flames'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/lasairian-laserian.php|title=Lasairian|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Lochlann<br>Lochlainn |Loughlin, Laughlin (saoznekadurioù) |This was the Gaeilge name for [[Scandinavia]] but was adopted as a personal name. It may have originally been ''Mac Lochlainne'', meaning "son of Scandinavia". |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/lochlainn-loughlin.php|title=Lochlainn|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Lochlainn.shtml |title=Lochlainn |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Lomán |Loman (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/loman-loman.php|title=Lomán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Lonán |Lonan (saoznekadur) |Talvezout a ra "blackbird'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/lonan-lonan.php|title=Lonán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Lorcan|Lorcán]] |Lorcan, [[Larkin]] (anglicizations),<br>[[Laurence]] (kevatal) |''Lorcán'' is not etymologically related to ''Laurence''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/lorcan-lorcan.php|title=Lorcán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Lugaid|Lughaidh]] |Lewy (saoznekadur),<br>Lewis, Louis (equivalents) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/lughaidh-lewy.php|title=Lughaidh|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Lugaid.shtml |title=Lugaid |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Maeleachlainn<br>Maelsheachlainn |Melaghlin (saoznekadur),<br>[[Malachy]], [[Milo]] (kevatal) |Maoil(sh)eachlainn is the genitive. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/maeleachlainn-maelsheachlainn-melaghlin.php|title=Maeleachlainn|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Maelíosa |Maelisa (saoznekadur) |Talvezout a ra "Servant of Jesus'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/maeliosa-maelisa.php|title=Maelíosa|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Mainchín |Munchin (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/mainchin-munchin.php|title=Mainchín|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Maodhóg |Mogue, Mayog (saoznekadurioù) |A diminutive of ''Aodh'', equivalent to ''Aodhán''. The ''m'' represents ''mo'' (meaning "my"). |<ref name="lyberty"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/.php|title=Maodhóg|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Maoilín | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Mailin.shtml |title=Mailin |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Maoilir |Meyler (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/maoilir-meyler.php|title=Maoilir|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Maolcholm<br>Maolcholuim |[[Malcolm]] (saoknekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/maolcholm-maolcholuim-malcolm.php|title=Maolcholm|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Maolmórdha |Mailmorye (saoznekadur) | |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/maolmordha-miles.php|title=Maolmórdha|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Maolmhuire |Meyler (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/maolmhuire-meyler.php|title=Maolmhuire|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Maolruadháin |Melrone (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/maolruadhain-melrone.php|title=Maolruadháin|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Marcus |Horse-Man |Tormarcus: Rocky-Horseman http://www.logainm.ie/en/1397308 |<ref>{{Cite web|title = The Revival of Irish Names|url = http://www.libraryireland.com/articles/RevivalIrishNamesIF6-133/index.php|website = www.libraryireland.com|access-date = 2016-02-23|first = F. A.|last = Fahy}}</ref> |- |Mathghamhain |Mahon (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/mathghamhain-mahon.php|title=Mathghamhain|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Mathgamain.shtml |title=Mathgamain |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Muirchertach|Muircheartach]] |Murtagh, Murtaugh, Murty (anglicizations),<br>[[Mortimer]] (equivalent) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/muircheartach-murtaugh.php|title=Muircheartach|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Muirchertach.shtml |title=Muirchertach |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Muiredach|Muireadhach<br>Muireach]] <small>(contracted form)</small> |[[Murry]] (anglicization) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/muireadhach-murry.php|title=Muireadhach|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Muiredach.shtml |title=Muiredach |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Muirgheas|Muirgheas,<br>Muiris]] <small>(contracted form)</small> |[[Maurice]] (kevatal) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/muirgheas-maurice.php|title=Muirgheas|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Muirgius.shtml |title=Muirgius |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Murchadh]] |Murrough (saoznekadur) |Talvezout a ra "Sea lord'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/murchadh-murrough.php|title=Murchadh|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Murchad.shtml |title=Murchad |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Naomhán |Nevan (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/naomhan-nevan.php|title=Naomhán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Naos |Neese (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/naos-neece.php|title=Naos|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Neachtan |Naghtan (saoznekadur) | |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Nechtan.shtml |title=Nechtan |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Neasán |Nessan (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/neasan-nessan.php|title=Neasán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Niall|Niall<br>Niallán]] <small>([[diminutive|dim.]])</small> |[[Neil]], Neal, Neale (saoznekadurioù) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Niall.html |title=Niall |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=31 October 2009 }}</ref> |- |Nollaig |Noel |''Nedeleg''. | |- |Odhrán |Oran (saoznekadur) |Talvezout a ra "Sallow one'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/odhran-oran.php|title=Odhrán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Oireachtach | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Airechtach.shtml |title=Airechtach |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Oisín]] |[[Ossian]], Osheen (saoznekadurioù) |Talvezout a ra "Little deer'. Irish pronunciation: [ˈɔʃiːnʲ] ush-een; Anglo pronunciation: /oʊˈʃiːn/ oh-sheen |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/oisin-ossin.php|title=Oisín|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Oscar]] | | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/oscar-oscar.php|title=Oscar|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Riain |[[Ryan]] (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Rian.html |title=Rian |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=31 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.askoxford.com/firstnames/ryan?view=uk |title=Ryan |work=[[AskOxford.com]] |accessdate=31 October 2009 }}</ref> |- |Roibhilín<br>Raibhilín<br>Ruibhilín |Revelin (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/roibhilin-revelin.php|title=Roibhilín|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Ronan|Rónán]] |Ronan (saoznekadur) |Talvezout a ra "Little seal'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/ronan-ronan.php|title=Rónán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Ros |Ross (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/ros-ross.php|title=Ros|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Ruadhán |Rowan (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/.php|title=Ruadhán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Ruairi]]<br>Ruari<br>Ruairí<br>Ruarí<br>Ruaidhri <small>(older spelling)</small><br>Ruaridh <small>(older spelling)</small> |[[Rory]], Rury (saoznekadur),<br>[[Roger]] (equivalent) | | |- |Saerbhreathach | | |<ref name="libraryireland.com">{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/saerbhreathach-justin.php|title=Saerbhreathach|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Sarsyo | |Talvezout a ra "Daring'. |<ref name="libraryireland.com"/> |- |Seachnasach | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Sechnassach.shtml |title=Sechnassach |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Séadna |[[Sidney]] (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/seadna-sidney.php|title=Séadna|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Senán | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Senán.shtml |title=Senán |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 June 2013}}</ref> |- |Siadhal<br>Siaghal |Shiel (saoznekadur) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/siadhal-siaghal-shiel.php|title=Siadhal, Siaghal|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Sioda | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Sioda.shtml |title=Sioda |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Suibhne |Sivny, Sivney, [[Sweeney]], Sweeny (saoznekadurioù) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/suibhne-sivney.php|title=Suibhne|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Tadhg]] |[[Teague]] (saoznekadur),<br>[[Timothy]] (kevatal) |Talvezout a ra "Poet'. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Tadhg.html |title=Tadhg |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=31 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Tadc.shtml |title=Tadc |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Taichleach |Thallach (saoznekadur) | |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Taithlech.shtml |title=Taithlech |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Tighernach<br>Tighearnán<br>Tiarnach<br>Tiarnán |Tierny,<br>Tiernan (saoznekadurioù) |Both names are derived from ''tighearna'' meaning "lord". |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/tighernach-tierney.php|title=Tighernach|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/tighearnan-tiernan.php|title=Tighearnán|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Tigernan.shtml |title=Tigernan |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Toirdhealbhach<br/>Toirleach |Turlough (saoznekadur),<br>[[Terry]] (kevatal) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/toirdhealbhach-turlough.php|title=Toirdhealbhach|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Toirdhealbhach.shtml |title=Toirdhealbhach |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Torna | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Torna.shtml |title=Torna |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Treabhair |[[Trevor]] (saoznekadur) | | |- |Tuathal |Toal, Toole (saoznekadur) | |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/tuathal-toal.php|title=Tuathal|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Tuathal.shtml |title=Tuathal |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Uaitéar | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Uaitear.shtml |title=Uaitear |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Uaithne |Oney, Owney, Owny, Hewney, Hewny (saoznekadurioù) | |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/uaithne-hewney.php|title=Uaithne|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Ualgharg |Ualarg (saoznekadur) | |<ref name="fireside"/><ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Uallgarg.shtml |title=Uallgarg |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Ultán | | |<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Ultan.shtml |title=Ultan |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |} ==A orin estren== ===Anvioù merc'hed=== {|class="wikitable sortable" ! |'''Stumm iwerzhonek''' ! '''Stumm saoznek<br>pe<br>kevatal''' ! '''Orin''' !'''Dave''' |- |[[Caitlín]] |[[Katherine]]<ref name="Caitln">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Caitln.html |title=Caitlín |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> (kevatal saoznek); [[Caitlin]],<ref name="Caitln"/> Kaitlyn<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Kaitlyn.html |title=Kaitlyn |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> (Englished re-spellings); [[Kathleen]]<ref name="e-Kathleen">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Kathleen.html |title=Kathleen |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> (saoznekadur) |Diwar ''[[Catherine]]''. | |- |Catraoine |[[Katherine]] (kevatal saoznek) |Diwar ''Catherine''. Raloc'h eget [[Caitríona]], Caitrín, ha [[Caitlín]]. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Catraoine.html |title=Catraoine |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=28 October 2009 }}</ref> |- |[[Caitríona]] |[[Catriona]] (saoznekadur); [[Katherine]] (kevatal) |Diwar ''[[Katherine]]''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Caitrona1.html |title=Caitríona |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=28 October 2009 }}</ref> |- |Caitrín | |Diwar ''Catherine''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Caitrn.html |title=Caitrín |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=28 October 2009 }}</ref> |- |Éabha |Eve (kevatal saoznek) |Diwar ''Eve'' pe ''Eva''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-abha.html |title=Éabha |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |- |Eibhlín<br>Eilín |[[Eileen]] (saoznekadur) |Diwar an anv [[normanek]] ''Aveline''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Eibhln.html |title=Eibhlín |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Eiln.html |title=Eilín |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |- |Eilís<br>Áilís |[[Elizabeth]] (kevatal) | A-wechoù stumm -bihanaat "Eilídh" (saoznekaet en "Ellie") | |- |[[Máire]] |[[Maura]],{{Daveoù a vank}} [[Moira]]<ref name="e-Mire"/> (saoznekadurioù); [[Mary]] (kevatal saoznek) |diwar galleg kozh ''Marie''.<ref name="e-Mire">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Mire.html |title=Máire |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=26 October 2009 }}</ref> ''Moyra'' is variant of ''Moira''<ref>{{Cite web|url=http://www.askoxford.com/firstnames/moira?view=uk |title=Máire |work=[[AskOxford.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref>. | |- |[[Mairead|Mairéad<br>Mairghréad]] (stumm koshoc'h) |Margaret (kevatal saoznek) |Eus ar ger henc'hresianek ''Margarítés''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Mairad.html |title=Mairéad |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=1 November 2009 }}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Feminine/Mairghread.shtml |title=Mairghread |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/women/mairghread-margaret.php|title=Mairghréad|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Máirín |[[Maureen]], Maurene, Maurine (saoznekadurioù) |Stumm-bihanaat diwar ''Máire''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Mirn.html |title=Máirín |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=26 October 2009 }}</ref> |- |Ráichéal |[[Rachel]] (e saozneg) |Diwar ''[[Rachel]]'', deuet diwar an anv hebreek ''[[Raḥel]]''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Richal.html |title=Ráichéal |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=4 November 2009 }}</ref> |- |Raghnailt |[[Regina]] (kevatal latin ) |Diwar an anv [[norsek]] ''Ragnhild''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Raghnailt.html |title=Raghnailt |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=26 October 2009 }}</ref> |- |Rós<br>Róis(e) |[[Rose]] (kevatal saoznek) |Diwar ''Rose''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Rs.html |title=Rós |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=26 October 2009 }}</ref> |- |[[Róisín]] |Rosheen (saoznekadur) |Diwar ''Rós''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Risn.html |title=Róisín |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=26 October 2009 }}</ref> |- |[[Síle]] |[[Sheila]], Sheelagh, Shelagh (saoznekadurioù), Julia, Cecilia (anvioù saoznek kevatal) |Diwar an anv latin ''[[Cecilia]]''. | |- |[[Sinéad]] |[[Jane]], [[Jennifer]], [[Janet]] (kevatal saoznek) |Diwar an anv gallek ''[[Jeannette]]'', hag a zeu e-unan diwar an anv hebreek ''Yôḥānān''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Sinad.html |title=Sinéad |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |- |[[Siobhán]] |[[Joan]] (anv saoznek kevatal); Shivaun, Shevaun, Chevonne (saoznekadurioù) |Diwar ''[[Joan]]'', hag a zeu e-unan eus an anv hebreek ''Yôḥānān''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Siobhn.html |title=Siobhán |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=27 October 2009 }}</ref> |} ===Anvioù paotred=== {|class="wikitable sortable" ! |'''Anv iwerzhonek''' ! '''Stumm saoznekaet<br>pe<br>anv saoznek kevatal''' ! '''Orin''' !'''Dave''' |- |Ambrós |Ambrose |Diwar ''Ambrose'' | |- |[[Amhlaoibh]] |[[Auliffe]],<ref name="Amhlaoibh">{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Amhlaoibh.html |title=Amhlaoibh |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=31 October 2009 }}</ref> (anglicization), [[Olaf]], [[Humphrey]]<ref>[[#Ó1|Ó Corráin; Maguire 1981]]: p. 22.</ref> (English-language equivalents)<ref name="Amhlaoibh"/> |Eus an anv [[norsek]] ''[[Olaf|Ōleifr]]''. | |- |Árón | |Diwar ''[[Aaron]]''. | |- |Ailin | |Diwar ''[[Alan]]''. | |- |Aindriú<br>Aindréas | |Diwar ''[[Andrew]]''. | |- |Artúr | |Diwar ''[[Arthur]]''. | |- |Agaistín |Augustine |Diwar ''[[Augustine]]'' | |- |Ágastas |Augustus |Diwar ''[[Augustus]]'' | |- |Antóin(e) |Anthony |Diwar ''[[Anthony]]'' | |- |Bearnárd | |Diwar ''[[Bernard]]''. | |- |Beinidict |Benedict |Diwar ''Benedict'' | |- |Críostóir | |Diwar ''[[Christopher]]''. | |- |Dainéal | |Diwar ''[[Daniel]]''. | |- |Éadbhárd | |Diwar ''[[Edward]]''. | |- |Eamon(n)<br>Éamon(n) | |Diwar ''[[Edmund]]''. | |- |[[Eoin|Eoin<br>Eóin]] |[[Owen]] (saoznekadur)<br>[[John]] (kevatal) |Eus an anv [[hebreek]] ''Jochanan'', a zo ivez orin an anv saoznek ''John''. Implijet en Iwerzhon abaoe deuet ar relijion gristen. ''Eoghan'' avat zo disheñvel e orin. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/eoin-eoin.php|title=Eóin|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Eoin.shtml |title=Eoin |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Eogan.shtml |title=Eogan |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |Gearóid | |Diwar ''[[Gerhard|Gerard]]''. | |- |Gréagóir<br>Greagoir | |Diwar ''[[Gregory]]''. | |- |Iúdás |[[Jude]] |Diwar ''Jude'' | |- |Labhrás<br>Lubhrás |[[Laurence]], [[Lawrence]] (anvioù kevatal) |Eus an anv latin ''Laurentius''. Degaset gant an Normaned. |<ref>{{Cite web|url=http://www.libraryireland.com/names/men/labhras-laurence.php|title=Labhrás|work=Irish Names and Surnames|author=Patrick Woulfe|year=1923|accessdate=5 May 2011}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=http://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/Masculine/Labhras.shtml |title=Labhras |work=Index of Names in Irish Annals |accessdate=5 May 2011}}</ref> |- |[[Liam]]<br>Uilliam |[[William]] (anv saoznek kevatal) |Diwar ''William''. | |- |[[Máirtín]] |[[Martin]] (doare saoznek) |Diwar ''Martin''. | |- |[[wikt:Maitiú|Maitiú]] |[[Matthew]] (kevatal saoznek) |Diwar ''Matthew''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Matthew.html |title=Matthew |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=31 October 2009}}</ref> |- |Mícheál | |Diwar ''[[Michael]]''. | |- |Nioclás |Nicholas |Diwar ''[[Nicholas]]'' | |- |Oilibhéar |Oliver |Diwar ''[[Oliver]]'' | |- |Pádraig |Patrick |Diwar ''[[Patrick]]'' | |- |Peadar | |Diwar ''[[Peter]]''. | |- |Pilib | |Diwar ''[[Philip]]''. | |- |Proinsias<br>Froinsias | |Diwar ''[[Francis]]''. | |- |Pól<br>Póil | |Diwar ''[[Paul]]''. | |- |Risteárd<br>Ristéard | |Diwar ''[[Richard]]''. | |- |Réamann<br>Réamonn | |Diwar ''[[Raymond]]''. | |- |Roibéard<br>Roibeárd<br>Roibeard |Robert |Diwar ''[[Robert]]'' | |- |[[Seán]]<br>Séan<br>Seathan<br>Séaonin |[[Sean]], [[Shane]], [[Seán|Shaun]], [[Seán|Shawn]], [[Shane|Shayne]](saoznekadurioù) Eathain, Iain, Ian (stummoù e [[skoteg]] ha [[saozneg Bro-Skos]]) |Deuet eus ar galleg [[normanek]] ''Jehan'', pe galleg a-vremañ ''[[Jean]]'', diwar an anv latin ''[[Johannes]]'', deuet eus an [[hebreeg]] ''Yoḥanan''. |<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O41-Sen.html |title=Seán |work=[[Encyclopedia.com]] |accessdate=31 October 2009 }}</ref> |- |Séafra | |Diwar ''[[Geoffrey]]/[[Jeffrey]]''. | |- |Séamus<br>Séamas | |Diwar''[[James]]''. | |- |Seárlas | |Diwar ''[[Charles]]''. | |- |Seoirse | |Diwar [[George]]. | |- |Seosamh<br>Iósaf<br>Ióseph | |Diwar ''[[Joseph]]''. | |- |Síomón |Simon |Diwar ''[[Simon]]''. | |- |Stíofán | |Diwar ''[[Stephen]]''. | |- |Téodóir | |Diwar ''[[Theodore]]''. | |- |Tiobóid | |Diwar ''[[Theobald]]''. |- |[[Tomás]] |[[Thomas]], doare saoznek |Diwar ''Thomas''. | |- |Uinseann | |Diwar ''[[Vincent]]''. | |} ==Gwelet ivez== *[[Anvioù-bihan saoznek]] ==Notennoù ha daveoù== {{Reflist|30em}} ;Levrlennadur {{Refbegin}} *{{Cite book|title=Gaelic personal names|url=https://archive.org/details/gaelicpersonalna0000ocor|last1=Ó Corráin|first1=Donnchadh|last2=Maguire|first2=Fidelma|year=1981|publisher=Academy Press|isbn=978-0-906187-39-5|ref=Ó1 }} *{{Cite book|title=Oxford Dictionary of Names|last1=Hanks|first1=Patrick|last2=Hodges|first2=Flavia|editor=Hardcastle, Kate|authorlink1=Patrick Hanks|year=2006|publisher=[[Oxford University Press]]|ref=O1 }} *{{Cite book|title=Oxford Dictionary of Names|url=https://archive.org/details/dictionaryoffirs0000hank_l4f5|last1=Hanks|first1=Patrick|last2=Hodges|first2=Flavia|editor=Hardcastle, Kate|authorlink1=Patrick Hanks|year=2006|edition=2nd|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-861060-1|ref=02 }} *{{Cite book|title=A World of Baby Names|url=https://archive.org/details/worldofbabynames00norm_1|last=Norman|first=Teresa|edition=Revised|year=2003|publisher=Perigee|isbn=978-0-399-52894-1|ref=N1 }} [[Rummad:Anvioù-bihan iwerzhonek| ]] [[Rummad:Rolloù]] 2sylhjzjo5rcaa49egw2i8tcx33bm6h 0 130129 2197358 2149877 2026-08-04T18:02:56Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197358 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Tadoù diazezerien Stadoù Unanet Amerika''' ([[saozneg]] : ''Founding Fathers of the United States'', krennet alies e ''Founding Fathers'') a reer eus ar strollad tud a sinas [[Disklêriadur dieubidigezh ar Stadoù Unanet Amerika]] pe [[Bonreizh Stadoù Unanet Amerika]], hag eus lod eus ar re o devoa stourmet e-pad [[Brezel dieubidigezh ar Stadoù Unanet|Brezel Dieubidigezh Amerika]] evel [[Revolutionaries]]. E-touez an dud-se, gwelet evel harozed er Stadoù Unanet, e oa darn a oa [[Protestantiezh|protestanted]] ha lod all a oa tud dizoue, supozerien pe [[katolik]]ed. Ul lod anezho a oa izili eus ar [[frañmasonerezh]]. == Listenn ar Founding Fathers == ===Sinerien skridoù diazez=== An dud-mañ a sinas unan pe meur a hini eus ar pevar skrid diazez en istor SUA (Continental Association, Disklêriadur dieubidigezh, Pennadoù ar C'hengevread, ha Bonreizh Stadoù Unanet Amerika): {| class="wikitable sortable" |- ! style="width:150pt;" | Anv ! style="width:125pt;" | Proviñs/Stad ! style="width:25pt;" | <abbr title="Continental Association (1774)">CA</abbr> ! style="width:25pt;" | <abbr title="Disklêriadur Dieubidigezh Stadoù Unanet Amerika (1776)">DI</abbr> ! style="width:25pt;" | <abbr title="Pennadoù ar C'hengevrad(1777)">AC</abbr> ! style="width:25pt;" | <abbr title="Bonreizh Stadoù Unanet Amerika(1787)">USC</abbr> |- | [[Andrew Adams (congressman)|Andrew Adams]] || [[Connecticut]] || || || Ya || |- | [[John Adams (prezidant)|John Adams]] || [[Massachusetts]] || Ya || Ya || || |- | [[Samuel Adams]] || [[Massachusetts]] || Ya || Ya || Ya || |- | [[Thomas Adams (politiker)|Thomas Adams]] || [[Virginia]] || || || Ya || |- | [[John Alsop]] || [[New York (stad)|New York]] || Ya || || || |- | [[Abraham Baldwin]] || [[Georgia]] || || || || Ya |- | [[John Banister (lawyer)|John Banister]] || [[Virginia]] || || || Ya || |- | [[Josiah Bartlett]] || [[New Hampshire]] || || Ya || Ya || |- | [[Richard Bassett (politiker)|Richard Bassett]] || [[Delaware]] || || || || Ya |- | [[Gunning Bedford, Jr.]] || [[Delaware]] || || || || Ya |- | [[Edward Biddle]] || [[Pennsylvania]] || Ya || || || |- | [[John Blair, Jr.|John Blair]] || [[Virginia]] || || || || Ya |- | [[Richard Bland]] || [[Virginia]] || Ya || || || |- | [[William Blount]] || [[North Carolina]] || || || || Ya |- | [[Simon Boerum]] || [[New York (stad)|New York]] || Ya || || || |- | [[Carter Braxton]] || [[Virginia]] || || Ya || || |- | [[David Brearley]] || [[New Jersey]] || || || || Ya |- | [[Jacob Broom]] || [[Delaware]] || || || || Ya |- | [[Pierce Butler]] || [[South Carolina]] || || || || Ya |- | [[Charles Carroll of Carrollton]] || [[Maryland]] || || Ya || || |- | [[Daniel Carroll]] || [[Maryland]] || || || Ya || Ya |- | [[Richard Caswell]] || [[North Carolina]] || Ya || || || |- | [[Samuel Chase]] || [[Maryland]] || Ya || Ya || || |- | [[Abraham Clark]] || [[New Jersey]] || || Ya || || |- | [[William Clingan]] || [[Pennsylvania]] || || || Ya || |- | [[George Clymer]] || [[Pennsylvania]] || || Ya || || Ya |- | [[John Collins (Continental Congress)|John Collins]] || [[Rhode Island]] || || || Ya || |- | [[Stephen Crane (Continental Congress)|Stephen Crane]] || [[New Jersey]] || Ya || || || |- | [[Thomas Cushing]] || [[Massachusetts]] || Ya || || || |- | [[Francis Dana]] || [[Massachusetts]] || || || Ya || |- | [[Jonathan Dayton]] || [[New Jersey]] || || || || Ya |- | [[Silas Deane]] || [[Connecticut]] || Ya || || || |- | [[John De Hart]] || [[New Jersey]] || Ya || || || |- |rowspan="2"| [[John Dickinson (Pennsylvania and Delaware)|John Dickinson]] || [[Delaware]] || || || Ya || Ya |- | [[Pennsylvania]] || Ya || || || |- | [[William Henry Drayton]] || [[South Carolina]] || || || Ya || |- | [[James Duane]] || [[New York (stad)|New York]] || Ya || || Ya || |- | [[William Duer (Continental Congressman)|William Duer]] || [[New York (stad)|New York]] || || || Ya || |- | [[Eliphalet Dyer]] || [[Connecticut]] || Ya || || || |- | [[William Ellery]] || [[Rhode Island]] || || Ya || Ya || |- | [[William Few]] || [[Georgia]] || || || || Ya |- | [[Thomas Fitzsimons]] || [[Pennsylvania]] || || || || Ya |- | [[William Floyd]] || [[New York (stad)|New York]] || Ya || Ya || || |- | [[Nathaniel Folsom]] || [[New Hampshire]] || Ya || || || |- | [[Benjamin Franklin]] || [[Pennsylvania]] || || Ya || || Ya |- | [[Christopher Gadsden]] || [[South Carolina]] || Ya || || || |- | [[Joseph Galloway]] || [[Pennsylvania]] || Ya || || || |- | [[Elbridge Gerry]] || [[Massachusetts]] || || Ya || Ya || |- | [[Nicholas Gilman]] || [[New Hampshire]] || || || || Ya |- | [[Nathaniel Gorham]] || [[Massachusetts]] || || || || Ya |- | [[Button Gwinnett]] || [[Georgia]] || || Ya || || |- | [[Lyman Hall]] || [[Georgia]] || || Ya || || |- | [[Alexander Hamilton]] || [[New York (stad)|New York]] || || || || Ya |- | [[John Hancock]] || [[Massachusetts]] || || Ya || Ya || |- | [[John Hanson]] || [[Maryland]] || || || Ya || |- | [[Cornelius Harnett]] || [[North Carolina]] || || || Ya || |- | [[Benjamin Harrison V|Benjamin Harrison]] || [[Virginia]] || Ya || Ya || || |- | [[John Hart (New Jersey politician)|John Hart]] || [[New Jersey]] || || Ya || || |- | [[John Harvie]] || [[Virginia]] || || || Ya || |- | [[Patrick Henry]] || [[Virginia]] || Ya || || || |- | [[Joseph Hewes]] || [[North Carolina]] || Ya || Ya || || |- | [[Thomas Heyward, Jr.]] || [[South Carolina]] || || Ya || Ya || |- | [[Samuel Holten]] || [[Massachusetts]] || || || Ya || |- | [[William Hooper]] || [[North Carolina]] || Ya || Ya || || |- | [[Stephen Hopkins (politiker)|Stephen Hopkins]] || [[Rhode Island]] || Ya || Ya || || |- | [[Francis Hopkinson]] || [[New Jersey]] || || Ya || || |- | [[Titus Hosmer]] || [[Connecticut]] || || || Ya || |- | [[Charles Humphreys]] || [[Pennsylvania]] || Ya || || || |- | [[Samuel Huntington (statesman)|Samuel Huntington]] || [[Connecticut]] || || Ya || Ya || |- | [[Richard Hutson]] || [[South Carolina]] || || || Ya || |- | [[Jared Ingersoll]] || [[Pennsylvania]] || || || || Ya |- | [[John Jay]] || [[New York (stad)|New York]] || Ya || || || |- | [[Thomas Jefferson]] || [[Virginia]] || || Ya || || |- | [[Daniel of St. Thomas Jenifer]] || [[Maryland]] || || || || Ya |- | [[Thomas Johnson (jurist)|Thomas Johnson]] || [[Maryland]] || Ya || || || |- | [[William Samuel Johnson]] || [[Connecticut]] || || || || Ya |- | [[Rufus King]] || [[Massachusetts]] || || || || Ya |- | [[James Kinsey]] || [[New Jersey]] || Ya || || || |- | [[John Langdon (politiker)|John Langdon]] || [[New Hampshire]] || || || || Ya |- | [[Edward Langworthy]] || [[Georgia]] || || || Ya || |- | [[Henry Laurens]] || [[South Carolina]] || || || Ya || |- | [[Francis Lightfoot Lee]] || [[Virginia]] || || Ya || Ya || |- | [[Richard Henry Lee]] || [[Virginia]] || Ya || Ya || Ya || |- | [[Francis Lewis]] || [[New York (stad)|New York]] || || Ya || Ya || |- | [[Philip Livingston]] || [[New York (stad)|New York]] || Ya || Ya || || |- | [[William Livingston]] || [[New Jersey]] || Ya || || || Ya |- | [[James Lovell (Continental Congress)|James Lovell]] || [[Massachusetts]] || || || Ya || |- | [[Isaac Low]] || [[New York (stad)|New York]] || Ya || || || |- | [[Thomas Lynch (statesman)|Thomas Lynch]] || [[South Carolina]] || Ya || Ya || || |- | [[James Madison]] || [[Virginia]] || || || || Ya |- | [[Henry Marchant]] || [[Rhode Island]] || || || Ya || |- | [[John Mathews (lawyer)|John Mathews]] || [[South Carolina]] || || || Ya || |- | [[James McHenry]] || [[Maryland]] || || || || Ya |- | [[Thomas McKean]] || [[Delaware]] || Ya || Ya || Ya || |- | [[Arthur Middleton]] || [[South Carolina]] || || Ya || || |- | [[Henry Middleton]] || [[South Carolina]] || Ya || || || |- | [[Thomas Mifflin]] || [[Pennsylvania]] || Ya || || || Ya |- |rowspan="2"| [[Gouverneur Morris]] || [[New York (stad)|New York]] || || || Ya || |- | [[Pennsylvania]] || || || || Ya |- | [[Lewis Morris]] || [[New York (stad)|New York]] || || Ya || || |- | [[Robert Morris (financier)|Robert Morris]] || [[Pennsylvania]] || || Ya || Ya || Ya |- | [[John Morton (politiker)|John Morton]] || [[Pennsylvania]] || Ya || Ya || || |- | [[Thomas Nelson, Jr.]] || [[Virginia]] || || Ya || || |- | [[William Paca]] || [[Maryland]] || Ya || Ya || || |- | [[Robert Treat Paine]] || [[Massachusetts]] || Ya || Ya || || |- | [[William Paterson (judge)|William Paterson]] || [[New Jersey]] || || || || Ya |- | [[Edmund Pendleton]] || [[Virginia]] || Ya || || || |- | [[John Penn (Continental Congress)|John Penn]] || [[North Carolina]] || || Ya || Ya || |- | [[Charles Pinckney (goarnour)|Charles Pinckney]] || [[South Carolina]] || || || || Ya |- | [[Charles Cotesworth Pinckney]] || [[South Carolina]] || || || || Ya |- | [[Peyton Randolph]] || [[Virginia]] || Ya || || || |- | [[George Read (U.S. statesman)|George Read]] || [[Delaware]] || Ya || Ya || || Ya |- | [[Joseph Reed (politiker)|Joseph Reed]] || [[Pennsylvania]] || || || Ya || |- | [[Daniel Roberdeau]] || [[Pennsylvania]] || || || Ya || |- | [[Caesar Rodney]] || [[Delaware]] || Ya || Ya || || |- | [[George Ross (delegate)|George Ross]] || [[Pennsylvania]] || Ya || Ya || || |- | [[Benjamin Rush]] || [[Pennsylvania]] || || Ya || || |- | [[Edward Rutledge]] || [[South Carolina]] || Ya || Ya || || |- | [[John Rutledge]] || [[South Carolina]] || Ya || || || Ya |- | [[Nathaniel Scudder]] || [[New Jersey]] || || || Ya || |- | [[Roger Sherman]] || [[Connecticut]] || Ya || Ya || Ya || Ya |- | [[James Smith (delegate)|James Smith]] || [[Pennsylvania]] || || Ya || || |- | [[Jonathan Bayard Smith]] || [[Pennsylvania]] || || || Ya || |- | [[Richard Smith (Continental Congress)|Richard Smith]] || [[New Jersey]] || Ya || || || |- | [[Richard Dobbs Spaight]] || [[North Carolina]] || || || || Ya |- | [[Richard Stockton (Continental Congressman)|Richard Stockton]] || [[New Jersey]] || || Ya || || |- | [[Thomas Stone]] || [[Maryland]] || || Ya || || |- | [[John Sullivan (jeneral)|John Sullivan]] || [[New Hampshire]] || Ya || || || |- | [[George Taylor (delegate)|George Taylor]] || [[Pennsylvania]] || || Ya || || |- | [[Edward Telfair]] || [[Georgia]] || || || Ya || |- | [[Matthew Thornton]] || [[New Hampshire]] || || Ya || || |- | [[Matthew Tilghman]] || [[Maryland]] || Ya || || || |- | [[Nicholas Van Dyke (gouarnour)|Nicholas Van Dyke]] || [[Delaware]] || || || Ya || |- | [[George Walton]] || [[Georgia]] || || Ya || || |- | [[John Walton (Continental Congress)|John Walton]] || [[Georgia]] || || || Ya || |- | [[Samuel Ward (American statesman)|Samuel Ward]] || [[Rhode Island]] || Ya || || || |- | [[George Washington]] || [[Virginia]] || Ya || ||| || Ya |- | [[John Wentworth, Jr.]] || [[New Hampshire]] || || || Ya || |- | [[William Whipple]] || [[New Hampshire]] || || Ya || || |- | [[John Williams (Continental Congress)|John Williams]] || [[North Carolina]] || || || Ya || |- | [[William Williams (Continental Congress)|William Williams]] || [[Connecticut]] || || Ya || || |- | [[Hugh Williamson]] || [[North Carolina]] || || || || Ya |- | [[James Wilson]] || [[Pennsylvania]] || || Ya || || Ya |- | [[Henry Wisner]] || [[New York (stad)|New York]] || Ya || || || |- | [[John Witherspoon]] || [[New Jersey]] || || Ya || Ya || |- | [[Oliver Wolcott]] || [[Connecticut]] || || Ya || Ya || |- | [[George Wythe]] || [[Virginia]] || || Ya || || |} === 56 siner an Disklêriadur dieubidigezh === <gallery> Restr:Johnadamsvp.flipped.jpg|[[John Adams (prezidant)|John Adams]] Restr:SamuelAdamsLarge.jpeg|[[Samuel Adams]] Restr:JosiahBartlett3.jpg|[[Josiah Bartlett]] Restr:Carter_braxton_old.jpg|[[Carter Braxton]] Restr:Charlescarrollofcarrollton.jpg|[[Charles Carroll de Carrollton|Charles Carroll]] Restr:Samuel_Chase.jpg|[[Samuel Chase]] Restr:Abraham_Clark.jpg|[[Abraham Clark]] Restr:George Clymer.jpg|[[George Clymer]] Restr:William_Ellery.jpg|[[William Ellery]] Restr:William floyd.jpg|[[William Floyd]] Restr:BenFranklinDuplessis.jpg|[[Benjamin Franklin]] Restr:Elbridge-gerry-painting.jpg|[[Elbridge Gerry]] Restr:Button Gwinnett.png|[[Button Gwinnett]] Restr:Lyman hall.jpg|[[Lyman Hall]] Restr:JohnHancockSmall.jpg|[[John Hancock]] Restr:benharrv.JPG|[[Benjamin Harrison V|Benjamin Harrison]] Restr:John Hart2.jpg|[[John Hart (signataire)|John Hart]] Restr:Joseph Hewes.jpg|[[Joseph Hewes]] Restr:Thomas Heyward Jr.jpg|[[Thomas Heyward Junior]] Restr:William Hooper.jpg|[[William Hooper]] Restr:Francis Hopkinson sepia print.jpg|[[Francis Hopkinson]] Restr:Samuel huntington.jpg|[[Samuel Huntington (politicien)|Samuel Huntington]] Restr:Thomas_Jefferson_rev.jpg|[[Thomas Jefferson]] Restr:Francis Lightfoot Lee.jpg|[[Francis Lightfoot Lee]] Restr:RichardHenryLee.jpg|[[Richard Henry Lee]] Restr:Francis Lewis.jpg|[[Francis Lewis]] Restr:PhilipLivingstonYounger.jpg|[[Philip Livingston]] Restr:Thomas Lynch Jr..jpg|[[Thomas Lynch Junior]] Restr:ThomasMcKean3.jpg|[[Thomas McKean]] Restr:Arthur Middleton.jpg|[[Arthur Middleton]] Restr:Lewis Morris.jpg|[[Lewis Morris]] Restr:Robert morris portrait.jpg|[[Robert Morris (financier)|Robert Morris]] Restr:JohnMorton.jpg|[[John Morton]] Restr:Thomas Nelson (1700s).jpg|[[Thomas Nelson Junior]] Restr:William paca.jpg|[[William Paca]] Restr:John Penn.png|[[John Penn]] Restr:Robert Treat Paine portrait.jpg|[[Robert Treat Paine]] Restr:GeorgeRead.gif |[[George Read]] Restr:CaesarRodney.jpeg|[[Caesar Rodney]] Restr:George ross.jpg|[[George Ross (délégué)|George Ross]] Restr:Benjamin_Rush_Painting_by_Peale_1783.jpg|[[Benjamin Rush]] Restr:Edward_Rutledge.jpg|[[Edward Rutledge]] Restr:Ralph Earl 001.jpg|[[Roger Sherman]] Restr:James Smith (1700s).png|[[James Smith]] Restr:Stockton.jpg|[[Richard Stockton]] Restr:Thomas Stone.jpg|[[Thomas Stone]] Restr:George Taylor (Delegate).jpg|[[George Taylor]] Restr:Matthew_Thornton.jpg|[[Matthew Thornton]] Restr:George Walton.jpg|[[George Walton]] Restr:William_Whipple.jpg|[[William Whipple]] Restr:William Williams (signer).jpg|[[William Williams]] Restr:JusticeJamesWilson.jpg|[[James Wilson (juge)|James Wilson]] Restr:Oliver_Wolcott.jpg|[[Oliver Wolcott]] Restr:WytheGeorge.jpg|[[George Wythe]] </gallery> === 39 siner ar Vonreizh === <gallery> Restr:Abraham Baldwin.jpg|[[Abraham Baldwin]] Restr:Richard bassett.jpg|[[Richard Bassett]] Restr:Gunning bedford jr.jpg|[[Gunning Bedford, Jr.]] Restr:William Blount.jpg|[[William Blount]] Restr:David_Brearly.jpg|[[David Brearly]] Restr:blank.jpg|[[Jacob Broom]] Restr:Pierce butler.jpg|[[Pierce Butler]] |[[Daniel Carroll (homme politique)|Daniel Carroll]] Restr:Clymer 001b.jpg|[[George Clymer]] Restr:Jonathan_Dayton.jpg|[[Jonathan Dayton (homme politique)|Jonathan Dayton]] Restr:JohnDickinson.jpg|[[John Dickinson]] Restr: Thomas Sumter by Sharples.jpg|[[William Few]] Restr:Thomas Fitzsimons.jpg|[[Thomas Fitzsimons]] Restr:Franklin-Benjamin-LOC.jpg|[[Benjamin Franklin]] Restr:Nicholas_Gilman.jpeg|[[Nicholas Gilman]] Restr:Nathaniel Gorham.jpg|[[Nathaniel Gorham]] Restr:Alexander Hamilton A17950.jpg|[[Alexander Hamilton]] Restr:Jared_Ingersoll.jpg|[[Jared Ingersoll]] Restr:Daniel of St. Thomas Jenifer.jpg|[[Daniel of St. Thomas Jenifer]] Restr:William s johnson.jpg|[[William Samuel Johnson]] Restr:RufusKing.jpg|[[Rufus King (homme politique)|Rufus King]] Restr:John langdon.jpg|[[John Langdon]] Restr:William_Livingston.jpg|[[William Livingston]] Restr:JamesMadison.jpg|[[James Madison]] Restr:James_McHenry.jpg|[[James McHenry]] Restr:TMifflin.jpg|[[Thomas Mifflin]] Restr:Gouverneur Morris.jpg|[[Gouarnour Morris]] Restr:Robert morris portrait fragment.jpg|[[Robert Morris (financier)|Robert Morris]] Restr:William Paterson copy.jpg|[[William Paterson (juge)|William Paterson]] Restr:Charles_Cotesworth_Pinckney.jpg|[[Charles Cotesworth Pinckney]] Restr:Charles_Pinckney.jpg|[[Charles Pinckney]] Restr:George Read US.jpg|[[George Read]] |[[John Rutledge]] Restr:RogerShermanPortrait.jpg|[[Roger Sherman]] Restr:NCG-RichardSpaight.jpg|[[Richard Dobbs Spaight]] Restr:Gilbert_Stuart_Williamstown_Portrait_of_George_Washington.jpg|[[George Washington]] Restr:Hugh Williamson-1-.jpg|[[Hugh Williamson]] Restr:James-wilson.png|[[James Wilson (juge)|James Wilson]] </gallery> === Ar 16 dileuriad na sinjont ket ar Vonreizh === <gallery> Restr:William Richardson Davie.jpg|[[William Richardson Davie]] Restr:Oliver Ellsworth.jpg|[[Oliver Ellsworth]] Restr:05 Elbridge Gerry 3x4.jpg|[[Elbridge Gerry]] Restr:blank.jpg|[[William Houston]] Restr:blank.jpg|[[William Houstoun]] Restr:John Lansing Jr. - Ezra Ames.png|[[John Lansing, Jr.]] Restr:NCG-AlexanderMartin.jpg|[[Alexander Martin]] Restr:LutherMartinBig.jpg|[[Luther Martin]] Restr:Gmetching.gif |[[George Mason (politiker)|George Mason]] Restr:James McClurg.jpg|[[James McClurg]] Restr:Blank.jpg|[[John Francis Mercer]] Restr:Blank.jpg|[[William Pierce]] Restr:EdmundRandolph.jpeg|[[Edmund Randolph]] Restr:Caleb strong.jpg|[[Caleb Strong]] Restr:George Wythe by John Trumbull.jpg|[[George Wythe]] Restr:Blank.jpg|[[Robert Yates]] </gallery> == Tud all engouestlet == An hiniennoù da heul a zo bet kavet e mammennoù istorel lies ha sur bez int bet lakaet ivez da fathers pe founders evit Stadoù Unanet Amerika. *[[Abigail Adams]], kuzulierezh, [[First Lady of the United States|First Lady]] ha mamm ur prezidant.<ref name="guide" /> * [[Ethan Allen]], soudard ha penn politikel eus ar [[Vermont]]<ref>{{Cite journal | last1 = McWilliams | first1 = J. | title = The Faces of Ethan Allen: 1760-1860 | journal = The New England Quarterly | volume = 49 | issue = 2 | pages = 257–282 | doi = 10.2307/364502 | year = 1976 | pmid = | pmc = | jstor = 364502 }}</ref>. * [[Richard Allen (eskob)|Richard Allen]], eskob Afro-Amerikan <ref>Newman, Richard. ''Freedom's Prophet: Bishop Richard Allen, the AME Church, and the Black Founding Fathers'' (NYU Press, 2009).</ref>. * [[John Bartram]], louzaouer, liorzher hag ergerzher<ref>Jane Goodall (27 August 2013). Seeds of Hope: Wisdom and Wonder from the World of Plants. Grand Central Publishing. pp. 60–61. ISBN 978-1-4555-1321-5.</ref>. * [[Egbert Benson]], politikour eus New York<ref>Ballenas, Carl. ''Images of America: Jamaica'' (Arcadia Publishing, 2011).</ref>. * [[Elias Boudinot]], [[New Jersey]] dileuraid d'ar Continental Congress<ref>Holmes, David. ''The Faiths of the Founding Fathers''. (Oxford University Press US, 2006).</ref>. * [[Aaron Burr]], [[Vice-President of the United States|besprezidant SUA]] e-pad ren Jefferson<ref>Wood, Gordon S. ''Revolutionary Characters, What Made the Founding Fathers Different''. (New York: Penguin Books, 2007) 225–242.</ref>. * [[George Rogers Clark]], jeneral el lu.<ref name="Buchanan" /> * [[George Clinton (besprezidant)|George Clinton]], [[New York (stad)|New York]] gouarnour and [[Vice-President of the United States|Besprezidant SUA]]. * [[Tench Coxe]], ekonomiour er Continental Congress<ref>{{cite book|author=Stephen Yafa|title=Cotton: The Biography of a Revolutionary Fiber|url=https://books.google.com/books?id=DZoxe0aO9AEC&pg=PA75|year=2006|publisher=Penguin|page=75}}</ref>. * [[Albert Gallatin]], politikour ha sekretour teñzorer.<ref name="Dungan">Dungan, Nicholas. ''Gallatin: America's Swiss Founding Father'' (NYU Press 2010).</ref> * [[Horatio Gates]], jeneral el lu.<ref name="Buchanan" /> * [[Nathanael Greene]], jeneral el lu.<ref name="Buchanan" /> * [[Nathan Hale]], soudard eus lu SUa prizoniet ha lazhadeget e 1776.<ref name="guide" /> * [[Elizabeth Schuyler Hamilton]], gwreg [[Alexander Hamilton]]<ref>Roberts, Cokie. "''Founding Mothers: The Women Who Raised Our Nation''". Harper Perennial, 2005</ref>{{,}}<ref>Roberts, Cokie. "''Ladies of Liberty: The Women Who Shaped Our Nation''". Harper, 2008</ref> * [[James Iredell]], alvokad d'ar vonreizh, barner. * [[John Paul Jones]], Kabiten en US Navy.<ref name="Buchanan" /> * [[Henry Knox]],jenereal el lu, [[Sekretour ar Brezel]]. * [[Tadeusz Kościuszko]], jeneral el lu polonat.<ref name="Dungan" /> * [[Gilbert du Motier, Marquis de Lafayette]], jeneral el lu C'hall.<ref name="Dungan" /> * [[Henry Lee III]], ofiser el lu ha gouarnour Virginia.<ref name="Buchanan">Buchanan, John. "Founding Fighters: The Battlefield Leaders Who Made American Independence (review)". ''The Journal of Military History'' (Volume 71, Number 2, April 2007), pp. 522–524.</ref> * [[Robert R. Livingston (kañseler)|Robert R. Livingston]], diplomat ha gwiraer.<ref name="guide">Encyclopaedia Britannica. ''Founding fathers: the essential guide to the men who made America'' (John Wiley and Sons, 2007).</ref> * [[William Maclay (senedour Pennsylvania|William Maclay]], [[Pennsylvania]] politikour ha senedour. * [[Dolley Madison]], gwreg ar prezidant [[James Madison]].<ref name="guide" /> * [[John Marshall]], pevare [[Chief Justice of the United States]].<ref name="guide" /> * [[George Mason]], skrivagner reveulzier a chomas hep sinañ ar vonreizh<ref>{{cite book| last=Broadwater| first=Jeff| title=George Mason, Forgotten Founder| url=https://archive.org/details/georgemasonforgo00broa| year=2006| issue=Kindle| location=Chapel Hill, North Carolina| publisher=University of North Carolina Press| ref={{sfnRef|Broadwater}}| isbn=978-0-8078-3053-6| oclc=67239589}}</ref>. * [[Philip Mazzei]], fizikour italian, marc'hadour ha skrivagner<ref>LaGumina, Salvatore. ''The Italian American experience: an encyclopedia'', page 361 (Taylor & Francis, 2000).</ref>. * [[James Monroe]], pemvet [[Prezidant Staoù Unanet Amerika]]<ref>{{cite book | last = Unger | first = Harlow | title =James Monroe: The Last Founding Father | url = https://archive.org/details/lastfoundingfath0000unge | publisher = Da Capo Press | location = New York | year = 2009 |isbn=0-306-81808-6}}</ref> * [[Daniel Morgan]], haroz soudard ha dileurirad kendalc'h eus Virginia.<ref name="Buchanan" /> * [[James Otis, Jr.]], [[Massachusetts]] alvokad ha politikour<ref>{{cite book|title=The Gendering of American Politics: Founding Mothers, Founding Fathers, and Political Patriarchy |url=https://archive.org/details/genderingofameri0000kann |page=xi |first=Mark E. |last=Kann|publisher=ABC-CLIO|year=1999|isbn=978-0-275-96112-1}}</ref>. * [[Thomas Paine]], skrivagner ''[[Common Sense (flemmskrid)|Common Sense]]''<ref>{{Cite journal | title = Founding Father Thomas Paine: He Genuinely Abhorred Slavery | journal = The Journal of Blacks in Higher Education | issue = 48 | pages = 45 | doi = 10.2307/25073236| year = 2005 | pmid = | pmc = }}</ref>{{,}}<ref>David Braff, "Forgotten Founding Father: The Impact of Thomas Paine," in Joyce Chumbley. ed., ''Thomas Paine: In Search of the Common Good'' (2009) pp. 39–43</ref>. * [[Andrew Pickens (politikour)|Andrew Pickens]], jeneral el lu ha kannad [[South Carolina|SC]] er c'hendalc'h.<ref name="Buchanan" /> * [[Timothy Pickering]], [[United States Secretary of State|U.S. Secretary of State]] eus Massachusetts<ref>Burstein, Andrew. "Politics and Personalities: Garry Wills takes a new look at a forgotten founder, slavery and the shaping of America", ''[[Chicago Tribune]]'' (November 09, 2003): "Forgotten founders such as Pickering and Morris made as many waves as those whose faces stare out from our currency."</ref>. * [[Israel Putnam]], jeneral el lu.<ref name="Ray" /> * [[Edmund Randolph]], Kentañ [[United States Attorney General]]<ref>{{cite web|url=http://supreme.lp.findlaw.com/documents/fathers/virginia.html|title=Founding Fathers: Virginia|publisher=FindLaw Constitutional Law Center|year=2008|accessdate=2008-11-14}}</ref>. * [[Jean-Baptiste Donatien de Vimeur, comte de Rochambeau]], jeneral el lu C'hall.<ref name="Dungan" /> * [[Haym Solomon]], arc'hantaouer ha spier evit ar [[Continental Army]]<ref>Schwartz, Laurens R. Jews and the American Revolution: Haym Solomon and Others, Jefferson, North Carolina: McFarland & Co., 1987.</ref>. * [[Thomas Sumter]], [[South Carolina|SC]] haroz milourel ha kannad er c'hendalc'h.<ref name="Buchanan" /> * [[Friedrich Wilhelm von Steuben]], ofiser [[Prussia]]n.<ref name="Dungan" /> * [[Joseph Warren]], medisin, penn reveulzier.<ref name="Ray">Rafael, Ray. ''The Complete Idiot's Guide to the Founding Fathers: And the Birth of Our Nation'' (Penguin, 2011).</ref> * [[Mercy Otis Warren]], skrivagner poltikel. * [[Anthony Wayne]], jeneral el lu ha politikour.<ref name="Buchanan" /> * [[Noah Webster]], skrivagner, [[geriadurour]], skoliour<ref>Kendall, Joshua. ''The Forgotten Founding Father: Noah Webster's Obsession and the Creation of an American Culture'' (Penguin 2011).</ref>. * [[Thomas Willing]], bankour<ref>{{Cite journal | last1 = Wright | first1 = R. E. | title = Thomas Willing (1731-1821): Philadelphia Financier and Forgotten Founding Father | journal = Pennsylvania History | volume = 63 | issue = 4 | pages = 525–560 | doi = 10.2307/27773931|jstor=27773931| year = 1996 | pmid = | pmc = | doi_brokendate = 2015-02-10 }}</ref>. * [[Paine Wingate]], dreistbever koshañ, [[Continental Congress]]<ref>"A Patriot of Early New England", ''[[New York Times]]'' (December 20, 1931). This book review referred to Wingate as one of the "Fathers" of the United States, per the book title.</ref>{{,}}<ref>''[[New York Tribune|The New Yorker]]'', Volume I, page 398 (September 10, 1836): "'The Last of the Romans' — This was said of Madison at the time of his decease, but there is one other person who seems to have some claims to this honorable distinction. Paine Wingate of Stratham, N.H. still survives."</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Istor SUA]] [[Rummad:Brezel dieubidigezh ar Stadoù Unanet]] [[Rummad:Founding Fathers]] h4my6a86c55j3wvf2flyyex4yey7nnk 0 131069 2197538 2197165 2026-08-05T08:27:30Z Kestenn 14086 2197538 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" {{Infobox/Titl|FN Minimi|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:5.56mm機関銃 (8465163846).jpg|frameless|280x280px]] <br /><br />Ur fuzuilh-vindrailher '''FN Minimi''' |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{Belgia}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh-vindrailher]] damaotomatek |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre amprest gazoù, piston hir e red |- ! scope="row" |[[Munision]] |[[5,56 × 45 mm NATO|5,56 × 45 mm]] |- ! scope="row" |Produerien |[[FN Herstal]]<br>[[FNH USA]]<br>[[Thales Australia]]<br>[[Beretta]]<br>[[Carl Gustafs stads gevärsfaktori|Bofors Carl Gustav]]<br>[[Pindad]] |- ! scope="row" |Mare implij |Abaoe 1974 |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas hollek gant an trebez (hep kartouchenn) |7,1 kg |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1040}} mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |465 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Hed-tenn pleustrek |Etre 300 ha {{formatnum:1000}} m |- ! scope="row" |Lusk-tennañ |{{formatnum:1150}} tenn/mn |- ! scope="row" |Tizh ar boledoù V<sub>0</sub> |925 m/s |- ! scope="row" |Endalc'h |Bandennoù 100 pe 200 kartouchenn<br>Kargerioù fiñv STANAG 30 pe 60 kartouchenn |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |- |} [[Restr:CSA-2006-01-12-095303 M249SAW.jpg|thumb|Ur [[United States Army|soudard stadunanat]] gant un M-249 SAW Para. Evit tri devezh stourm e vez roet 800 kartouchenn d'un ''automatic rifleman''.|kleiz]]An '''FN Minimi''' (berradur gallek ''Mini-mitrailleuse,'' "mini mindrailherez") zo ur [[fuzuilh-vindrailher]] aotomatek hepken kambret e [[5,56 × 45 mm NATO|5,56 × 45 mm]] ijinet gant [[Ernest Vervier]] ha produet er [[FN Herstal|Fabrique Nationale]] e [[Herstal]] (Belgia). Krouet e oa bet e fin ar bloavezhioù 1970. He stumm stadunanat, an [[M249 (fuzuilh-vindrailher)|M249 SAW]] (''[[Squad automatic weapon]]'')<ref name=":0">{{Fr}} MC NAB Chris, ''Armes à feu Encyclopédie visuelle'', L'Imprévu, 2022, p. 268</ref>, a vez produet en uzin FN Manufacturing LLC. e [[Columbia (South Carolina)]]. Ar Minimi a zo bet savet gant doareoù lies : an doare diazez evit bezañ harp-tan ur bagad pe ur gevrenn, an doare ''Para'' evit an [[Harz-lamm|harzlammerien]] hag un doare all evit ar c'harbedoù stourm, evel eil arm. Hiziv an deiz e vez implijet gant ouzhpenn 75 bro. Degemer a ra ar c'hargerioù savet war an norm [[STANAG (kargerioù armoù-tan)|STANAG]]<ref name=":0" />. An [[United States Marine Corps]] a glask cheñch lod eus e M249 gant an [[M27 Infantry Automatic Rifle|M27 IAR]], dre ma 'z eo re bonner. == Daveennoù == {{Daveoù}} {{BREFRATroad}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù-mindrailher]] [[Rummad:Armoù Belgia]] [[Rummad:Armoù brezel Ukraina]] 4i58mqt4cphl74wdtj1ztgs2i3a3sed 2197539 2197538 2026-08-05T08:27:43Z Kestenn 14086 2197539 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" {{Infobox/Titl|FN Minimi|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:5.56mm機関銃 (8465163846).jpg|frameless|280x280px]] <br /><br />Ur fuzuilh-vindrailher '''FN Minimi''' |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{Belgia}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh-vindrailher]] aotomatek |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre amprest gazoù, piston hir e red |- ! scope="row" |[[Munision]] |[[5,56 × 45 mm NATO|5,56 × 45 mm]] |- ! scope="row" |Produerien |[[FN Herstal]]<br>[[FNH USA]]<br>[[Thales Australia]]<br>[[Beretta]]<br>[[Carl Gustafs stads gevärsfaktori|Bofors Carl Gustav]]<br>[[Pindad]] |- ! scope="row" |Mare implij |Abaoe 1974 |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas hollek gant an trebez (hep kartouchenn) |7,1 kg |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1040}} mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |465 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Hed-tenn pleustrek |Etre 300 ha {{formatnum:1000}} m |- ! scope="row" |Lusk-tennañ |{{formatnum:1150}} tenn/mn |- ! scope="row" |Tizh ar boledoù V<sub>0</sub> |925 m/s |- ! scope="row" |Endalc'h |Bandennoù 100 pe 200 kartouchenn<br>Kargerioù fiñv STANAG 30 pe 60 kartouchenn |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |- |} [[Restr:CSA-2006-01-12-095303 M249SAW.jpg|thumb|Ur [[United States Army|soudard stadunanat]] gant un M-249 SAW Para. Evit tri devezh stourm e vez roet 800 kartouchenn d'un ''automatic rifleman''.|kleiz]]An '''FN Minimi''' (berradur gallek ''Mini-mitrailleuse,'' "mini mindrailherez") zo ur [[fuzuilh-vindrailher]] aotomatek hepken kambret e [[5,56 × 45 mm NATO|5,56 × 45 mm]] ijinet gant [[Ernest Vervier]] ha produet er [[FN Herstal|Fabrique Nationale]] e [[Herstal]] (Belgia). Krouet e oa bet e fin ar bloavezhioù 1970. He stumm stadunanat, an [[M249 (fuzuilh-vindrailher)|M249 SAW]] (''[[Squad automatic weapon]]'')<ref name=":0">{{Fr}} MC NAB Chris, ''Armes à feu Encyclopédie visuelle'', L'Imprévu, 2022, p. 268</ref>, a vez produet en uzin FN Manufacturing LLC. e [[Columbia (South Carolina)]]. Ar Minimi a zo bet savet gant doareoù lies : an doare diazez evit bezañ harp-tan ur bagad pe ur gevrenn, an doare ''Para'' evit an [[Harz-lamm|harzlammerien]] hag un doare all evit ar c'harbedoù stourm, evel eil arm. Hiziv an deiz e vez implijet gant ouzhpenn 75 bro. Degemer a ra ar c'hargerioù savet war an norm [[STANAG (kargerioù armoù-tan)|STANAG]]<ref name=":0" />. An [[United States Marine Corps]] a glask cheñch lod eus e M249 gant an [[M27 Infantry Automatic Rifle|M27 IAR]], dre ma 'z eo re bonner. == Daveennoù == {{Daveoù}} {{BREFRATroad}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù-mindrailher]] [[Rummad:Armoù Belgia]] [[Rummad:Armoù brezel Ukraina]] igl3np2ilgjg82uk6i6jof58goxbt88 0 134354 2197342 1769661 2026-08-04T17:42:16Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197342 wikitext text/x-wiki [[Restr:Mount Yu Shan - Taiwan.jpg|thumb|Yu Shan, gwelet eus an hanternoz]] '''Yu Shan''' (玉山 e sinaeg, pe Yù Shān e [[pinyin]], da lavaret eo ''Menez Jad'') eo ar menez uhelañ e [[Taiwan]], gant {{formatnum:3952}} metr uhelder. Gwechall e oa bet graet '''Menez Morrison''' anezhañ ivez<ref name="Handbook">{{cite book |publisher = J. Murray |publication-place = London |ol=25302448M |title = A Handbook for Travellers in Japan |year = 1903 |url = https://archive.org/details/handbookfortravejohn |publication-date = 1903 |last1=Chamberlain |first1=B. |authorlink1=Basil Hall Chamberlain |author2=Mason, W.B. |edition=7th |page=[https://archive.org/details/handbookfortravejohn/page/554 554]}}</ref>, en enor d'ar misioner skosat [[Robert Morrison (misioner)|Robert Morrison]]. Er goañv e vez goloet Yu Shan (pe Yushan) gant [[erc'h]] peurliesañ, hag abalamour d'al liv gwenn en devez da neuze eo bet anvet "Menez Jad" moarvat. Yu Shan gant ar menezioù en-dro dezhañ a ya da ober [[aradennad Yushan]] hag a zo e [[Park Broadel Yushan]], an hini brasañ, ha gouesañ, eus parkoù natur Taiwan. ==Notennoù== {{Daveoù}} {{Commons|Category:Yushan}} {{DEFAULTSORT:Yushan}} [[Rummad:Menezioù Azia]] [[Rummad:Douaroniezh Taiwan]] 4adfyoc7cnls8f598uevqt66u9elr23 0 137133 2197460 1934494 2026-08-04T20:00:25Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197460 wikitext text/x-wiki [[Restr:Godmanchester Mill.jpg|thumb|Milin Godmanchester, hervez ur gartenn-bost kozh]] [[Restr:Town Hall and Chinese Bridge - geograph.org.uk - 605056.jpg|thumb|Ar stêr Great Ouse e Godmanchester]] '''Godmanchester''' (distaget [{{IPA|ˈɡɒdmənˌtʃɛstər}}] pe, gwechall, er vro, [{{IPA|ˈɡʌmstər}}]) zo ur gêr vihan hag ur [[Parrezioù keodedel Bro-Saoz|barrez keodedel]] e distrig [[Huntingdonshire]] e kontelezh [[Cambridgeshire]], e [[Bro-Saoz]]. Emañ war lez ar stêr [[Great Ouse]], e-kichen kêr [[Huntingdon]]. ==Istor== Emañ Godmanchester el lec'h ma oa ar gêr roman ''Durovigutum''<ref>[[Dizanv Ravenna]] 106<sub>33</sub> : ''Duroviguto''</ref> <ref>{{cite book |last1= Rivet|first1=A.L.F. |last2=Smith |first2=Colin|title=The Place-Names of Roman Britain |url= https://archive.org/details/placenamesofroma0000alfr_s9x4|year=1979 |location=London|page=[https://archive.org/details/placenamesofroma0000alfr_s9x4/page/358 354]}}</ref>. Roudoù zo bet kavet ivez eus annezidi diagent, Kelted anezho ; da lavaret eo ez eo annezet al lec'h abaoe ouzhpenn 2000 bloaz zo. Edo kêr ''Durovigutum'' el lec'h ma kej meur a hent roman : an [[Ermine Street]], ar [[Via Devana]] hag un hent all a zeue eus [[Sandy (Bedfordshire)]]. Distrujet e voe ar gêr roman gant Angled ha Saksoned en {{IIIe kantved}}. En anv ''Durovigutum'' e kaver an elfenn ''*duro'' hag un anv dianav. An anv ''Godmanchester'' a oa ''Godmundceaster'' en [[hensaozneg]], savet diwar an anv latin "castra", ur c'hreñvlec'h roman, hag an anv germanek "Godmund". Savet e oa bet ar c'hreñvlec'h roman el lec'h ma oa ur [[Roudouz|roudour]] da dreuziñ ar stêr Great Ouse. Meneget eo ''Godmundcestre'' en [[Domesday Book]] e 1086. == Douaroniezh == <gallery> Restr:Godmanchester. Cb.jpg|Pelec'h emañ Godmanchester e Bro-Saoz Restr:Huntingdon RD 1935.png|Pelec'h emañ Godmanchester e Huntingdonshire</gallery> ==Notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Kêrioù Cambridgeshire]] 0bajzz2csvr956j16qt7gw1vzd4qh0n 0 137257 2197394 2197084 2026-08-04T18:44:20Z InternetArchiveBot 61915 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197394 wikitext text/x-wiki {{Infoboest Brezelioù |brezel=Emgann Iwo Jima |tammeus=[[Brezel ar Meurvor Habask (1937-1945)|Brezel ar Meurvor Habask]]<br>([[Eil Brezel-bed]]) |skeudenn=[[Restr:Marines burrow in the volcanic sand on the beach of Iwo Jima.jpg|thumb|center|300px]] |titl=<small>Marines stanket war an aod dindan tennoù ar japaniz o tont<br>eus ar [[Menez Suribachi]] er foñs.</small> |deiziad= 19 a viz C'hwevrer – 26 a viz Meurzh 1945 |lec'h= [[Iwo Jima]] <br /> [[Impalaeriezh Japan]] |casus= |tiriad= |disoc'h=Trec'h an Amerikaned |emganner1=[[Restr:Flag_of_the_United_States.svg|24px]] [[Stadoù-Unanet Amerika]] |emganner2=[[Restr:Flag_of_Japan.svg|24px]] [[Impalaeriezh Japan]] |jeneral1= '''Morlu ar Stadoù-Unanet:'''<br>[[Chester W. Nimitz]]<br>[[Raymond A. Spruance]]<br>[[Marc Mitscher]]<br>[[William H. P. Blandy]]<br>'''U.S. Marine Corps:'''<br>[[Holland Smith|Holland M. Smith]]<br>[[Harry Schmidt (USMC)|Harry Schmidt]]<br>[[Graves B. Erskine]]<br>[[Clifton B. Cates]]<br>[[Keller E. Rockey]] |jeneral2='''Arme-zouar Impalaeriezh Japan:'''<br>[[Tadamichi Kuribayashi]]{{KIA}}<br>[[Takeichi Nishi]]{{KIA}}<br>[[Sadasue Senda]]{{KIA}}<br>'''Morlu Impalaeriezh Japan:'''<br>[[Rinosuke Ichimaru]]{{KIA}} |nerzh1={{plainlist| * 110,000 ''[[United States Marine Corps|Marine]]'',<br>[[United States Army|soudard an arme-zouar]],<br>ezel eus [[Morlu ar Stadoù-Unanet]],<br>[[korf an Hospitalioù SUA|Korf an Hospitalioù]],<br>''[[Seabee]]'', ezel eus an [[U.S. Army Air Forces|USAAF]]<br>* Ouzhpenn 500 lestr}} ''Unvezioù an arme-zouar'':<br /> * [[File:USMC V Amphib Corps.png|18px]] '''V{{vet}} Korf Mor ha Douar''' * [[3de rannarme vor (United States)|3{{-de}} rannarme vor]] * [[4e rannarme vor SUA|4e rannarme vor]] * [[5vet rannarme vor SUA|5{{vet}} rannarme vor]] * [[147vet Rejimant troadegiezh SUA|147{{vet}} Rejimant troadegiezh]]<ref>Morison, 1960, p. 68</ref> ''Unvezioù an aerlu'':<br /> * [[File:Seventh Air Force - Emblem (World War II).svg|20px]] '''[[Seizhvet Air Force]]''' ''Unvezioù ar morlu'':<br />{{plainlist| * [[File:United States Fifth Fleet insignia 2006.png|20px]] '''[[Pempvet flodad ar Stadoù-Unanet|Pempvet flodad SUA]]''' * Bagad ergerzhout (TF 51) * Bagad harp mor ha douar (TF 52) * Bagad argad (TF 53) * 31{{vet}} Batailhon saverezh ar morlu * 62{{vet}} Batailhon saverezh ar morlu * 133{{vet}} Batailhon saverezh ar morlu * UDTs 12, 13, 14, ha 15 }} |nerzh2={{plainlist| * 20 530–21 060 soudard<ref name=Burrell83>Burrell, 2006, p. 83.</ref> * 23 tank<ref>Taki, [http://www3.plala.or.jp/takihome/history2.htm "The History of Battles of Imperial Japanese Tanks"] [https://web.archive.org/web/20160304122440/http://www3.plala.or.jp/takihome/history2.htm Diellaouet eno, 2016]</ref> * 438 pezh kanol * 33 kanol arvor * 69 kanol eneptank * ~300 kanol enepkirri-nij<ref>Crumley, 2012, p. 148 : "The total breaks down as follows: 361 artillery pieces of 75 mm caliber or larger, 12 spigot mortars (320 mm), 65 medium and light mortars, 33 naval guns, 94 anti-aircraft guns of 75 mm or larger, 200+ anti-aircraft guns of 20 mm or 25 mm, and 69 anti-tank guns of 37 mm or 47 mm caliber."</ref>}} ''Unvezioù an arme-zouar'':<br />{{plainlist| * [[restr:War flag of the Imperial Japanese Army.svg|24px]] '''[[109vet Division (Arme impalaerel Japan)|109{{vet}} rannarme japanat]]''' * Strollad ar penngarter * [[Eil Brigadenn vesket dizalc'h (Arme impalaerel Japan)|Eil Brigadenn vesket]] * 3{{-de}} batailhon, 17{{vet}} rejimant mesket * 26{{vet}} rejimant tankoù * 145{{vet}} rejimant troadegiezh * Strollad brigadenn ganolierezh }} ''Unvezioù ar morlu'':<br />{{plainlist| * [[restr:Naval Ensign of Japan.svg|24px]] '''[[Morlu Impalaeriezh Japan|Morlu impalaerel]]''' * Bagad gward war vor }} ''Unvezioù harp ouzhpenn ha [[Kamikaze]]'' |Tud marvet1= * 27071 den kollet * 6102 ''Marines'' lazhet<ref>Morison, 1960</ref> * [[Ralph Ignatowski|1 tapet]] * 719 martolod lazhet<ref>En o zouez 539 martolod a oa lazhet ha 492 gloazet e-pad tagadennoù eus Japaniz dre an aer ouzh al listri brezel.<!--This figure also includes Navy Corpsmen attached to Marine Corps outfits.--></ref> * 41 den eus an arme-zouar<br>lazhet pe kollet<ref>Kollet e oa ar pep brasañ eus an dud-se e-pad an abadennoù "naetaat" goude fin an emgannoù bras e miz Meurzh. 20 soudard eus ar 147{{vet}} a oa lazhet pe kollet ivez, koulz hag an 21 nijer eus an USAAF a oa lazhet e-pad an emgann. Hervez an danevell ofisiel embannet goude gant an US Army Garrison Force,a gemeras kontroll Iwo Jima digant ar ''Marines'', ar 147{{vet}} rejimant troadegiezh, e-pad e abadennoù "naetaat" eus an 21 a viz Meurzh d'ar 26 a viz Gouere 1945 a lazhas 1602 Japanad hag a gemeras 867 prizoniad. Ne gonter ket amañ an niver bras a soudarded a varvas er c'hevioù ha na voent ket kavet biskoazh.</ref> * 19709 den gloazet<ref name=Burrell83/> * [[USS Bismarck Sea (CVE-95)|USS Bismarck Sea]] goueledet * [[USS Saratoga (CV-3)|USS Saratoga]] gwallaozet da vat * [[USS Lunga Point|USS Lunga Point]] gwallaozet * 137 tank distrujet<ref>Coox, Naisawald, 1954, Taolenn 1</ref> * 153 karr-nij distrujet<ref name="LLFeb45">{{cite web |url=https://www.aviationarchaeology.com/src/USN/LLFeb45.htm |title=USN Overseas Aircraft Loss List February 1945 |work=Aviation Archaeological Investigation & Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309173809/https://www.aviationarchaeology.com/src/USN/LLFeb45.htm |archive-date=9 March 2021 |access-date=15 September 2021}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.aviationarchaeology.com/src/USN/LLMar45.htm |title=USN Overseas Aircraft Loss List March 1945 |website=www.aviationarchaeology.com |access-date=15 September 2021 |archive-date=9 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309064219/http://www.aviationarchaeology.com/src/USN/LLMar45.htm |url-status=live}}</ref> |Tud marvet2= * 17 845–18 375 den lazhet pe kollet<ref name=Burrell83/> * 216 prizoniad<ref name=Burrell83/> * ~3000 den kuzhet<ref>Toland, 2003, p. 669 : "Kalz anezhe a varvfe diwar o gloazioù, kleñvedoù, a vefe lazhet en abadennoù naetaat, pe a godianfe diwezhatoc'h. Ar strollad soudarded japanat diwezhañ a godianas en Iwo Jima er greas e 1949."</ref> }} '''Emgann Iwo Jima''' zo unan eus emgannoù brudetañ an [[Eil Brezel-bed]] war [[Brezel ar Meurvor Habask (1937-1945)|Talbenn ar Meurvor Habask]], etre an 19 a viz C'hwevrer betek ar [[26 a viz Meurzh]] [[1945]], e-pad an [[Eil Brezel-bed]]. Douarañ a reas ar ''[[United States Marine Corps|Marines]]'' en [[Iwo Jima|Enez-Iwo Jima]] ha stourm a rejont krog-ha-krog gant [[Lu Impalaeriezh Japan|Arme Impalaeriezh Japan]] evit he c'hemer. Aloubadeg arme ar Stadoù-Unanet, lesanvet ''Operation Detachment'', a oa bet karget da gemer an enezenn gant he daou aerborzh evit adimplijout anezho a-benn bombezenniñ enezeier pennañ [[Bro-Japan]]. Kreñvaet e oa linnennoù ar Japaned en un doare pounner, gant ur rouedad stank a [[bunker|vunkerioù]], lec'hiadurioù kanolierezh kuzhet, ha 18 km garidennoù<ref>"...&nbsp;Difennerien Iwo a ziorroas [gwellaenn ar c'hevioù naturel] evel ur skiant. Abalamour d'ar pouezus ma oa lec'hiadurioù dindandouar e oa gouestlet 25 dre gant eus ar gwarnizon da gleuzañ garidennoù. Mont a rae ment ar lec'hiadurioù savet dindan douar eus kevioù bihan evit un nebeud soudarded da veur a gambr dindandouar gouest da zegemer 300 pe 400 den. Evit mirout ouzh ar soudarded d'en em gavout bac'het en unan eus ar c'hleuzadennoù-se e oa aozet toulloù niverus da vont ha da zont evit ar c'hambroù dindandouar, kouz ha skalieroù ha trepasoù etreze.&nbsp;... Diribin norzh ar Menez Suribachi e-unan a oa ennañ meur a viliad metr garidennoù. Pa zouaras ar ''Marines'' en Iwo Jima, ouzhpenn 11 lev garidennoù a oa bet aozet." Garand, Strobridge, 1971, pp. 455–456</ref>. Harpet e oa ar bagadoù amerikan war an douar a-hed an emgannoù gant un niver bras a ganolioù ha derc'hel a raent an oabl a-drugarez d'o morlu ha da nijerien ar morlu<ref>[https://archive.org/details/1945-03-19_Carriers_Hit_Tokyo "Carriers Hit Tokyo !"], ''[[Universal Newsreel]]'', 19 a viz Meurzh 1945, 2012. [https://web.archive.org/web/20121103132054/http://archive.org/details/1945-03-19_Carriers_Hit_Tokyo Diellaouet eno]</ref>. E-pad ar pemp sizhunvezh emgann e voe lod eus stourmoù gwadekañ ha taerañ Talbenn ar Meurvor Habask. Niver ar Japaned [[marv war an dachenn]] a oa teir gwezh brasoc'h evit niver an Amerikaned, met evit ar wech kentañ en holl emgannoù ar Meurvor Habask, e oa uheloc'h niver hollek an Amerikaned tizhet (marvet ha gloazet) evit hini ar Japaned<ref name="O'Brien">{{cite web |first=Cyril J. |last=O'Brien |title=Iwo Jima Retrospective |url=http://www.military.com/NewContent/0,13190,NI_Iwo_Jima2,00.html |access-date=21 June 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607061101/http://www.military.com/NewContent/0%2C13190%2CNI_Iwo_Jima2%2C00.html |archive-date=7 June 2007 |url-status=live}}</ref>. Diwar an 21 000 soudard eus Bro-Japan en Iwo Jima e deroù an emgann, ne oa kemeret nemet 216 prizoniad, en o zouez lod hag a oa kemeret abalamour ma oant faganet pe gloazet en un doare grevus<ref>Burrell, 2006, p. 83</ref>. Lazhet e oa ar pep brasañ eus ar peurrest e-pad an emgannoù, met jedet eo bet e kendalc'has war-dro 3000 anezhe da stourm er rouedad kevioù e-pad meur a zevezh war-lerc'h a-raok mervel diwar o gloazioù pe kodianañ sizhunvezhioù diwezhatoc'h<ref>Burrell, 2006, p. 83</ref><ref>Toland, 2003, p. 669</ref>. Daoust d'an emgannoù ha d'ar c'holloù bras diouzh an daou du, asur e oa trec'h an Amerikaned abaoe ar penn kentañ. Abalamour d'an niver brasoc'h a soudarded amerikan, d'o armoù a oa gwelloc'h ha d'o mestroni eus an oabl, ha dre ma ne oa ket Japaniz evit en em dennañ nag evit resev soudarded fresk, ha gant ar bihan e oa o fourvezioù boued ha dafar, ne oa ket Japaniz evit gounit an emgann-se<ref>Lewis, 2007, p. 59</ref>. Abalamour d'ar c'holloù ramzel e voe kavet abeg en emgann er [[Stadoù-Unanet Amerika]]. [[William V. Pratt]], bet e penn an operasionoù war vor, a zisklêrias e oa diezhomm an enezenn d'an arme evel bazenn ha diezhomm d'ar flodad evel porzh<ref name= Newsweek_Pratt_19450402>{{cite news |first=William V. |last=Pratt |author-link=William Veazie Pratt |title=What Makes Iwo Jima Worth the Price |work=Newsweek |date=2 April 1945 |page=36}}</ref>. Kenderc'hel a reas ar Japaned da vezañ berzet eus argadoù an Amerikaned a-drugarez da radar [[Enez-Rota]], na voe ket aloubet biskoazh, ha ne voe ket graet hogozik gant an nijvaoù<ref name=Rota>Joint War Planning Committee 306/1, "Plan for the Seizure of Rota Island," 25 January 1945.</ref>. Ar skiant prenet a-drugarez d'an emgannoù a oa bet a-raok en enezennoù ar Meurvor Habask a c'halle lakaat unan da soñjal e vefe difennet mat Iwo Jima hag e vefe kolloù bras. Implijet e voe an enezenn memestra gant ijinourien an Navy, ar ''Seabee'', a savas eno peadra da adpakañ kirri-nij an [[USAAF]] ar [[Boeing B-29 Superfortress|B-29]] mac'hagnet. En holl, 2251 [[Boeing B-29 Superfortress|B-29]] a zouaras en Iwo Jima e-pad ar brezel "Iwo To Japan"<ref>{{cite web |url=http://www.506thfightergroup.org/iwotojapan.asp |title=Iwo To Japan |publisher=506th Fighter Group |access-date=10 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208225826/http://www.506thfightergroup.org/iwotojapan.asp |archive-date=8 February 2010}}</ref>. Ar skrivagner J. Robert Moskin a gont 1191 kefridi da ambrougañ kirri-nij all ha and 3081 argadenn a loc'has diouzh Iwo Jima e-pad ar brezel a-enep Bro-Japan<ref>Moskin, 1992, p. 373</ref> Luc'hskeudenn [[Associated Press]] gant ar banniel amerikan savet e krec'h ar [[Menez Suribachi]] gant c'hwec'h ''[[United States Marine Corps|Marines]]'' a zeuas da vezañ ur skeudenn vrudet eus an emgann hag eus ar striv brezel amerikan er Meurvor Habask<ref name="ap">{{cite news |url=http://www.ap.org/pages/about/pulitzer/rosenthal.html |title=Fifty Years Later, Iwo Jima Photographer Fights His Own Battle |first=Mitchell |last=Landsberg |year=1995 |agency=Associated Press |access-date=11 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070905115709/http://www.ap.org/pages/about/pulitzer/rosenthal.html |archive-date=5 September 2007 <!--DASHBot--> |url-status=live}}</ref>. == Er sevenadur == [[File:Iwo jima location mapSagredo.png|thumb|left|Lec'h Iwo Jima er [[Meurvor Habask]]]] == Stiradoù skinwel == * Er ministirad [[The Pacific (ministirad)|The Pacific]] e vez ul lodenn hag a gont Emgann Iwo Jima. === Filmoù === * ''[[Flags of Our Fathers (film)|Flags of Our Fathers]]'', gant [[Clint Eastwood]], [[2006]], 131 munut * ''[[Letters from Iwo Jima]]'', gant Clint Eastwood, [[2006]], 140 munut ==Levrlennadur== {{Refbegin|30em|indent=yes}} * {{cite book |last=Allen |first=Robert E. |date=2004 |title=The First Battalion of the 28th Marines on Iwo Jima: A Day-by-Day History from Personal Accounts and Official Reports, with Complete Muster Rolls |url=https://archive.org/details/firstbattalionof0000alle |publisher=McFarland & Company |location=Jefferson, North Carolina |isbn=0-7864-0560-0}} * {{cite web |last=Antill |first=P. |date=6 April 2001 |title=Operation Detachment: The Battle for Iwo Jima, February – March 1945 |url=http://www.historyofwar.org/articles/battles_iwojima.html |website=HistoryOfWar.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612121459/http://www.historyofwar.org/articles/battles_iwojima.html |archive-date=12 June 2021 |url-status=live}} * {{cite book |last1=Bradley |first1=James |last2=Powers |first2=Ron |date=2001 |orig-year=2000 |title=Flags of Our Fathers |url=https://archive.org/details/flagsofourfather00brad |url-access=registration |publisher=Bantam |isbn=0-553-38029-X |location=New York |author-link1=James Bradley (author) |author-link2=Ron Powers}} * {{cite journal |last=Burrell |first=Robert S. |date=2004 |title=Breaking the Cycle of Iwo Jima Mythology: A Strategic Study of Operation Detachment |journal=[[Journal of Military History]] |volume=68 |issue=4 |pages=1143–1186 |doi=10.1353/jmh.2004.0175 |s2cid=159781449}} * {{cite book |last=Burrell |first=Robert S. |date=2006 |title=The Ghosts of Iwo Jima |url=https://archive.org/details/ghostsofiwojima0000burr |publisher=Texas A&M University Press |location=College Station, Texas |isbn=1-58544-483-9}} * Alvin D. Coox, L. Van Loan Naisawald, [url=https://web.archive.org/web/20190717223049/http://cdm16635.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p16635coll14/id/56035 "Survey of Allied Tank Casualties of World War II"], Technical Memorandum ORO-T-117, Johns Hopkins University Operations Research Office, Baltimor, 1954 * {{cite book |editor-last1=Craven |editor-first1=Wesley Frank |editor-last2=Cate |editor-first2=James Lea |date=1983 |title=The Pacific: Matterhorn to Nagasaki, June 1944 to August 1945 |volume=V |series=The Army Air Forces in World War II |url=https://archive.org/details/Vol5ThePacificMatterhornToNagasaki/ |orig-year=1953 |edition=New Imprint |publisher=University of Chicago Press |isbn=091279903X}} ** James Lea Cate, James C. Olson, "Precision Bombardment Campaign". in Craven & Cate, 1983 ** James Lea Cate, James C. Olson, "Iwo Jima". in Craven & Cate, 1983 * {{cite book |last=Crumley |first=B. L. |date=18 December 2012 |title=The Marine Corps: Three Centuries of Glory |isbn=9781908273963 |url=https://books.google.com/books?id=X97OBQAAQBAJ&pg=PT148 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318203551/https://books.google.com/books?id=X97OBQAAQBAJ&pg=PT148 |archive-date=18 March 2020}} * {{cite book |last1=Garand |first1=George W. |last2=Strobridge |first2=Truman R. |date=1971 |chapter=Part VI: Iwo Jima |title=Western Pacific Operations |volume=IV |series=History of U.S. Marine Corps Operations in World War II |publisher=Historical Branch, United States Marine Corps |isbn=0-89839-198-9 |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/IV/|chapter-url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/IV/USMC-IV-VI-1.html |access-date=9 July 2021 |archive-date=29 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929202140/http://www.ibiblio.org/hyperwar/USMC/IV/ |url-status=live}} * ''[url=https://archive.org/details/25642GlamourGal Glamour Gal]'', Marine Corps Photographic Service, 1945 * {{cite book |last=Hammel |first=Eric |date=2006 |title=Iwo Jima: Portrait of a Battle: United States Marines at War in the Pacific |publisher=Zenith Press |isbn=978-0760325209 |location=St. Paul, Minnesota |oclc=69104268 |author-link=Eric M. Hammel}} * {{cite book |last=Keegan |first=John |date=1990 |orig-year=1989 |title=The Second World War |publisher=Viking Penguin |location=New York |isbn=9780670823598 |url=https://archive.org/details/secondworldwar00keeg |url-access=registration |access-date=4 July 2021}} * {{cite book |last1=Kelber |first1=Brookes E. |last2=Birdsell |first2=Dale |editor-last=Conn |editor-first=Stetson |date=1990 |orig-year=First printed 1966 |chapter=Chapter XV, The Flame Thrower in the Pacific: Marianas to Okinawa |title=The Chemical Warfare Service: Chemicals in Combat |series=U.S. Army in World War II: The Technical Services |publisher=Center of Military History, United States Army |location=Washington, D.C. |pages=558–583, 586 |url=http://www.ibiblio.org/pha/USA-in-WWII/Set-4-of-7/Disk-1/Combat.pdf |id=CMH Pub 10-3 |access-date=22 August 2020 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225030526/http://www.ibiblio.org/pha/USA-in-WWII/Set-4-of-7/Disk-1/Combat.pdf |url-status=live}} * {{cite book |last=King |first=Dan |date=2014 |title=A Tomb Called Iwo Jima |url=https://archive.org/details/tombcallediwojim0000dank |publisher=Pacific Press |isbn=978-1500343385}} * {{cite book |last=Leckie |first=Robert |date=1967 |title=The Battle for Iwo Jima |url=https://archive.org/details/battleforiwojima00leck |url-access=registration |access-date=4 July 2021 |publisher=Random House |location=New York |oclc=56015751}} * {{cite book |last=Leckie |first=Robert |date=1988 |orig-year=First published 1987 |title=Delivered from Evil: The Saga of World War II |edition=First Perennial Library |publisher=Harper & Row |location=New York |page=[https://archive.org/details/deliveredfromevi00leck/page/870 870] |isbn=0-06-091535-8 |url=https://archive.org/details/deliveredfromevi00leck |url-access=registration |access-date=4 July 2021}} * {{cite book |last=Lewis |first=Adrian R. |date=2007 |orig-year=2006 |edition=Ebook reprint |title=The American Culture of War: The History of U.S. Military Force from World War II to Operation Iraqi Freedom |location=New York |publisher=Routledge |isbn=9780203944523 |url=https://archive.org/details/americanculturew00lewi/ |url-access=limited}} * {{cite book |last=Morison |first=Samuel Eliot |date=1960 |author-link=Samuel Eliot Morison |title=Victory in the Pacific: 1945 |series=[[History of United States Naval Operations in World War II]] |volume=XIV |publisher=Little, Brown, & Co. |location=Boston, Massachusetts |url=https://archive.org/details/victoryinpacific00mori |url-access=registration |access-date=4 July 2021}} * {{cite book |last=Moskin |first=J. Robert |date=1992 |edition=3rd Revised |title=The U.S. Marine Corps Story |url=https://archive.org/details/usmarinecorpssto0003mosk |url-access=registration |publisher=Little, Brown and Company |page=[https://archive.org/details/usmarinecorpssto0003mosk/page/373 373] |isbn=0-448-22688-X}} * {{cite web |ref={{sfnRef|Navy Department Library, "Battle for Iwo Jima"}} |author=Navy Department Library |author-link=Navy Department Library|date=25 September 2020 |title=Battle for Iwo Jima, 1945 |publisher=[[Naval History and Heritage Command]]|location=Washington, D.C. |url=https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/b/battle-for-iwo-jima.html |access-date=9 July 2020 |archive-date=8 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708181918/https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/b/battle-for-iwo-jima.html |url-status=live }} * {{cite web |ref={{sfnRef|Navy Department Library, "Navajo Code Talkers"}} |author=Navy Department Library |author-link=Navy Department Library|date=16 April 2020 |title=Navajo Code Talkers: World War II Fact Sheet |publisher=[[Naval History and Heritage Command]]|location=Washington, D.C. |url=https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/n/code-talkers.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514052920/https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/n/code-talkers.html |archive-date=14 May 2021 |access-date=9 July 2021 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Newcomb |first1=Richard F. |date=1982 |orig-year=First published 1965 |title=Iwo Jima |publisher=Bantam Books |isbn=0-553-22622-3 |location=New York |author-link=Richard Newcomb |url=https://archive.org/details/iwojima0000newc/ |url-access=registration}} * {{cite magazine |last=Quinlan |first=O'Neill P. |date=February 1948 |title=New Tanks for Old! |periodical=U.S. Navy Civil Engineer Corps Bulletin |volume=2 |issue=15 |pages=51–53 |publisher=BuDocks, Deptarment of the Navy |url=https://books.google.com/books?id=x_dUAAAAYAAJ&q=Seabee+CWS+Hawaii&pg=RA3-PA51 |access-date=12 July 2021 |archive-date=10 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410223135/https://books.google.com/books?id=x_dUAAAAYAAJ&q=Seabee+CWS+Hawaii&pg=RA3-PA51 |url-status=live}} * {{cite book |last1=Robertson |first1=Breanne |last2=Neimeyer |first2=Charles |last3=Nash |first3=Douglas |date=2019 |title=Investigating Iwo: The Flag Raisings in Myth, Memory & Esprit de Corps |publisher=Marine Corps History Division |url=https://www.usmcu.edu/Portals/218/Investigating%20Iwo_WEB3.pdf?ver=2019-10-22-085649-137 |isbn=978-1732003071 |access-date=19 January 2021 |archive-date=22 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122030038/https://www.usmcu.edu/Portals/218/Investigating%20Iwo_WEB3.pdf?ver=2019-10-22-085649-137 |url-status=live}}{{PD-notice}} * ''[https://archive.org/details/iwojima To the Shores of Iwo Jima]'', U.S. Government Office of War Information, 1945 * {{cite book |last=Toland |first=John |author-link=John Toland (author) |date=2003 |orig-year=1970 |title=The Rising Sun: The Decline and Fall of the Japanese Empire, 1936-1945 |publisher=Random House |url=https://archive.org/details/risingsundecline00john_1 |isbn=978-0-8129-6858-3 |url-access=registration |access-date=4 July 2021}} * U.S. Army Japan, HQ G3, Japanese Monograph No. 45, [https://www.ibiblio.org/hyperwar/Japan/Monos/JM-45/ "History of Imperial General Headquarters, Army Section (Japanese Monograph No. 45]), p. 257, U.S. Army Japan, Foreign Histories Division, [https://web.archive.org/web/20160406174019/http://www.ibiblio.org/hyperwar/Japan/Monos/JM-45/ diellaouet eno]. * U.S. Army, Far East Command, [http://www.ibiblio.org/hyperwar/Japan/Monos/pdfs/JM-48/JM-48.pdf "Operations in the Central Pacific" (Japanese Monograph No. 48)], Office of the Chief of Military History, Washington, D.C., [https://web.archive.org/web/20211011122900/http://www.ibiblio.org/hyperwar/Japan/Monos/pdfs/JM-48/JM-48.pdf diellaouet eno] * United States Fleet, Headquarters of the Commander in Chief, ''[https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/a/amphibious-operations-capture-iwo-jima.html Amphibious Operations, Iwo Jima]'', 1945, Washington D.C. * {{cite magazine |last=Unmacht |first=George F. |date=April 1948 |url=https://www.usni.org/magazines/proceedings/1948/april/flame-throwing-seabees |url-access=subscription |title=Flame Throwing Seabees |magazine=Proceedings |publisher=[[United States Naval Institute]] |location=Annapolis, Maryland |volume=74 |number=342 |pages=425–427 |access-date=22 August 2020 |archive-date=18 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218153906/https://www.usni.org/magazines/proceedings/1948/april/flame-throwing-seabees |url-status=live}} * {{cite book |last=Wheeler |first=Keith |date=1979 |title=The Road to Tokyo |series=World War II |volume=19 |url=https://archive.org/details/roadtotokyo0000whee |url-access=limited |publisher=Time-Life Books |location=Alexandria, Virginia |isbn=0-8094-2540-8}} * {{cite book |last=Wright |first=Derrick |date=2004 |orig-year=2001 |title=Iwo Jima 1945: The Marines Raise the Flag On Mount Suribachi |url=https://archive.org/details/iwojima1945marin0000wrig_l8u6 |publisher=Osprey Publishing |isbn=0-275-98273-4 |location=Oxford}} {{Refend}} == Notennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Emgannoù Brezel ar Meurvor Habask]] [[Rummad:Emgannoù Brezel ar Meurvor Habask]] [[Rummad:Emgannoù an Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Emgannoù gant Lu Impalaeriezh Japan]] [[Rummad:Emgannoù gant ar United States Marine Corps]] [[Rummad:Istor SUA]] [[Rummad:Istor Japan]] 5j1r7ayu0gno9rva2qtvh94wstkwvqi 0 137298 2197540 2183836 2026-08-05T08:30:21Z Kestenn 14086 2197540 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" {{Infobox/Titl|M249 SAW|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Improved M249 Machine Gun.jpg|frameless|280x280px]] <br /><br />Ur fuzuilh-vindrailher '''M249 SAW''' |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{Belgia}}<br>{{SUA}} |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Fuzuilh-vindrailher]] aotomatek |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre amprest-gazoù, piston hir e red |- ! scope="row" |[[Munision]] |[[5,56 × 45 mm NATO|5,56 × 45 mm]] |- ! scope="row" |Produer |[[FN Herstal|FNH USA]] |- ! scope="row" |Krouidigezh |1976 |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas hollek gant an trebez (hep kartouchenn) |7,5 kg |- ! scope="row" |Hirder |1.035 mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |465 mm / 521 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Hed-tenn pleustrek |Etre 700 hag 800 m |- ! scope="row" |Lusk-tennañ teorikel |850 tenn/mn |- ! scope="row" |Tizh mont e-maez ar boledoù |915 m/s |- ! scope="row" |Endalc'h |Bandennoù M27 100 pe 200 kartouchenn<br>Kargerioù fiñv STANAG |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |- |} An '''M249 Squad Automatic Weapon''' ('''SAW'''), anvet ivez en [[Arme ar Stadoù-Unanet|US Army]] '''Light Machine Gun, 5.56 mm, M249''' (''LMG'' evit ''Light Machine Gun'', fuzuilh-vindrailher), zo stumm [[Stadoù-Unanet Amerika|stadunanat]] ar [[fuzuilh-vindrailher]] belgiat [[FN Minimi]] savet gant an embregerezh [[FN Herstal]]. == Istor ha deskrivadur == An M249 a zo savet gant skourr stadunanat an FN Manufacturing LLC., skourr stadunanat an FH Herstal lec'hiet e [[South Carolina]]. Implijet e vez un niver bras eus ar armoù-se gant lu Stadoù-Unanet Amerika. Lakaet eo bet e servij e [[1984]], goude ma tiskouezas bezañ an arm efedusañ e-touez ar re lakaet war ar renk evit bezañ armoù emgefreek ar c'hevrennoù-emgann. Evel fuzuilh-vindrailher e lak an unvezioù troadegiezh bihan o niver da gaout ur galloud-tennañ uhel, a-drugarez d'un arm resis ha skañv a-awalc'h evit bezañ fiñvet buan hervez emdroadur an emgannoù. [[Kulasenn (armoù-tan)|Kulasenn]] an M249 a ya en-dro gant implij ar gazoù. Aes eo cheñch ar c'hanol pa vez ezhomm gant an tenner. Un [[Geriaoueg an armoù-tan#Daoubez|daoubez]] a zo stag da veg ar c'hanol. Un trebez [[M192 LGM]] a c'haller stagañ diouzh an ezhomm. Gellout a raer kargañ ar [[Munision|munisionoù]] dre ur gouriz-kartouchennoù pe gant kargerioù [[Kargerioù STANAG|STANAG]], evel ar re implijet war an [[M16 (fuzuilh)|M16]] hag an [[M4 (karabinenn)|M4]]. Dre-se e c'hell tenner ar SAW implij kargerioù ar soudarded troadegiezh tro-dro dezhañ ma vez un arvar bras hag ez eo eñ hep munisionoù. == Skeudennoù == <gallery> A U.S. Soldier, foreground, assigned to Alpha Company, 1st Battalion, 503rd Infantry Regiment, 173rd Airborne Brigade Combat Team provides suppressive fire with an M249 light machine gun during movement to 140318-A-BS310-055.jpg|Ur soudard stadunanat o tennañ evel tan-harp gant un M249. 120130-F-EV509-015 (6803055849).jpg|Soudardez stadunanat eus an [[US Air Force]] gant ar fuzuilh-vindrailher M249. 1-8 improves knowledge with M249 141211-M-ZZ999-107.jpg|Gourdonadenn tennañ gant an M249. American Soldiers demonstrate the M-249 Squad Automatic Weapon to a Japanese soldier of the 39th Infantry Regiment, Japan Ground Self-Defense Force, during Exercise Orient Shield 2005..jpg|Soudarded [[Nerzhioù Emzifenn Japan]] (Jieitai) o teskiñ implij ar vindrailherez M249. </gallery> {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Armoù SUA]] [[Rummad:Armoù an USMC]] [[Rummad:Fuzuilhoù-mindrailher]] [[Rummad:Armoù brezel Ukraina]] [[Rummad:Squad automatic weapon]] l3ka91brr7jugqiym1brfzv4wwzszrf 0 139648 2197343 2104147 2026-08-04T17:43:47Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197343 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:Borghese.jpg|thumb|upright=1.4|Borghese e-pad an Eil Brezel-bed]] '''Junio Valerio Scipione Ghezzo Marcantonio Maria Borghese''', ganet d'ar [[6 a viz Even]] [[1906]] hag aet da Anaon d'ar [[26 a viz Eost]] [[1974]], a oa ur c'homandant er morlu italian e-pad ren [[Benito Mussolini]] hag ar [[Partito Nazionale Fascista|Strollad Broadel Faskour]]. Goude an [[Eil Brezel-bed]] e oa chomet leal d'an ideologiezh faskour. Lesanvet e oa bet neuze ar '''Priñs Du'''. E 1970 en doa kemeret perzh e steuñv un [[taol-stad]] gant nevez-faskourien, lesanvet ar ''Golpe Borghese'' gant ar mediaioù ur wech dizoloet. Goude ar c'hwitadenn e oa skampet kuit da [[Bro-Spagn|Spagn]] [[Francisco Franco|Franco]] hag eno e chomas betek e varv e 1974. == Marv == Lakaet a gostez a-fed politikerezh met ivez gant e familh, gwelet e oa evel "falskredour" ha paotr ar penn pellañ a lakae diaes ar peurrest eus ar familh nobl. Junio Valerio Borghese a zo marvet en un doare iskis ha trumm e [[Cádiz]], Bro-Spagn, dres goude koan d'ar [[26 a viz Eost]] [[1974]], pa oa 68 vloaz<ref>{{cite book|last1=Greene|first1=Jack|title=The Black Prince and the Sea Devils : the story of Valerio Borghese and the elite commandos of the Decima MAS|url=https://archive.org/details/blackprinceseade0000gree|date=2004|publisher=Da Capo Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0306813115|pages=[https://archive.org/details/blackprinceseade0000gree/page/234 234]–235|edition=1.}}</ref> Hervez an testenniñ marv, orin ar marv a oa "[[pancreatitis kreñv]]"; iskis eo rak ur mezeg a oa tremenet da welet ar priñs un nebeud devezhioù a-raok hag en doa embannet e oa yac'h. Posupl eo e vefe bet ampoezonet Borghese gant [[arsenik]].<ref>{{cite web|last1=Incerti|first1=Corrado|title=Borghese: indigestione o veleno?|url=http://www.misteriditalia.it/golpeborghese/Borgheseindigestioneoveleno%28LEuropeo%29.pdf|accessdate=8 a viz Kerzu 2014}}</ref>. [[Restr:Junio Valerio Borghese anni 40.jpg|thumb|Junio Valerio Borghese e 1942]] Beziet eo bet e chapel ar familh Borghese er [[Basilica di Santa Maria Maggiore]], e [[Roma]]. == Levrlennadur == * Jack Greene; Alessandro Massignani (2004). The Black Prince and the Sea Devils: The Story of Prince Valerio Borghese and the Elite Units of the Decima MAS. Da Capo Press. ISBN 0-306-81311-4. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Borghese, Junio Valerio}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1906]] [[Rummad:Marvioù 1974]] [[Rummad:Faskourien Italia]] [[Rummad:Tiegezh Borghese]] 44obosgs2ifzh8vas8f57qoqalqo15z 0 140154 2197407 2034503 2026-08-04T19:00:16Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197407 wikitext text/x-wiki '''Scáthach''' (en [[iwerzhoneg]]) pe '''Sgàthach''' (e [[Gouezeleg Skos]]), anvet ivez '''Scáthach nUanaid'''<ref>Patricia Monaghan, ''The Encyclopedia of Celtic Mythology'', 2014, p. 410</ref>, '''Scáthach Bunand'''<ref>Patricia Monaghan, ''The Encyclopedia of Celtic Mythology'', 2014, p. 410</ref>, pe '''Sgàthach an Eilean Sgitheanach''' ("Scáthach eus [[Enez Sgitheanach]]") zo ur vrezelourez vojennel hag a c'hourdon an haroz mojennel eus [[Ulaid]], [[Cú Chulainn]], war arzoù ar brezel, e [[Rúraíocht|Kelc'hiad Ulad]]. Hervez an testennoù emañ o chom e Bro-Skos (''Alpeach''), en [[Enez Sgitheanach]] peurgetket, el lec'h m'emañ he c'hreñvlec'h : ''[[Kastell Dún Scáith|Dún Scáith]]'' ("Kreñvlec'h ar skeudoù")<ref>{{cite journal|translator=Whitley Stokes|url=http://sejh.pagesperso-orange.fr/keltia/version-en/cu-training.html|title=The Training of Cúchulainn|journal=Revue Celtique|publisher=Kraus Reprint|location=New York City|issue=29|date=1908|pages=109–52}}</ref><ref>{{cite journal|first=P.L.|last=Henry|title=Verba Scathaige|journal=[[Celtica (journal)|Celtica]]|publisher=School of Celtic Studies|location=Dublin, Ireland|issue=21|date=1990|pages=191–207}}</ref>. Lesanvet eo "Ar Skeud" ha "brezelourez werc'h". Merc'h Árd-Greimne Lethra eo<ref name="AOA">{{cite journal|editor-first=Kuno|editor-last=Meyer|title=The Death of Conla|journal=[[Ériu (journal)|Ériu]]|publisher=School of Irish Learning in Dublin|location=Dublin, Ireland|issue=1|date=1904|pages=113–121}}</ref><ref name="britannica">{{cite encyclopedia |title=Scáthach |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/topic/Scathach |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.]]|location=Chicago, Illinois| access-date=September 12, 2018}}</ref> ha brezeliñ a ra gant he enebourez, [[Aífe]]. Danevellet eo deskadurezh an haroz yaouank Cú Chulainn gant Scáthach e ''[[Tochmarc Emire]]'' ("Al lez graet da Emer"). [[Forgall Monach]], tad ar vaouez zo karet gant Cú chulainn, [[Emer]], ne fell ket dezhañ reiñ e verc'h dezhañ. Goulenn a ra gantañ mont da gentañ da beurzeskiñ micher an armoù en esper e varvo e-keit-se. Daou stumm eus an danevell zo : unan verr skrivet en [[heniwerzhoneg]] dreist-holl hag unan skrivet diwezhatoc'h ha kresket e krenniwerzhoneg. En div zanevell ez eo kaset Cú Chulainn da ''Alpae'', ur ger lennegel hag a dalvez "an Alpoù", met implijet eno d'ober anv eus Bro-Skos (anvet ''Albu'' en iwerzhoneg)<ref>DIL, s.o. "Alpae" hag "Albu".</ref>. Cú Chulainn a ya du-hont asambles gant [[Lóegaire Búadach|Lóegaire]] ha [[Conchobar mac Nessa|Conchobar]], hag en ur stumm diwezhat eus an istor gant [[Conall Cernach]], davet ar brezelour Domnall da c'hourdoniñ. En istorioù zo e c'hourdon dindan renerezh Dordmair<ref>"Do Fogluim Chonculainn Annso Sios", ''Egerton 106'', 1715, troet gant [[Whitley Stokes]], "The Training of Cuchulainn", ''[[Revue Celtique]]'', Nnn XXIX, p. 111. Evit doare un anv all da Dornoll merc'h Domnall. John O'Beirne Crowe a ra anezhi "Ducreann daughter of Domnall soft-smooth, King of Alba", e troidigezh ''Siaburcharpat Conculainn'', in Hull, Eleanor [emb.], ''The Cuchullin saga in Irish literature: being a collection of stories relating to the hero Cuchullin'', Londrez, 1898 p. 441.</ref>, merc'h Domnall Maeltemel. Goude ur pennad int kaset gant Domnall davet Scáthach da wellaat<ref>{{cite book|editor-first=Robert|editor-last=Welch|title=The Concise Oxford Companion to Irish Literature|chapter=Tochmarc Emire (Recension I), lines 16–36|publisher=[[Clarendon Press]]|location=Oxford, England|date=2000|ISBN=978-0198661580|url-access=registration|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00welc}}</ref> Cú Chulainn hag e geneil [[Ferdiad]] a veaj betek Dún Scáith, ma kelenn Scáthach dezhe arz ar brezel hag an emgann : lammat gant ar berchenn, en em gannañ dindan an dour, ha teknikoù dezhe anvioù iskis evel kur an aval, kur ar gurun, kur a-c'hwen e gein, lamm eog ur rener karr, galv an haroz<ref>Patricia Monaghan, ''The Encyclopedia of Celtic Mythology'', 2014, p. 410</ref><ref>[https://www.britannica.com/topic/Scathach Scáthach], Britannica.com, 2022</ref>). Profañ a ra ivez da gCú Chulainn sekred he dared marvus, ar [[Gáe Bulg]]. Cú Chulainn a grog un istor gant merc'h Scáthach, [[Uathach]], met terriñ a ra he bizied gant ar mall zo gantañ<ref name="britannica"/>.Hag hi ha youc'hal ha gervel he c'haredig [[Cochar Croibhe]]. Daoust d'ar pezh a lavar Uathach, e tifi Cú Chulainn en un duvell, ha lazhet eo gant an haroz. Evit digoll Uathach ha Scáthach, e samm Cú Chulainn deverioù Cochar, hag e teu da vezañ serc'heg Uathach. Scáthach a bromet he merc'h dezhañ zoken, hep goulenn argouroù. Pa zeu hec'h enebourez, ar vrezelourez [[Aífe]], c'hoar pe merc'h Scáthach hervez an istorioù<ref>Patricia Monaghan, ''The Encyclopedia of Celtic Mythology'', 2014, p. 7</ref>, da c'hourdrouz he ferc'hentiezhioù, Cú Chulainn en em gann gant Aífe, hag a zeu a-benn da drec'hiñ anezhi dre duiñ anezhi da sellet da lec'h all gant gevier. Kinnig a ra espern he buhez gant ma paouezo da vrezeliñ ouzh Scáthach, ha gant ma tougo ur mab dezhañ<ref>{{cite book|first=T.W.|last=Rolleston|title=Celtic Myths and Legends|url=https://archive.org/details/celtic0962roll_KO051|publisher=Gresham|location=London, England|date=1986|isbn=0-946495-84-X|page=[https://archive.org/details/celtic0962roll_KO051/page/192 192]}}</ref>. Chom a ra Kouc'houlin eno e-pad bloaz<ref>[https://www.britannica.com/topic/Scathach Scáthach], Britannica.com, 2022</ref>. En ''[[Táin Bó Cúailnge]]'' ("Skrapadeg saout Cooley"), daou eus ar vrezelourien hag en em gann gant Cú Chulainn, Fer Báeth ha [[Fer Diad]], o deus pleustret asambles gantañ dindan renerezh Scáthach<ref>Kinsella 1969, pp. 129, 168f.</ref>. Evel Cú Chulainn hag e geneiled, harozed all zo kaset da Scáthach da stummañ evel an drouiz Mog Ruith<ref>''Revue celtique'', levrenn XLIII, p. 261</ref>. Gouest e oa Scáthach ivez da ziouganañ an amzer da zont hag e lenne planedenn e ziskibled. Evit Cú Chulainn avat e nac'has ober rak gwelet he doa e lazhfe e vab nemetañ, Connal, a oa ivez mab-bihan Scáthach en istorioù zo<ref>Patricia Monaghan, ''The Encyclopedia of Celtic Mythology'', 2014, p. 410</ref>. Hervez mojennoù zo en em gannas Scáthach ha Cú Chulainn evit gouzout piv a vefe perc'henn war Enez-Sgitheanach. Goude tri devezh emgann e azezjont da zebriñ kraoñ-kelvez, frouezh an anaoudegezh, ha Cú Chulainn en em rentas kont ne zeufe morse a-benn da drec'hiñ Scáthach. Distreiñ a reas neuze da Vro-Iwerzhon<ref>Patricia Monaghan, ''The Encyclopedia of Celtic Mythology'', 2014, p. 410</ref>. Ar fed m'emañ Scáthach o chom en Enez-Sgitheanach a seblant dont eus an heñvelder etre anv an enezenn hag hini [[Skited|Skitia]] en heniwerzhoneg<ref>Mary Ann Hutton, ''The Táin: an Irish epic told in English verse'', Dublin, 1907, p. 492</ref><ref>[[Whitley Stokes]], "The Training of Cuchulainn", ''[[Revue Celtique]]'', Nnn XXIX, p. 109</ref>. E testennoù zo e reer eus Scáthach, merc'h Buanuinne, roue Skitia<ref>"Sgathach inghen Buanuinne .i. rígh na Scithia", in [[Whitley Stokes]], "The Training of Cuchulainn", ''[[Revue Celtique]]'', Nnn XXIX, p. 115</ref> ha mont a ra Cú Chulainn di da vezañ stummet. Skrivagnerien zo, awenet gant istorioù Scáthach, [[Boudika]] ha [[Cartimandua]] a soñj dezhe en em ganne ar maouezed e-touez ar vrezelourien e kevredigezh ar [[Kelted|Gelted]]. Lod all a lavar ar c'hontrol oc'h harpañ war lezennoù a vevenne ar pezh a c'halle ober ar maouezed hag a wareze anezhe en amzer ar brezel<ref>Patricia Monaghan, ''The Encyclopedia of Celtic Mythology'', 2014, p. 410</ref>. == Levrlennadur == * [[Reun ar C'halan]], ''Lorc'h ar rouaned'', [[Mouladuriou Hor Yezh]], 2000. * MacKillop, James (1998). ''Dictionary of Celtic Mythology''. London: Oxford. {{ISBN|0-19-860967-1}}. * ''[[Tochmarc Emire]]'' (Recension I), ed. and tr. [[Kuno Meyer]] (1890), in "The Oldest Version of Tochmarc Emire", ''[[Revue Celtique]]'', 11/433–57. [https://celt.ucc.ie/published/G301021A/ an destenn e CELT]. * Quin, E. G.; et al., eds. (2007) [1913–1975]. "Alpae". ''[https://dil.ie/ Dictionary of the Irish Language, Based Mainly on Old and Middle Irish Materials]'', Dublin: [[Royal Irish Academy|RIA]]. Lizherenn A, Bann 291. * ''Tochmarc Emire'' (Recension II), ed. A. G. van Hamel, ''Compert Con Culainn and Other Stories''. Mediaeval and Modern Irish Series 3. Dublin, 1933. ==Notennoù== {{Daveoù|bannoù=2}} {{Kelc'hiad Ulaid}} [[Rummad:Kelc'hiad ar Skourr Ruz]] [[Rummad:Harozezed]] [[Rummad:Harozed kelt]] [[Rummad:Tudennoù gwengelouriezh Iwerzhon]] kysyir1mdsro7nmiucipea75bkjsecs 0 140595 2197391 2068724 2026-08-04T18:39:52Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197391 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:KingdomKongo1711.png|thumb|upright=1.4|Rouantelezh Kongo e [[1711]]]] '''Rouantelezh Kongo''' (e [[kongoeg]]: ''Kongo dya Ntotila''<ref>Hervez [http://rulers.org/angotrad.html ''Traditional Polities'', gant B. Schemmel, 2008]</ref> pe ''Wene wa Kongo''<ref>{{cite book|last= Thornton|first= John|author2= Linda M. Heywood |year= 2007|title= Central Africans, Atlantic Creoles, and the Foundation of the Americas, 1585–1660 |url= https://archive.org/details/centralafricansa0000heyw|location=New York |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/centralafricansa0000heyw/page/57 57] |isbn=978-0-521-77065-1 }}</ref>; e [[portugaleg]]: ''Reino do Congo'') a oa ur rouantelezh e kornaoueg kreiz [[Afrika]], el lec'h m'emañ bremañ norzh [[Angola]], kornaoueg [[Republik Demokratel Kongo]], [[Republik Kongo]] ha su [[Gabon]]. Pa voe ar rouantelezh en he brasañ en em astenne eus ar [[Mor Atlantel]] er gornaoueg betek ar [[stêr]] [[Kwango (stêr)|Kwango]] er reter, hag eus ar stêr [[Kongo (stêr)|Kongo]] en norzh betek ar stêr [[Kwanza (stêr)|Kwanza]] er su. Renet e oa gant ar ''[[Manikongo]]'', pe ''Mwene Kongo'' ("aotrou rouantelezh Kongo"), ur roue hag en doa levezon ivez war rouantelezhioù bihanoc'h tro-dro, evel [[Ngoyo]], [[Kakongo]], [[Rouantelezh Loango|Loango]], [[Rouantelezh Ndongo|Ndongo]] ha [[Rouantelezh Matamba|Matamba]]<ref>{{cite journal|last= Thornton|first= John|year= 1977|title= Demography and History in the Kingdom of Kongo, 1550–1750|journal= The Journal of African History|volume= 18|issue= 4|page= 526|doi= 10.1017/s0021853700015693}}</ref>. Etre war-dro [[1390]] ha [[1857]] e oa ur rouantelezh dizalc'h. Eus 1857 da [[1914]] ez eas en-dro evel ur [[Stad]] suj da [[Portugal|rouantelezh Portugal]]<ref>{{Cite web|url=https://www.sahistory.org.za/article/kingdom-kongo-1390-1914|title=Kingdom of Kongo 1390 – 1914|last=Leander|date=2016-05-18|website=South African History Online|access-date=2019-02-23}}</ref> E 1914, goude ma oa bet mouget un emsavadeg [[kongo (pobl)|kongo]] gant nerzhioù Portugal, e voe lakaet fin d'ar rouantelezh. Mont a reas he douaroù d'ober trevadenn Angola ha bro warezet [[Kabinda]]. Ul luskad politikel ha relijiel, [[Bundu dia Kongo]], zo bremañ hag a glask adsevel ur vro hag a vefe distag diouzh stadoù Angola, Republik Kongo, Republik Demokratel Kongo ha Gabon.<ref>{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/para/bundu-dia-kongo.htm|title=Bundu dia Kongo|publisher=Global Security}}</ref>. == Notennoù == {{Daveoù}} {{Commons|Category:Kingdom of Kongo}} [[Rummad:Broioù kozh Afrika|Kongo]] 9ahsv0mewg51s3q2e7i1vrxojm79lzq 0 141235 2197472 1999797 2026-08-04T20:18:31Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197472 wikitext text/x-wiki {{Gwellaat}} [[Restr:Rectangle_definition.svg|thumb|Ur pevarc'hostezek keitkorneg a zo un hirgarezenn.]] [[Restr:Equiangular_pentagon_04.svg|thumb|Ur [[Pentagone|pempkorn]] keitkorneg argeinek.]] [[Restr:Regular_truncation_3_4.svg|thumb|Ur c'hwec'hkorn keitkorneg [[Polygone croisé|kroaziet]].]] Er [[Géométrie euclidienne|geometriezh euklidian]], ul '''lieskostezeg keitkorn''' a zo ul [[Polygone|lieskostezeg]] gant [[Angle externe|ankloù diabarzh]] kevatal. Ma eo [[Polygone équilatéral|kevatal ivez hirder ar c'hostezioù]], neuze eo ul [[Polygone régulier|leiskostezeg reoliek]]. Ma 'z eo a bep eil hirderioù ar c'hostezioù eo ul lieskostezeg [[Figure isogonale|izogonal]]. An [[tric'horn]] keitkorn nemetañ eo an [[tric'horn keitkostez]]. Ar [[skouergorneg]]où, en o zouez ar [[Karrez|c'harrez]], eo ar [[Pevarc'hostezeg|pevarc'hostezegoù]] keitkorn nemeto<ref name="ball">{{Cite journal|journal={{Lien|The Mathematical Gazette}}|volume=86|issue=507|year=2002|pages=396-407}}.</ref>. En ul [[Polygone simple|lieskostezeg simpl]] keitkorneg ([[Polygone convexe|koñveksel neuze]]) gant ''n'' kostez, pep korn diabarzh a zo (1 – 2/''n'')×180°<ref>{{Cite book|title=Essentiel de la géométrie|edition=[[Editis|First]]|series=[[Pour les Nuls]]|author=Mark Ryan|year=2014|url=https://books.google.fr/books?id=RWtFBAAAQBAJ&pg=PT145|pages=145}}.</ref>. Dont a ra se deus ar fed e vefe [[Polygone#Somme des angles|sammat kornioù diabarzh un ''n''-kostezek simpl]] kevatal atav da (''n'' – 2)×180°. [[Théorème de Viviani|Teorem Viviani]] a zo gwir evit al lieskostezegoù keitkorn,<ref>{{Cite web|language=en|url=http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Geometry/EquiangularPoly.shtml|title=A Property of Equiangular Polygons: What Is It About?}}.</ref> ''"Sammat hedoù ur poent diabarzh kostezioù ul lieskostezeg keitkorn koñveks n'eo ket diouzh lec'hiadur ar poent-se."'' Ul lieskostezeg a zo [[Figure isogonale|izogonal]] ma ha nemet ma en deus an tri perzh da-heul : * keitkorn eo ; * [[Cercle circonscrit|enskrivabl]] eo ; * e kostezioù a bep-eil a zo kevatal (da laret eo, ar c'hostezioù 1, 3, 5, ... a zo kevatal hag ar c'hostezioù 2, 4, 6, ... a zo kevatal). ma 'z eo ''n'' ampar eo neuze reoliek al lieskostezek. Er memes doare e c'hell un hirgarezenn gant kostezioù [[Niver naturel|anterin]] a c'hell bezañ [[Pavage|pavezet]] gant karrezioù unanenn (''[[i. e.]]'' a gostez 1), hag ur [[Hexagone|c'hwec'hkorneg]] koñveks keitkorn gant kostezioù anterin, gant tric'hornioù keitkostezeg unanenn, pep [[Dodécagone|dodekagon]] koñveks keitkorn a c'hell bezañ pavezet gant un hollad a karrezioù unann, tric'hornioù keitkostezeg unanenn ha [[Losange|romboù]] unanenn gant kornioù ho muzul 30° ha 150°<ref name="ball">{{Cite journal|journal={{Lien|The Mathematical Gazette}}|volume=86|issue=507|year=2002|pages=396-407}}.</ref>. Evit ''p'' prim, pep lieskostezeg keitkorn koñveks gant ''p{{Exp|k}}'' kostez anterin a zo [[Invariant|anvariant]] gant un [[Rotation plane|troiadur]] a [[Ordre (théorie des groupes)|urzh]] ''p'' (a zo reoliek neze ma ''k'' = 1)<ref>{{Cite journal|year=2004}}.</ref>. == Notennoù == {{Daveoù}} == Levrlennadur == * {{Cite book|language=en|author=[[Robert Williams (géomètre)|Robert Williams]]|title=The Geometrical Foundation of Natural Structure: A Source Book of Design|url=https://archive.org/details/geometricalfound00will|location=New York|edition=[[Dover Publications|Dover]]|year=1979|pages=[https://archive.org/details/geometricalfound00will/page/32 32]}}. [[Rummad:Lieskornegoù]] aj8uu9ww5jesn84e178a5cjrpczyi15 0 141425 2197423 2123679 2026-08-04T19:16:25Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197423 wikitext text/x-wiki An '''Impalaerien Vogol''' a renas en [[India]] adal dibenn ar {{XVvet kantved}}. {{Brezhonekaat}} ==Roll an Impalaerien== {|class="wikitable" style="font-size:95%;" ! !!Impalaer!!Anv ganedigezh!!Ganedigezh!!Ren!!Marv!!Evezhiadennoù |-align="center" |[[File:Idealized portrait of Babur (1483-1530) in Persian style, painted circa 1605-1615 in India (British Museum 1921,1011,0.3).jpg|80px]] |''Bābur''<br>بابر |[[Babur|Zahir-ud-din Muhammad]]<br>ظہیر الدین محمد |23 C'hwevrer 1483<br>[[Andijan]] | Ebrel 1526 –<br>26 Kerzu 1530<br><small>(4 bloaz 8 miz 25 deiz)</small> |26 Kerzu 1530<br><small>(oadet 47 vloaz)</small> |— |-align="center" |[[File:Humayun of India.jpg|80px]] |''[[Humayun]]''<br>ہمایوں |[[Humayun|Nasir-ud-din Muhammad Humayun]]<br>نصیر الدین محمد ہمایوں |17 Meurzh 1508 |26 Kerzu 1530 –<br>17 Mae 1540<br><small>(9 bloaz 4 miz 21 deiz)</small><br>22 C'hwevrer 1555 – 27 Genver 1556 |27 Genver 1556<br><small>(oadet48 vloaz)</small> |style="text-align:left;"|Diskaret e voe Humayun e 1540 gant [[Sher Shah Suri]] eus an [[Tiegezh Suri]],<br>met adkemer a reas ar galloud e 1555<br>goude marv [[Islam Shah Suri]], mab da Sher Shah Suri. |-align="center" |[[File:Akbar Shah I of India.jpg|80px]] |''Akbar-i-Azam ''<br>اکبر اعظم |[[Akbar|Jalal-ud-din Muhammad]]<br>جلال الدین محمد اکبر |14 Here 1542 |27 Genver 1556 –<br>27 Here 1605<br><small>(49 bloaz 9 miz 0 deiz)</small> |27 Here 1605<br><small>(oadet 63 bloaz)</small> |style="text-align:left;"|[[Persez]] e oa e vamm [[Hamida Banu Begum]]<ref>{{cite book|author=[[Gulbadan Begum|Begum, Gulbadan]]|title=The History of Humayun (Humayun-Nama)|publisher=Royal Asiatic Society|year=1902|isbn=|pages=237–9}}</ref>. |-align="center" |[[File:Jahangir of India.jpg|80px]] |''[[Jahangir]]''<br>جہانگیر |[[Jahangir|Nur-ud-din Muhammad Salim]]<br> نور الدین محمد سلیم |20 Gwengolo 1569 |15 Here 1605 –<br>8 Here 1627<br><small>(21 bloaz 11 miz 23 deiz)</small> |28 Here 1627<br><small>(oadet 60 vloaz)</small> |style="text-align:left;"|Ar briñsez [[Rajput]] [[Mariam-uz-Zamani]] e oa e vamm<ref>{{cite book|title=South Asia in World History|author=Marc Jason Gilbert|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2017|page=79|url=https://books.google.co.uk/books?id=7OQWDgAAQBAJ&pg=PA79}}</ref>. |-align="center" |[[File:Shah Jahan I of India.jpg|80px]] |''Shah-Jahan-i-Azam''<br>شاہ جہان اعظم |[[Shah Jahan|Shahab-ud-din Muhammad Khurram]]<br>شہاب الدین محمد خرم |5 Genver 1592 |8 Du 1627 –<br>2 Eost 1658<br><small>(30 years 8 months 25 days)</small> |22 Genver 1666<br><small>(oadet 74 bloaz)</small> |style="text-align:left;"|Ar briñsez Rajput [[Jagat Gosaini]] e oa e vamm<ref>{{cite book|author=Emperor of Hindustan [[Jahangir]]|title=The [[Tuzk-e-Jahangiri|Tuzuk-i-Jahangiri]]; Or, Memoirs of Jahangir Translated by Alexander Rogers Edited by Henry Beveridge|publisher=General Books LLC|year=2010|isbn=978-1-152-49040-6|page=18}}</ref>. Built [[Taj Mahal]]. |-align="center" |[[File:Alamgir I of India.jpg|80px]] |''Alamgir Iañ''<br>عالمگیر |[[Aurangzeb|Muhy-ud-din Muhammad Aurangzeb]] <br>محی الدین محمداورنگزیب |4 Du 1618 |31 Gouhere 1658 – 3 Meurzh 1707<br><small>(48 years 7 months 0 days)</small> |3 Meurzh 1707<br><small>(oadet 88 vloaz)</small> |style="text-align:left;"|Ar Bersez [[Mumtaz Mahal]] e oa e vamm.<br>Dimeziñ a reas d'ar briñsez [[Safavid Dynasty]] [[Dilras Banu Begum]].<br>Diazezañ a reas ar [[charia]] islamek en [[India]] a-bezh.<br>Goude e varv e teuas e vab yaouankañ [[Azam Shah]] da vezañ roue e-pad bloaz<ref>{{cite book|first=Malika|last=Mohammada|title=The Foundations of the Composite Culture in India|publisher=Aakar Books|date=January 1, 2007|pages=300|isbn=978-8-189-83318-3}}</ref>. |-align="center" |[[File:Bahadur Shah I of India.jpg|80px]] |''Bahadur Shah ''<br>بہادر شاہ |[[Bahadur Shah Iañ|Qutb-ud-Din Muhammad Mu'azzam Shah Alam]]<br>قطب الدین محمد معزام |14 Here 1643 |19 Mezheven 1708 –<br>27 C'hwevrer 1712<br><small>(3 years, 253 days)</small> |27 C'hwevrer 1712<br><small>(oadet 68 vloaz)</small> |style="text-align:left;"|Emglevioù a reas gant ar Varated, sioulaat ar Rajpouted, mignoniñ gant Sikhed Punjab. |-align="center" |[[File:Jahandar Shah of India.jpg|80px]] |''Jahandar Shah''<br>جہاندار شاہ |[[Jahandar Shah|Mu'izz-ud-Din Jahandar Shah Bahadur]]<br>معز الدین جہاندار شاہ بہادر |9 Mae 1661 |27 C'hwevrer 1712 –<br>11 C'hwevrer 1713<br><small>(0 years, 350 days)</small> |12 C'hwevrer 1713<br><small>(oadet 51 bloaz)</small> |style="text-align:left;"|Dindan levezon e [[Vizir Meur]] Zulfikar Khan. |-align="center" |[[File:Farrukhsiyar of India.jpg|80px]] |''Farrukhsiyar''<br>فرخ سیر |[[Farrukhsiyar]] <br>فرخ سیر |20 Eost 1685 |11 Genver 1713 –<br>28 C'hwevrer 1719<br>(6 years, 48 days) |29 Ebrel 1719<br><small>(oadet 33 bloaz)</small> |style="text-align:left;"|Dre ur ''firman'' (dekred) e roas d'an [[East India Company]] e 1717 gwirioù kenwerzhel<br>didailh gant [[Bengal]], ar pezh a greñvaas o dalc'h war aod ar Reter. |-align="center" |[[File:Rafi ud-Darajat of India.jpg|80px]] |''Rafi ud-Darajat''<br>رفیع الدرجات |[[Rafi ud-Darajat]] <br>رفیع الدرجات |30 Du 1699 |28 C'hwevrer –<br>6 Mezheven 1719<br><small>(0 years, 98 days)</small> |9 Mezheven 1719 <br><small>(oadet 19 vloaz)</small> |style="text-align:left;"|Rise of [[Syed Brothers]] as power brokers. |-align="center" |[[File:Shah Jahan II of India.jpg|80px]] |''Shah Jahan II''<br>شاہ جہان دوم |[[Shah Jahan II|Rafi ud-Daulah]]<br>شاہ جہاں دوم |Mezheven 1696 |6 Mezheven 1719 –<br>19 Gwengolo 1719<br><small>(105 deiz)</small> |19 Gwengolo 1719<br><small>(oadet 23 bloaz)</small> |— |-align="center" |[[File:Muhammad Shah of India.jpg|80px]] |''Muhammad Shah''<br>محمد شاہ |[[Muhammad Shah|Roshan Akhtar Bahadur]]<br>روشن اختر بہادر |17 Eost 1702 |27 Gwengolo 1719 –<br>26 Ebrel 1748<br><small>(28 years, 212 days)</small> |26 Ebrel 1748<br><small>(oadet 45 bloaz)</small> |style="text-align:left;"|Got rid of the [[Syed Brothers]].<br>Fought a long war with the Marathas, losing [[Deccan Plateau|Deccan]] and [[Malwa]] in the process.<br>Suffered the invasion of [[Nader Shah]] of Persia in 1739.<br>He was the last emperor to possess effective control over the empire. |-align="center" |[[File:Ahmad Shah Bahadur of India.jpg|80px]] |''Ahmad Shah Bahadur''<br>احمد شاہ بہادر |[[Ahmad Shah Bahadur]] <br>احمد شاہ بہادر |23 Kerzu 1725 |26 Ebrel 1748 –<br>2 June 1754 | style="text-align:center"|1 Genver 1775<br><small>(oadet 49 bloaz)</small> |style="text-align:left;"|Mughal forces defeated by the Marathas at the [[Emgann Sikandarabad]]. |-align="center" |[[File:Alamgir II of India.jpg|80px]] |''Alamgir II''<br>عالمگیر دوم |[[Alamgir II|Aziz-ud-din]]<br>عزیز اُلدین |6 June 1699 |2 June 1754 –<br>29 November 1759<br><small>(5 years, 180 days)</small> |29 Du 1759<br><small>(oadet 60 vloaz)</small> |style="text-align:left;"|Domination of [[Vizier]] [[Ghazi ud-Din Khan Feroze Jung III|Imad-ul-Mulk]]. |-align="center" | |''Shah Jahan III''<br>شاہ جہان سوم |[[Shah Jahan III|Muhi-ul-millat]]<br>محی اُلملت |1711 |10 Kerzu 1759 –<br>10 Here 1760 |1772<br><small>(oadet 60 vloaz–61 bloaz)</small> |style="text-align:left;"|Consolidation of power by the Nawab of Bengal-Bihar-Odisha, faezhet en [[emgann Buxar]].<br>[[Hyder Ali]] lakaet da [[Sultan]] [[Mysore]] en 1761. |-align="center" |[[File:Ali Gauhar of India.jpg|80px]] |''Shah Alam II''<br>شاہ عالم دوم |[[Shah Alam II|Ali Gauhar]]<br>علی گوہر |25 Mezheven 1728 |10 Here 1760 –<br>19 Du 1806<br><small>(46 vloaz, 330 deiz)</small> |19 Du 1806<br><small>(oadet 78 vloaz)</small> |style="text-align:left;"|Marv [[Tipu Sultan]] eus [[Mysore]] e 1799. |-align="center" | |''Muhammad Shah Bahadur''<br>شاہ جہان محمد شاه بهادر |[[Mahmud Shah Bahadur|Bidar Bakht]]<br> بیدار بخت |1749 |31 Gouhere 1788 –<br>2 Here 1788<br><small>(63 deiz)</small> |1790<br><small>(oadet 40 vloaz pe 41 bloaz)</small> |style="text-align:left;"|Enthroned as a puppet Emperor by the [[Rohilla]] Ghulam Qadir, following the temporary overthrow of [[Shah Alam II]]<ref>The Honorary Secretaries, ''Proceedings of the Asiatic Society of Bengal: 1871'', (1871) p.97</ref>. |-align="center" |[[File:Akbar Shah II of India.jpg|80px]] |''Akbar Shah II''<br>اکبر شاہ دوم |[[Akbar Shah II|Mirza Akbar]]<br>میرزا اکبر |22 Ebrel 1760 |19 Du 1806 –<br>28 Gwengolo 1837<br><small>(30 vloaz, 321 deiz)</small> |28 Gwengolo 1837 <br><small>(oadet 77 vloaz)</small> |style="text-align:left;"|Dindan gwarez ar Saozon. |-align="center" |[[File:Bahadur Shah II of India.jpg|80px]] |''Bahadur Shah II''<br>بہادر شاہ دوم |[[Bahadur Shah II|Abu Zafar Sirajuddin Muhammad Bahadur Shah Zafar]]<br>ابو ظفر سراج اُلدین محمد بہادر شاہ ظفر |24 Here 1775 |28 September 1837 –<br>23 September 1857<br><small>(19 years, 360 days)</small> |7 Du 1862<br><small>(oadet 87 vloaz)</small> |style="text-align:left;"|Diwezhañ Impalaer Mogol. Distroadet gant ar Saozon ha harluet da [[Myanmar|Virmania]] goude [[Emsavadeg 1857]]. |} <small>'''Notenn :''' Lieswregerien e oa an Impalaerien Vogol. Ouzhpenn gwragez e oa dezho priedoù-kleiz en o [[harem]], hag a roe bugale dezho. Abalamour d'an dra-se n'anavezer ket o holl vugale<ref>{{cite book | last = Dalrymple | first = William | title = The Last Mughal | url = https://archive.org/details/lastmughalfallof0000dalr | publisher = Bloomsbury Publishing Plc | location = London | year = 2006 | page = [https://archive.org/details/lastmughalfallof0000dalr/page/44 44] | isbn = 978-1-4088-0092-8 }}</ref>.</small> ==Notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Impalaeriezh Voghol]] cahnxtnc4e07nnpom941yibfkkcmctl 0 141994 2197484 2191783 2026-08-04T20:29:33Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197484 wikitext text/x-wiki '''''Mortal Engines Quartet'''''<ref name="PhilipReeve1">{{cite web |url=http://www.philip-reeve.com/predatorcities.html |title=The Mortal Engines Quartet… |website=Philip-Reeve.com |accessdate=17 July 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140601195319/http://www.philip-reeve.com/predatorcities.html |archivedate=1 June 2014 |df=dmy-all }}</ref>{{,}}<ref name="PhilipReeve2">{{cite web|url=http://philipreeve.blogspot.co.uk/2012/05/mortal-engines-new-look-new-series.html|title=Mortal Engines: New Look, New Series Title.|last=Reeve|first=Philip|date=27 May 2012|work=The Curious World of Philip Reeve|accessdate=9 August 2012 |url-status=dead}}</ref> zo un oberenn faltazi skrivet gant [[Philip Reeve]] rannet e teir lodenn : ''[[Mortal Engines]]'', deuet er-maez e [[2001]], ''[[Predator's Gold]]'', deuet er-maez e [[2003]], ''[[Infernal Devices]]'', deuet er-maez e [[2005]] hag ''[[A Darkling Plain]]'' deuet er-maez e [[2006]]. == Listenn ar pennadoù == * Tom Natsworthy * Hester Shaw * Anna Fang == Notennoù == * {{cite book | last = Hahn | first = Daniel | title= The Oxford Companion to Children's Literature | url = https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000hahn |date = 1 June 2015 |publisher = Oxford University Press |page = [https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000hahn/page/2 2] |isbn= 978-0199695140}} * {{cite book | last = Keazor | first = Henry | author-link = Henry Keazor | title = Techniknostalgie und Retrotechnologie | issue = Techniknostalgie und Retrotechnologie | editor1-last = Böhn | editor1-first = Andreas | editor2-last = Möser | editor2-first = Kurt | year = 2010 | pages = 129 - 147 |chapter='Mortal Engines' und 'Infernal Devices': Architektur- und Technologie-Nostalgie bei Philip Reeve}} {{Daveoù}} == Liammoù == * [http://www.predatorcities.co.uk/ Predator Cities] * [https://web.archive.org/web/20191206221719/http://www.philip-reeve.com/ Philip Reeve] {{Stub}} {{Mortal Engines}} [[Rummad:Mortal Engines Quartet|*]] 5nz5arbpllxhk7wwdi0awc404uxgn6w 0 143203 2197478 2096167 2026-08-04T20:23:47Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197478 wikitext text/x-wiki Al '''lizherenneg henhebraek''' ([[hebraeg]] : '''הכתב העברי הקדום'''), pe '''lizherenneg proto-hebraek''' eo al lizherenneg, pe [[abjad]] kentoc'h, implijet ez-istorel e Rouantelezhioù [[Rouantelezh Israel|Israel]] ha [[Rouantelezh Yehouda|Yehouda]] adalek an X{{vet}} kantved a-raok hon mare hag e rannvro Yehouda betek [[135]] eus hon mare, daoust ma veze implijet muioc'h-mui al [[Lizherenneg hebraek|lizherenneg karrez]] a-orin [[arameeg|arameek]] abaoe ar V{{vet}} kantved a-raok hon mare. [[Hebraeg]] a veze notennet ganti an aliesañ. Diwanet e oa diwar al [[lizherenneg proto-kananean]] a oa bet mammenn [[lizherenneg fenikek]] ivez. == Taolenn al lizherennoù == Daou dra a ranker gouzout : hogozik peurheñvel e oa al lizherenneg henhebraek diouzh al lizherenneg fenikek ha cheñch-dicheñch e oa al lizherennoù. An daolenn diskouezet amañ zo diskouezet evel skouer ha kemer a ra harp war al lizherenneg fenikiek. {| class="wikitable" id="letters_chart" style="margin:auto;" |- ! colspan="2" | Lizherenn ! rowspan="2" | Anv<ref>hervez {{cite book|first=Steven R.|last=Fischer|year=2001|title=A History of Writing|url=https://archive.org/details/historyofwriting0000fisc|publisher=Reaction Books|location=London|page=[https://archive.org/details/historyofwriting0000fisc/page/126 126]}}</ref> ! rowspan="2" | Talvoudegezh ! rowspan="2" | Mouezhiad ! rowspan="2" | Orin ! colspan="9" | Lizherenn a glot e |- ! Skeudenn ! Testenn ! [[Lizherenneg samaritanek|Samaritaneg]] ! [[Lizherenneg hebraek|Hebraeg]] |- | {{Anchor|aleph}}[[File:Phoenician aleph.svg|20px|Aleph]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10900;}}}}}} | [[Alef|ʾālep]] | penn chatal ([[:wikt:אלף#Hebrew|אלף]]) | ʾ {{IPAblink|ʔ}} | 𓃾 | {{Script|Samr|ࠀ}} | [[Alef|א]] |- | {{Anchor|Beth|Bet}}[[File:Phoenician beth.svg|20px|Beth]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10901;}}}}}} | [[Bet|bēt]] | ti ([[:wikt:בית#Hebrew|בית]]) | b {{IPAblink|b}} | 𓉐 |{{Script|Samr|ࠁ}} | [[Bet|ב]] |- | {{Anchor|Gimel}}[[File:Phoenician gimel.svg|20px|Gimel]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10902;}}}}}} | [[gimel|gīml]] | bazh da vannañ (?) | g {{IPAblink|ɡ}} | 𓌙 |{{Script|Samr|ࠂ}} | [[Gimel|ג]] |- | {{Anchor|Daleth|Dalet}}[[File:Phoenician daleth.svg|20px|Daleth]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10903;}}}}}} | [[Dalet|dālet]] | dor ([[:wikt:דלת#Hebrew|דלת]]) | d {{IPAblink|d}} | 𓇯 |{{Script|Samr|ࠃ}} | [[Dalet|ד]] |- | {{Anchor|He}}[[File:Phoenician he.svg|20px|He]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10904;}}}}}} | [[He|hē]] | laouenidigezh/prenestr<ref name=he-het/> | h {{IPAblink|h}} | 𓀠? | {{Script|Samr|ࠄ}} | [[He|ה]] |- | {{Anchor|Waw}}[[File:Phoenician waw.svg|20px|Waw]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10905;}}}}}} | [[Waw|wāw]] | kroched ([[:wikt:וו#Hebrew|וו]]) | w {{IPAblink|w}} | 𓏲 | {{Script|Samr|ࠅ}} | [[Waw|ו]] |- | {{Anchor|Zayin}}[[File:Phoenician zayin.svg|20px|Zayin]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10906;}}}}}} | [[zayin]] | arm ([[:wikt:זין#Hebrew|זין]]) | z {{IPAblink|z}} | 𓏭 | {{Script|Samr|ࠆ}} | [[Zayin|ז]] |- | {{Anchor|Heth}}[[File:Phoenician heth.svg|20px|Heth]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10907;}}}}}} | [[Het|ḥēt]](?) | liorzh/neud<ref name=he-het>Al lizherennoù he ha ḥēt a gendalc'h teir lizherenn kent-sinaitek, ''ḥasir'' "liorzh", ''hillul'' "laouenidigezh" ha ''ḫayt'' "neud". Stumm ''ḥēt'' a gendalc'h ''ḥasir'' "liorzh", met an anv a gendalc'h ''ḫayt'' "neud". Stumm ''he'' a gendalc'h ''hillul'' "laouenidigezh" met an anv a dalvez "prenestr". </ref> | ḥ {{IPAblink|ħ}} | 𓉗/𓈈? |{{Script|Samr|ࠇ}} | [[Het|ח]] |- | {{Anchor|Teth}}[[File:Phoenician teth.svg|20px|Teth]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10908;}}}}}} | [[Tet|ṭēt]] | rod (?)<ref>Lakaet eo bet ar glif da vezañ ur rod, met dont a ra marteze eus ar hieroglif ''[[nefer]]'' 𓄤 hag e anv kentañ a vije bet ''tab'' טוב "mat".</ref> | ṭ {{IPAblink|tˤ}} | ? | {{Script|Samr|ࠈ}} | [[Tet|ט]] |- | {{Anchor|Yodh}}[[File:Phoenician yodh.svg|20px|Yodh]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10909;}}}}}} | [[Yod (lizherenn)|yōd]] | brec'h, dorn ([[:wikt:יד#Hebrew|יד]]) | y {{IPAblink|j}} | 𓂝 | {{Script|Samr|ࠉ}} | [[Yod (lizherenn)|י]] |- | {{Anchor|Kaph}}[[File:Phoenician kaph.svg|20px|Kaph]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x1090A;}}}}}} | [[Kap (lizherenn)|kāp]] | palv an dorn ([[:wikt:כף#Hebrew|כף]]) | k {{IPAblink|k}} | 𓂧 |{{Script|Samr|ࠊ}} | [[Kap (lizherenn)|כך]] |- | {{Anchor|Lamedh}}[[File:Phoenician lamedh.svg|20px|Lamedh]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x1090B;}}}}}} | [[Lamed|lāmed]] | broud ([[:wikt:ל־מ־ד|למד]])<ref> Ar wrizienn l-m-d a dalvez dreist-holl "kelenn", diwar ur ster kozh "broudañ". [https://www.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?Strongs=H3925 H3925] in ''Strong’s Exhaustive Concordance to the Bible'', 1979. </ref> | l {{IPAblink|l}} | 𓌅 |{{Script|Samr|ࠋ}} | [[Lamed|ל]] |- | {{Anchor|Mem}}[[File:Phoenician mem.svg|20px|Mem]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x1090C;}}}}}} | [[mem|mēm]] | dour ([[:wikt:מים#Hebrew|מים]]) | m {{IPAblink|m}} | 𓈖 |{{Script|Samr|ࠌ}} | [[Mem|מם]] |- | {{Anchor|Nun}}[[File:Phoenician nun.svg|20px|Nun]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x1090D;}}}}}} | [[Nun|nūn]] | pesk ([[:wikt:מים#Hebrew|נון]])<ref>anv al lizherenn ''nūn'' eo ar ger evit "pesk", met ar glif a reprezañte moarvat un naer, ar pezh a gasje d'un anv kentidik [[:wikt:נחש#Hebrew|נחש]] "naer".</ref> | n {{IPAblink|n}} | 𓆓 |{{Script|Samr|ࠍ}} | [[Nun|נן]] |- | {{Anchor|Samekh}}[[File:Phoenician samekh.svg|20px|Samekh]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x1090E;}}}}}} | [[Samek|sāmek]] | peul, souten ([[:wikt:ܣܡܟܐ|סמך]]<ref>[https://www.blueletterbible.org/lang/lexicon/lexicon.cfm?Strongs=H5564&t=WLC H5564] in ''Strong's Exhaustive Concordance to the Bible'', 1979.</ref>) | s {{IPAblink|s}} | [[djed|𓊽]] | {{Script|Samr|ࠎ}} | [[Samek|ס]] |- | {{Anchor|Ayin}}[[File:Phoenician ayin.svg|20px|Ayin]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x1090F;}}}}}} | [[Ayin|ʿayin]] | lagad ([[:wikt:עין#Hebrew|עין]]) | ʿ {{IPAblink|ʕ}} | 𓁹 |{{Script|Samr|ࠏ}} | [[Ayin|ע]] |- | {{Anchor|Pe}}[[File:Phoenician pe.svg|20px|Pe]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10910;}}}}}} | [[Pe (lizherenn)|pē]] | genoù ([[:wikt:פה#Hebrew|פה]]) | p {{IPAblink|p}} | 𓂋 | {{Script|Samr|ࠐ}} | [[Pe (lizherenn)|פף]] |- | {{Anchor|Sadek|Tsade}}[[File:Phoenician sade.svg|20px|Sadek]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10911;}}}}}} | [[Tsade|ṣādē]] | ?<ref>an al lizherenn a c'hellje dont eus [[:wikt:צד#Hebrew|צד]] "chaseal".</ref> | ṣ {{IPAblink|sˤ}} | ? |{{Script|Samr|ࠑ}} | [[Tsade|צץ]] |- | {{Anchor|Qoph}}[[File:Phoenician qoph.svg|20px|Qoph]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10912;}}}}}} | [[Qop|qōp]] | ? | q {{IPAblink|q}} | ? |{{Script|Samr|ࠒ}} | [[Qop|ק]] |- | {{Anchor|Res|Resh}}[[File:Phoenician res.svg|20px|Res]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10913;}}}}}} | [[Resh|rēš]] | penn ([[:wikt:Reconstruction:Proto-Semitic/raʾš-|ריש]]) | r {{IPAblink|r}} | 𓁶 |{{Script|Samr|ࠓ}} | [[Resh|ר]] |- | {{Anchor|Sin|Shin}}[[File:Phoenician sin.svg|20px|Sin]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10914;}}}}}} | [[Shin|šīn]] | dant ([[:wikt:Reconstruction:Proto-Semitic/šinn-|שין]]) | š {{IPAblink|ʃ}} | 𓌓 |{{Script|Samr|ࠔ}} | [[Shin|ש]] |- | {{Anchor|Taw}}[[File:Phoenician taw.svg|20px|Taw]] | {{bras|{{lang|phn|{{script|Phnx|&#x10915;}}}}}} | [[Taw|tāw]] | merk, sin ([[:wikt:תו#Hebrew|תו]]) | t {{IPAblink|t}} | 𓏴 |{{Script|Samr|ࠕ}} | [[Taw|ת]] |} == Pennadoù kar == * [[Hebraeg]] * [[Lizherenneg hebraek]] * [[Lizherenneg fenikek]] == Daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Lizherennegoù|Hebraeg]] [[Rummad:Doareoù-skrivañ|Hebraek]] [[Rummad:Hebraeg]] b4w3bjndt2paxzzyuih626cqbeck724 0 145665 2197509 2195215 2026-08-04T21:30:24Z Huñvreüs 54570 lint 2197509 wikitext text/x-wiki [[File:Montfort-l'Amaury (78), église Saint-Pierre, bas-côté nord, plaque commémorative pour Ursule Thierrier, guillotinée le 4 mai 1794.JPG|thumb|Plakenn e iliz Montfort-l'Amaury]] '''Ursule Thierrier''' (Marie Catherine Ursule er marilhoù-kêr), ganet d'ar [[16 Eost]] [[1755]] e [[Montfort-l'Amaury]] ([[Yvelines]]), a oa ur vaouez [[Bro-C'hall|c'hall]] deuet da chom da [[Landreger]] war-dro dibenn an {{XVIIIvet kantved}}. Dimezet e oa da [[Pierre Taupin|Bierre Taupin]], un [[Norman]] hag a oa mestr ar servijerien da [[Augustin-René-Louis Le Mintier de Saint-André]] ([[1729]]-[[1801]]), [[eskob]] diwezhañ Landreger ; pemp bugel o devoa. Delc'her a rae-hi ur stal koñfizerezh.<br> == Trubuilhoù an Dispac'h == E [[1791]], ma oa kalz Landregeriz a-du gant an [[Dispac'h gall]] e savas an eskob Le Mintier a-enep reolennoù nevez a lakae an Iliz hag e veleien dindan ur statud nevez. Ha hennezh a rankas mont da glask repu da [[Jerzenez]] hag ez eas e vevel bras gantañ d'e heul. Goude al lezennoù a-enep ar [[Beleg|veleien]] ne fellent ket dezho touiñ e chomfent feal d'ar Republik, lod a yaes da guzhat ha meur anezho a zeuas da vevañ e ti Ursule Taupin tro-ha-tro, pa oa bet seizet madoù ar priedaj diwar statud e wazh, ha Pierre Taupin lakaet da "[[zivroad|divroad]]". == Harzidigezh ha kondaonidigezh ''Ursule Thierrier'' == Flatret e voe ar vaouez Taupin ha harzet, dre ma voe tamallet dezhi bezañ sikouret daou veleg da guzhat, André Le Gall ha François Lageat<ref>Mab d'an ostiz a zalc'he un ostaliri stok ouzh ti Ursule Thierrier. Rediet e voe an den-se kinnig ur banne d'ar bourev just a-raok dibennerezh ar beleg.</ref>. Ne glaskas ket digarezioù a c'hellfent he mirout ouzh ar gondaonidigezh d'ar marv, pa displegas e oa graet an dra "diwar abeg ar relijion hepken". Kondaonet e voe goude ur prosez e [[Lannuon]], ha dibennet e Landreger war blasenn ar Martred, tal ouzh he zi, he bugale o vezañ d'he selaou pa voe-hi o kanañ "[[Ave, Mari Stella]]", d'ar [[4 a viz Mae]] [[1794]].<br> == Distro he fried == He fried, ganet d'an [[31 Meurzh]] [[1753]] en [[Omméel]] ([[Orne (departamant)|Orne]]) a zistroas eus an harlu da gas e zial da benn. Pa oa bet kavet [[korf marv]] prezidant lez-varn Lannuon, Charles Le Roux-Cheffdubois, d'an 30 a viz Mae 1796. Harzet e voe Pierre Taupin ur miz goude, met ne voe ket tamallet ar muntr dezhañ. Goude bezañ bet kondaonet da vezañ kaset d'ar galeoù er [[Gwiana c'hall|Wiana]]. Dont a reas a-benn da dec'hout ac'hann hag, ur wezh tizhet [[Bro-Dreger]] adarre, e savas ur bagad [[Chouanerezh|chouanted]]. Lazhet e voe d'an [[10 a viz C'hwevrer]] [[1800]] en eil emgann etre [[Republik]]aned [[Benac'h]] hag ar Chouaned e [[Treglañviz]]. ==Koun== [[Restr:Plaque commémorant l'éxecution d'Ursule Taupin sur la place du Martray.jpg|thumb|287x287px|Plakenn-goun ouzh moger ti Ursule Taupin e-ser he dibennerez war blasenn ar Martred e Landreger.]] Ur blakenn-goun dezhi zo ouzh un ti e Landreger, hag unan all e Montfort-l'Amaury. == Levrlennadurezh == * Georges Lenôtre, ''Bleus, Blancs & Rouges : récits d'Histoire révolutionnaire'', Pariz, Librairie académique Perrin, 1912. * Hervé Pommeret, ''La Troisième Chouannerie'', Sant-Brieg, Société d'Émulation des Côtes-d-du-Nord, 1935. * Ernest Renan, ''Souvenirs d'enfance et de jeunesse'', Pariz, Garnier-Flammarion, 1975. Meneget dibennerez Ursule Thierrier enni. * Anne Bernet, ''Histoire Générale de la Chouannerie'', Librairie académique Perrin, 2000 * Nicolas de Beauregard et Sareph, Danevell-Destins trégorrois, Coop Breizh, 2018. {{ISBN|9782843468421}} * Alain Tanguy, "Pierre Taupin ou la vengeance d'un Breton éploré". E-barzh ''Le Télégramme'', 12 Gouere 2026. ==Liammoù diavaez== * [https://gw.geneanet.org/public/img/media/deposits/6c/61/16867992/medium.jpg Ur poltred anezhi] == Pennadoù nes == * [[Pierre Taupin]] == Notennoù ha daveennoù == {{daveoù}} {{DEFAULTSORT:Thierrier, Ursule}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1755]] [[Rummad:Marvioù 1794]] [[Rummad:Chouanerezh]] [[Rummad:Tud Landreger]] 450z10k8qu86rlukobym8bsviq8wrcs 0 146011 2197470 2104805 2026-08-04T20:14:37Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197470 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:Ferdinand of Bulgaria 2.jpg|thumb|Ferdinand I{{añ}} Bulgaria]] {{Commonscat|Ferdinand I of Bulgaria}} '''Ferdinand I{{añ}} Bulgaria''' (Фердинанд I e [[bulgareg]] ; [[26 C'hwevrer]] [[1861]] – [[10 Gwengolo]] [[1948]]) a oa roue [[Bulgaria]]. Da gentañ evel priñs (''knyaz'') eus [[1887]] da [[1908]], ha goude evel roue (''tsar'') eus 1908 betek [[1918]]. Dindan e ren, Bulgaria a gemeras perzh er [[Brezel-bed kentañ]] a-du gant ar [[Galloudoù Kreiz]] ([[Alamagn]], [[Aostria-Hungaria]], [[Turkia]]) adalek [[1915]]. == Buhez == Ganet e voe Ferdinand d’ar 26 a viz C’hwevrer 1861 e [[Vienna]], e tiegezh Sachsen-Coburg-Gotha-Koháry. Mab e oa d’ar priñs August von Sachsen-Coburg-Gotha ([[1818]]–[[1881]]) ha d’e wreg Clémentine Orleañs ([[1817]]–[[1907]]), merc’h da [[Loeiz-Fulup Iañ]], roue [[Bro-C’hall]]. Desavet e voe e-mesk noblañsoù uhel Aostria-Hungaria, hag e domanioù ar familh en [[Hungaria]] hag en Alamagn. Ferdinand, hag a oa ofiser en arme Aostria-Hungaria, a voe dilennet da briñs e penn Bulgaria gant bodadenn vras ar vro-se, d’ar [[7 a viz Gouere]] 1887. D’an [[20 a viz Ebrel]] [[1893]] e timezas gant Maria Luisa di Borbone-Parma, ur briñsez [[italian]], merc’h da [[Roberto Iañ Parma]].<br> Pevar bugel o devoe : *[[Boris III|Boris]] ([[1894]]–[[1943]]) *Kyril ([[1895]]–[[1945]]) *Evdokia ([[1898]]–[[1985]]) *Nadejda ([[1899]]–[[1958]]) Mervel a reas Maria Luisa e 1899. Un eil gwreg en devoe Ferdinand goude : d’an [[28 a viz C'hwevrer]] 1908 e timezas gant Eleonore Reuß zu Köstritz ([[1860]]-[[1917]]).<br> Pa’z eas Bulgaria eus ur stad emren d’ur stad dizalc’h da vat, e 1908, e teuas Ferdinand da vezañ « tsar », d’ar [[5 a viz Gwengolo]] 1908. E zilez a roas dek vloaz war-lerc’h, d’an [[3 a viz Here]] 1918. Ferdinand I{{añ}} a lakaas Bulgaria da gemer perzh er Brezel-bed kentañ, a-du gant Alamagn, evit gallout kreskiñ e zomani er [[Balkanoù]] hag en em zizober eus levezon [[Rusia]]. Met e zilez a roas e 1918 , goude drouziwezh ar Galloudoù Kreiz, kuit da nerzhioù estren lakaat o c’hrabanoù war ar vro. Sevel a reas e vab henañ Boris war an tron en e lec’h. Mervel a reas e 1948, e [[Coburg]], e [[Bavaria]]. == Levrlennadur == *{{de}}''Böttcher, Hans-Joachim: Ferdinand von Sachsen-Coburg und Gotha 1861 - 1948 - Ein Kosmopolit auf dem bulgarischen Thron.'' Berlin 2019 {{ISBN|978-3-89998-296-1}} *{{en}}{{cite book |last=Finestone |first=Jeffrey |title=The Last Courts of Europe |url=https://archive.org/details/lastcourtsofeuro0000fine |publisher= J.M. Dent & Sons Ltd |year=1981 |location= London |ref= Finestone1981 |isbn=0460045199}} *{{en}}{{cite book |last=Constant |first=Stephen |title=Foxy Ferdinand, 1861–1948, Tsar of Bulgaria |publisher=Sidgwick and Jackson |year=1986 |location=London |ref=Constant1986 |isbn=0-283-98515-1}} {{DEFAULTSORT:Ferdinand 01 Bulgaria}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1861]] [[Rummad:Marvioù 1948]] [[Rummad:Rouaned Bulgaria]] [[Rummad:Tiegezh Sachsen-Coburg-Gotha]] tsi7awce6iv5k20ce9fzgqpsq3ckprx 0 146125 2197359 1978914 2026-08-04T18:05:53Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197359 wikitext text/x-wiki [[Restr:Market Square, Penrith.jpg|thumb|upright=1.4|Ar Marc'hallac'h e Penrith]] '''Penrith''' zo ur gêr vihan hag ur [[Parrezioù keodedel Bro-Saoz|barrez keodedel]] e [[Cumbria]], e hanternoz [[Bro-Saoz]]. Emañ e traoñienn ar [[stêr Eden (Cumbria)|stêr Eden]], nepell diouzh [[Lake District|Park broadel al Lake District]]. ==Anv== Soñjal a reer peurvuiañ ez eo ''Penrith'' un anv [[keltiek]], met n'emañ ket an holl a-unvouezh evit displegañ an elfennoù a zo ennañ. Evit lec'hanvadurourien zo<ref>{{Cite book |last=Ekwall |first=E |title=The Concise Oxford Dictionary of English Place Names |year=1947 |publisher=OUP |location=Oxford, UK |page=345}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite book |last=Mills |first=A. D. |title=Dictionary of British Place Names |year=1991 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, UK |isbn=0-19-852758-6 |page=366}}</ref> e kaver ennañ an elfennoù [[kembraek]], pe [[Cumbric|kumbriek]] ''pen'' (= [[penn]]) ha ''-rhyd'' (= [[roudouz]]). Evit lod all, hag a lavar n'emañ ket Penrith en ul lec'h ma c'haller treuziñ ar stêr aes, e vefe savet diwar an elfennoù ''pen'' ha ''rhudd'' (= [[ruz]])<ref>{{Cite book |last=Williamson |first=W. A. |title=Local Etymology; or names of places in the British Isles, and in other parts of the world |url=https://archive.org/details/localetymologyo00willgoog |year=1849 |page=[https://archive.org/details/localetymologyo00willgoog/page/n96 92]}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite book |last=Lee |first=Joan |title=Place Names of Cumbria |year=1998 |publisher=Heritage Services |location=Carlisle, UK |isbn=0-905404-70-X |page=65}}</ref>. ==Notennoù== {{Daveoù}} {{Commons|Category:Penrith, Cumbria}} [[Rummad:Kêrioù Cumbria]] pjamljk53enh600ho1mpxwvi4gquucu 0 146804 2197465 2129178 2026-08-04T20:07:59Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197465 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:Uncrossed gladius.jpg|thumb|''Gladius hispaniensis'']] Ar '''''gladius''''' ([[latin]] : [ˈɡɫad̪iʊs̠]), pe ''[[kleze]] roman'', zo ur c'hleze hag a veze implijet gant soudarded war droad [[Arme Roma|armeoù]] [[Henroma]]. Damheñvel e oa ouzh an hini a veze fardet en [[Henc'hres]], a veze graet ''xiphos'' anezhañ. Adal an {{IIIe kantved kt JK}} e veze implijet gant ar [[Romaned]] ur c'hleze hag a zeue eus ar re krouet gant ar [[Kelted|Geltiberidi]] en [[Hispania]], e fin ar [[brezelioù punek]] (264-146 kent JK), anvet ''gladius hispaniensis'' e latin, pe "kleze hispaniat"<ref>{{Cite book|first=Jane|last=Penrose|year=2008|title=''Rome and Her Enemies: An Empire Created and Destroyed by War''|url=https://archive.org/details/romeherenemiesem0000unse_q0h5|publisher=Osprey Publishing|pages=[https://archive.org/details/romeherenemiesem0000unse_q0h5/page/121 121]–122|isbn=978-1-84603-336-0}}</ref>. == Notennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Klezeier]] [[Rummad:Arme Henroma]] toqsnycnhjuhg4i9snkhdpo2pelqlzf 0 146992 2197421 2031126 2026-08-04T19:15:10Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197421 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sonerezh (arzour) | karta = strollad | anv = Epica | alias = Sahara Dust (2002) | skeudenn = [[Restr:Epica, 3-Majówka 2022 96.jpg|240px]] | alc'hwez = Epica, [[Wrocław]] 2022 | bro orin = [[Limburg]], [[Izelvroioù]] | bloavezhioù = 2002–bremañ | doare = [[metal sinfonek]] | label = Transmission, [[Nuclear Blast]] | endro = [[After Forever]], [[God Dethroned]], [[Delain]], [[Mayan (strollad)|MaYaN]] | izili = [[Mark Jansen]]<br>Coen Janssen<br>[[Simone Simons]]<br>Ariën van Weesenbeek<br>Isaac Delahaye<br>Rob van der Loo | izili bet = Yves Huts<br>Ad Sluijter<br>Helena Michaelsen<br>Jeroen Simons | lerc'hienn = https://battlebeast.fi/ }} '''Epica''' zo ur strollad sonerezh [[metal sinfonek]] izelvroat, krouet gant ar gitarour ha kaner Mark Jansen goude ma oa aet kuit eus ar strollad After Forever. Da gentañ e oa ur strollad metal sinfonek gant levezonoù gotek ennañ hogen lakaat a reas elfennoù death metal en e sonerezh diwezhatoc'h.<ref name="Cioppa">{{Cite book|last=Della Cioppa|first=Gianni|title=Heavy metal: i contemporanei|url=https://archive.org/details/heavy-metal.-i-contemporanei|date=2010}}</ref>{{,}}<ref name="rafabasa">{{Cite web|url=https://www.rafabasa.com/2014/04/22/critica-del-cd-de-epica-the-quantum-enigma/|title=Crítica del CD de EPICA - The Quantum Enigma|work=Rafabasa.com|date=April 22, 2014}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite web|url=https://www.lagrosseradio.com/metal/webzine-metal/chronique-metal/p8789-epica-the-quantum-enigma.html|title=Epica - The Quantum Enigma - Chronique - La Grosse Radio Metal - Ecouter du Metal - Webzine Metal|work=Lagrosseradio.com|accessdate=2020-03-21}}</ref> Ul liv metal progresif a vez klevet adal an trede albom.<ref name="musicaldiscoveries.com">{{Cite web|url=http://www.musicaldiscoveries.com/reviews/epica2008.htm|title=Epica The Divine Conspiracy Review and Interview at Musical Discoveries|work=Musicaldiscoveries.com|accessdate=2020-03-21}}</ref>{{,}}<ref name="ashladan">{{Cite web|url=http://ashladan.be/metal-reviews/epica-the-quantum-enigma|title=Epica – The Quantum Enigma {{!}} Ashladan|accessdate=2014-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429191103/http://ashladan.be/metal-reviews/epica-the-quantum-enigma|archivedate=2014-04-29}}</ref> Hag ouzhpenn-se e vez implijet riffoù thrash metal ha groove metal, prantadoù [[black metal]] a c'hall bezañ klevet gant an toumperezh, prantadoù [[power metal]] ivez ha levezon ar sonerezh arab a-wezhioù.<ref name="thisisnotascene.com">{{Cite web|url=https://thisisnotascene.com/2014/epica-the-quantum-enigma/|title=Epica - The Quantum Enigma &#124; ThisIsNotAScene|date=March 12, 2014|work=ThisIsNotAScene.com|accessdate=2020-03-21}}</ref>{{,}}<ref name="MetalUndergroundRFTI">{{Cite web|url=http://www.metalunderground.com/reviews/details.cfm?releaseid=6192|title=Recensione di "Requiem for the Indifferent" su Metal Underground}}</ref>{{,}}<ref name="MI">{{Cite web|url=http://www.metalitalia.com/articolo/epica-il-nuovo-album-the-holographic-principle-traccia-per-traccia-e-intervista-a-simone-simons/|title=Epica: il nuovo album "The Holographic Principle" traccia per traccia e intervista a Simone Simons!|date=2016-07-28}}</ref>{{,}}<ref name="WLM">{{Cite web|url=http://www.welovemetal.com/newsite/wordpress/2016/08/10/album-review-epica-the-holographic-principle/|title=Epica – The Holographic|date=2016-08-10|accessdate=2017-05-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171009194237/http://www.welovemetal.com/newsite/wordpress/2016/08/10/album-review-epica-the-holographic-principle/|archivedate=2017-10-09}}</ref> Kalzig a ganaouennoù zo ganto elfennoù [[Sonerezh elektronek|elektronek]], djent ha folk (arab, sinaat ha keltiek)<ref>{{Cite web|url=http://www.truemetal.it/news/epica-mark-jansen-simone-simons-68982|title=Epica (Mark Jansen & Simone Simons)|date=2014-05-27}}</ref> Epica zo anavezet ivez dre he doare labourat gant ar mouezhioù hag a zo flour, hesonek ha fromus, e-keñver bed ar metal e-lec'h ma vez pounner a-walc'h an aergelc'h.<ref>{{Cite web|url=http://www.metal.de/interviews/listening-session-zum-neuen-epica-album-the-holographic-principle-188775/|title=Epica – Zuviel gibt es für Epica nicht: Die Listening-Session zu "The Holographic Principle"|work=Metal.de|date=2016-08-07}}</ref>. Implij mouezhioù mezzo-soprano ha mouezhioù rust war un dro (graet gant Simone Simons ha Mark Jansen) zo pouezus e son ar strollad. Ar pozioù a bled gant temoù [[prederouriezh]]el, [[bredoniezh]]el, [[Speredelezh|speredel]], [[skiant]]el, endroel pe hiniennel. Epica a sona kalz gant orkestroù ha kanadegoù. E 2003 e oa embannet o albom kentañ ''The Phantom Agony'' gant al label Transmission Records. ''Consign to Oblivion'' a heulia e 2005 hag a oa arruet er blasenn 12 en Dutch charts. Buan e cheñchjont o label hag o devoa sinet gant Nuclear Blast a-raok achuiñ o zrede albom e 2007 anvet ''The Divine Conspiracy'', hag a zegouezhas er blasenn 9 en Izelvroioù. ''Design Your Universe'' e 2009 a oa bet degemeret gwelloc'h c'hoazh hag e oa bet gwerzhet en Europa a-bezh. Pempvet albom Epica, ''Requiem for the Indifferent,'' a oa embannet e 2012 gant burutelladennoù brav. E 2014 e teuas ar c'hwec'hvet albom, ''The Quantum Enigma,'' a oa bet ur pikol taol-kaer, erruet er pevarvet renk en Izelvroioù.<ref name="ReferenceB">{{Cite web|url=http://epica.nl/news/2014-02-2014-02-17-epica-the-quantum-enigma-cover-art-release-date-tracklisting-revealed|title=Epica – 'The Quantum Enigma' – Cover Art, Release Date + Tracklisting Revealed – Epica Official Website|work=Epica.nl}}</ref>{{,}}<ref name="billboard.com">{{Cite web|url=https://www.billboard.com/artist/301789/epica/chart?f=305|title=Epica|work=Billboard.com}}</ref>{{,}}<ref name="dutchcharts.nl">{{Cite web|url=http://www.dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Epica&titel=The%20Phantom%20Agony&cat=a|title=Epica – The Phantom Agony|first=Steffen|author=Hung|work=Dutchcharts.nl}}</ref> An daou albom diwezhañ, ''The Holographic Principle'' ha ''Omega'', a oa bet degemeret ken mat hag an hani kent. == Izili == ; Izili a-vremañ * Mark Jansen – gitar-lusk, kan rust, co-lead vocals <small>(2002–bremañ)</small> * Coen Janssen – [[Klavier (benveg-seniñ)|klavier]], [[piano]] <small>(2002–bremañ)</small> * Simone Simons – penngan <small>(2002–bremañ)</small> * Ariën van Weesenbeek – [[toumperezh]] <small>(2007–bremañ)</small> * Isaac Delahaye – pennc'hitar, dibenngan <small>(2009–bremañ)</small> * Rob van der Loo – [[gitar-boud]] <small>(2012–bremañ)</small> ; Izili bet * Yves Huts – gitar-boud <small>(2002–2012; pedet e 2013)</small> * Ad Sluijter – pennc'hitar <small>(2002–2008; pedet e 2013)</small> * Jeroen Simons – toumperezh <small>(2002–2006; pedet e 2013)</small> * Helena Iren Michaelsen – penngan <small>(2002)</small> == Pladennrolladur == * ''The Phantom Agony'' (2003) * ''Consign to Oblivion'' (2005) * ''The Divine Conspiracy'' (2007) * ''Design Your Universe'' (2009) * ''Requiem for the Indifferent'' (2012) * ''The Quantum Enigma'' (2014) * ''The Holographic Principle'' (2016) * ''Omega'' (2021) === Levrlennadur === * {{Cite book|title=The Essence of Epica|date=2019|publisher=Rocket 88|isbn=9781910978405}} == Liammoù diavaez == * [https://www.epica.nl/ Lec'hienn ofisiel] [[Rummad:Strolladoù sonerezh metal simfonek]] [[Rummad:Strolladoù sonerezh an Izelvroioù]] 8nvkbs1k4edapcvfmasq6jno0f3f78l 0 147006 2197349 2182149 2026-08-04T17:52:52Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197349 wikitext text/x-wiki {{Infobox/Deroù}} {{Infobox/Titl|Death metal|E1E1E1}} {{Infobox/Linenn gemmesk|Mammennoù an doare|[[thrash metal]]<ref>{{cite web|url=https://www.allmusic.com/|title=Death Metal|access-date=July 4, 2008|website=AllMusic|quote=Death Metal grew out of the thrash metal in the late '80s.}}</ref>, [[hardcore punk]]<ref>{{cite book|first=Gerd|last=Bayer|title=Heavy Metal Music in Britain|publisher=[[Ashgate Publishing]]|year=2009|page=59|isbn=978-1-4094-9385-3}}</ref>}} {{Infobox/Linenn gemmesk|Mammennoù sevenadurel|deroù ar bloavezhioù 80 e [[SUA]]}} {{Infobox/Linenn gemmesk|Doareoù diroudet|[[Groove metal]]}} {{Infobox/Istitl|Is-doareoù}} {{Infobox/Linenn| Brutal death metal - industrial death metal - [[death metal melodek]] - old school death metal - slam death metal - death metal sinfonek - [[death metal teknek]]}} {{Infobox/Istitl|Doareoù kendeuz}} {{Infobox/Linenn| Blackened death-doom - [[blackened death metal]] ([[melodic black-death]] - [[war metal]]) - [[death-doom]] (funeral doom) - [[deathcore]] - [[deathgrind]] - deathrash - [[death 'n' roll]]}} {{Infobox/Istitl|Darvoudoù lec'hel}} {{Infobox/Linenn| [[Florida]] - [[Izelvroioù]] - [[Norvegia]] - [[Polonia]] - [[Sveden]] - [[Brazil]]}} {{Infobox/Dibenn}} '''Death metal''' zo un doare eus ar sonerezh [[heavy metal]]. Implijiñ a ra torgammadoù kreñv ha gitaroù kendoniet en ur mod boud ha sonet gant teknikoù evel ar "palm muting" (mudañ gant ar palv) hag an "tremolo picking"; mouezhioù kraouennek ha don, un toumperezh tagus ha kreñv, gant implij dalc'hoù-doubl ha tempoioù fonnus, alc'hwezioù minor pe an didonegezh, hag ur songeitad [[Skeulenn gromatek|kromatikel]] pazennek. Temoù komzoù death metal a c'hall bezañ tennet eus [[Film slasher|filmoù slasher]], [[Brezel|stourmoù politikel]], [[relijion]]où, an [[natur]], ar [[Prederouriezh|brederouriezh]], filmoù "true crime" hag ar [[skiant-faltazi]]ek.[4]<ref name="wikihow.com">{{Cite web|url=http://www.wikihow.com/Appreciate-Death-Metal|title=How to Appreciate Death Metal}}</ref> Savet e oa diwar framoù sonerezhel ar thrash metal ha bloavezhioù kentañ ar [[black metal]], an death metal a zifluskas e-kreiz ar bloavezhioù 80. Strolladoù evel Venom, Celtic Frost, [[Slayer]], ha Kreator o devoa levezonet al luskad.[7][8][9] Possessed,<ref>{{Cite web|author=Monger|first=James Christopher|title=Possessed Biography|url=https://www.allmusic.com/artist/possessed-mn0000299429/biography|work=AllMusic|accessdate=February 17, 2024}}</ref> [[Death]],<ref>{{Cite web|author=Renda|first=Patricia|title=Chuck Schuldiner: The pain of a genius|url=http://www.metal-rules.com/interviews/chuck.htm|publisher=[[Metal Rules]]|year=1999|accessdate=February 14, 2014}}</ref> Necrophagia,<ref>{{Cite web|author=Rivadavia|first=Eduardo|title=Necrophagia Biography|url=https://www.allmusic.com/artist/necrophagia-mn0000862214/biography|work=AllMusic|accessdate=June 11, 2018}}</ref> Obituary,<ref>{{Cite web|author=Jason Birchmeier|url=http://www.allmusic.com/artist/obituary-mn0000465562/biography|title=Obituary &#124; Biography|work=AllMusic|accessdate=April 4, 2015}}</ref> Autopsy,<ref>{{Cite web|url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=113803|title=Autopsy's Chris Reifert Comments On First New Material In 15 Years - Blabbermouth.net|work=BLABBERMOUTH.NET}}</ref> ha Morbid Angel<ref>{{Cite web|author=Prato|first=Greg|title=Morbid Angel Biography|url=https://www.allmusic.com/|work=AllMusic|accessdate=August 13, 2008}}</ref> a zo gwelet evel difraosterien an doare death metal. E fin ar bloavezhioù 1980 deroù 1990 e teuas war wel dirak an tud ha dont a ra da vout un doare poblek. Labeloù arbennikaet evel Combat, Earache, ha Roadrunner a groga disachiñ strolladoù da sinañ kevradoù ganto<ref>{{Cite web|author=Heeg|first=Robert|title=Is Metal Still Alive?|url=http://www.emptywords.org/Watt4-93ismetalstillalive.htm|publisher=[[WATT]]|date=April 1993|accessdate=August 13, 2008}}</ref>. A-c'houde ar c'houlz-se en em rannas an death metal e meur ag is-doare. An death metal melodek a genaoz elfenoù death gant ar re eus an New Wave of British Heavy Metal. Ar death metal teknek zo un doare luziet, gant tempoioù hag hesonoù divoutin. An death-doom a genaoz ar c'han kraouennek hag an dalc'hoù doubl gant tempo goustad hag aergelc'h melkonek an doom metal. An deathcore a ra gant elfennoù ar metalcore. An death 'n' roll a dolpa ar mouezhioù kraouennek ha gitaroù distreset gant elfennoù hard rock hag [[heavy metal]] ar bloavezhioù 70. == Levrlennadur == * {{Cite book|last=McIver|first=Joel|authorlink=Joel McIver|year=2000|title=Extreme Metal|url=https://archive.org/details/extrememetal00mciv|publisher=[[Omnibus Press]]|isbn=978-88-7333-005-9}} * {{Cite book|last=Christe|first=Ian|authorlink=Ian Christe|year=2003|title=Sound of the Beast: The Complete Headbanging History of Heavy Metal|url=https://archive.org/details/soundofbeastcomp0000chri|publisher=[[HarperCollins]]|isbn=978-0-380-81127-4}} * {{Cite book|last=Ekeroth|first=Daniel|year=2008|title=Swedish Death Metal|publisher=[[Bazillion Points]]|isbn=978-0-9796163-1-0}} * {{Cite book|last=Kahn-Harris|first=Keith|authorlink=Keith Kahn-Harris|year=2007|title=Extreme Metal: Music and Culture on the Edge|publisher=[[Berg Publishers]]|isbn=978-1-84520-399-3}} * {{Cite book|last=Mudrian|first=Albert|year=2004|title=Choosing Death: The Improbable History of Death Metal & Grindcore|url=https://archive.org/details/choosingdeathimp0000mudr|publisher=[[Feral House]]|isbn=978-1-932595-04-8}} * {{Cite book|last=Netherton|first=Jason|year=2014|title=Extremity Retained: Notes From the Death Metal Underground|publisher=Handshake, Inc.|isbn=978-1-631734-74-8}} * {{Cite book|last=Purcell|first=Natalie J.|year=2003|title=Death Metal Music: The Passion and Politics of a Subculture|publisher=[[McFarland & Company]]|isbn=978-0-7864-1585-4}} * {{Cite book|last=Swinford|first=Dean|year=2013|title=Death Metal Epic (Book I: The Inverted Katabasis)|url=https://archive.org/details/invertedkatabasi0000swin|publisher=Atlatl Press|isbn=978-0-9883484-3-1}} == Notennoù == {{daveoù}} [[Rummad:Seurtoù sonerezh metal]] [[Rummad:Sonerezh Brazil]] [[Rummad:Sonerezh SUA]] [[Rummad:Sonerezh Norvegia]] 4ulqndytk2egb811pprjoby3xwz7ygf 0 147717 2197364 2136385 2026-08-04T18:11:45Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197364 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sonerezh (arzour)|karta=strollad|anv=The Carpenters|alias=|skeudenn=[[Restr:Carpenters - Nixon - Office.png|150px]]|alc'hwez=|logo=|bro orin=[[Stadoù-Unanet Amerika|Stadoù-Unanet]]|bloavezhioù=Eus [[1968 e sonerezh|1968]] da [[1983 e sonerezh|1983]]|doare=[[Pop]]<br />[[Soft rock]]|label=[[A&M Records]]|izili=[[Karen Carpenter]] † <br />[[Richard Carpenter]]|izili bet=|endro=|lec'hienn=[http://www.richardandkarencarpenter.com/ richardandkarencarpenter.com]}} '''The Carpenters''' a oa ur strollad [[pop]] [[Stadoù-Unanet Amerika|stadunanat]] savet e miz Gouere [[1968]] e [[Downey]], [[Kalifornia]] ha divodet e [[1983]]. == Ar sonerien == * [[Karen Carpenter]]: [[kan]], [[taboulinoù]] * [[Richard Carpenter]]: [[Klavier (benveg-seniñ)|klavier]] == Albomoù == * ''Offering/Ticket to Ride'' (1969) * ''Close to You'' (1970) * ''Carpenters'' (1971) * ''A Song for You'' (1972) * ''Now & Then'' (1973) * ''Horizon'' (1975) * ''A Kind of Hush'' (1976) * ''Passage'' (1977) * ''Christmas Portrait'' (1978) * ''Made in America'' (1981) * ''Voice of the Heart'' (1983) * ''An Old-Fashioned Christmas'' (1984) * ''Lovelines'' (1989) * ''As Time Goes By'' (2004) == Levrlennadur == {{refbegin|30em}} * {{cite book|last=Coleman|first=Ray|title=The Carpenters: The Untold Story|publisher=Harpercollins|year=1994|isbn=978-0-06-018345-5|url=https://archive.org/details/carpentersuntold00cole}} * {{cite book|last=Costin|first=Carolyn|title=The Eating Disorder Sourcebook|url=https://archive.org/details/eatingdisorderso00cost|url-access=registration|publisher=McGraw-Hill Professional|year=2007|isbn=978-0-0718-1999-2}} * {{cite web|last=Levitin|first=Daniel|title=Arranging Master Class: Richard Carpenter|year=1995|work=Electronic Musician|url=http://ccrma.stanford.edu/CCRMA/Courses/192d:1997/rc_arranging.htm|access-date=October 7, 2017}} * {{cite journal|last=Lott|first=Eric|title=Perfect is Dead: Karen Carpenter, Theodor Adorno, and the Radio; or, If Hooks Could Kill|publisher=Criticism|year=2008|volume=50|issue=2|via=[[Project MUSE]]}} * {{cite book|last=Petrucelli|first=Alan W.|year=2009|title=Morbid Curiosity: The Disturbing Demises of the Famous and Infamous|url=https://archive.org/details/morbidcuriosityd0000petr|publisher=Penguin|isbn=978-1-1011-4049-9}}<!-- Comment This is an eBook so there are no page numbers. url is: https://books.google.com/books?id=r7csXXH7S9UC&pg=PT72&dq=karen+carpenter+petula+clark&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjOzPjA78HYAhUChuAKHT__B-YQ6AEIODAD#v=onepage&q=karen%20carpenter%20petula%20clark&f=false--> * {{cite book|last=Schmidt|first=Randy|title=Little Girl Blue: The Life Of Karen Carpenter|year=2010|publisher=Chicago Review Press|isbn=978-1-556-52976-4|url=https://archive.org/details/littlegirlblueli00schm}} * {{cite book|title=Yesterday Once More: The Carpenters Reader|editor-last=Schmidt|editor-first=Randy|publisher=Chicago Review Press|year=2012|orig-year=2002|pages=47–49|isbn=978-1-613-74417-8}} * {{cite book|first=Kim|last=Simpson|title=Early 70s Radio: The American Format Revolution|url=https://archive.org/details/early70sradioame0000simp|year=2011|publisher=Continuum International Publishing Group|isbn=978-1-44112-9-680}} * {{cite book|last=Stanton|first=Scott|title=The Tombstone Tourist: Musicians|year=2003|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-743-46330-0|url=https://archive.org/details/tombstonetourist00stan_0}} * {{cite book|first=Nick|last=Talevski|title=Rock Obituaries – Knocking On Heaven's Door|year=2006|publisher=Omnibus Press|isbn=978-1-8460-9091-2}} * {{cite book|last=Terrace|first=Vincent|title=Television Specials: 5,336 Entertainment Programs, 1936–2012|url=https://archive.org/details/televisionspecia0000terr_h3f6|edition=2nd|publisher=McFarland|year=2013|isbn=978-1-476-61240-9}} * {{cite book|last=Tobler|first=John|author-link=John Tobler|title=The Complete Guide to the Music of the Carpenters|year=1998|publisher=Omnibus Press|isbn=978-0-711-96312-2}} * {{cite book|last=Zerbe|first=Kathryn J.|title=The Body Betrayed: A Deeper Understanding of Women, Eating Disorders, and Treatment|publisher=Gürze Books, LLC.|isbn=0-936077-23-9|year=1995|url=https://archive.org/details/bodybetrayed00mdka}} {{refend}} == Liammoù diavaez == * [http://www.carpentersofficial.com/ Lec'hienn ofisiel] [[Rummad:The Carpenters]] aprf189vaah0ykh0j2vwdbwcos5o7vo 0 147955 2197419 1999775 2026-08-04T19:13:56Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197419 wikitext text/x-wiki [[Restr:Hylestad_I,_right_-_Fafnir_and_Sigurd.jpg|thumb|Ur skeudenn hag a ziskouez Sigurd o lazhañ Fafnir; un izelvos koad diouzh plankenn dehoù dor ar stavkirke eus Hylestad, "Hylestad I" e vez lavaret anezhi, war-dro an 12vet kantved<ref>Gunnar Nordanskog, Föreställd hedendom: tidigmedeltida skandinaviska kyrkportar i forskning och historia, 2006, p. 241. {{ISBN|978-91-89116-85-6}}</ref>.]] E [[Gwengelouriezh lec'hlennat|mitologiezh Skandinavia]] eo '''Fáfnir''' ([[Norseg]]:  [ˈfɑːvnez̠]), pe '''Frænir''', mab d'ar roue korr Hreidmar ha breur da Regin, Ótr, Lyngheiðr, ha Lofnheiðr. Goude bout bet drastet gant milligadenn gwalenn hag aour Andvari, Fafnir a zeuas da vout un [[aerouant]] hag e voe lazhet gant [[Siegfried an Aerouantlazher|Sigurd]]. == Danevell == Gant ar ''[[Völsunga saga]]'' [[island]]at (fin an 13vet kantved) e oa Fáfnir ur c'horr kreñv e gorf ha kadarn e ene. Diwall a rae ti e dad a oa paret gant aour o strinkellikat ha mein-sked. Eñ eo an hani kreñvañ ha tagusañ ag an tri breur<ref>{{Cite web|url=http://userpage.fu-berlin.de/~alvismal/2sigurd.pdf|title=''Sigurd—ein Held des Mittelalters''|author=Edgar Haimerl|publisher=Userpage.fu|accessdate=2012-11-20}}</ref>. Regin a gontas da [[Siegfried an Aerouantlazher|Sigurd]] e oa [[Odin]], [[Loki]], ha Hœnir o veajiñ pa gejont gant Ótr, hag a gemeras stumm un dourgi un devezh-pad. Loki a lazhas an dourgi gant ur maen hag an tri [[Aesed|Æsir]] en digroc'henas. An doueed a zegouezhas e domani Hreidmar e fin an devezh hag e tiskouezjont kroc'hen an dourgi. Hreidmar hag e zaou vreur a dapas an doueed d'o c'has d'ar c'harc'har e-keit ma oa dibabet Loki da zastum peadra da sevel an daspren evit o mestaol: golo diabarzh kroc'hen an dourgi gant aour hag e ziavaez gant aour ruz. Daet e oa a-benn en ur zastum aour milliget Andvari hag ar walenn anvet Andvaranaut. A-benn ar fin e oa bet lazhet Hreidmar gant Fafnir da virout an holl aour evitañ hepken. Tamm-ha-tamm e teuas da vout ur penn-vil ha krafek o kantren en natur gouez. Treiñ a reas d'un arouant da ziwall e deñzor. C'hwezhet e veze ampoezon gantañ en-dro dezhañ dalc'hmat. Den ebet ne c'halle tostaat outañ hag e aour da neuze, o lakaat ar spont e kalon an dud. == Mamennoù == * {{Cite book|last=Byock|first=Jesse L.|title=Saga of the Volsungs: The Norse Epic of Sigurd the Dragon Slayer|url=https://archive.org/details/sagaofvolsungsno0000jess|location=Berkeley, Los Angeles, London|publisher=University of California Press|year=1990|isbn=0-520-23285-2}} * {{Cite book|last=Thorpe|first=Benjamin|authorlink=Benjamin Thorpe|year=1907|title=The Elder Edda of Saemund Sigfusson|url=https://archive.org/details/eldereddasaemun02socigoog|publisher=[[Norrœna Society]]}} * [https://www.britannica.com/topic/Fafnir Fafnir]. (2018). ''Britannica Online Academic Edition,'' Encyclopædia Britannica. * {{Cite journal|title=Dragons in Twentieth Century Fiction|last=Unerman|first=Sandra}} * Tolkien, J.R.R., Christopher, (2010). ''The Book of Lost Tales.'' London: Harper Collins * Amon Amarth - Fafner's gold (2019) Melodic death metal song from the album "Berserker" ==Notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Sagaoù]] [[Rummad:Tudennoù ar wengelouriezh c'herman]] [[Rummad:Erevent]] 2e0ngurkbp40qary9zpi7mzhcza1kdt 0 148359 2197445 2049238 2026-08-04T19:39:26Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197445 wikitext text/x-wiki [[File:Carl Schmitt 1904 Schulklasse.jpg|thumb|Carl Schmitt (1904)]] '''Carl Schmitt''' (11 Gouere 1888 – 7 Ebrel 1985) a oa ur gwiraour ha damkaniour politikel alaman. Schmitt en deus skrivet kalz war penaos arver mat ar galloud politikel. Evel un damkaniour [[Mirouriezh|mirour]]<ref>{{Cite book|title=Introduction to Political Theory|url=https://archive.org/details/introductiontopo0000hoff_i7l3|last=Hoffman|first=John|publisher=Routledge|year=2015|isbn=9781317556602|pages=[https://archive.org/details/introductiontopo0000hoff_i7l3/page/114 114]}}</ref>{{,}}<ref>{{Cite book|title=Piero Gobetti and the Politics of Liberal Revolution|last=Martin|first=James|year=2008|isbn=978-0-230-61686-8|pages=142}}</ref>, e voe ur buruteller kreñv a-enep an demokratelezh daeliek, ar frankizouriezh hag ar gosmopolitouriezh. Levezonet e voe e labour gant an damkaniezh lezennel, ar brederouriezh kevandirel, hag an [[doueoniezh politikel]], hogen nagennet a vez e skrivadoù rak e engouestl gant diorren ar strollad [[Naziegezh|''nazi'']]. Oberenn Schmitt he deus bet ul levezon vras war meur a zen, prederourien pe politikourien, en o zouez: [[Giorgio Agamben]], [[Hannah Arendt]], [[Walter Benjamin]], [[Susan Buck-Morss]], [[Jacques Derrida]], [[Jürgen Habermas]], [[Waldemar Gurian]], [[Jaime Guzmán]], [[Reinhart Koselleck]], [[Friedrich Hayek]], [[Chantal Mouffe]], [[Antonio Negri]], [[Leo Strauss]], [[Adrian Vermeule]],<ref>{{Cite journal|last=Vermeule|first=Adrian|title=Our Schmittian Administrative Law}}</ref> ha [[Slavoj Žižek]]. ==Daveoù== {{DEFAULTSORT:Schmitt, Carl}} [[Rummad:Marvioù 1985]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1888]] [[Rummad:Prederourien Alamagn]] [[Rummad:Nazied]] [[Rummad:Broadelourien alaman]] ogf6b5l7qbfxnryye5q0cg3n7to3o4k 0 148445 2197431 2186771 2026-08-04T19:28:27Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197431 wikitext text/x-wiki [[Restr:Edmund_Husserl_1900.jpg|thumb|Edmund Husserl (1900)]] '''Edmund Gustav Albrecht Husserl''' ([[8 Ebrel|8]] [[8 Ebrel|Ebrel]] [[1859]] e Proßnitz, [[Impalaeriezh Aostria]] - [[27 Ebrel|27]] [[27 Ebrel|Ebrel]] [[1938]] e [[Freiburg im Breisgau]])<ref>{{Cite book|author=David Woodruff Smith|title=Husserl|edition=2.|date=2013|isbn=978-0-415-62257-8}}</ref> a voe ur prederour, ur matematikour ha diazezour an [[anadennoniezh]] (Fenomenologiezh). Sellet e vez outañ evel unan eus ar brederourien levezonusañ er {{XXvet kantved}}. Husserl a studias ar [[matematik]] e skol-veur [[Leipzig]] gant Karl Weierstraß ha Leo Koenigsberger, hag ar [[prederouriezh|brederouriezh]] gant [[Franz Brentano]] ha Carl Stumpf<ref>{{Cite book|author=Jonathan Kearns Cooper-Wiele|title=The totalizing act : key to Husserl's early philosophy|url=https://archive.org/details/totalizingactkey0000coop|publisher=Kluwer Academic Publishers|date=1989|isbn=0-7923-0077-7}}</ref>. A-c'houde 1887 e kelennas ar brederouriezh e skol-veur [[Halle (Saale)|Halle]], diwezhatoc'h e skol-veur Georg-August e [[Göttingen]] hag erziwezh e skol-veur [[Freiburg im Breisgau]]. E 1928 ez eas war e leve hep paouez e oberenn brederouriezhel. E 1907 e savas un hentenn anvet ''Phänomenologischen Reduktion,'' hag a chomo ur patrom evitañ da zerc'hel e labourioù kentañ, hag e tiorroas ur gwel eus ar c'healiadur trehontel ("ideologiezh trañsandantel") displeget en e oberennoù diwezhañ. Galloud preder Husserl a vez santet c'hoazh hiziv, dreist-holl en Alamagn hag e Frañs. E-touez ar re levezonet bras gantañ e c'haller menegiñ [[Martin Heidegger]], Oskar Becker, Ludwig Ferdinand Clauß, Eugen Fink, Edith Stein, Günther Anders. Max Scheler, Alfred Schütz, [[Jean-Paul Sartre]], [[Maurice Merleau-Ponty]], Emmanuel Levinas hag ur bern re all. ==Dielloù Husserl== * [https://web.archive.org/web/20130305095730/http://hiw.kuleuven.be/hua/ Husserl-Archives Leuven] [[Leuven]] * [http://www.husserl.uni-koeln.de/ Husserl-Archiv Köln] * [https://web.archive.org/web/20211203055223/http://www.husserlarchiv.de/ Husserl-Archiv Freiburg] * [https://web.archive.org/web/20171023120038/https://www.newschool.edu/nssr/husserl/ Husserl Archiv an der New School] ([[New York]]) * [http://www.umr8547.ens.fr/ Archives Husserl de Paris] en ''[[École normale supérieure]]'', [[Pariz]]. ==Daveoù== {{DEFAULTSORT:Husserl, Edmund}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1859]] [[Rummad:Marvioù 1938]] [[Rummad:Prederourien Alamagn]] [[Rummad:Prederourien an XXvet kantved]] [[Rummad:Prederourien an XIXvet kantved]] [[Rummad:Skolveuridi Alamagn]] grg0npvhmxrbfhg7y0l8jv88997la1u 0 149106 2197443 1959814 2026-08-04T19:37:54Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197443 wikitext text/x-wiki  '''''Heimskringla''''' (distaget en [[islandeg]]: ​[ˈheimsˌkʰriŋla]) eo ar [[saga]] anavezetañ e-touesk [[sagaoù ar rouaned]]. Skrivet eo bet e [[norseg]] en [[Island]] gant ar barzh hag istorour [[Snorri Sturluson]] (1178/79–1241) war-dro 1230. ''Heimskringla'' a voe graet anezhi a-c'houde ar 17vet kantved, dre ma voe tennet an daou c'her kentañ eus an dornskrid (''kringla heimsins'', "kelc'h ar bed"). ''Heimskringla'' zo un dastumad sagaoù a-zivout [[Roue|mac'htierned]] svedat pe norvegian, adalek saga an Ynglings, un dierniezh svedat, heuliet gant istorioù ar rouaned istorel eus [[Harald Iañ Norge|Harald ar Melegan]] en IXvet kantved betek marv Eystein Meyla e 1177. Dizemglev a chom e-keñver mammennoù an oberenn, mes kavout a reer ivez sagaoù koshoc'h evel Morkinskinna, Fagrskinna hag hengounoù dre-gomz eus an XIIvet kantved, barzhonegoù [[skald]] evit ar braz anezhe. Evit darvoudoù an XIIvet kantved e oa bet tennet an titouroù gant Snorri eus dielfennadur un oberenn koshoc'h anvet ''Hryggjarstykki''. == Levrlennadur == * {{Cite book|first=Erling|last=Monsen|chapter=Introduction to the Translation of Snorre's History of the Norse Kings|title=Heimskringla or the Lives of the Norse Kings: Edited with notes by Erling Monsen and translated into English with the assistance of A.H. Smith|year=1990|location=Mineola, New York|publisher=Dover Publications, Inc.|url=https://books.google.com/books?id=N8hgblngVqAC&q=Heimskringla%3A%20History%20of%20the%20Kings%20of%20Norway|isbn=978-0-486-26366-3}}. * {{Cite book|first=Sverre|last=Bagge|authorlink=Sverre Bagge|title=Society and Politics in Snorri Sturlusons Heimskringla|url=https://archive.org/details/societypoliticsi0000bagg|year=1991|location=Berkeley, California|publisher=University of California Press|isbn=0-520-06887-4}} [[Rummad:Sagaoù]] [[Rummad:Gwengelouriezh c'herman]] er8pvncer3mkkdei8sg1bc795swsagz 0 149226 2197333 2086136 2026-08-04T17:30:35Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197333 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|''Love'' (albom The Beatles)}} {{Infobox Sonerezh (oberenn) | karta = albom | titl = | arzour = [[The Beatles]] | skeudenn = | alc'hwez = Golo | bro = {{Rouantelezh-Unanet}} | embannadur = {{Deiziad|20|Du|2006|e sonerezh}} | enrolladur = 1963-1969 | produer = [[George Martin (sonaozour)|George Martin]], [[Giles Martin]] | doare = [[rock]] | pad = 78:38 | label = [[Apple Records]] }} '''''Love''''', embannet d'an {{Deiziad|20|Du|2006|}} zo un albom ennañ kanaouennoù ar strollad saoz [[The Beatles]] advesket hag adlabouret gant [[George Martin (sonaozour)|George Martin]] hag e vab [[Giles Martin]] evit an arvest gant [[Cirque du Soleil]]. Hervez Giles Martin eo un doare nevez da glevet sonerezh ar Beatles hag ur mod da advevañ buhez sonerezh ar Beatles dindan nebeut amzer. Savet e oa bet an arvest diwar ur soñj deuet da [[George Harrison]] a-raok e varv, ha kaset e oa bet da-benn gant aotre [[Paul McCartney]], [[Ringo Starr]], ha re [[Olivia Harrison]] ha [[Yoko Ono]] ivez dre ma reont war-dro aferioù [[George Harrison]] ha [[John Lennon]], a oa marvet pa oa bet savet an arvest. An albom diwezhañ produet gant George Martin a-raok e varv an hini eo. == Listenn ar c'hanaouennoù == Holl ganaouennoù savet gant [[Lennon/McCartney]], war-bouez ar re ma'z eus merket un anv all. #"[[Because (kanaouenn, The Beatles)|Because]]" – 2:44 #"[[Get Back]]" – 2:05 #"[[Glass Onion]]" – 1:20 #"[[Eleanor Rigby]]" (gant "[[Julia (kanaouenn The Beatles)|Julia]]") – 3:05 #"[[I Am the Walrus]]" – 4:28 #"[[I Want to Hold Your Hand]]" – 1:22 #"[[Drive My Car]]/[[The Word (kanaouenn)|The Word]]/[[What You're Doing]]" – 1:54 #"[[Sun King (kanaouenn)|Gnik Nus]]" – 0:55 #"[[Something (kanaouenn The Beatles)|Something]]" (gant "[[Blue Jay Way]]") ([[George Harrison]]) – 3:29 #"[[Being for the Benefit of Mr. Kite!]]/[[I Want You (She's So Heavy)]]/[[Helter Skelter (kanaouenn)|Helter Skelter]]" – 3:22 #"[[Help! (kanaouenn)|Help!]]" – 2:18 #"[[Blackbird (kanaouenn, The Beatles)|Blackbird]]/[[Yesterday (kanaouenn The Beatles)|Yesterday]]" – 2:31 #"[[Strawberry Fields Forever]]" – 4:31 #"[[Within You Without You]]/[[Tomorrow Never Knows]]" (Harrison/Lennon–McCartney) – 3:07 #"[[Lucy in the Sky with Diamonds]]" – 4:10 #"[[Octopus's Garden]]" ([[Richard Starkey]]) – 3:18 #"[[Lady Madonna]]" – 2:56 #"[[Here Comes the Sun]]" (gant "[[The Inner Light (kanaouenn)|The Inner Light]]") (Harrison) – 4:18 #"[[Come Together]]/[[Dear Prudence]]" (gant "[[Cry Baby Cry]]") – 4:45 #"[[Revolution (kanaouenn The Beatles)|Revolution]]" – 2:14 #"[[Back in the U.S.S.R.]]" – 1:53 #"[[While My Guitar Gently Weeps]]" (Harrison) – 3:46 #"[[A Day in the Life]]" – 5:08 #"[[Hey Jude]]" – 3:58 #"[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (Reprise)]]" – 1:22 #"[[All You Need Is Love]]" – 3:39 ==Ouzhpennadurioù== E-barzh ''Love'' e klever elfennoù eus 130 enrolladennoù [[The Beatles]], gwerzhet pe savet evit un demo. N'eus listenn ofisiel ebet eus an elfennoù-se, met lod a zo bet diskuliet gant ar c'hazetennoù peotramant int splann da glevet. *"[[Because (kanaouenn, The Beatles)|Because]]" – En un atersadenn gant ''[[Entertainment Weekly]]'' e oa bet diskuliet e oa er bistenn-zigeriñ trouzioù laboused implijet e stumm [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] ar ganaouenn "[[Across the Universe]]", kement ha "[[Free as a Bird]]".<ref name="EntertainmentWeekly">{{cite web|title=Labor of ''LOVE'' |first=Chris |last=Willman |work=Entertainment Weekly |date=29 a viz Du 2006 |access-date=29 a viz Du 2006 |url=http://www.ew.com/ew/report/0,6115,1562172_4_0_,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091206083511/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C1562172%2C00.html |archive-date=6 a viz Kerzu 2009 |url-status=dead }}</ref> *"[[Get Back]]" – Implijet eo bet ton digeriñ "[[A Hard Day's Night (kanaouenn)|A Hard Day's Night]]", solo toumperezh "[[The End]]", taboulinoù diwar "[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (Reprise)]]", ha pignadenn laz-seniñ "A Day in the Life".<ref name="MiamiHerald">{{cite news|title=It's hard not to LOVE the new Beatles album |first=Howard |last=Cohen |work=[[Miami Herald]] |date=21 a viz Du 2006 |access-date=23 a viz Du 2006 |url=http://www.miami.com/mld/miamiherald/entertainment/music/16063294.htm }} (liamm marvet)</ref> *"[[I Want to Hold Your Hand]]" – Embannet e oa bet gant George ha Giles Martin e oa bet implijet elfennoù eus an div sonadeg en [[Hollywood Bowl]] er meskañ [[5.1 surround sound]].<ref name="EntertainmentWeekly"/> *"[[Drive My Car]]/[[The Word (kanaouenn)|The Word]]/[[What You're Doing]]" – Er medley emañ solo gitar "[[Taxman]]" hag al lodenn korn "[[Savoy Truffle]]".<ref name="PopMatters">{{cite web |title=The Beatles: Love – PopMatters Music Review |work=PopMatters |date=15 a viz Kerzu 2006 |access-date=9 a viz Ebrel 2021 |url=https://www.popmatters.com/beatles-love-review-2495762427.html |archive-date=10 a viz Ebrel 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410012202/https://www.popmatters.com/beatles-love-review-2495762427.html |url-status=live }}</ref>{{,}}<ref>{{cite book|last=Winn|first=John C.|year=2008|title=Way Beyond Compare: The Beatles' Recorded Legacy, Volume One, 1962–1965|url=https://archive.org/details/waybeyondcompare0000winn|publisher=Three Rivers Press|location=New York, NY|isbn=978-0-307-45239-9|page=[https://archive.org/details/waybeyondcompare0000winn/page/363 363]}}</ref> *"Gnik Nus" – Erbpistenn e klever mouezhioù "[[Sun King (kanaouenn)|Sun King]]" sonet en tu-kontrol<ref name="PopMatters" /> asambles gant un [[Tanpura|tambura]]. *"[[Being for the Benefit of Mr. Kite!]]/[[I Want You (She's So Heavy)]]/[[Helter Skelter (kanaouenn)|Helter Skelter]]" – Er bistenn e klever "Being for the Benefit of Mr. Kite!" a-bezh, gitaroù "I Want You (She's So Heavy)", ha mouezhioù daleet-kenañ "Helter Skelter".<ref name="Time Magazine">{{cite news|title=The Beatles Come Together|magazine=Time|date=30 a viz Even 2006|access-date=28 a viz Genver 2015|url=http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1209658,00.html|first=Richard|last=Corliss|archive-date=12 a viz Eost 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812212258/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1209658,00.html|url-status=live}}</ref> *"[[Strawberry Fields Forever]]" – Savet eo ar stum diwar un demo akoustik.<ref name="BBC">{{cite news |title=Love unveils new angle on Beatles |date=17 a viz Du 2006 |first=Greig |last=Watson |work=BBC |access-date=17 a viz Du 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6159426.stm |archive-date=11 a viz Meurzh 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/664zfjohH?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6159426.stm |url-status=live }}</ref> a-raok lakaat lodennoù eus enrolladenn 1 a0 rganaouenn<ref>{{cite book|last=Winn|first=John C.|year=2009| title=That Magic Feeling: The Beatles' Recorded Legacy, Volume Two, 1966–1970|url=https://archive.org/details/thatmagicfeeling0002winn|publisher=Three Rivers Press|location=New York, NY|isbn=978-0-307-45239-9|pages=[https://archive.org/details/thatmagicfeeling0002winn/page/69 69]–70, 76}}</ref>. *"[[Within You Without You]]/[[Tomorrow Never Knows]]" – Er ganaouenn e klever mouezhioù ha [[dilruba]] diwar "Within You Without You" gant gitar-boud ha toumperezh "Tomorrow Never Knows".<ref name="USAToday">{{cite news |title= A likely lament: 'You can't do that to The Beatles |work=[[USA Today]] |date=13 a viz Du 2006 |access-date=15 a viz C'hwevrer 2016 |url=https://www.usatoday.com/life/music/news/2006-11-13-beatles-cover_x.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025005818/http://usatoday30.usatoday.com/life/music/news/2006-11-13-beatles-cover_x.htm |archive-date=25 a viz Here 2012 |first=Edna | last=Gundersen}}</ref> *"[[Lucy in the Sky with Diamonds]]" – Er ganaouenn e klever toumperezh "Being for the Benefit of Mr. Kite!", [[clavioline]] "[[Baby, You're a Rich Man]]", kernioù, gitaroù, gitar-boud ha toumperezh "Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band", hag efedoù-son "Tomorrow Never Knows".<ref name="Fox News">{{cite news|title=Tom Cruise: Was Wedding the End of His Career?|work=Fox News|date=20 a viz Du 2006|access-date=10 a viz Genver 2015|url=http://www.foxnews.com/story/2006/11/20/tom-cruise-was-wedding-end-his-career/|first=Roger|last=Friedman|archive-date=27 a viz C'hwevrer 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227051923/http://www.foxnews.com/story/2006/11/20/tom-cruise-was-wedding-end-his-career/|url-status=live}}</ref> *"[[Octopus's Garden]]" – Er ganaouenn e klever kerdin "[[Good Night (Beatles song)|Good Night]]", efedoù-son ha mouezhioù "[[Yellow Submarine (kanaouenn)|Yellow Submarine]]", hag elfennoù eus "[[Lovely Rita]]", "Helter Skelter" a-raok echuiñ gant riff gitar "Sun King".<ref name="PopMatters" /><ref name="USAToday" /> *"[[Lady Madonna]]" – Klevet a reer taboulinoù "[[Why Don't We Do It in the Road?]]", piano "[[Ob-La-Di, Ob-La-Da]]", riff gitar "[[Hey Bulldog]]", solo orglez [[Billy Preston]] "I Want You (She's So Heavy)" ha solo [[Eric Clapton]] diwar "[[While My Guitar Gently Weeps]]".<ref name="Norwegianwood">{{cite web|url=http://www.norwegianwood.org/beatles/disko/uklp/love2006.htm|title=2006: LOVE. Single CD or Deluxe package 1CD / 1DVD-A|access-date=16 a viz Eost 2008|publisher=Norwegianwood.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20070207082059/http://www.norwegianwood.org/beatles/disko/uklp/love2006.htm|archive-date=7 a viz C'hwevrer 2007|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>{{,}}<ref>{{cite web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,1534969,00.html|title=The Beatles – "Love" a viz Du|work=Entertainment Weekly|access-date=26 a viz Ebrel 2011|date=14 a viz Gwengolo 2006|archive-date=4 a viz Even 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/68BFCyhyo?url=http://www.ew.com/ew/article/0,,1534969,00.html|url-status=live}}</ref> *"[[Here Comes the Sun]]" (gant "[[The Inner Light (kanaouenn)|The Inner Light]]") – Er ganaouenn ez eus [[tabla]] diwar "Within You Without You",mouezhioù-dreñv "[[Oh! Darling]]" ha linenn-boud "I Want You (She's So Heavy)".<ref name="LoveSite">{{Cite web|url=https://www.thebeatles.com/|title=The Beatles|website=The Beatles|access-date=10 a viz Ebrel 2021|archive-date=7 a viz Mae 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507215518/http://www.applerecords.com/|url-status=live}}</ref> *"[[Come Together]]/[[Dear Prudence]]" (gant "Cry Baby Cry") – "Come Together" a-bezh a glever, o treiñ er fin da "Dear Prudence". En dibenn e klever ur meskaj gant mouezhioù "Cry Baby Cry", kerdin "Eleanor Rigby", hag un elfenn diwar "A Day in the Life".<ref name="Norwegianwood" /> *"[[While My Guitar Gently Weeps]]" – Ur pennad digant ar [[BBC]] a embann e oa bet choazet gant George Martin ur stumm-abred eus ar ganaouenn ha skrivet a-ratozh ul lodenn laz-seniñ gantañ, e sonaozañ diwezhañ evit ar Beatles e-giz m'en doa embannet e-unan e notennoù ar bladenn. Kavet a reer an demo implijet en ''[[Anthology 3]]''.<ref name="BBC" /><ref name="LOVE Podcast">{{cite web|title=The Beatles 'LOVE' Podcast |publisher=The Beatles |date=11 a viz Genver 2007 |access-date=22 a viz Genver 2007 |url=http://www.thebeatles.com/hub/love/podcast/love_podcast.xml |archive-url=https://web.archive.org/web/20070119070012/http://www.thebeatles.com/hub/love/podcast/love_podcast.xml |archive-date=19 a viz Genver 2007 |url-status=dead }}</ref> *"[[All You Need Is Love]]" – Dicheñch e chom ar ganaouenn. Echuet eo ar bistenn gant sonaozañ "Good Night" ha kenavo diwezhañ trede pladenn Nedeleg The Beatles.<ref name="Norwegianwood" /> ==Daveoù== {{Daveoù}} {{Navbox The Beatles}} [[Rummad:Pladennoù The Beatles]] l47091byvv013quhld0iigl11j9am3n 0 150507 2197380 2173347 2026-08-04T18:29:27Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197380 wikitext text/x-wiki [[restr:A Hobbit’s New Zealand Garden - Flickr - brewbooks (1).jpg|thumb|300px|Un ti Hobbit]] An '''Hobbited''' zo ur ouenn ijinet e romantoù [[John Ronald Reuel Tolkien|J. R. R. Tolkien]]. War-dro hanter uhelder un den zo enne. Tolkien a zeskrive an Hobbited e-giz ur seurt tud, pe kerent tost dezhe. Anvet e vezont ''Periannath'' gant an [[Elf (Douar-ar-C'hreiz)|Elf]]ed<ref>[https://www.glyphweb.com/arda/p/periannath.php « The Encyclopedia of Arda - Periannath »], e www.glyphweb.com (lennet d'an 19 juillet 2021)</ref> ivez hag a-wezhioù '''halflings''' e skridoù saoznek Tolkien. Bevañ a reont diarc'hen hag o annez a reont e tier dindandouar kled gant prenistri, rak savet e vezont ouzh tor ar rozioù. Seulioù lêrek kalet naturel o deus (dre se n'o deus ket ezhomm botoù) ha pep a bennad blev rodellek. Anv zo eus an Hobbited evit ar wezh kentañ er romant evit ar vugale anvet ''[[An Hobbit|The Hobbit]]'', embannet e 1937. [[Bilbo Sac'heg|Bilbo Baggins]], an Hobbit meneget en titl, en em gav kaset, en desped dezhañ da gentañ, en un avantur dic'hortoz da laerezh un [[aerouant]]. En heuliad, ''[[The Lord of the Rings]]'', an Hobbited [[Frodo Sac'heg|Frodo Baggins]], Sam Gamgee, Pippin Took ha Merry Brandybuck zo harozed o deus pep a roll a-bouez bras er stourm da saveteiñ o bed ("[[Douar-ar-C'hreiz|Douar ar c'hreiz]]"). E ''The Hobbit'' e vev an Hobbited asambles en ur gêr vihan anvet Hobbiton, a zo deskrivet e ''The Lord of the Rings'' evel ul lodenn eus ur vro vrasoc'h anvet ar Gontelezh, mammvro an Hobbited e gwalarn Douar ar C'hreiz. Lod anezhe a ra ivez o annez en ur gêriadenn e reter ar Gontelezh, anvet [[Bree]], ma vevomp asambles gant tud eveldomp. Disklêriañ a ra Tolkien ez eus lec'hioù all annezet gant Hobbited, met ne weler ket anezhe e-doug an avantur. Klasket eo bet orin an Hobbited hag hini o anv. Anv a reer eus ''Babbitt'', romant Sinclair Lewis embannet e 1922, hag eus ''The Marvellous Land of Snergs'', embannet gant Edward Wyke Smith e 1927. Ul liamm zo gant anvioù kozh evit krouadurioù mojennel. Daoust d'ar pezh a lavare skrivagnerien zo, Tolkien en deus argaset kement liamm gant al lapined (''rabbits'' e saozneg), ha pouezet en deus war denelezh an Hobbited. Ur ouenn anvet Halflings zo e [[Dungeons & Dragons]], met klasket zo bet chom hep ober gant an anv orin evit abegoù gwirioù. Skrivagnerien evel [[Terry Brooks]], [[Jack Vance]] ha [[Clifford D. Simak]] o deus implijet boudoù anvet Hobbited en o skridoù. == Neuz == [[restr:Hobbit drawing from lucie schrimpf.jpg|thumb|Tresadenn Hobbit gant Lucie Schrimpf]] An Hobbited zo etre 60 cm hag 1,20 m uhelder enne hervez Tolkien, met ar pep muiañ anezhe zo war-dro 110 cm enne. Gwisket e vezont gant livioù flamm, ha plijout a ra dezhe al livioù melen ha glas-beler dreist-holl. Hervez Tolkien e vezont gouher, met bras e c'hall bezañ o c'halonegezh ha gouest int da seveniñ kurioù diouzh ma stumm an traoù. Barrek-kenañ int pa vez anv a deurel mein. Peurvuiañ n'eus ket a varv outo, war-bouez un nebeud re eus gouenn Stoor. Goloet eo o zreid gant blevennoù rodellet (gell da gustum, evel o fennad blev) ha lerek eo seul o zroad, hag abalamour da se e vez diarc'hen an Hobbited hogos dalc'hmat<ref name="Prologue" group="T">''The Fellowship of the Ring'', "rakskrid".</ref>. <!-- Hobbits are not quite as stocky as the similarly sized [[Dwarves (Middle-earth)|dwarves]], but still tend to be stout, with slightly pointed ears. Tolkien clarified their appearance in a 1938 letter to his American publisher:<ref name="Letter 27" group="T" />{{quote|I picture a fairly human figure, not a kind of 'fairy' rabbit as some of my British reviewers seem to fancy: fattish in the stomach, shortish in the leg. A round, jovial face; ears only slightly pointed and 'elvish'; hair short and curling (brown). The feet from the ankles down, covered with brown hairy fur. Clothing: green velvet breeches; red or yellow waistcoat; brown or green jacket; gold (or brass) buttons; [and specifically for Bilbo, in ''The Hobbit''] a dark green hood and cloak (belonging to a dwarf).<ref name="Letter 27" group=T>{{harvnb|Carpenter|1981|loc=letter 27 to [[Houghton Mifflin Harcourt|Houghton Mifflin Company]], probably March or April 1938, specifically about Bilbo Baggins}}</ref>}} Tolkien presented hobbits as relatives of the human race,<ref name="Prologue" group="T"/> or a "variety"<ref name="variety" group="T">{{harvnb|Tolkien|1975|loc=''Firstborn''}}</ref><ref name=":0">{{cite web |last=Gilliver |first=Peter |date=14 August 2012 |title=J.R.R. Tolkien and the OED |url=https://public.oed.com/blog/jrr-tolkien-and-the-oed/ |access-date=23 February 2021 |website=[[Oxford English Dictionary]]}} Note: Gives the OED's definition of "hobbit", and states it was written by Tolkien, and included almost unchanged.</ref> or separate "branch"<ref name="branch" group="T">{{harvnb|Carpenter|1981|loc=Letter 131 to Milton Waldman, late 1951}}</ref> of humanity.<ref name=":0" /> In Tolkien's fictional world, hobbits and other races are aware of the similarities between humans and hobbits (hence the colloquial terms for each other of "[[Men (Middle-earth)|Big People]]" and "Little People"); nevertheless, the hobbits consider themselves a separate people.<ref group="T">''The Fellowship of the Ring'', Book II, Chapter 1 "Many Meetings". "If you can't distinguish between a Man and a Hobbit, your judgement is poorer than I imagined. They're as different as peas and apples."</ref> The race's average life expectancy is 100 years, but some of Tolkien's main hobbit characters live much longer: [[Bilbo Baggins]] and the Old Took are described as living to the age of 130 or beyond, though Bilbo's long lifespan owes much to his possession of the [[One Ring]]. Hobbits are considered to "come of age" on their 33rd birthday, so a 50-year-old hobbit would be regarded as entering middle-age.<ref name="Prologue on Hobbits" group="T">''The Fellowship of the Ring'', "Prologue", 1. "Concerning Hobbits"</ref> --> == Istor == [[Restr:Hobbit_origins_map.svg|thumb|300px|Tri seurt Hobbited zo, an ''Harfoots'', ar ''Fallohides'' hag ar ''Stoors'', holl deuet eus ur vro e reter ar Gontelezh, eus ar c'hember etre div stêr peurgetket, ha deuet da vevañ er Gontelezh da vareoù disheñvel.]] En o mojennoù koshañ e weler e oa an Hobbited o chom e traoñienn an [[Anduin]], etre [[Mirkwood]] hag ar [[Menezioù Latarek]]. Hervez ''[[The Lord of the Rings|Aotrou ar Gwalennoù]]'' o doa disoñjet munudoù o c'herentiezh gant an Dud vras. Koulskoude e tisklêr Tolkien fraezh e "Concerning Hobbits" n'int ket ur ouenn disheñvel diouzh hini an Dud, en doare m'eo disheñvel an Elfed hag ar Gorred, met en em zispartiet e oant diouzh an Dud all pell zo en amzer dremenet. Kalz amzer goude, met abred e-barzh an Trede oadvezh c'hoazh, e oa an Hobbited kozh o vevañ e traoñienn an [[Anduin]], e-kichen an [[Éothéod]], hendadoù ar [[Rohirrim]]. Darempredoù a oa etrezo ha da-heul kalz gerioù hag anvioù e "hobbiteg" a zeu eus gerioù e [[Rohirric]] ("Troet" gant Tolkien en e destenn o kinnig anezhañ evel [[hensaozneg]])<ref name="Prologue on Hobbits" group=T/>. Bevañ a rae an Harfooted war diribinoù izelañ ar Menezioù Latarek e toulloù hobbited kleuzet e krap ar rozioù. Bihanoc'h ha speredekoc'h e oant, met divarv ha diarc'hen ivez. Ar Stoored a rae o annez e douaroù geuniek ar [[Pradeier Elestr]] el lec'h ma skoe stêr an elestr en Anduin, ha ledanoc'h ha pounneroc'h e oant. Gwelloc'h e oa d'ar Fallohideed bevañ er c'hoadoù dindan ar Menezioù Latarek. Deskrivet int evel Hobbited a oa sklaeroc'h o c'hroc'hen hag o blev. Brasoc'h ha moanoc'h e vezent evit peurrest an Hobbited<ref name="Prologue on Hobbits" group=T/>. [[File:Anglo-Saxon Homelands and Settlements.svg|thumb|upright=1.5|An tri fobl a ziazezas Bro-Saoz, ar [[Saozon]], an [[Angled]] hag ar [[Juted]], a zeue eus an aod en tu all d'ar mor. Dont a ra anv "England" alese. Divroadennoù an tri fobl-se a denn kalz ouzh re an tri seurt Hobbited<ref>Shippey 2001, pp. 198–199.</ref>.]] En Trede oadvezh e tivroas an Hobbited ha treuziñ a rejont ar Menezioù Latarek. Ar prantad-se zo an hini kentañ o doa dalc'het soñj anezhañ hag e raent ar "Wandering Days" anezhañ. N'ouzer ket perak o doa cheñchet bro. Moarvat en doa un dra bennak da welet gant galloud [[Saoron]] e Greenwood, a oa advadezet [[Mirkwood]] da-heul ar skeud a gouezhas warnañ. Kemer a reas an Hobbited hentoù disheñvel e-kerzh o beaj trema ar c'hornôg, met dont a rejont da chom er memes lec'h e bro [[Bree (Douar ar C'hreiz)|Bree]], e [[Dunland]], hag er c'horn etre ar stêrioù Mitheithel ha [[Bruinen]]. Eno e krogas an disheñvelderioù etrezo da vont da get. <!--Hervez Shippey explains that the name "Angle" has a special resonance, as the name "England" comes from the Angle (Anglia) between the [[Flensburg Fjord]] and the [[Schlei|River Schlei]], in the north of Germany next to Denmark, the origin of the [[Angles (people)|Angles]] among the [[Anglo-Saxons]] who founded England. Further, the migrations of the three types of hobbit mirror those of England's founders.{{sfn|Shippey|2001|pp=198-199}}--> Er bloaz 1601 eus an Trede oadvezh (bloaz kentañ en istor [[ar Gontelezh]]) e resevas daou vreur Fallohide, o anv Marcho ha Blanco, ar gwir a-berzh Roue [[Arnor]] e Fornost da dreuziñ ar stêr [[Baranduin|Brandywine]] ha da vevañ en tu all. Heuliet e oant gant kalz Hobbited, ha dilezet e oa ar pep brasañ eus an dachenn o doa trevadennet betek-henn en Trede oadvezh. Ne chomas Hobbited nemet e Bree hag en un nebeud kêriadennoù tro-war-dro betek diwezh an Trede oadvezh. Badezet e oa ar vro nevez o doa savet war glann kornôg ar Brandywine [[Ar Gontelezh|ar Gontelezh]]<ref name="Prologue on Hobbits" group=T/>. Er penn kentañ e toue Hobbited ar gontelezh fealded da rouizien ziwezhañ Arnor, a c'houlenne hepken e vefe anavezet o beli, roet skoazell d'o c'hannaded, ha dalc'het ar pontoù hag an hentoù e ratre. E-pad ar stourm diwezhañ a-enep [[Angmar]] e vije bet kaset ur gompagnunezh gwaregerien gant an Hobbited en emgann Fornost, hervez a lavaront, met n'eus chomet roud ebet eus an darvoud-se e lec'h all. Goude an emgann e oa distrujet rouantelezh Arnor, ha dre ma ne oa roue ebet ken e tilennas an Hobbited un [[Thain (Douar ar C'hreiz)|Thain]] evit ar Gontelezh e-touez pennoù o fobl<ref name="Prologue on Hobbits" group=T/>. Bucca eus ar Marish e oa ar c'hentañ thain eus ar Gontelezh, ha diazezañ a reas an tiegezh Oldbuck. Koulskoude e treuzas re Oldbuck ar stêr Brandywine diwezhatoc'h da grouiñ Bro Vouc'h ha dont a reas o anv familh da vezañ "Brandybuck". Dont a reas o ozhac'h da vezañ mestr Bro Vouc'h. Goude dilec'h re Oldbuck/Brandybuck, e oa choazet un tiegezh nevez da envel an Thained : an tiegezh Took an hini (mab e oa [[Pippin Took]] d'an Thain ha dont a rafe da vezañ Thain e-unan diwezhatoc'h). E karg e oa an Thain eus bodadeg ar gontelezh, hag eus an Hobbitry-dindan-an-armoù, met evel ma veve Hobbited ar Gontelezh ur vuhez peoc'hus ha sioul, deuet e oa ofis an thain da vezañ gwelet un tamm evel un dra rekiz gant ar boaz hepken<ref name="Prologue on Hobbits" group=T/>. <!-- Hobbits first appear in ''The Hobbit'' as the rural people of the Shire; the book tells of the unexpected adventure that happened to one of them, Bilbo, as a party of Dwarves seeks to recover an ancient treasure from the hoard of a dragon. They are again central to ''[[The Lord of the Rings]]'', an altogether darker tale, where Bilbo's younger cousin Frodo sets out from the Shire to destroy the Ring that Bilbo had brought home.{{sfn|Kocher|1974|pp=22, 29-30}} --> == Mammennoù == * {{Cite book|first=Humphrey|last=Carpenter|authorlink=Humphrey Carpenter|title=J. R. R. Tolkien: A Biography|url=https://archive.org/details/jrrtolkienbiogra0000carp_w2l3|publisher=[[George Allen & Unwin]]|origyear=1977|year=1978|isbn=0-049-28039-2}} * {{Cite book|last=Clark Hall|first=J. R.|authorlink=John Richard Clark Hall|title=[[A Concise Anglo-Saxon Dictionary]]|date=2002|origyear=1894|publisher=[[University of Toronto Press]]|edition=4th}} * {{Cite journal|last=Flowers|first=Michael|title="Hobbits?...And what may they be?"}} * {{Cite book|first=Paul H.|last=Kocher|authorlink=Paul H. Kocher|title=Master of Middle Earth. The Achievement of J.R.R. Tolkien|url=https://archive.org/details/masterofmiddleea0000koch_s4w9|publisher=[[Penguin Books]]|year=1974|isbn=0-14-003877-9}} * {{Cite book|last=Shippey|first=Tom|authorlink=Tom Shippey|title=J.R.R. Tolkien: Author of the century|url=https://archive.org/details/jrrtolkienauthor0000toms|date=2001|publisher=[[HarperCollins]]|isbn=978-0261-10401-3}} * {{Cite book|last=Shippey|first=Tom|authorlink=Tom Shippey|date=2005|origyear=1982|title=[[The Road to Middle-Earth]]|edition=Third|publisher=Grafton ([[HarperCollins]])|isbn=978-0261-10275-0}} * {{Cite encyclopedia|last=Stanton|first=Michael N.|title=Hobbits|year=2013|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-86511-1}} * {{Cite book|last=Tolkien|first=J. R. R.|authorlink=J. R. R. Tolkien|year=1975|chapter=Guide to the Names in ''The Lord of the Rings''|editor=Lobdell|title=A Tolkien Compass|publisher=[[Open Court Publishing Company|Open Court]]|pages=155–201|isbn=978-0875-48316-0|chapterurl=http://www.tolkien.ro/text/JRR%20Tolkien%20-%20Guide%20to%20the%20Names%20in%20The%20Lord%20of%20the%20Rings.pdf}} ==Notennoù== {{Daveoù}} === Daveoù === <!--:''This list identifies each items' locations in Tolkien's writings.''--> {{reflist|25em|group=T}} <!-- === Secondary === {{reflist|25em}} --> {{Taolenn Mojennoù Tolkien}} [[Rummad:Aotrou ar Gwalennoù]] [[Rummad:An Hobbit]] [[Rummad:Tudennoù ijinet gant J.R.R. Tolkien]] 7lmsqdjamrf2hrbp230hrmkjovqvl00 0 150510 2197455 2185543 2026-08-04T19:57:23Z InternetArchiveBot 61915 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197455 wikitext text/x-wiki [[Restr:TREEBEARD.jpg|thumb|Fangorn, Merry ha Pippin]] An '''Ented''' (anvet ''Onodrim'' pe ''Enyd'' e [[sindarin]]) zo boudoù ijinet eus bed [[Douar|Douar ar c'hreiz]] krouet gant ar skrivagner breizhveurat {{Nobr|[[J. R. R. Tolkien]]}}. Speredoù ar c'hoad int, krouadurioù dezho neuz gwez liesseurt, damheñvel ouzh ar gwez a gomz a gaver er vitologiezh en un niver a vroioù. O annez a reont e Koad Fangorn hag emañ [[Fangorn]] en o fenn. E-touez pobloù koshañ Douar ar c'hreiz emaint moarvat. Dont a ra o anv eus an [[hensaozneg]], ma vez implijet ar ger ''ent'' pe ''eoten'' da envel ur « ramz », ur ouenn gevrinus a veze lakaet war he c'hont savadurioù divent ha kozh. An Ented a weler en ''[[Aotrou ar Gwalennoù|Aotrou ar gwalennoù]]'' zo mesaerien gwez ha kevredidi pobloù dieub Douar ar C'hreiz e-pad Brezel ar Walenn. D'ar mare-se ne oa Ent yaouank ebet (Entings) rak dianket e oa an holl vaouezed abaoe pell-kenañ. Kar eo an Ented d'an Huorned, zo deskrivet gant Treebeard evel gwez a zo krog da fiñval o-unan peotramant er c'hontrol, e-giz Ented a zeu da vezañ heñveloc'h-heñvelañ ouzh gwez gant an amzer. Awenet gant Tolkien hag hengounioù damheñvel, gwez animated pe denheñvel zo bet gwelet en un niver a oberennoù [[Fantazi|fantazi]]. == Etimologiezh == Amprestet eo bet ar ger "Ent" digant an [[hensaozneg]] ''ent'' pe ''eoten'', a dalvez "ramz". Tolkien en deus implijet ar ger a gaver en ur frazenn eus ar barzhonegoù angl-ha-saoz ''[[The Ruin]]'' ha ''[[Maxims II]]'' : ''orþanc enta geweorc'' ("labour gwidreus ar ramzed"),<ref>{{cite book |first=Tom |last=Shippey |author-link=Tom Shippey |title=J.R.R. Tolkien – Author of the Century |url=https://archive.org/details/jrrtolkienauthor0000ship |publisher=Houghton Mifflin |year=2001 | page=[https://archive.org/details/jrrtolkienauthor0000ship/page/88 88] |isbn=978-0-618-12764-1}}</ref> hag a zeskriv dismantroù [[henroma|roman]]<ref>''Letters'' #163 to W. H. Auden, 7 June 1955</ref><ref name="Shippey 2005">{{cite book |last=Shippey |first=Tom |author-link=Tom Shippey |title=The Road to Middle-Earth |url=https://archive.org/details/roadtomiddleeart0000toms |date=2005 |edition=Third |orig-year=1982 |publisher=Grafton (HarperCollins) |isbn=0261102753 |page=149 |quote=To the North are the Ents, another Old English word which had interested Tolkien ... [he] identified them with the ''orþanc enta geweorc'', the 'skilful work of Ents' of the poem ''Maxims II''.}}</ref>. E [[Sindarin]], unan eus ar yezhoù elfek ijinet gant Tolkien, ''Onod'' (plural ''Enyd'') eo ar ger evit Ent. ar Sindarin ''Onodrim'' a ra dave d'an Ented evel gouenn<ref>''[[Unfinished Tales]]'', Index, entries for ''Ent'', ''Enyd'', and ''Onodrim''</ref>. == Istor == === Oadvezh kentañ === N'anavezer hogos netra eus deroù istor an Ented. Goude d'ar [[Korr (Douar-ar-c'hreiz)|Gorred]] bezañ lakaet da gousket gant [[Eru Ilúvatar|Eru]] da c'hortoz donedigezh an Elfed, ar [[Vala]] [[Aulë]] a gomzas anezhe d'e wreg [[Yavanna]] "karerez an holl draoù a gresk dindan an douar"<ref group=T>''[[The Silmarillion]]'', [[Valaquenta]]</ref>. Respont a reas : "O annez a refont en douar, ha ne daolint ket evezh ouzh an traoù a gresk hag a vev war-c'horre an douar. Meur a wezenn a c'houzañvo krog o houarn didruez<ref name="Of Aulë and Yavanna" group=T>''[[The Silmarillion]]'', "Quenta Silmarillion" pennad 2: "Of Aulë and Yavanna"</ref>". Hag hi ha mont davet [[Manwë]] ha goulenn digantañ gwareziñ ar gwez, ha meizañ a rejont neuze e oa an Ented, ivez, ul lodenn eus [[Ainulindalë|Son krouidigezh ar bed]]. Yavanna a lavaras neuze da Aulë, "Ra ziwallo da vugale bremañ ! Rak ur galloud a vo er c'hoadoù a vo dañjerus evite dihuniñ e gounnar." Graet e vez "maeserien ar gwez" eus an Ented<ref name="Of Aulë and Yavanna" group=T/>. Diwezhatoc'h, pa oa bet kannet ur bagad [[Korr (Douar-ar-C'hreiz)|Korred]] o tistreiñ eus preizhadenn [[Doriath]] gant [[Beren|Beren Erchamion]] hag ur bagad Elfed c'hlas, e tec'has ar Gorred er c'hoad, ha maeserien ar gwez a reas ar pezh a faote kuit na achapfe nikun anezhe<ref group=T>''The Silmarillion'', "Quenta Silmarillion", pennad 22 "Of the Ruin of Doriath"</ref>. Fangorn a ra anv eus an amzer ma oa ar pep brasañ eus [[Eriador]] dindan gwez ha oa ul lodenn vras anezhe en e zamani, met gant an amzer ez eas ar c'hoadoù divent-se da hogos netra. Kadarnaet eo eñvor Fangorn gant [[Elrond]]: "Un amzer zo bet ma c'helle ur gwñiver mont a wezenn da wezenn eus ar pezh zo hiziv [[Kontelezh (Douar ar C'hreiz)|ar Gontelezh]] da [[Dunland|Zunland]] er c'hornôg da Isengard"<ref name="Council of Elrond" group=T>''[[The Fellowship of the Ring]]'', levrenn II, Pennad 2: "[[The Council of Elrond]]".</ref>. Eus ar c'hoad ec'hon-se, hervez Fangorn, Koad Fangorn ne oa nemet "lost ar reter"<ref name="Treebeard" group=T>''[[The Two Towers]]'', levrenn III, Pennad 4: "Treebeard".</ref>. ===Entezed=== Fangorn a zisklêr e komañsas Maouezed an Ented, an Entezed, da bellat diouzh an Ented abalamour ma plije dezhe plantañ ha kontrollañ an traoù, e-skoaz an Ented a blije dezhe gwelloc'h ar c'hoadoù ha lezel an traoù da gemer o red naturel. Mont a reas an Entezed d'ar vro a zeufe diwezhatoc'h da vezañ an Douaroù gell en tu all d'ar stêr [[Anduin]]. Mont a rae an Ented davete gwezh an amzer. Er c'hontrol d'an Ented, an Entezed a zaremprede an dud hag a zeskas dezhe kalz a draoù diwar-benn al labour-douar. Bevañ a raent e peoc'h betek ar mare ma oa distrujet o liorzhoù gant [[Saoron]], Da-c'houde ne oa anv ebet ken anezhe. An Ented o doa klasket anezhe hep kavout roud ebet anezhe biskoazh. Kanañ a rae an Elfed (Rak a-walc'h e oa d'an Ented "salmañ o anvioù kaer"<ref name="Treebeard" group=T/>) e vefe adkavet an Entezed gant an Ented un deiz. E ''[[The Return of the King]]'' e asped Fangorn an [[Hobbited]] da zerc'hel soñj anezhe ha da gas ur ger dezhañ "pa glevfet an disterañ keleier" eus an Entezed "en ho pro"<ref name="Many Partings" group=T>''[[The Return of the King]]'', levrenn VI, pennad 6 "Many Partings"</ref>. E ''[[The Fellowship of the Ring]]'', [[Samwise Gamgee]] a veneg en deus lavaret e genderv Hal en doa gwelet ur ramz heñvel ouzh ur wezenn, ha doare un oulm warnañ, n'eo ket e-keñver e vent hepken met ivez e-keñver e neuz, e norzh ar Gontelezh<ref name="FOTR book 1 ch 2" group=T>''[[The Fellowship of the Ring]]'', levrenn I, Pennad 2: "[[The Shadow of the Past]]".</ref>. Goude o c'hejadenn gant Fangorn, [[Meriadoc Brandybuck|Merry]] ha [[Peregrin Took|Pippin]] a gomz dezhañ eus ar Gontelezh hag hemañ a respont dezhe e vije plijet ar vro-se d'an Entezed. Kement-se, war un dro gant danevell kenderv Sam meneget a-us, en deus lakaet lennerien d'en em c'houlenn hag eñ ne oa ket an Entezed o vevañ e-kichen ar Gontelezh. Tolkien e-unan a dremenas kalz amzer o prederiañ diwar-benn ar pezh a vefe c'hoarvezet da vaouezed an Ented e gwirionez (Ur wezh zoken e lavaras ne ouie ket), met a-benn ar fin e tisklêrias en e lizher Nnn 144: "Me 'soñj din ez eo aet an Entezed da get da vat, bet distrujet gant o liorzhoù e brezelioù ar C'hevredad Diwezhañ... Lod a c'hall bezañ tec'het etrezek ar reter pe bezañ deuet da vezañ sklavezed zoken ..."<ref name="Letters 144" group=T>''[[The Letters of J. R. R. Tolkien|Letters]]'' #144 to Naomi Mitchison, 25 April 1954</ref>. E fin an istor, [[Aragorn]], deuet da vezañ roue, a bromet da Fangorn e c'hallo an Ented bleuñviñ adarre ha mont da vevañ da vroioù all zoken bremañ m'eo aet kuit gourdrouz ar [[Mordor]], ha klak an Entezed. Koulskoude e respont Fangorn e c'hallfe ar c'hoadoù brasaat met ne rafe ket an Ented, ha diouganañ a ra e chomo an nebeud a Ented a van e Koad Fangorn betek ma tigresko o niver tamm-ha-tamm pe ma teuint da vezañ heñveloc'h-heñvel ouzh ar gwez. "Dont a ra an deñved da vezañ heñvel ouzh ar vaeserien, hag ar vaeserien ouzh o deñved, emezañ, met primoc'h ha klokoc'h eo ar c'hemm gant an Ented hag ar gwez"<ref name="Treebeard" group=T/>. ===Kerzhadeg diwezhañ an Ented=== [[File:An old, damaged oak, Savernake Forest - geograph.org.uk - 344479.jpg|thumb|Tolkien en deus skrivet en doa c'hoant bras da ijinañ un istor ma c'hallfe ar gwez mont d'ar brezel da vat, er c'hontrol eus an doare truek ma oa skrivet an istor e ''[[Macbeth]]'' gant [[William Shakespeare|Shakespeare]]<ref name="Birnam Wood letter" group=T/>.]] En ''[[Daou dour]]'', eil levrenn ''[[Aotrou ar Gwalennoù]]'', an Ented – habask-kenañ da gustum, hag a brederi kalz a-raok ober un dra bennak – a sav droug enne trumm ouzh [[Sarouman]] rak diskaret ez eus un niver bras eus o gwez gant e vevelien. Kerzhet a reont a-enep kreñvlec'h Sarouman, [[Isengard]], evit ''Kerzhadeg diwezhañ an Ented''. Renet gant Fangorn, an Ent koshañ, hag heuliet gant an [[hobbit]]ed [[Meriadoc Brandybuck]] ha [[Peregrin Took]], war-dro 50 Ent, hag un arme Huorned ouzhpenn<ref name="Treebeard" group=T/> a zistruj Isengard hag a ziskar ar murioù en-dro dezhañ<ref name="Flotsam and Jetsam" group=T>''[[The Two Towers]]'', levrenn III, Pennad 9: "Flotsam and Jetsam".</ref> : "Pa vije savet ar [[Belegaer|mor bras]] e kounnar ha pa vije kouezhet war ar c'hrec'hioù, ne c'hallje ket bezañ graet brasoc'h freuz<ref name="Road to Isengard" group=T>''[[The Two Towers]]'', levrenn III, Pennad 8: "The Road to Isengard"</ref>". Kelc'hiet eo Sarouman e tour [[Orthanc]]<ref name="Flotsam and Jetsam" group=T/>. Skrivañ a reas Tolkien en ul lizher en doa krouet an Ented evel ur respont d'ar "c'herse c'hwerv ha d'an doñjer en doa santet pa oa er skol abalamour d'an implij truek graet e ''[[Macbeth]]'' gant [[William Shakespeare|Shakespeare]] eus donedigezh Koad bras Birnam da vre uhel ''Dunsinane''. "Fellout a rae din ijinañ un istor ma c'hallfe ar gwez mont d'ar brezel da vat"<ref name="Birnam Wood letter" group=T>''[[Letters of J. R. R. Tolkien|Letters]]'', No. 163, footnote, pp. 211–212.</ref><ref name="Day2019">Day, David ''[https://books.google.com/books?id=xmCyDwAAQBAJ&pg=PT345 A Dictionary of Sources of Tolkien]'', Octopus, 2019, ISBN:978-0-7537-3406-3, p. 345</ref>. Ouzhpenn distrujañ [[Isengard]], Fangorn a roas an trec'h d'ar [[Rohan (Douar ar C'hreiz)|Rohirrim]] en [[Emgann Helm's Deep]], ma klaske Sarouman distrujañ Rouantelezh Rohan. Diouzh ar beure, goude un nozvezh hir a gann e wel an daou arme e oa leuniet an traoñienn gant ur c'hoad, anezhañ Ented hag Huorned fuloret, trapping arme Orked Sarouman. Tec'het a reas an Okrked er c'hoad hag eno e oant diouennet<ref name="Helm's Deep" group=T>''[[The Two Towers]]'', levrenn III, Pennad 7 "Helm's Deep"</ref>. <!-- Commentators have observed that this represented a wish-fulfilment on Tolkien's part, concerned as he was with the increasing damage to the English countryside in the 20th century.<ref>{{cite book |last=Shippey |first=Tom |author-link=Tom Shippey |title=The Road to Middle-Earth |url=https://archive.org/details/roadtomiddleeart0000toms |date=2005 |edition=Third |orig-year=1982 |publisher=Grafton (HarperCollins) |isbn=0261102753 |page=184}}</ref><ref>{{cite journal |last=Niiler |first=Lucas P. |title=Green Reading: Tolkien, Leopold and the Land Ethic |journal=Journal of the Fantastic in the Arts |date=1999 |volume=10 |issue=3 (39) |pages=276–285 |jstor=43308393}}</ref>.--> ==En Oberennoù all== ===An Ented e lec'h all === E filmoù [[Peter Jackson]], ''[[The Lord of the Rings (filmoù)#The Two Towers|The Two Towers]]'' e 2002 ha ''[[The Lord of the Rings (filmoù)#The Return of the King|The Return of the King]]'' e 2003, Fangorn zo ur meskaj [[Kleved-Animatronek|patromoù animatronek]] hag krouidigezh [[computer generated imagery|CGI]]. [[John Rhys-Davies]], hag a c'hoari [[Gimli]] ivez a brest e vouezh dezhañ<ref name="Empire 2012">Nathan, Ian, [https://www.empireonline.com/movies/features/two-towers/ "The Making Of The Two Towers"], Empire, 2002 : "Treebeard will mainly be a CGI creation; this animatronic version is used for the close-ups with Hobbit actors Billy Boyd and Dominic Monaghan."</ref>. <br> [[The Fall of Troy (laz-seniñ)|The Fall of Troy]] en deus ur son anvet "The Last March of the Ents" war o albom eus 2003<ref>[http://www.allmusic.com/album/the-fall-of-troy-mw0000322295 The Fall of Troy at AllMusic], [[AllMusic]]</ref>. <br> Aotreet e oa sevel un delwenn eus [[Fangorn]] graet gant [[Tim Tolkien]], e-tal ti kozh e c'houreontr J. R. R. Tolkien e [[Moseley]], e [[Birmingham]]<ref>[http://www.moseleystatue.org/ "Moseley Statue"], 5 a viz Gwengolo 2007 [https://web.archive.org/web/20051103152711/http://moseleystatue.org/ Diellaouet eno]</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/west_midlands/6412017.stm "Tolkien statue gets the go ahead"], [[BBC News]] 02/03/2007 : "The statue was approved by Birmingham City Council planners at a meeting on Thursday [1 a viz Meurzh 2007] night."</ref> ===krouadurioù damheñvel ouzh an Ented=== Ented zo en embannadur kentañ ar c'hoari roll ''[[Dungeons & Dragons]]'' er [[Dungeons & Dragons (1974)|Voest wenn 1974]], ma oant deskrivet evel boudoù damheñvel ouzh gwez, gouest da reiñ urzhioù d'ar re-se<ref>[[Gary Gygax|Gygax, Gary]], and [[Dave Arneson]]. ''Dungeons & Dragons'' (3-Volume Set) (TSR, 1974)</ref> E 1975, Elan Merchandising, a oa perc'henn war ar gwirioù evit ar c'hoarioù evit oberenn Tolkien, a gasas un urzh a lakae berz war implij ar ger "ent", hag abalamour da se e oa badezet boudoù ''Dungeons & Dragons'' "treanted"<ref>{{cite book | last1=Witwer | first1=Michael | last2=Newman | first2=Kyle | last3=Witwer | first3= Sam | title=Dungeons & Dragons Art & Arcana: A Visual History | url=https://archive.org/details/dungeonsdragonsa0000witw | publisher=Ten Speed Press | date=2018| isbn=978-0399580949 |page=[https://archive.org/details/dungeonsdragonsa0000witw/page/71 71]}}</ref><ref>{{cite web | last=Gygax | first=Gary | title=Gary Gygax (Interview) | work=TheOneRing.net | url=http://archives.theonering.net/features/interviews/gary_gygax.html#maincontent | access-date=7 October 2008}}</ref>. ''[[Heroes of Might and Magic III]]'' ha ''[[Heroes of Might and Magic V|V]]'' o deus Treanted kevredet gant an Elfed. Kouskoude e ''Heroes of Might and Magic V'', abalamour da gudennoù copyright, e oa cheñchet o neuz<ref>[http://www.heroesofmightandmagic.com/heroes5/mods_and_fixes.shtml "Mods and fixes"], Heroes of Might and Magic, 02/10/2020</ref> etre ar beta hag ar stumm diwezhañ, ha graet e oa [[pevarzroadeg|pevarzroadeien]] anezhe<ref>[http://www.heroesofmightandmagic.com/heroes5/sylvan_creatures.shtml#CREATURE_TREANT "Sylvan creatures", Heroes of Might and Magic, 02/10/2020</ref> e-lec'h daoudroadeien<ref>[http://www.heroesofmightandmagic.com/heroes3/creaturesrampart.shtml "Rampart creatures"], Heroes of Might and Magic, 02/10/2020</ref> El levr bannoù-treset [[Guardians of the Galaxy (2008 team)|''Guardians of the Galaxy'']] hag er [[Guardians of the Galaxy (film)|film]], [[Groot]] zo un alien eus ur spesad ezdouarat anvet ''Flora Colossi'', damheñvel ouzh Ented Tolkien, anezhe gwez emskiantek a c'hall lakat lodennoù eus o c'horf da boulzañ en-dro<ref>Zambrano Mark, [https://screenrant.com/guardians-galaxy-baby-groot-facts-trivia-history/ "Guardians of the Galaxy: 15 Things You Didn't Know About Groot"], Screen Rant, 05/05/2017 </ref>. == Notennoù == {{Daveoù}} ===Daveoù=== ::''Reiñ a ra ar roll-mañ lec'h pep arroudenn e skridoù Tolkien.'' {{reflist|group=T|28em}} == Levrlennadur == * J. R. R. Tolkien, Christopher Tolkien et Humphrey Carpenter (trad. Delphine Martin et Vincent Ferré), Lettres [« Letters of J.R.R. Tolkien »] * {{Cite book|language=en|first=Matthew T.|last=Dickerson|title=Ents, Elves, and Eriador|url=https://archive.org/details/entselveseriador0000dick|location=[[Lexington (Kentucky)]]|edition=[[University Press of Kentucky]]|series=Culture of the Land|year=2011|pages=344|isbn=978-0-8131-2418-6}}. * (en) Wayne G. Hammond et Christina Scull, ''The Lord of the Rings: A Reader's Companion'', Harper&Collins, 2005 (ISBN 0-00-720907-X). * (en) James I. McNelis III, « "The tree took me up from ground and carried me off" : A Source for Tolkien’s Ents in Ludvig Holberg's Journey of Niels Klim to the World Underground », Tolkien Studies : An Annual Scholarly Review, West Virginia University Press, vol. 3,‎ 2006, p. 153-156 (DOI 10.1353/tks.2006.0022). * (en) Corey Olsen, « The Myth of the Ent and the Entwife », Tolkien Studies : An Annual Scholarly Review, West Virginia University Press, vol. 5,‎ 2008, p. 39-53 (DOI 10.1353/tks.0.0013). {{Taolenn Mojennoù Tolkien}} [[Rummad:Aotrou ar Gwalennoù]] [[Rummad:Douar ar C'hreiz]] [[Rummad:Tudennoù faltazi]] flp9ukhshq0oxafx2cwlbp3zidyh6oa 0 151026 2197430 2173368 2026-08-04T19:27:37Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197430 wikitext text/x-wiki [[Restr:TREEBEARD.jpg|thumb|Fangorn, Merry ha Pippin]] '''Treebeard''', e saozneg pe '''Fangorn''' e [[Sindarin]], eo anv un [[Ent]] en ''[[Aotrou ar Gwalennoù]]'' gant [[J. R. R. Tolkien]]. Unan eus an tri hent koshañ eo d'ar mare ma c'hoarvez darvoudoù ''Aotrou ar Gwalennoù'' hag hervez [[Gandalf]] ez eo "ar boud bev koshañ a vale c'hoazh dindan an heol e [[Douar-ar-c'hreiz|Douar ar c'hreiz]]"<ref name="Treebeard" group=T>''[[The Two Towers]]'' levrenn III, pennad 4 "Treebeard"</ref>. Deskrivet eo evel ur boud ennañ war-dro 4,5 m uhelder, hag heñvel e neuz ouzh hini ur [[faou|wezenn-faou]] pe un [[dervenn]]<ref name="Treebeard" group=T/>. Emañ o vevañ e '''Koad Fangorn''', a zoug e anv. E penn su ar [[Menezioù Latarek]] emañ ar c'hoad-se. E ''[[The Two Towers]]'', Fangorn en em gav gant [[Meriadoc Brandybuck|Merry Brandybuck]] ha [[Peregrin Took|Pippin Took]], daou [[Hobbit]] eus ar Gontelezh. da heul ar gejadenn dic'hortoz-se e tegouezh darvoudoù a bouez en istor. ==Anv== E [[Sindarin]], unan eus yezhoù elfek Tolkien, "Fangorn" zo savet diwar ''fanga'', "barv", ha ''orne'', "gwezenn"<ref>''Aotrou ar Gwalennoù'', Stagadenn F.</ref>. Kevatal eo eta d'ar saozneg ''Treebeard'', troet ''Sylvebarbe'' e galleg pe ''Barbebois'' e troidigezh Daniel Lauzon. Ar [[Rohan (Douar ar C'hreiz)|Rohirrim]] (marc'hegerien Rohan) a ra "Koad an Ented" eus Koad Fangorn. Meur a anv all zo roet da Goad Fangorn e [[Quenya]] : ''"Ambaróna"'' a dalvez "emsavadeg, sav-heol, oriant" eus ''amba'', "war-laez" ha ''róna'', "reter". ''"Aldalómë"'' a dalvez "tree twilight" from ''alda'', "gwezenn" ha ''lómë'', "kuzh-heol"<ref name="The Silmarillion Ety" group=T>''[[The Silmarillion]]'', Stagadenn : "Elements in Quenya and Sindarin Names"</ref>. ''"Tauremorna"'' a dalvez "Koad teñval" diwar ''taur'', "koad", ha ''morna'', "teñval"<ref name="The Silmarillion Ety" group=T/> ''"Tauremornalómë"'' a dalvez "Koad ar c'huzh-heol teñval"<ref name="The History of Middle-earth Ety" group=T>''[[The Lost Road and Other Writings]]''</ref>. Amprestet e oa ar ger "Ent" digant an [[hensaozneg]] ''ent'' pe ''eoten'', a dalvez "ramz". Tolkien en deus implijet ar ger a gaver en ur frazenn eus ar barzhonegoù angl-ha-saoz ''[[The Ruin]]'' ha ''[[Maxims II]]'' : ''orþanc enta geweorc'' ("labour gwidreus ar ramzed"),<ref>{{cite book |first=Tom |last=Shippey |author-link=Tom Shippey |title=J.R.R. Tolkien – Author of the Century |url=https://archive.org/details/jrrtolkienauthor0000ship |publisher=Houghton Mifflin |year=2001 | page=[https://archive.org/details/jrrtolkienauthor0000ship/page/88 88] |isbn=978-0-618-12764-1}}</ref> hag a zeskriv dismantroù [[henroma|roman]]<ref>''Letters'' #163 to W. H. Auden, 7 June 1955</ref><ref name="Shippey 2005">{{cite book |last=Shippey |first=Tom |author-link=Tom Shippey |title=The Road to Middle-Earth |url=https://archive.org/details/roadtomiddleeart0000toms |date=2005 |edition=Third |orig-year=1982 |publisher=Grafton (HarperCollins) |isbn=0261102753 |page=149 |quote=To the North are the Ents, another Old English word which had interested Tolkien ... [he] identified them with the ''orþanc enta geweorc'', the 'skilful work of Ents' of the poem ''Maxims II''.}}</ref>. <!-- Treebeard's deep booming voice with his "hrum, hroom" mannerism is said by Tolkien's biographer, [[Humphrey Carpenter]], to be based on that of Tolkien's friend and fellow-[[Inklings|Inkling]] at Oxford, [[C. S. Lewis]].<ref>{{cite book | last=Carpenter | first=Humphrey |author-link=Humphrey Carpenter | title=J. R. R. Tolkien: A Biography |title-link=J. R. R. Tolkien: A Biography | publisher=G. Allen & Unwin | year=1978 |orig-year=1977 | isbn=978-0-04-928039-7 |page=[https://archive.org/details/jrrtolkienbiogra0000carp_w2l3/page/198 198]}}</ref> --> == Buhez == En ''Aotrou ar Gwalennoù'' e tanevell Fangorn, en ur ganaouenn, e ergerzhadennoù e Douar ar C'hreiz er C'hentañ oadvezh, hag e ra anv eus koadoù pennañ [[Beleriand]] : [[Ossiriand]], [[Douaroniezh Douar ar C'hreiz#Lindon|Lindon]], [[Dorthonion]], Neldoreth (er su da [[Doriath|Zoriath]]), Nan-tathren e genoù ar [[Sirion]]<ref name="Barbebois"> ''Aotrou ar gwalennoù'', levrenn III, pennad 4 : « Treebeard ».</ref>, ar pezh a laka da soñjal e rae e annez en tolead-se d'ar mare-hont. Goude [[Brezel ar gounnar]], pa oa beuzet an douaroù-se, e tec'has an Ented er c'hoad bras a oa dindanañ holl an douaroù er su d'[[Eriador]], adalek reter ar [[Kontelezh (Douar ar C'hreiz)|Gontelezh]]. Goleiñ a rae holl ar vro etre ar [[Baranduin]] hag an [[Isen]], ar vro er su d'ar Menezioù Latarek ha Fangorn<ref>''The Atlas of Middle-earth'', p. 38.</ref>. E-doug an Eil oadvezh e tigreskas ar c'hoad-se abalamour da dud [[Númenor]], a glaske prenn evit sevel o bigi, ha da armeoù [[Saoron]]. Dont a reas an Ented da ober o annez en tu all d'ar Menezioù Latarek, e Koad Fangorn hag er savennoù hag an douaroù izel penn-da-benn gant an [[Anduin]]. E fin an Eil oadvezh e oa gwastet liorzhoù an entezed, er reter d'an Anduin e-pad an emgannoù etre armeoù Saoron ha re ar C'hevredad Diwezhañ, ha morse ne ouezas an Ented petra e oa deuet da vezañ an Entezed<ref name="Barbebois"/>. D'an 29 a viz C'hwevrer 3019 eus an Trede oadvezh<ref>''Aotrou ar gwalennoù'', stagadenn B - bloazdanevelloù - Kronologiezh an Douaroù kozh ».</ref>, e-pad Brezel ar Walenn, en em gav gant an [[Hobbited]] [[Peregrin Took|Pippin Took]] ha [[Meriadoc Brandybuck|Merry Brandybuck]] a zo o klask tec'het an Orked o doa tapet anezhe en [[Amon Hen]]. Disfizius eo Fangorn da gentañ e-keñver boudoù ha n'emaint ket e-barzh e roll eus holl ar boudoù bev. Diskrediñ a ra warne da vezañ Orked zoken. Fiziañ a ra enne adal ma tisplegont e oant mignoned da [[Gandalf|C'handalf]], rak Fangorn a sell outañ evel an hudour nemetañ a gemer preder gant ar gwez da vat ha gwelet en doa anezhañ en neizhour. Degemer a ra eta Merry ha Pippin en unan eus e dier, ma ro dezhe da evañ unan eus evajoù an Ented hag a laka an daou Hobbit da greskiñ<ref name="Barbebois"/>. Eno e kont an Hobbited dezhañ o avanturioù abaoe m'o deus kuitaet ar Gontelezh ha Fangorn a zanevell d'e dro istorioù eus e vuhez, dianadur an Entezed peurgetket hag hini e zous Fimbrethil. Sevel a ra droug ennañ o soñjal en e emgavioù gant [[Sarouman]] e Koad Fangorn, rak hemañ zo o tiskar kalz gwez da voueta tan e ardivinkoù. Divizout a ra neuze gelver Kelc'h an Ented da gendrec'hiñ anezhe e rankont lakaat Sarouman da baouez, hag goude tri devezh breutadegoù e tivizont tagañ [[Isengard]]<ref name="Barbebois"/><ref name="Epaves">=''Aotrou ar gwalennoù'', levrenn III, pennad 9.</ref>. Mont a ra Fangorn betek an dorojoù a gloz an traoñienn kreñvaet gant murioù ha gervel a ra an hudour da c'houlenn gantañ en em rentañ. Dre ma n'o deus ken respont met un dagadenn a-berzh Orked Sarouman e tistrujont an nor, ul lodenn eus ar murioù hag e arsailhont tour [[Orthanc]]. Beuziñ a reont an draoñienn gant dourioù ar stêr Isen<ref name="Epaves"/>. Goude o zrec'h ne zeuont ket a-benn da dapout Sarouman a chom kuzhet en e dour. Gwardañ a ra Fangorn hag an Hented Sarouman prizoniet eno, met dre ma ne c'houzañvont ket gwelet unan bennak bac'het e lezont anezhañ da vont kuit a-benn ar fin. Kejañ a ra Kumuniezh ar Walenn ha Fangorn ur wezh diwezhañ hag hemañ a zisklêr da [[Celeborn]], a ra « an henañ » anezhañ, ha [[Galadriel]] fin ur bed : « Trist eo ne'n em gavomp evel-henn nemet en diwezh. Rak o cheñch emañ ar bed : er santout a ran en dour, er santout a ran en douar, er santout a ran en aer. Ne soñj ket din en em gavimp adarre »<ref name="VI, 6">''Aotrou ar gwalennoù'', levrenn VI, pennad 6.</ref><ref> Implijet ez eus bet ul lodenn eus disklêriadenn Fangorn e digoradur film Peter Jackson, ''[[The Lord of The Rings (filmoù)|Kumuniezh ar Walenn]]'', met distaget int gant Galadriel.</ref>. Respont a ra Galadriel ne'n em welint ket ken e Douar ar C'hreiz, met en nevezamer e [[haleg]]eg Tasarinan pa savo [[Beleriand]] dreist an dour en-dro. Komzoù diwezhañ Fangorn zo Levit goulenn gant Merry ha Pippin, reiñ da c'houzout dezhañ m' o dije disaouzan eus an Entezed<ref name="VI, 6"/>. ==Koad Fangorn== [[File:Sketch Map of Middle-earth.svg|thumb|upright=2.5|Kartenn eus Douar ar C'hreiz en Trede oadvezh. Emañ Fangorn er c'hreiz]] Emedo Koad Fangorn er mervent d'ar [[Menezioù Latarek]] e-tal Ode Rohan. Bevenn gornôkañ Fangorn e oa ar menezioù-se. E penn an aridennad menezioù-se edo kreñvlec'h [[Sarouman]] : [[Isengard]] e-kichen lost mervent ar c'hoad. Er reter hag er su da Fangorn edo [[Rohan (Douar ar C'hreiz)|Rohan]], ha [[Lothlórien]] en norzh. <!--Fangorn Forest stretched for many miles and held many paths.<ref name="Map" group=T>''[[The Lord of the Rings]]'' Map: "The West of Middle-earth at the End of the Third Age"</ref><ref name="Treebeard" group=T/> --> Div stêr vras a dreuze ar c'hoad. En norzh e rede al Limlight diouzh ar c'hoadoù hag e talveze da vevenn d'ar rouantelezh e norzh ar [[Rohan (Douar ar C'hreiz)|Rohan]]. Skeiñ a rae neuze ar stêr-se en [[Anduin]]. Er su, an Entwash hag a zeue eus Methedras, ur vro veneziek e-kichen ar [[Menezioù Latarek]], a rede pell amzer er c'hoad. Tremen a rae ar stêr a-dreuz Rohan neuze betek ar stêr vras, an Anduin. Edo traoñienn Derndingle er mervent. E-pad ur frapad e tremene an Entwash dre ur vro anvet Wellinghall ma oa unan eus tier Fangorn<ref>Kartenn e ''The Lord of the Rings'': "The West of Middle-earth at the End of the Third Age"</ref><ref name="Treebeard" group=T/>. Gleb e oa Koad Fangorn a-hervez, ha kefioù ha barroù eus gwez a bep seurt a greske stank, e doare ma ne dremene ket kalz sklêrijenn eus an heol betek al leur. "Huorned" a veve ivez er c'hoad, heñvel ouzh an [[Ent]]ed met siouloc'h. Evañ a rae an Ented hag an Huorned er stêr Entwash, hag implijet e veze an dour gant an Ented da fardañ o evaj brudet, "bier an Ented"<ref name="Treebeard" group=T/>. == Notennoù == {{Daveoù}} ===Daveoù=== ::''Reiñ a ra ar roll-mañ lec'h pep arroudenn e skridoù Tolkien.'' {{reflist|group=T|28em}} <references group="Note"/> {{Taolenn Mojennoù Tolkien}} [[Rummad:Tudennoù ijinet gant J.R.R. Tolkien]] 1mt29x2whzsulw21etf61nxk4wejget 0 151171 2197494 2052871 2026-08-04T20:41:59Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197494 wikitext text/x-wiki [[Restr:Codex Borgia page 71.jpg|thumb|upright 1.5|Pajenn 71 ar C'hodex Borgia, gant [[Tonatiuh]], an doue Heol]] Ar '''C'hodex Borgia''' ([[Levraoueg ar Vatikan]], ''Bibl. Vat.'', ''Borg.mess.1''), anavezet ivez evel ''Codex Borgianus'', ''Dornskrid Veletri''<ref name=":0">''[https://www.worldcat.org/oclc/974489206 Handbook of Middle American Indians]'', Austin, 2015, levrenn XIV ha XV, p. 98, ISBN:978-1-4773-0687-1</ref> ha ''Codex Yohualli Ehecatl'',<ref>Noguez Xavier, [https://arqueologiamexicana.mx/mexico-antiguo/los-titulos-de-los-codices "Los títulos de los códices"], ''Arqueología Mexicana'', levrenn XXVI, Nnn 152, p. 14, 2018</ref> zo un dornskrid skeudennoù rakkolombian eus kreiz [[Mec'hiko]], ennañ danvez hag a denn da galander ha lidoù an [[Azteked]], savet er {{XVIvet kantved}}. Anvet eo bet diwar anv [[Stefano Borgia]], ur c'hardinal italian eus an {{XVIIIvet kantved}} a biaouas anezhañ, a-raok ma voe lakaet e [[Levraoueg ar Vatikan]] goude marv ar c'hardinal e 1804<ref name=":2" />. Ar c'hodex Borgia zo un dornskrid eus ar [[strollad Borgia|strollad dornskridoù Borgia]], hag e ro e anv dezhañ. Sellet e vez outañ e-giz unan eus ar mammennoù pouezusañ evit studiañ doueed kreiz Mec'hiko, o lidoù, an diouganerezh, ar c'halander, ar relijion hag an ikonografiezh<ref name=":0"/>. Emañ e-mesk an dornad dornskridoù rakkomombian eus ar [[Mec'hikaed|Vec'hikaed]] n'int ket bet distrujet e-pad an aloubadeg er {{XVIvet kantved}}. Skrivet e voe e-kichen [[Cholula (Puebla)|Cholula]] marteze, e [[Tlaxcala]], [[Huejotzingo]] pe e [[La Mixteca|lodenn vixtek Puebla]]<ref name=":1">''[https://www.worldcat.org/oclc/3706318|title=Codex Borgia : Biblioteca apostolica vaticana (Cod. Borg. Messicano 1)]'', Graz, Austria, 1976, p. 45</ref>. N'ouzer ket gwall vat eus pelec'h e teu, ha bez' e c'hallje bezañ bet savet gant [[Tlaxcaltec]]ed hag a oa [[nahouatleg]]erien anezhe, pe tud eus Cholulteca, peotramant gant [[Mixtek]]ed. == Deskrivadur == Mont a ra krec'hin loened pleget e 39 follenn d'ober ar c'hodex. Pep follenn zo ur garrezenn 27x27 cm, evit un hirder eus tost 11 metr. Livet eo an holl follennoù war an daou du nemet ar re ziwezhañ, ar pezh a ra 76 pajenn. Lenn a reer ar c'hodex eus an tu dehou d'an tu kleiz. Troet eo ar pajennoù 29–46 a-skouer gant ar peurrest eus ar c'hodex. Laez ar gevrenn-se a ya d'ober tu dehou ar bajenn 29, ha lenn a reer ar skeudennoù eus an nec'h d'an traoñ. Dre se e tlee al lenner treiñ an dornskrid eus 90 derez da welet mat ar gevrenn-se. <!--The Codex Borgia is organized into a screen-fold. Single sheets of the hide are attached as a long strip and then folded back and forth.-->Livet e oa bet skeudennoù war an daou du<!--and painted over with a white [[gesso]]-->. Implijet ez eus bet lêr reutaet e pennoù an dornskrid ha peget ar c'hentañ hag an diwezhañ bandennad da grouiñ ur golo. <!--The edges of the pages are overlapped and glued together, making the sheet edges hardly visible under the white gesso finish. The gesso creates a stiff, smooth, white finished surface that preserves the underlying images.--> == Istor == Degaset e voe ar C'hodex Borgia en Europa e-pad ar prantad ma voe trevadennet Mec'hiko gant Bro-Spagn. Evit doare e oa perc'henn an tiegezh Giustiniani war an dornskrid a-raok ma voe perc'hennet gant Stefano Borgia. Meneget ez eus ul levr eus Mec'hiko e-barzh ar renabloù eus kambr ar C'hardinal Benedetto Giustiniani e 1600-1611, daoust m'eo diasur c'hoazh ez eo ar memes dornskrid<ref>Davide Domenici, Laura Laurencich Minelli, [http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0071-16752014000100005 "Domingo de Betanzos' Gifts to Pope Clement VII in 1532-1533: Tracking the Early History of Some Mexican Objects and Codices in Italy"], ''Estudios de Cultura Nahuatl'' 2014, levrenn 47, pp.169–209</ref>. Gallout a rafe bezañ degouezhet en Europa abretoc'h, rak, evel ma oa merzet gant Franz Ehrle, ur spisc'her en italianeg fall zo e pajenn 68 ar c'hodex. Hennezh a laka da soñjal en ur beleg spagnol eus ar XVIvet kantved a implije ur meneger pe ur skritur implijet er mare-se<ref>Franz Ehrle, ''Il Manoscritto Messicano 3773'', Roma, 1896, pp. 4–5</ref>. Meneget eo ar c'hodex Borgia evit ar wezh kentañ en un doare asur e dastumad ar c'hardinal Stefano Borgia e Veletri : ar ''Museum Borgianum Veliternum'', niverenn 365 ar c'hatalog, "Gran codice messicano in Pelle", talvoudegezh istimet da 300 skoed. Goude marv Borgia e teuas da vezañ perc'hennet gant ar [[Kongregasion evit avielerezh ar pobloù|C'hongregasion sakr evit skignañ ar feiz]], a savas ur mirdi Borgia er [[Palazzo di Propaganda Fide]]<ref name=":2">Ferdinand Anders, ''[https://www.worldcat.org/oclc/30470505 Los templos del cielo y de la oscuridad : oráculos y liturgia, libro explicativo del llamado Códice Borgia (Museo Borgia P.F. Messicano 1)]'', Biblioteca Apostólica Vaticana, 1993, ISBN:968-16-4154-X, p. 35</ref>. Diaes eo gwiriañ an istorioù a red diwar-benn ar c'hodex a-raok ar mare ma oa piaouet gant Borgia. Hervez ar pezh a lavarer er C'hongregasion e oa savetaet eus un [[Auto de fé]] e Mec'hiko e 1762. Disklêriañ a ra ar baron [[Alexander von Humboldt|von Humboldt]] diouzh e du e oa d'an tiegezh Giustiniani, hag e kouezas etre daouarn mevelien zigas hag a labezas an dornskrid gant tan, a-raok ma oa savetaet gant Borgia<ref>Alejandro de Humboldt, ''Aportaciones a la Antropología Mexicana'', Mec'hiko, 1986</ref>. D'an 21 a viz Ebrel 1902, e oa kaset dastumad Borgia da Levraoueg abostolek ar Vatikan, el lec'h m'emañ c'hoazh hiziv<ref name=":2" />. Skannet eo bet ha lakaet en amen an [https://digi.vatlib.it/view/MSS_Borg.mess.1 holl dud.]. == Endalc'h == 28 kevrenn zo en dornskrid<ref name=":1" /><ref>''[https://www.worldcat.org/oclc/974489206 Handbook of Middle American Indians'', levrenn XIV ha XV, "Guide to ethnohistorical sources", Austin, 2015, p. 228, ISBN:978-1-4773-0687-1</ref>. Gouestlet eo an darn vrasañ anezhe da duioù disheñvel an ''[[Tōnalpōhualli|Tonalpohualli]]'', kalander divinerezh kreiz Mec'hiko. Peurliesañ e kinnig an dornskrid al liammoù etre prantadoù amzer, doueed, ha skeudennoù a denn d'an divinerezh<ref name=":4" />. Ar gevrenn 13, enni ar pajennoù 29–46, zo bet komprenet e doareoù disheñvel gant red an amzer. En em glevet a reer peurliesañ evit gwelet enni deskrivadur un heuliad lidoù<ref name=":0" />. <!-- The overview offered here follows the division proposed by Karl Anton Nowotny.<ref name=":1" />.--> Un ''[[tonalamatl]] ''eo ar c'hodex Borgia, ul « Levr eus an tonkad », a veze implijet gant an divinourien da gompren levezonoù mat pe fall an doueed war pep devezh ar bloaz. Graet e vez « tonalpouhque » eus an divinourien-se, ar pezh a dalvez « ar re a zalc'h kont an deizioù » pe « ar re a oar lenn ar blanedenn ». Implijout a raent ar c'halander-mañ d'ober diouganoù a bep seurt : peseurt deiz e oa ar gwellañ da veajiñ, da vrezeliñ, da zimeziñ, d'ober labourioù er parkeier met dreist-holl da ziouganañ an ''[[tonalli]]'', da lâret eo planedenn ar vugale. Ken pouezus e oa an devezh ganedigezh ma klote anv ar vugale gant un devezh eus ar c'halander. Da skouer pa veze ganet unan deiz ur [[krocodil|c'hrokodil]], pemp [[avel]] pe dek [[raosklenn]], e veze lakaet dindan levezon doue an dour, ar sav-heol pe ar [[jagoar]] eus an noz. Pep deiz a glote gant un tonkad disheñvel, ha pep deiz a levezone ur perzh resis eus ar bersonelezh. === Kevrenn 1: Tonalpohualli ''in extenso'' (pajenn 1–8) === An eizh pajenn gentañ a ro roll an 260 arouezenn deiz en ''tonalpohualli''. Diskouezet eo pep ''[[trecena]]'', pe rummad 13 deiz, war ur renk a-blaen war div bajenn. Evi abegoù dianav ez eus bet merket deizioù zo gant arouez louc'h un troad. Lakaet ez eus bet skeudennoù divinerezh a-us ha dindan arouezennoù an deizioù. Kevrennoù damheñvel ouzh houmañ zo en eizh pajenn gentañ ar [[Codex Cospi|C'hodex Cospi]] hag ar [[Codex Vaticanus B|c'hodex Vaticanus B]]. ouzhpenn-se emañ [[Aotrounez an noz]] war ziskouez e-kichen arouezennoù an deizioù er [[Codex Cospi|C'hodex Cospi]] (gwelet ar gevrenn 3). <gallery perrow="5" caption="Skeudennoù ar pajennoù 1–8"> Codex Borgia page 1.jpg|pajenn 1 Codex Borgia page 2.jpg|pajenn 2 Codex Borgia page 3.jpg|pajenn 3 Codex Borgia page 4.jpg|pajenn 4 Codex Borgia page 5.jpg|pajenn 5 Codex Borgia page 6.jpg|pajenn 6 Codex Borgia page 7.jpg|pajenn 7 Codex Borgia page 8.jpg|pajenn 8 </gallery> === Kevrenn 2: Arouezennoù an 20 deiz kentañ gant o doue rener (pajennoù 9–13) === Rannet eo ar pajennoù 9 da 13 e peder lodenn. E pep lodenn e weler unan eus an 20 arouezenn deiz, doue patrom an deiz, hag arouezioù divinerezh liammet outañ, evel rakweladennoù evit an dud ganet d'an deizioù-se moarvat. Setu ar roll mañ da-heul : # Kaiman, [[Tōnacātēcuhtli|Tonacatecuhtli]] # avel, [[Ehecatl]] # Ti, [[Tepēyōllōtl|Tepeyollotl]] # Glazard, [[Huēhuecoyōtl|Huehuecoyotl]] # Marv, [[Metztli]] # naer, [[Chalchiuhtlicue]] # Konifl, [[Mayahuel]] # Karv, [[Tlaloc]] # Dour, [[Xiuhtecuhtli]] # Ki, [[Mictlāntēcutli|Mictlantecuhtli]] # Marmouz, [[Xōchipilli|Xochipilli]] # geot, [[Patecatl]] # raoskl, [[Itztlacoliuhqui]] # Jagoar, [[Tlazōlteōtl|Tlazolteotl]] # Erer, [[Xipe Totec]] # Gup, [[Ītzpāpālōtl|Itzpapalotl]] # Fiñv, [[Xolotl]] # Maen-kurun, [[Chalchiuhtotolin]] # glav, [[Tōnatiuh|Tonatiuh]] # Boked, [[Xōchiquetzal|Xochiquetzal]] <gallery perrow="5" caption="Skeudennoù ar pajennoù 9–13"> Codex Borgia page 9.jpg|pajenn 9 Codex Borgia page 10.jpg|pajenn 10 Codex Borgia page 11.jpg|pajenn 11 Codex Borgia page 12.jpg|pajenn 12 Codex Borgia page 13.jpg|pajenn 13 </gallery> === Kevrenn 3 : Aotrounez an noz (14) === Rannet eo ar bajenn 14 e nav rann evit pep hini eus [[Aotrounez an noz]], doueed rakhispanek a rene an nozvezhioù. Skeudennaouet int gant pep a arouezenn deiz hag arouezennoù a verk liammoù pozitiv pe negativ. An doueed hag an diouganoù hervez ar ''[[Codex Ríos|C'hodex Ríos]]'' ha [[Jacinto de la Serna]], ur c'hloareg spagnol eus ar {{XVIIvet kantved}}, amañ dindan : # Xiuhtecuhtli (Ríos: mat; de la Serna: fall) # Tezcatlipoca (Ríos: fall; de la Serna: fall) # [[Piltzintecuhtli|Pilzintecuhtli]] (Ríos: mat; de la Serna: mat-kenañ) # Chalchiuhtlicue (Ríos: neptu; de la Serna: mat-kenañ) # Mictlantecuhtli (Ríos: fall; de la Serna: mat) # [[Centeōtl|Centeotl]] (Ríos: neptu; de la Serna: mat-kenañ) # Tlazolteotl (Ríos: fall; de la Serna: fall) # [[Tepēyōllōtl|Tepeyolotl]] (Ríos : mat; de la Serna: mat) # Tlaloc (Ríos: neptu ; de la Serna: mat-kenañ)<ref name=":3">{{Cite book|last=Boone|first=Elizabeth Hill|url=https://www.worldcat.org/oclc/646760625|title=Cycles of time and meaning in the Mexican books of fate|date=2007|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0-292-79528-0|edition=1st|location=Austin|pages=132|oclc=646760625}}</ref> <gallery caption="Skeudenn ar bajenn 14"> Codex Borgia page 14.jpg| </gallery> === Kevrenn 4 ha 5: divinerezh a denn d'ar vugale. Tezcatlipoca, aotrou an tonkad (15–17) === Ar pajennoù 15 da 17 zo skeudennaouet gant doueed liammet ouzh ar c'hanedigezh. E pep hini eus an 20 rann ez eus peder arouezenn deiz. E traoñ ar bajenn 17 ez eus ur skeudenn vras eus [[Tezcatlipoca]], gant arouezennoù deiz liammet ouzh rannoù disheñvel eus e gorf. <gallery perrow="5" caption="Skeudennoù ar pajennoù 15–17"> Codex Borgia page 15.jpg|pajenn 15 Codex Borgia page 16.jpg|pajenn 16 Codex Borgia page 17.jpg|pajenn 17 </gallery> === Kevrenn 6: diouganoù disheñvel (18–21) === Diouganoù a denn da draoù disheñvel graet gant an doueed, en o mesk lidoù relijiel (Tonatiuh, Ehecatl), faoutañ koad (Tlahuizcalpantecuhtli), labourat an douar (Tlaloc), treuziñ ur ster (Chalchiuhtlicue), beajiñ (Tezcatlipoca ruz), ha c'hoari ar volotenn (Tezcatlipoca du). <gallery perrow="5" caption="Skeudennoù ar pajennoù 18–21"> Codex Borgia page 18.jpg|pajenn 18 Codex Borgia page 19.jpg|pajenn 19 Codex Borgia page 20.jpg|pajenn 20 Codex Borgia page 21.jpg|pajenn 21 </gallery> === Kevrenn 7 ha 8 : ar c'harv gloazet ha perzhioù lidoù an 20 arouezenn deiz (22–24) === <gallery perrow="5" caption="Skeudennoù ar pajennoù 22–24"> Codex Borgia page 22.jpg|pajenn 22 Codex Borgia page 23.jpg|pajenn 23 Codex Borgia page 24.jpg|pajenn 24 </gallery> === Kevrenn 9 and 10: ar pevar c'harter ha bro ar re varv === <gallery caption="Skeudennoù ar pajennoù 25-26"> Codex Borgia page 25.jpg|pajenn 25 Codex Borgia page 26.jpg|pajenn 26 </gallery> === Kevrenn 11 and 12: doueed ar glav ar 4 c'harter hag ar c'hreiz (27–28) === <gallery caption="Skeudennoù ar pajennoù 27-28"> Codex Borgia page 27.jpg|pajenn 27 Codex Borgia page 28.jpg|pajenn 28 </gallery> === Kevrenn 13 : rann an azeulerezh (pajennoù 29–46) === Dre ma n'eus tra a vefe damheñvel e dornskridoù all eus ar strollad Borgia, displegadenn ar gevrenn-mañ he deus cheñchet forzhik hervez ar mare. E zispleger kentañ, ar jezuit Lino Fábrega, a soñje e oa ur [[Zodiac]], rannet e 18 arouez<ref name=":5">{{Cite book|last=Gerritse|first=Samantha|title=Narrative and Ritual in the Codex Borgia: A structural analysis of pages 29 to 46 of this Postclassic Mexican manuscript|publisher=Universiteit Leiden|year=2013|isbn=|location=Leiden|pages=38–40}}</ref>. [[Eduard Seler]], e zispleger modern kentañ, a soñje e oa kaoz eus beaj [[Gwener (planedenn)|Gwener]] a-dreuz ar bed dindandouar<ref name=":6">{{Cite book|last=Seler|first=Eduard|title=Codex Borgia. Eine altmexikanische Bilderschrift der Bibliothek der Congregatio de Propaganda Fide, II|publisher=Druck von Gebr. Unger.|year=1906|isbn=|location=Berlin|pages=136–157}}</ref>. Kendalc'het e oa e zisplegadenn steredoniek gant e ziskibl, Friedrich Röck, ha gant skolveuridi a-vremañ evel Susan Milbrath<ref>{{Cite book|last=edited by Davíd Carrasco|url=https://www.worldcat.org/oclc/59830181|title=The imagination of matter : religion and ecology in Mesoamerican traditions|date=1989|publisher=B.A.R|isbn=0-86054-656-X|location=England|pages=103–127|oclc=59830181}}</ref>. Karl Anton Nowotny an hini eo, un diskibl da Röck, a gavas abeg en "displegaden steredennel" graet gant skol Seler. Awenet e oa gant labour [[Alfonso Caso]] diwar benn codices ar [[Mixteked]], a broue ne oa ket levrioù steredoniezh met levrioù istor<ref name=":4">{{Cite book|last=Nowotny|first=Karl Anton|url=https://www.worldcat.org/oclc/56527102|title=Tlacuilolli : style and contents of the Mexican pictorial manuscripts with a catalog of the Borgia Group|date=2005|publisher=University of Oklahoma Press|others=George A. Everett, Edward B. Sisson|isbn=0-8061-3653-7|location=Norman|pages=|oclc=56527102}}</ref>. Kinnig a reas Nowotny e oa deskrivet ul lid disheñvel gant pep hini eus 18 pajenn ar gevrenn-mañ. Kinnig a rae ar rummadoù diabarzh-se<ref name=":1" />. # Azeulerezh doueed an avel (p.&nbsp;29) # Azeulerezh doueed ar glav (p.&nbsp;30) # Azeulerezh ar maguey (p.&nbsp;31, above) # Azeulerezh ar maiz (p.&nbsp;31, below) # Azeulerezh Tezcatlipoca (p.&nbsp;32) # An templ du (p.&nbsp;33) # An templ ruz (p.&nbsp;34) # Digoradur ur pakad lidek (p.&nbsp;33) # Aberzh d'an Heol (p.&nbsp;39-40) # Aberzh d'ar Cihuapipiltin (pp.&nbsp;41–42) # Fest ar maiz (p.&nbsp;43) # Tronadur ur priñs (p.&nbsp;44) # Azeulerezh ar werelaouenn (p.&nbsp;45) Deuet eo displegadenn Nowotny da vezañ diazez kalz displegadennoù all, evel re Ferdinand Anders, Maarten Jansen, ha Luis Reyes (1993), a glotaas displegadenn Nowotny gant roadoù etnografek hag a addisplegas lod eus al lidoù<ref name=":2" />; hini Bruce Byland ha John Pohl, a glaskas ar c'heñver etre al lidoù taolennet er gevrenn-mañ hag lidoù ar rouanez Mixtek<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/27641334|title=The Codex Borgia : a full-color restoration of the ancient Mexican manuscript|date=1993|others=Gisele Díaz, Alan Rodgers, Bruce E. Byland|isbn=0-486-27569-8|location=New York|oclc=27641334}}</ref>; hag hini Samantha Gerritse, a ginnig un dielfennadur a lavar e vefe un danevell<ref name=":5" />. Elizabeth Hill Boone a sell ouzh ar pajennoù-se evel un danevell gosmologek<ref name=":3" /> ha Juan José Batalla Rosado a zispleg ez eo un heuliad halusinadennoù a oa dleet d'ar veleien rakhispanek gouzañv e-pad o deskoni<ref>{{Cite book|last=Batalla Rosado|first=Juan Manuel|title=El Códice Borgia. Una guía para un viaje alucinante por el Inframundo|publisher=Biblioteca Apostólica Vaticana / Testimonio Compañía Editorial|year=2008|isbn=|location=Madrid|pages=}}</ref>. <gallery perrow="5" caption="Skeudennoù ar pajennoù 29–46"> Codex Borgia page 29.jpg|pajenn 29 Codex Borgia page 30.jpg|pajenn 30 Codex Borgia page 31.jpg|pajenn 31 Codex Borgia page 32.jpg|pajenn 32 Codex Borgia page 33.jpg|pajenn 33 Codex Borgia page 34.jpg|pajenn 34 Codex Borgia page 35.jpg|pajenn 35 Codex Borgia page 36.jpg|pajenn 36 Codex Borgia page 37.jpg|pajenn 37 Codex Borgia page 38.jpg|pajenn 38 Codex Borgia page 39.jpg|pajenn 39 Codex Borgia page 40.jpg|pajenn 40 Codex Borgia page 41.jpg|pajenn 41 Codex Borgia page 42.jpg|pajenn 42 Codex Borgia page 43.jpg|pajenn 43 Codex Borgia page 44.jpg|pajenn 44 Codex Borgia page 45.jpg|pajenn 45 Codex Borgia page 46.jpg|pajenn 46 </gallery> === Kevrenn 14: ar Cihuateteo hag ar Macuitonaleque (47-48) === Deeskrivañ a ra ar gevrenn-mañ ar [[Cihuateteo]], speredoù doueelet ar maouezed zo tremenet pa oant o wilioudiñ, hag ar [[Macuiltonaleque]], speredoù dister an dirollerezh, ar blijadur hag ar feulster. <gallery caption="Skeudennoù ar pajennoù 47-48"> Codex Borgia page 47.jpg|pajenn 47 Codex Borgia page 48.jpg|pajenn 48 </gallery> === Kevrenn 15, 16, ha 17: almanakoù ha "karv hor c'hig" (50-53) === <gallery caption="Skeudennoù ar pajennoù 50-53"> Codex Borgia page 49.jpg|pajenn 49 Codex Borgia page 50.jpg|pajenn 50 Codex Borgia page 51.jpg|pajenn 51 Codex Borgia page 52.jpg|pajenn 52 Codex Borgia page 53.jpg|pajenn 53 </gallery> === Kevrenn 18: ar werelaouen (53-54) === Kregiñ a ra ar gevrenn-mañ e lodenn izelañ a-gleiz ar pajenn 53 ha kenderc'hel pajenn 54. Soñjal a reer peurliesañ, hervez meno Seler, ez eo skeudennoù eus [[Gwener (planedenn)|Gwener]] dindan stumm ar werelaouen, o toullañ personajoù pe elfennoù ikonografek disheñvel en arouezennoù deiz disheñvel<ref name=":6" />. Abalamour da vont en-dro an ''Tonalpohualli'', [[sav heliekel]] ar blanedenn Gwener na c'hall degouezhout nemet e pemp arouezenn deiz : ar c'hrokodil, an naer, an dour, ar raoskl hag ar fiñv<ref name=":7">{{Cite book|last=Lacadena|first=Alfonso|url=https://www.worldcat.org/oclc/319493878|title=Astronomers, scribes, and priests : intellectual interchange between the northern Maya lowlands and highland Mexico in the late postclassic period|date=2010|publisher=Dumbarton Oaks|others=Gabrielle Vail, Christine L. Hernández, Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-346-3|location=Washington, D.C.|pages=386|oclc=319493878}}</ref>. Diskouez a reer amañ eta an diouganoù liammet ouzh sav ar blanedenn e pep deiz, hag en tri deiz war o lerc'h. Displegerezh ikonografiezh pep lodenn zo bet liammet ouzh an dour (kaiman, avel, ti, glazard), ar gouarnamant (naer, marv, karv, konifl), an douar hag al labour-douar (dour, ki, marmouz, geot), ar renerien (raoskl, Jagoar, erer ha gup), hag ar brezel (fiñv, maen-kurun, barrad-amzer, boked). <gallery caption="Skeudennoù ar pajennoù 53-54"> Codex Borgia page 53.jpg Codex Borgia page 54.jpg </gallery> === Kevrenn 19: doue ar varc'hadourien (55) === <gallery caption="Skeudenn ar bajenn 55"> Codex Borgia page 55.jpg </gallery> === Kevrenn 20: an Tonalpohualli rannet etre Quetzalcoatl ha Mictlantecuhtli (56) === War ar bajenn-meñ e weler [[Mictlantecuhtli]] ha Quetzalcoatl kein-ouzh-kein. N'ouzer ket petra a dalvez. Marteze avat e oa e oa liammet ouzh an diouganoù buhez ha marv e mezegiezh. <gallery caption="Skeudenn evit ar bajenn 56"> Codex Borgia page 56.jpg </gallery> === Kevrenn 21 ha 22: diouganoù euredoù === <gallery caption="Skeudennoù ar pajennoù 57-60"> Codex Borgia page 57.jpg Codex Borgia page 58.jpg Codex Borgia page 59.jpg Codex Borgia page 60.jpg </gallery> === Kevrenn 23 ha 24: an ugent rummad 13 deiz pe ''trecenas'' en Tonalpohualli, hag an evned diougan eus pep deiz (61-70) === # One Caiman, Tonacatecuhtli # One Jaguar, Ehecatl # One Deer, Tepeyollotl # One Flower, Huehuecoyotl # One Reed, Chalchiuhtlicue # One Death, Tonatiuh # One Rain, Tlaloc # One Grass, Mayahuel # One Snake, Xiuhtecuhtli # One Flint, Mictlantecuhtli # One Monkey, Patecatl # One Lizard, Ixtlacoliuhqui # One Movement, Tlazolteotl # One Dog, Xipe Totec # One House, Itzpapalotl # One Vulture, Xolotl # One Water, Chalchiuhtotolin # One Wind, Chantico # One Eagle, Xochiquetzal # One Rabbit, Xiuhtecuhtli--> Pajenn ziwezhañ ar gevrenn a zeskriv an doue Heol, [[Tonatiuh]], o resev profoù, ha roll al loened nij sakr liammet ouzh pep deiz. <gallery perrow="5" caption="Skeudennoù ar pajennoù 61–71"> Codex Borgia page 61.jpg|pajenn 61 Codex Borgia page 62.jpg|pajenn 62 Codex Borgia page 63.jpg|pajenn 63 Codex Borgia page 64.jpg|pajenn 64 Codex Borgia page 65.jpg|pajenn 65 Codex Borgia page 66.jpg|pajenn 66 Codex Borgia page 67.jpg|pajenn 67 Codex Borgia page 68.jpg|pajenn 68 Codex Borgia page 69.jpg|pajenn 69 Codex Borgia page 70.jpg|pajenn 70 Codex Borgia page 71.jpg|pajenn 71 </gallery> === Kevrenn 25 an 20 trecena, karteroù an hollved hag e greiz === Rannet eo an 20 arouezenn deiz gant an almanak-mañ e karterioù liammet ouzh an doueed hag an naeron e stumm ur [[xicalcoliuhqui]]<!-- or meandering pattern-->. <gallery caption=Skeudenn evit ar bajenn 72"> Codex Borgia page 72.jpg </gallery> === Kevrenn 26: 20 ha 26 arouezenn deiz hag a denn da gQuetzalcoatl ha da vMictlantecuhtli === <gallery caption="Skeudenn evit ar bajenn 73"> Codex Borgia page 73.jpg </gallery> === Kevrenn 27: 20 arouezenn deiz <!--referred to men and women--> === <gallery caption="Skeudenn evit ar bajenn 74"> Codex Borgia page 74.jpg </gallery> === Kevrenn 28: Doueed an hanter ''trecenaoù'' === <gallery caption="Skeudennoù ar pajennoù 75-76"> Codex Borgia page 75.jpg Codex Borgia page 76.jpg </gallery> == Levrlennadur == * {{cite book|last=Milbrath|first=Susan|author-link=Susan Milbrath|year=2013|title=Heaven and Earth in Ancient Mexico: Astronomy and Seasonal Cycles in the Codex Borgia|series=The Linda Schele Series in Maya and Pre-Columbian Studies|location=Austin|publisher=[[University of Texas Press]]|isbn=978-0-292-74373-1|oclc=783173291}} * {{cite book|last=Boone|first=Elizabeth Hill|author-link=Elizabeth Hill Boone|year=2007|title=Cycles of Time and Meaning in the Mexican Books of Fate|series=Joe R. and Teresa Lozano Long series in Latin American and Latino art and culture|location=Austin|publisher=[[University of Texas Press]]|isbn=978-0-292-71263-8|oclc=71632174}} * {{cite journal|last=Brotherston|first=Gordon|author-link=Gordon Brotherston|year=1999|title=The yearly seasons and skies in the Borgia and related codices|url=http://www2.essex.ac.uk/arthistory/arara/issue_two/paper6.html|format=eJournal testenn enlinenn|journal=Arara: Art and Architecture of the Americas|volume= 2|issn=1465-5047|oclc=163473451|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080221195159/http://www2.essex.ac.uk/arthistory/arara/issue_two/paper6.html|archive-date=2008-02-21}} * {{cite book|last1=Díaz|first1=Gisele|author2=Alan Rodgers|author3=Bruce E. Byland|year=1993|title=The Codex Borgia: A Full-Color Restoration of the Ancient Mexican Manuscript|url=https://archive.org/details/codexborgiafullc0000unse|location=New York|publisher=[[Dover Publications|Dover]]|isbn=978-0-486-27569-7|oclc=27641334}} * {{cite encyclopedia|last=Jansen|first=Maarten|author-link=Maarten Jansen|year=2001|title=Borgia, Codex|editor=David Carrasco|encyclopedia=The Oxford encyclopedia of Mesoamerican cultures: The civilizations of Mexico and Central America|volume=1|location=Oxford and New York|publisher=[[Oxford University Press]]|pages=94–98|isbn=978-0-19-514255-6|oclc=44019111}} * {{cite journal|last=Jansen|first=Maarten|author-link=Maarten Jansen|author2=Gabina Aurora Pérez Jiménez|year=2004|title=Renaming the Mexican Codices|journal=[[Ancient Mesoamerica (journal)|Ancient Mesoamerica]]|volume=15|issue=2|pages=267–271|issn=0956-5361|oclc=89722889|doi=10.1017/S0956536104040179|hdl=1887/16354|url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16354/Renaming.pdf?sequence=1|hdl-access=free}} * {{cite book|last=Nowotny|first=Karl Anton|author-link=Karl Anton Nowotny|year=2005|title=Tlacuilolli: style and contents of the Mexican pictorial manuscripts with a catalog of the Borgia Group|others=George A. Everett, Jr. and Edward B. Sisson (trans. and eds.), with a foreword by Ferdinand Anders|location=Norman|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|isbn=978-0-8061-3653-0|oclc=56527102}} {{refend}} == Liammoù diavaez == * [http://00.gs/sequence_of_codex-sections.htm "list of the "proper sequence" of sections of codices in the Borgia group"] * [http://www.famsi.org/research/graz/borgia/thumbs_0.html "Facsimile eus ar C'hodex Borgianus Mexicanus 1"], ''famsi.org''(2020) * [http://digi.vatlib.it/view/MSS_Borg.mess.1 Skannoù niverel eus ar C'hodex Borgianus] pourchaset gant ar Vatican == Notennoù == {{Daveoù}} {{Boest merdeiñ Azteked}} [[Rummad:Strollad Borgia|Borgia]] [[Rummad:Dornskridoù ar XVIvet kantved]] [[Rummad:Dornskridoù skeudennoù Kreizamerika]] [[Rummad:Codexoù an Azteked]] t2ut2xibtn9mvkhu7loe4wx39e50zmh 0 151252 2197331 2086578 2026-08-04T17:28:18Z InternetArchiveBot 61915 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197331 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[File:Xipe Totec 1.jpg|thumb|upright=1.2|Xipe Totec er [[Codex Borgia|C'hodex Borgia]], un arm gwadek gantañ en e zorn ha kroc'hen un den gantañ da bezh dilhad.]] E [[mitologiezh an Azteked]], '''Xipe Totec''' (''Xīpe Totēc'' /ˈʃiːpe ˈtoteːk(ʷ)/ e [[nahouatleg|nahouatleg klasel]]) pe '''Xipetotec'''<ref>Robelo 1905, p. 768.</ref> ("Hon Aotrou, an hini digroc'henet")<ref>Marshall Saville, 1929, p. 155.</ref> a oa un doue eus al [[labour-douar]], eus ar [[struj]], ar reter, an nevezamzer, an [[orfebrerezh|orfebour]]ien, an dieubadur, hag ar c'houlzoù-amzer<ref>Fernández 1992, 1996, pp.60-63 ; Matos Moctezuma 1988, p.181 ; Matos Moctezuma & Solis Olguín 2002, pp.54-5 ; Neumann 1976, pp.252.</ref>. Anavezet e oa Xipe Totec dindan anvioù all, en o mesk '''Tlatlauhca''' (e nahouatleg /t͡ɬaˈt͡ɬawka/), '''Tlatlauhqui Tezcatlipoca''' (/t͡ɬaˈt͡ɬawki teskat͡ɬiˈpoːka/) ("Melezour ruz a zivoged"), '''Yohuallahuan''' ("an ever diouzh an noz"),<ref>Fernández 1992, 1996, p.60. Neumann 1976, p.255.</ref> ha '''Yaotzin''' ("Enebour enoret")<ref>{{Cite web|last=Brinton|first=Daniel G.|date=April 17, 2021|title=XV. Hymn to a Night-God|url=https://www.sacred-texts.com/nam/aztec/rva/rva15.htm}}</ref>. Azeulet e oa ur furm eus an doue-se gant an [[Tlaxcalteked|Dlaxcalteked]] hag an Huexotzincaed anvet [[Camaxtli]]<ref>Fernández 1992, 1996, p.60-1.</ref>, hag heñvel eo ouzh [[Yopi (doue Zapotek)|Yopi]], un doue [[Zapoteked|Zapotek]] a weler skeudennaouet war jarloù eus ar [[Mezoamerika#kronologiezh|prantad klasel]]<ref name="Miller & Taube 1993, 2003, p.188">Miller & Taube 1993, 2003, p.188.</ref>. An doueez kevatal da Xipe Totec e oa Xilonen-[[Chicomecoatl]]<ref>Matos Moctezuma & Solis Olguín 2002, p.426.</ref>. Xipe Totec zo un doue eus nevezadur ar struj hag eus ar brezel<ref>Evans and Webster 2001, p. 107.</ref>. En em gignañ a rae e-unan da reiñ boued d'an dud, un arouez eus an doare ma koll an had [[maiz]] o gwiskadoù diavaez a-raok diwan hag eus an naeron a cheñch kroc'hen. Taolennet e vez alies e ruz dindan ar c'hroc'hen kignet gwisket gantañ, ar pezh a ra dave d'ar fed m'eo kignet e-unan. Krediñ a rae an [[Azteked]] e oa bet ijinet ar brezel gant Xipe Totec<ref>Matos Moctezuma & Solis Olguín 2002, p.423.</ref>. Dougen a ra an tog begek hag ar vazh-strakell, evel an impalaerien [[Mec'hikaed|vec'hikat]] er brezel<ref>Toby Evans & David Webster, 2001, p.107</ref>. Un templ anvet Yopico en doa e diabarzh [[Templo Mayor|Templ bras Tenochtitlan]]<ref name="Miller & Taube 1993, 2003, p.188" />. Liammet eo Xipe Totec ouzh ar burbuennoù, an danijenn, ha kleñvedoù an daoulagad<ref name="EvansWebster2013">{{cite book|author1=Susan Toby Evans|author2=David L. Webster|title=Archaeology of Ancient Mexico and Central America: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=vZ3DAAAAQBAJ|date=11 September 2013|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-80185-3|page=218}}</ref><ref>[https://www.worldhistory.org/Xipe_Totec/ worldhistory.org]</ref>, ha marteze gant ar [[Bosenn (kleñved)|vosenn]]<ref name="CurranDaniels2007">{{cite book|author1=Bob Curran|author2=Ian Daniels|title=Walking with the Green Man: Father of the Forest, Spirit of Nature|url=https://books.google.com/books?id=mRAYt2Q6CcIC|year=2007|publisher=Career Press|isbn=978-1-56414-931-2|page=148}}</ref>. Xipe Totec en deus ul liamm kreñv gant kleñvedoù evel ar [[Brec'h (kleñved)|vrec'h]], ar c'hlogorennoù ha drougoù an daoulagad<ref>Fernández 1992, 1996, p.62"</ref> ha pa c'houzañve unan bennak unan eus ar c'hleñvedoù-se e veze graet profoù dezhañ<ref>Citing [[Bernardino de Sahagún]]:{{Cite book|title=General history of the things of New Spain : Book I, the Gods|last1=O.|first1=Anderson, Arthur J.|last2=E.|first2=Dibble, Charles|date=1970-01-01|publisher=School of American Research|isbn=9780874800005|oclc=877854386}}</ref>. Diasur eo orin an doue-se. Azeulet e veze Xipe Totec un tamm e pep lec'h e kreiz [[Mec'hiko]] da vare [[Aloubadeg ar Spagnoled]]<ref name="Miller & Taube 1993, 2003, p.188" />, hag anavet e oa er pep brasañ eus [[Mezoamerika]]<ref>Fernández 1992, 1996, p.60.</ref>. Kavet ez eus bet skeudennoù eus an doue-mañ ken pell ha [[Tazumal]] er [[El Salvador|Salvador]]. Azeulet e veze Xipe Totec hed-ha-hed arvor [[Pleg-mor Mec'hiko]] da vare deroù ar [[Mezoamerika#Kronologiezh|prantad goude-klasel]]. Dont a reas an doue-mañ da vezañ un doue pouezus evit an Azteked goude o aloubadeg eus arvor Pleg-mor Mec'hiko e-kreiz ar {{XVvet kantved}}<ref name="Miller & Taube 1993, 2003, p.188" />. E miz Genver 2019, arkeologourien eus Mec'hiko a laboure evit [[Instituto Nacional de Antropología e Historia|Skol-uhel vroadel an antropologiezh hag an Istor]] a gadarnaas o doa dizoloet ar c'hentañ templ anavet a oa gouestlet da Xipe Totec e stad [[Puebla (stad)|Puebla]] e Mec'hiko<ref>Wade, Lizzie, "[https://www.sciencemag.org/news/2019/01/archaeologists-have-found-temple-flayed-lord-mexico?et_rid=382659176&et_cid=2589397 Archaeologists have found a temple to the ‘Flayed Lord’ in Mexico]", ''Science'', 4 a viz Genver 2019</ref>. Kavet e oa an templ dre ma oad o studiañ aspadennoù eus ar pobloù [[popoluca]]t. Savet e oa bet an templ ganto en un tolead anvet [[Tehuacán|Ndachjian-Tehuacan]] etre 1000 ha 1260 goude J.-K. a-raok aloubadeg an Azteked<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/jan/02/mexico-flayed-lord-temple-fertility-god-skinned-human-corpse|title=Mexican experts discover first temple of god depicted as skinned human corpse|website=[[TheGuardian.com]]|date=3 January 2019}}</ref>. [[File:Xipe Totec Annotation Br.jpg|thumb|upright=2.5|center|Un delwenn eus Xipe Totec, e-tro ar bloaz 1500]] ==Levrlennadur== {{refbegin|indent=yes}}<!--BEGIN biblio format. --> *{{cite book |author=Coe, Michael D. |author-link1=Michael D. Coe |first2=Rex |last2=Koontz |orig-year=1962 |year=2008 |title=Mexico From the Olmecs to the Aztecs|url=https://archive.org/details/mexicofromolmecs0000coem_d8w8 |publisher=[[Thames & Hudson]] |location=New York, New York |isbn=978-0-500-28755-2 |oclc=2008901003}} *{{cite book |author1=Evans, Toby |author2=Webster, David |name-list-style=amp |year=2001 |title=Archaeology of Ancient Mexico and Central American Encyclopedia |url=https://archive.org/details/archaeologyofanc0000unse_k5m3 |publisher=[[Garland Publishing]] |location=New York |isbn=978-0-8153-0887-4 }} *{{cite book |author=Fernández, Adela |orig-year=1992 |year=1996 |title=Dioses Prehispánicos de México |url=https://archive.org/details/diosesprehispnic0000fern |publisher=Panorama Editorial |location=Mexico City |isbn=978-968-38-0306-1 |oclc=59601185|language=es}} *{{cite book |author=Matos Moctezuma, Eduardo |author-link=Eduardo Matos Moctezuma |year=1988 |title=The Great Temple of the Aztecs: Treasures of Tenochtitlan |url=https://archive.org/details/greattempleofazt0000mato |series=New Aspects of Antiquity series |others=[[Doris Heyden]] (trans.)|location=London |publisher=[[Thames & Hudson]] |isbn=978-0-500-27752-2 |oclc=17968786}} *{{cite book |author=Matos Moctezuma, Eduardo |author-link=Eduardo Matos Moctezuma |author2=Felipe Solis Olguín |year=2002 |title=Aztecs |url=https://archive.org/details/aztecs0000unse_d5q1 |publisher=[[Royal Academy of Arts]] |location=London |isbn=978-1-903973-22-6 |oclc=56096386|author2-link=Felipe Solis Olguín }} *{{cite journal |author=Milbrath, Susan |author2=Carlos Peraza Lopez|title=Revisiting Mayapan: Mexico's last Maya capital |journal=Ancient Mesoamerica |volume=14 |year=2003 |pages=1–46 |publisher=[[Cambridge University Press]] |doi=10.1017/s0956536103132178|s2cid=154673143}} *{{cite book |author=Miller, Mary |author-link=Mary Miller (art historian) |author2=Karl Taube |orig-year=1993 |year=2003 |title=An Illustrated Dictionary of the Gods and Symbols of Ancient Mexico and the Maya |publisher=[[Thames & Hudson]] |location=London |isbn=978-0-500-27928-1 |oclc=28801551 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/isbn_9780500279281 |author2-link=Karl Taube }} *{{cite web |author=Museo de América |title=Museo de América (Catalogue - item 1991/11/48) |url=http://ceres.mcu.es/pages/Main |publisher=Ministerio de Educación, Cultura y Deporte |location=Madrid, Spain |access-date=2012-06-15|language=}} *{{cite journal |doi=10.1086/462746 |author=Neumann, Franke J. | date=February 1976 |title=The Flayed God and His Rattle-Stick: A Shamanic Element in Pre-Hispanic Mesoamerican Religion |journal=History of Religions |volume=15 |issue=3 |pages=251–263 |publisher=[[University of Chicago Press]] |location=Chicago, IL |s2cid=162229413 }} *{{cite book|title=Diccionario de Mitología Nahua|publisher=Biblioteca Porrúa. Museo Nacional de Arqueología, Historia y Etnología|author=Robelo, Cecilio Agustín |year=1905|location=Mexico City, Mexico|isbn=978-9684327955|language=es}} *{{cite journal |author=Saville, Marshall |year=1929 |title=Saville 'Aztecan God Xipe Totec |journal=Indian Notes(1929) |pages=151–174 |publisher=[[Museum of the American Indian]]}} *{{cite book |author=Smith, Michael E. |orig-year=1996|year=2003 |title=The Aztecs |url=https://archive.org/details/aztecs0002smit |edition=second |publisher=[[Blackwell Publishing]] |location=Malden MA; Oxford and Carlton, Australia |isbn=978-0-631-23016-8 |oclc=59452395}} {{refend}}<!-- END biblio format style --> ==Notennoù== {{Daveoù|bannoù=2}} {{Commons|Xipe Totec}} {{Boest merdeiñ Azteked}} [[Rummad:Doueed al labour-douar]] [[Rummad:Doueed an Azteked]] [[Rummad:Doueed ar vosenn]] [[Rummad:Doueed ar boued]] 0sly3svm48mmu6kbfo1dyj8ay6sj7cb 0 151348 2197438 2190201 2026-08-04T19:32:24Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197438 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[File:Emperor Akihito 199011 1.jpg|thumb|An impalaer Akihito gwisket gant ar ''sokutai'' e lid tronidigezh miz Du 1990.]] Goude marv an impalaer japanat [[Hirohito]] e 1989 e pignas e vab [[Akihito]] war an tron e 1990. An '''Oadvezh Heisei''' a reer eus e ren, a badas eus an [[8 a viz Genver]] 1989 betek e zilez d'an [[30 a viz Ebrel]] [[2019]]<ref name="Fa">Farris 1985.</ref>. == 1989-2000 == E 1989 end-eeun e tarzhas "klogorenn armerzhel" Japan. D'ar strad ez eas eskemmdi Tōkyō ha priz an douaroù, ha dic'hwez moneiz a voe. Sammet e voe ar bankoù gant dleoù a vire ouzh ar vro a bareañ he armerzh<ref name="He">Henshall 2012.</ref>. "An Dekvloazhiad Kollet" (失われた十年 ''Ushinawareta tōnen'') e voe ar bloavezhioù 1990<ref name="MWM">Meyer 2012.</ref>. Gwashoc'h e teuas an enkadenn pa sankas ar feur genel pell dindan al live ret da zerc'hel live ar boblañs<ref name="He" />. Padout a reas ar chagadur armerzhel en dekvloazhiadoù war-lerc'h, ha biskoazh ne adsavas eskemmdi Tōkyō betek e live kent. Peuzdistrujet e voe ar reizhiad ''shūshin koyō'', ha kreskiñ a reas an niver a dud dilabour. Gant kleñved an armerzh ha meur a zroukskouer a-fet goubrenerezh e wanaas galloud an [[Kevredad Sokialour Demokratour (Japan)|SDF]], daoust ma voe Pennmaodierned na oant ket eus ar strollad-se o ren ar vro e [[1993]]-[[1996|96]] ha [[2009]]-[[2012|12]]<ref name="He" />{{,}}<ref>Pekkanen 2018.</ref>. Droukskouer ar gompagnunezh ''Recruit'' e 1988 a lakaas kalz politikourien vrudet eus Bro-Japan da reiñ o dilez ha gwanaeet e oa fiziañs an dud er [[Strollad Demokratour Frankizour (Japan)|Strollad Demokratour Frankizour]] (LDP), bet kontrollet gantañ gouarnamant Japan e-pad 38 vloaz. E 1993 e oa kannet an LDP gant ur gengevredad renet gant [[Morihiro Hosokawa]]. Koulskoude e kouezhas ar gengevredad-se en he foull rak en em vodet en doa ar strolladoù da ziskar galloud al LDP hepken, ha dizemglev a oa etrezo diwar-benn hogos pep kudenn sokial. Distreiñ a reas an LDP er gouarnamant e 1994, pa roas e skoazell da zilenn ar sokialour [[Tomiichi Murayama]] evel kentañ ministr. Er bloavezhioù 1990 e oa ur prantad a welas kresk brud vat an [[anime]] hag ar [[kendalc'h anime|c'hendalc'hoù anime]]. Meur a frañchiz anime a zeuas da vezañ brudet-kenañ evel ''[[Pokémon]]'', ''[[Hello Kitty]]'', ''[[Sailor Moon]]'', ''[[Saint Seiya]]'', ''[[Gundam]]'', ''[[Fist of the North Star]]'', ''[[Dragon Ball]]'', ''[[Yu-Gi-Oh]]'' hag ''[[Neon Genesis Evangelion|Evangelion]]''<ref>{{cite book|title=Anime Essentials: Every Thing a Fan Needs to Know|url=https://archive.org/details/animeessentialse0000poit|publisher=Stone Bridge Press|last=Poitras|first=Gilles|year=2000|isbn=978-1-880656-53-2|page=[https://archive.org/details/animeessentialse0000poit/page/73 73]}}</ref>. E 1995 e oa ur pikol [[kren-douar bras Hanshin|kren-douar]] a 6,8 derez war [[skeuliad Richter]] e [[Kobe]], e [[Prefediezh Hyōgo]] ha taget e oa Metro Tokyo [[tagadennoù Metro Tokyo|gant gaz sarin]] gant sponterien eus an disivoud [[Aum Shinrikyo]]. Dre ma ne voe ket gouest gouarnamant ar vro da gilstourm buan d'an darvoudoù-se e voe savet [[aozadurioù e-maez gouarnamant]] o deus c'hoariet ur roll pouezusoc'h-pouezusañ e politikerezh Bro-Japan abaoe. D'an 11 a viz Kerzu 1997, e oa degemeret ar feur-emglev etrebroadel anvet [[Protokol Kyoto]] da reoliañ al [[laoskadennoù gazoù o efed ti-gwer]] gant 192 bro e [[Kyoto]]<ref name=UNlist>{{cite web|url=https://treaties.un.org/pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVII-7-a&chapter=27&lang=en|title=7 .a Kyoto Protocol to the United Nations Framework Convention on Climate Change|work=UN Treaty Database|access-date=27 November 2014|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008095709/https://treaties.un.org/pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVII-7-a&chapter=27&lang=en|url-status=dead}}</ref>. E-pad ar prantad-se e teuas Japan da vezañ ur galloud milourel en-dro. E 1991, Japan a roas ur skoazell $10 miliard hag a gasas urzhiataerioù milourel evit [[Brezel ar Pleg-mor]]<ref>Freedman, Lawrence, and Efraim Karsh. ''The Gulf Conflict 1990–1991: Diplomacy and War in the New World Order''. Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1993. Print.</ref>. Koulskoude, mellad 9 ar vonreizh a vire outi a gemer perzh en ur brezel da vat, ha da-heul, [[Iran]] a gavas abeg e Bro-Japan abalamour ma ne rae nemet prometiñ arc'hant ha ne blije ket dezhi an doare ma kenlaboure Bro-Japan e Brezel ar Pleg-mor. Goude ar brezel, avat, etre ar 26 a viz Ebrel ha miz Here 1991 e oa kaset c'hwec'h lestr drager minoù eus [[Nerzh emzifenn japanat war vor|JMSDF]] a dennas 34 min e [[Pleg-mor Persia]] da wellaat surentez an hentoù war vor<ref name="20-years-JSDF"/>. ==2000-2009== Goude [[Brezel Irak]], e 2003 e asantas kabined ar c'hentañ maodiern [[Junichirō Koizumi]] d'ur [[strollad adsavadur ha skoazell Japanese-IraK|steuñv]] da gas war-dro 1000 soudard eus [[Nerzhioù emzifenn Bro-Japan]] da reiñ o skoazell evit adsavadur [[Irak]]. Ar brasañ kasadenn soudarded er-maez Bro-Japan e oa abaoe an [[Eil Brezel-bed]] hep kemer ali an [[Aozadur ar Broadoù Unanet|ABU]]. Padout a reas o c'hefridi betek miz C'hwevrer 2009<ref name="20-years-JSDF">{{cite web|url=https://www.mod.go.jp/e/jdf/no24/specialfeature01.html|title=Two Decades of International Cooperation: A Look Back on 20 Years of JSDF Activities Abroad|date=24 December 2011|publisher=Japan Ministry of Defense|archive-url=https://web.archive.org/web/20180327211942/http://www.mod.go.jp/e/jdf/no24/specialfeature01.html|archive-date=27 March 2018}}</ref>. [[Kib vell-droad ar bed 2002|Kib mell-droad ar bed e 2002]] a oa ar c'hentañ Kib ar bed aozet gant ar FIFA a oa dalc'het en [[Azia]], an hini gentañ dalc'het er-maez Europa hag Amerika, kenkoulz hag an hini gentañ a oa aozet gant ouzhpenn ur vroad. Kenaozet e oa Kib ar bed-se evit ar skipailhoù mell-droad broadel gwazed gant Japan ha [[Republik Korea]] da wellat o darempredoù<ref>{{cite news|last=Jones|first=Grahame L.|date=1 June 1996|title=A Political Football Lands in Japan and South Korea|url=http://articles.latimes.com/1996-06-01/sports/sp-10647_1_south-korea|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=22 July 2017}}</ref>. D'an 23 a viz Here 2004, 16vet bloaz an oadvezh Heisei, e oa hejet [[prefediezh Niigata]] e [[rannvro Hokuriku]] gant ur pezh [[kren-douar Chūetsu 2004|kren-douar]]. Lazhet e oa 52 zen ha kantadoù all a oa gloazet. E miz Du 2005 e pradas an egorlestr [[robot]]ek [[Hayabusa]], kaset gant ar [[Ajañs aeregor ergerzherezh Japan (JAXA)|JAXA]], war un [[asteroidenn]] hag e tastumas standilhonoù eno e stumm tammoù danvez asteroidel munutn hag a oa degaset d'an Douar gant an egorlestr d'an 13 a viz Mezheven 2010. Ar c'hentañ egorlestr e oa en istor a oa savet da bradañ a-ratozh-kaer war un asteroidenn ha da zibradañ goude. Kefridi an Hayabusa a oa ar c'hentañ ivez da zegas standilhonoù eus un asteroidenn d'an Douar d'o dielfennañ<ref>{{cite web|publisher=Japan Aerospace Exploration Agency|url=http://www.isas.jaxa.jp/e/snews/2005/1124_hayabusa.shtml|title=Hayabusa Landed on and Took Off from Itokawa successfully – Detailed Analysis Revealed / Topics|website=ISAS|access-date=14 June 2010}}</ref>. Goude bezañ kollet an dilennadegoù e roas ar c'hentañ ministr [[Shinzō Abe]] e zilez a-daol-trumm, hag en diskar-amzer 2007 e teuas [[Yasuo Fukuda]] da vezañ kentañ ministr war e lerc'h. Fukuda a roas e zilez d'e dro e miz Gwengolo 2008 ha choazet e oa [[Tarō Asō]] gant e strollad da gemer e lec'h. E miz Eost 2009, evit ar wezh kentañ, e c'hounezas [[Strollad demokratour Japan]] (DPJ) 308 sez e [[dilennadeg ar gannaded e Bro-Japan e 2009|dilennadeg ar gannaded]]. An trec'h-se a lakaas da baouez 50 vloaz mestroni politikel eus an LDP. Abalamour d'an disoc'hoù-se e roas Tarō Asō e zilez a rener eus an LDP, ha [[Yukio Hatoyama]], prezidant DPJ a zeuas da vezañ maodiern kentañ d'ar 16 a viz Gwengolo 2009. Koulskoude en em gavas luziet an DPJ hepdale e droukskouerioù arc'hanterezh ar strollad, ma oa lakaet e kaoz tud tost da [[Ichirō Ozawa]] peurgetket. [[Naoto Kan]] a oa choazet gant an DPJ evel kentañ ministr nevez, met koll a reas buan e vuiañ-niver er gambr goude [[dilennadeg Kambr ar guzulierien Bro-Japan 2010|dilennadeg Kambr ar guzulierien]], ha gwallzarvoud al lestr Senkaku e 2010 a lakaas an darempredoù etre Japan ha Sina da drenkañ. ==2010-{{CURRENTYEAR}}== Poblañs Bro-Japan a dizhas 128 milion e 2010. Poblañs vrasañ Bro-Japan e voe en istor<ref>[https://web.archive.org/web/20190919081304/http://www.ipss.go.jp/site-ad/index_english/esuikei/ppfj2012.pdf ''Population Projections for Japan (January 2012): 2011 to 2060''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190919081304/http://www.ipss.go.jp/site-ad/index_english/esuikei/ppfj2012.pdf |date=19 September 2019 }}, table 1-1 (National Institute of Population and Social Security Research. Retrieved 13 January 2016).</ref>. Digreskiñ a reas er bloavezhioù goude abalamaour d'ur [[Feur genel|feur genel]] izel. E miz Gouere 2010 e oa diazezet kentañ bazenn ar [[Nerzh emzifenn Bro-Japan|JSDF]] tramor goude ar brezel e [[Djibouti]], e [[Somalia]]<ref name="overseas-dispatch">{{cite news|title=The Overseas Dispatch of Japan's Self-Defense Forces and U.S. War Preparations 自衛隊海外派遣と米国の戦争準備|last=Narusawa|first=Muneo|date=28 July 2014|publisher=The Asia-Pacific Journal: Japan Focus|url=https://apjjf.org/2014/12/31/Narusawa-Muneo/4158/article.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930193008/https://apjjf.org/2014/12/31/Narusawa-Muneo/4158/article.html|archive-date=30 September 2018 }}</ref>. <!-- E miz Kerzu 2010, Japan's 2010 National Defense Program Guidelines changed its defense policy from a focus on the former [[Soviet Union]] to [[People's Republic of China|China]].<ref name="MARTIN FACKLER">{{cite news|last= Fackler|first= Martin|url= https://www.nytimes.com/2010/12/17/world/asia/17japan.html|title= Japan Announces Defense Policy to Counter China|newspaper= The New York Times|date= 16 December 2010|access-date= 17 December 2010}}</ref> --> E 2011 e teuas [[ekonomiezh Sina]] da vezañ an eil brasañ er bed. Diskenn a reas hini Japan en trede plas e-keñver [[Produadur diabarzh gros|PDG dre benn]]<ref name=UN>{{cite web|url=https://unstats.un.org/unsd/snaama/Basic|title=United Nations Statistics Division - National Accounts|website=unstats.un.org}}</ref>. [[File:Mt.Fuji & Tokyo SkyTree (6906783193)b.jpg|thumb|250px|Menez Fuji ha "[[Tokyo Skytree]]" (2012)]] E miz Meurzh 2011 e teuas an "[[Tokyo Skytree]]", ennañ 634 metr, da vezañ an tour uhelañ er bed<ref>{{cite web|url=http://www.ctbuh.org/News/GlobalTallNews/tabid/468/EntryId/4066/Japan-Finishes-Worlds-Tallest-Communications-Tower.aspx|title=Japan Finishes World's Tallest Communications Tower|publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]]|date=1 March 2012|access-date=2 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619104856/http://www.ctbuh.org/News/GlobalTallNews/tabid/468/EntryId/4066/Japan-Finishes-Worlds-Tallest-Communications-Tower.aspx|archive-date=19 June 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/building/tokyo-sky-tree-tokyo-japan|title=Tokyo Sky Tree|publisher=[[Emporis]]|access-date=2 March 2012}}</ref> hag an eil savadur brasañ er bed goude ar "[[Burj Khalifa]]". D'an 11 a viz Meurzh 2011 da 2e 46 goude merenn e c'houzañvas Japan ar [[Kren-douar ha tsunami Tōhoku e 2011|c'hren-douar kreñvañ anavet biskoazh en e istor]] , dezhañ 9 derez war skeuliad Richter, hag a skoas lec'hioù e teir rannvro : [[rannvro Tōhoku|Tōhoku]], [[rannvro Chūbu|Chūbu]] ha [[Rannvro Kantō|Kanto]] e biz [[Honshu]], en o mesk tolead Tokyo<ref>Martin Fackler, Kevin Drew: [https://www.nytimes.com/2011/03/12/world/asia/12japan.html?ref=world Devastation as Tsunami Crashes Into Japan]. ''[[The New York Times]]'', 11 March 2011</ref><ref name="USGS9.0">{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2011/usc0001xgp/neic_c0001xgp_wmt.php|title=USGS analysis as of 12 March 2011|date=11 March 2011|access-date=4 July 2019|publisher= U.S. Geological Survey|archive-url= https://web.archive.org/web/20110908055727/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2011/usc0001xgp/neic_c0001xgp_wmt.php|archive-date=8 September 2011 }}</ref>. Un [[tsunami]] gant gwagennoù 10&nbsp;metr a veuzas an douaroù meur a gilometr diouzh an aod<ref>[https://web.archive.org/web/20120908184921/http://www.thespec.com/news/world/article/500842--massive-tsunami-caused-by-quake-s-shallow-focus Massive tsunami caused by quake’s shallow focus]. ''[[The Hamilton Spectator]]'', 12 March 2011</ref>, hag a lakaas un niver bras a dangwallioù da darzhañ. Edo [[epikreizenn]] ar c'hren-douar tost da gêriadennoù ha kêrioù en aod na c'hellas ket bezañ kuitaet gant miliadoù a dud en desped d'ar reizhad da verzañ an dud eus an tsunamioù<ref>[http://www.economist.com/node/18398748 Japan's catastrophes—Nature strikes back—Can fragile Japan endure this hydra-headed disaster?] ''[[The Economist]]'', 17 March 2011</ref> hag e [[Kreizenn nukleel Fukushima Daiichi]] hag e teir c'hreizenn nukleel all e savas kudennoù bras gant ar reizhadoù yenaat<ref>K.N.C., H.T., A.N.: [https://www.economist.com/blogs/asiaview/2011/03/japans_earthquake_0 Containing the nuclear crisis]</ref>, ar pezh a oa heuliet gant ar [[Gwallzarvoud nukleel Fukushima I|gwallzarvoud grevusañ]] a [[kontammadur skinoberiant|gontammadur skinoberiant]] abaoe [[Gwallzarvoud Tchernobyl]]. Goude ar c'hren-douar e komzas an impalaer d'ar vroad evit ar wezh kentañ en un abadenn skinwel enrollet en a-raok. <!-- In August 2011, [[Naoto Kan]] resigned, and [[Yoshihiko Noda]] became Prime Minister. Later that year [[Olympus Corporation]] admitted major accounting irregularities. (See [[Tobashi scheme]].) Noda pushed for Japan to consider joining the [[Trans-Pacific Strategic Economic Partnership]], but was defeated in an election in 2012, being replaced by [[Shinzō Abe]]. In December 2012, [[Abenomics]] policies are enacted to handle the consequences of the [[Lost Decade (Japan)|Lost Decade]] and [[Aging of Japan|Japan's aging demographic crisis]]. In the first half of 2014, The [[Toyota]] became the biggest automaker in the world selling 5.1 million vehicles in the six months ending 30 June 2014, an increase of 3.8% on the same period the previous year. Volkswagen AG recorded sales of 5.07 million vehicles.<ref name="AutoSales">{{cite news|title=World biggest carmaker tag retained by Toyota|url=http://www.thejapannews.net/index.php/sid/224277905/scat/3a8a80d6f705f8cc/ht/World-biggest-carmaker-tag-retained-by-Toyota|access-date=31 July 2014|work=The Japan News|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808053950/http://www.thejapannews.net/index.php/sid/224277905/scat/3a8a80d6f705f8cc/ht/World-biggest-carmaker-tag-retained-by-Toyota|archive-date=8 August 2014|url-status=dead}}</ref> Prime Minister [[Shinzo Abe]] sought to end [[deflation]], but Japan entered recession again in 2014 largely due to a rise in [[sales tax]] to 8%. Abe called an election in December, and promised to delay further sales tax hikes to 2018. He won the election. On 18 September 2015, the [[National Diet]] enacted the [[2015 Japanese military legislation]] that allows the [[Japan Self-Defense Forces]] to [[Collective security|collective self-defense]] of allies in combat for the first time under the [[Constitution of Japan|1947 constitution]].<ref>{{cite news|title=Japan enacts major changes to its self-defense laws|last=Slavin|first=Erik|location=Tokyo|date=18 September 2015|newspaper=[[Stars and Stripes (newspaper)|Stars and Stripes]]|url=http://www.stripes.com/news/pacific/japan-enacts-major-changes-to-its-self-defense-laws-1.368783|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619063041/https://www.stripes.com/news/pacific/japan-enacts-major-changes-to-its-self-defense-laws-1.368783|archive-date=19 June 2018 }}</ref> In October 2015, The [[Japan Self-Defense Forces]] ranked as the world's [[List of countries by Military Strength Index|fourth most-powerful military]] in conventional capabilities in a [[Credit Suisse]] report.<ref name="CreditSuisse2015">{{cite report|url=http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|title=The End of Globalization or a more Multipolar World?|publisher=[[Credit Suisse]] AG|first1=Michael|last1=O’Sullivan|first2=Krithika|last2=Subramanian|date=17 October 2015|access-date=14 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215235711/http://publications.credit-suisse.com/tasks/render/file/index.cfm?fileid=EE7A6A5D-D9D5-6204-E9E6BB426B47D054|archive-date=15 February 2018|url-status=dead}}</ref> A [[United Nations]] report confirmed that [[Greater Tokyo Area|Greater Tokyo]] is the most populous [[metropolitan area]] in the world with an estimated total population of 38,140,000 in 2016.<ref name="UN-World-Cities-2016">{{cite web|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf|title=The World's Cities in 2016|last=United Nations|date=12 March 2017|publisher=United Nations}}</ref> In 2018, [[Pokémon]] became the [[List of highest-grossing media franchises|highest-grossing media franchise]] of all time with an estimated $90 billion revenue. Pokémon surpassed the number 2 [[Hello Kitty]] ($80 billion) and the number 5 [[Star Wars]] ($65 billion). In 2018 a record number of 31,191,929 foreign tourists visited Japan in 2018. This is a 33% increase over 2015 (19.73 million).<ref>{{cite web|url=https://www.tourism.jp/en/tourism-database/stats/|title=Tourism Statistics|website=JTB Tourism Research & Consulting Co.}}</ref> In 2017, 3 out of 4 foreign tourists came from South Korea, China, Taiwan and Hong Kong, according to the [[Japan National Tourism Organization]].<ref>{{cite web|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2018/02/06/national/japan-tourism-agency-aims-draw-western-tourists-amid-boom-asian-visitors/|title=Japan Tourism Agency aims to draw more Western tourists amid boom in Asian visitors|date=6 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107231243/https://www.japantimes.co.jp/news/2018/02/06/national/japan-tourism-agency-aims-draw-western-tourists-amid-boom-asian-visitors/|archive-date=7 January 2019|publisher=[[Japan National Tourism Organization]]}}</ref> Japan activated the [[Amphibious Rapid Deployment Brigade]], its first marine unit since World War II, on 7 April 2018. They're trained to counter invaders from occupying [[Japanese islands]].<ref name=JapanMarines2018>Kubo, Nobuhiro [https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKCN1HE069-OCATP Japan activates first marines since WW2 to bolster defenses against China]. 7 April 2018. [[Reuters]]. Retrieved 2 August 2018</ref> Japan was the world's largest [[creditor]] nation since 1990 and for 22 years straight.<ref name="creditor 22nd year">{{cite news | author=Obe, Mitsuru | url=https://blogs.wsj.com/japanrealtime/2013/05/28/japan-worlds-largest-creditor-nation-for-22nd-straight-year/ | title=Japan World's Largest Creditor Nation for 22nd Straight Year | work=[[The Wall Street Journal]] | date=28 May 2013 | access-date=14 October 2013}}</ref> By 2018, Japan regained the leading position as the predominant source of saving and investments. Japan owned net global assets of ¥328 trillion, Germany (¥262 trillion), China (¥205 trillion).<ref>{{cite news|title=Japan, savings superpower of the world|date=2 September 2018|newspaper=The Japan Times|access-date=12 September 2020|url=https://www.japantimes.co.jp/opinion/2018/09/02/commentary/japan-commentary/japan-savings-superpower-world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807140043/https://www.japantimes.co.jp/opinion/2018/09/02/commentary/japan-commentary/japan-savings-superpower-world/|archive-date=7 August 2020|url-status=live}}</ref> --> E miz Gwengolo 2018, [[Naomi Osaka]] a zeuas da vezañ ar c'hentañ Japanadez a gemeras perzh e gourfennoù ur [[Chelem bras (tennis)|chelem bras]] en hec'h-unan hag ar c'hentañ Japanadez a c'hounezas unan. Gounit a reas Naomi Osaka an [[US Open 2018 (tennis)|US Open 2018]]<ref>{{Cite news|url=https://www.standard.co.uk/sport/tennis/naomi-osaka-becomes-first-japanese-woman-to-reach-a-grand-slam-final-a3929801.html|title=Naomi Osaka becomes first Japanese woman to reach a Grand Slam final|last=Newman|first=Paul|date=7 September 2018|work=London Evening Standard|access-date=10 September 2018}}</ref><ref name=us-open-final>{{cite web|title=Osaka stuns Serena, captures first Grand Slam title at US Open|url=http://www.wtatennis.com/news/osaka-stuns-serena-captures-first-grand-slam-title-us-open|website=WTA Tennis|access-date=2 November 2018|first1=David|last1=Kane}}</ref>. E 2018, [[dour-beuz 2018 e Bro-Japan|glav-bil e kornôg Japan]] a lakaas kalz tud da vervel en [[Hiroshima]] hag [[Okayama]]. Ur c'hren-douar a skoas [[Hokkaido]] ivez, hag a lazhas 41 den hag ur blackout er ranvro a-bezh<ref name="fdma20180914">{{cite web|url=http://www.fdma.go.jp/bn/5e976fd1e784ff20658bbbf8f930507c0f417430.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914165412/http://www.fdma.go.jp/bn/5e976fd1e784ff20658bbbf8f930507c0f417430.pdf|url-status=dead|archive-date=14 September 2018|script-title=ja:平成３０年北海道胆振東部地震による被害及び消防機関等の対応状況（第２５報）|language=ja|publisher=Fire and Disaster Management Agency|date=14 September 2018|access-date=1 November 2018}}</ref>. Aprouet e oa ar c'hentañ kefridi roet d'ar [[Nerzhioù emzifenn Bro-Japan|JSDF]] da gas soudarded da zerc'hel ar peoc'h en un operasion na oa ket renet gant [[Aozadur ar Broadoù Unanet]] e miz Ebrel 2019. Kaset e oa daou ofiser eus ar JGSDF da evezhiañ un [[Harz-tennañ|harz-tennañ]] etre Israel ha Bro-Egipt e post gourc'hemennerezh an Nerzh etrebroadel e [[Ledenez Sinai]] eus an 19 a viz Ebrel betek an 30 a viz Du 2019<ref>{{cite news|title=Japan approves plan to send JSDF officers to Sinai, on first non-U.N. peacekeeping mission|date=2 April 2019|newspaper=The Mainichi|access-date=3 April 2019|url=https://mainichi.jp/english/articles/20190402/p2g/00m/0na/043000c|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402131957/https://mainichi.jp/english/articles/20190402/p2g/00m/0na/043000c|archive-date=2 April 2019|url-status=live}}</ref>. == Notennoù == {{Daveoù}} {{Boest Istor Japan}} {{Porched Japan}} [[Rummad:Istor Japan]] auj5flza1ko08s14is02dyjesi4y4am 0 151372 2197453 2149893 2026-08-04T19:50:47Z InternetArchiveBot 61915 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197453 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Talbenn ar C'hornôg''' eo an dachenn ma reas ar brezel e reuz e Kornôg Europa e-pad an [[Eil Brezel-bed|Eil Brezel Bed]]. Pa reer anv eus Talbenn ar c'hornôg e reer anv eus an emgannoù c'hoarvezet e [[Danmark]], [[Norvegia]], [[Luksembourg (bro)|Luksembourg]], [[Belgia]], an [[Izelvroioù]], ar [[Rouantelezh-Unanet]], [[Bro-C'hall|Frañs]], [[Italia]], hag [[Alamagn]]. Sellet e vez ouzh an emgannoù e su Europa hag e lec'h all evel tachennoù brezel disheñvel diouzh hini ar C'hornôg. Daou brantad emgannoù bras a voe war Talbenn ar C'hornôg. E-pad ar prantad kentañ e kodianas Luksembourg, an Izelvroioù, Belgia, ha Frañs e-kerzh miz Mae ha miz Mezheven 1940 goude dezho bezañ faezhet e Belgia hag e norzh Frañs, a-raok kenderc'hel gant ur brezel en oabl etre Alamagn ha Breizh-veur a reer [[emgann Bro-Saoz]] anezhañ. E-doug an eil prantad e voe emgannoù war ur skeul vras war an douar (harpet gant ur brezel strategek nijerezioù hag a weler evel un talbenn e-unan), hag a grogas e miz Mezheven 1944 gant ar [[Dilestradeg Normandi|gevredidi o tilestrañ e Normandi]] hag a gendalc'has betek ma voe faezhet an [[Trede Reich]] e miz Mae 1945. == 1939–1940: Trec'h an Ahel == D'ar 1añ a viz Gwengolo 1939 e krogas an Eil brezel bed gant [[aloubadeg Polonia]] gant Alamagn. Evel respont e tisklerias Breizh-Veur ha Frañs ar brezel ouzh Alamagn d'an 3 a viz Gwengolo. Ar mizioù da heul a voe anvet ar Brezel Drol. === Brezel Drol === Brezel Drol e veze graet eus deroù an Eil Brezel Bed, arouezet gant un nebeud oberiadurioù brezel er c'hevandir goude aloubadeg Polonia betek [[Emgann Bro-C'hall|Emgann Frañs]]. Daoust ma oa disklêriet ar brezel etre ar galloudoù europat, ne oa argad ebet etreze. Sañset e oa ar [[Rouantelezh-Unanet]] ha Fraañ harpañ Polonia hag harpell ebet n'he deus bet daoust d'an emglev sinet etreze. An nerzhioù gall a reas un dagadenn e [[Saarland]] a-enep Alamagn met paouez a rejont ha distroiñ d'o bro. E-pad ma oa ar braz eus Arme Alamagn o stourm e Polonia, e oa gwardet al [[linenn Siegfried]] (al linenn kreñvaet d'en em ziwall diouzh Frañs) gant un lodennig all. En tu all gant al [[Linenn Maginot]] e chome ar C'hallaoued, tra ma veze savet ul linenn ouzhpenn war harzoù Belgia gant ar Saozon. Ar [[Royal Air Force]] a vannas traktoù propaganda a-us Alamagn hag ar bagad kanadian kentañ a zouaras war Breizh-Veur, tra ma vane sioul kornôg Europa e-pad ar 7 miz da heul. Kerkent ma voe diskleriet ar brezel e krogas Breizh-Veur ha Frañs da brenañ ur bern armoù digant ar [[Stadoù-Unanet]] e-kichen ar re krouet ganto. Kemer a reas perzh ar SUA o werzhañ paramantadurioù d'ar [[Kevredidi an Eil Brezel-bed|gevredidi]] e prizioù izel. Youl Alamagn da skoilhañ an eskemm treuz-atlantel gant ar gevrididi a loc'has [[Emgann ar Meurvor Atlantel]]. === Oberiadur Weserübung === Tarzh ar brezel a grogas e norzh Europa gant [[Emgann Norvegia]] heuliet gant [[oberiadur Weserübung]], an aloubadeg eus Danmark ha Norvegia gant an Alamaned. Raktreset e oa bet gant ar gevrididi ober un dilestradeg war holl aodoù Mor an Hanternoz evit stankañ degasadennoù danvezioù eus [[Sveden]] da Alamagn. Hogen bountet e oant bet er-maez adarre gant ar [[Wehrmacht]]. Ar 'c'h-'[[Kriegsmarine]]'', a c'houzañvas kalz a golloù memestra e-pad he daou viz a seziz lakaet war Norvegia. === Emgannoù evit Luksembourg, an Izelvroioù, Belgia ha Frañs === E Mae 1940 e krogas an Alamaned [[Brezeliadenn ar C'hornôg]] (''Der'' ''Westfeldzug''). Kevredidi ar C'hornôg a blegas buan a-walc'h dindan strategiezh ar ''[[Blitzkrieg]]''. Ar braz eus an nerzhioù gall ha saoz a dec'has davet [[Emgann Dukark|Dukark]]. Pa oa an emgann o vont d'an trec'h e soñjas an Alamaned penaos e vo graet gant Breizh-Veur. Ma vefe nac'het ar feur-emglev-peoc'h gantañ, e chome dibarzh an [[Oberiadur-brezel Seelöwe|aloubadeg]]. Hogen, ar g''[[Kriegsmarine]]'' a gollas ul lodenn ken bras eus e nerzhioù e Norvegia ma ne c'hall ket azaoueziñ un dilestradeg, ha ret-holl e voe d'an alamaned tapout an drestelezh war an aer gant al [[Luftwaffe (Wehrmacht)|luftwaffe]]. == 1941–1944: an ehan == Al Luftwaffe ne zeuas ket a-benn da drec'hiñ war ar [[Royal Air Force|RAF]] e-pad [[emgann Bro-Saoz]], ar soñ da aloubiñ Breizh-Veur a voe dilezet. Tra ma veze engervet ar Wehrmacht en [[Oberiadur brezel Barbarossa|aloubadeg ar Unvaniezh Sovietel]] e krogas savadur [[Moger an Atlantel]] a-hed aodoù [[Mor Breizh]]. Graet e voe da ziarbenn aloubadeg ar [[gevredidi]]. [[Restr:Dieppe_pebble_beach.jpg|thumb|Tornaod ha traezhenn [[Dieppe]] goude [[Dilestradeg Dieppe|argadoù]] an 19 a viz Eost 1942. Ur c'harr ''Daimler Dingo'' dilezet.]] E 19 a viz Eost 1942 e krogas an [[Dilestradeg Dieppe]] e Frañs. Peurvuiañ ar bagad a voe Kanadian gant un nebeud eus Saoz, SUA harpet gant listri saoz ha poloniat. An argad a voe ur gwallreuz dre ma voe kollet un drederenn eus an nerzhioù. Hogen desket eo bet kalz diwar an oberadur hag adimplijet e vint en aloubadegoù a heul. E-pad hogos daou vloaz ne voe ket dilestradeg a-hed aodoù ar c'hornôg nemet un nebeud gwezhiadurioù Komando [[gouvrezel]] savet gant ar [[rezistañs]] harpet gant an SOE ("Special Operations Executive") hag an OSS ("Office of Strategic Services"). Neoazh eo bet savet gant ar gevredidi ur gwezhiadur bombezadeg war vro-Alamagn a-bezh kaset a-benn d'an deiz gant an amerikaned ha d'an noz gant ar saozon. A-c'houde an hañv 1943 e voe azaouezet un dilestradeg e korôg evel gallus gant an alamaned, hag aozadur ar bagadoù alaman a-hed an aodoù a voe renet gant [[Gerd von Rundstedt]] hag a oa e penn tri strollad: ar ''Wehrmachtbefehlshaber Niederlande pe'' WBN ("[[Wehrmacht]] Izelvrroioù"), evit an aodoù belgiat hag izelvroat, an ''Heeresgruppe B'' evit norzh Frañs gant ar 15vet arme alaman (penngarterioù e [[Tourcoing]]) e takad ar [[Saena]], ar 7vet arme (penngarterioù er [[Ar Mañs|Mañs]]), etre ar Saena hag al [[Liger]] o tiwall ouzh Mor-Breizh hag an aodoù atlantel, hag a ''Heeresgruppe G'' evit ar [[Pleg-mor Gwaskogn]] ha [[Renad Vichy|takad Vichy]],gant an arme gentañ, (penngarterioù e [[Bourdel]]), gant an 19vet arme, (Penngarterioù e [[Avignon]]), evit diwall ouzh aodoù [[Mor Kreizdouar]]. == 1944–1945: An eil emgann == === Dilestradeg ar gevredidi e Normandi === [[Restr:D-day_allied_assault_routes.jpg|thumb|Hentoù dilestradegoù an "[[Dilestradeg Normandi|D-Day]]".]] E 6 Mezheven 1944 e krogas an [[Oberiadur-brezel Overlord]] evit dieubiñ Frañs. Gourizet e voe 200,000 alaman e chakod [[Falaise]]. 150,000 alaman a c'hallas tec'hel an takad en ur leuskel aveadurioù a-bouez ha 50,000 alaman a voe lazhet pe brizoniet. [[Restr:Persuit_to_the_West_Wall.jpg|thumb|Talbenn ar C'hornôg e 1944]] == Daveoù == * {{Cite book|last=Szélinger|first=Balázs|year=2010|chapter=Magyar katonák idegen frontokon|title=Küzdelem Magyarországért: Harcok hazai földön|editor=Duzs|publisher=Pannon-Literatúra Kft.|location=Kisújszállás|language=hu|isbn=978-963-251-185-6|page=94}} * {{Cite book|last=Clarke|first=Jeffrey J.|year=1993|series=United States Army in World War II., European theater of operations|title=Riviera to the Rhine|location=Washington D.C.|publisher=Center of Military History|id=CMH Pub. 7–10|isbn=978-0-16-025966-1}} * {{Cite book|first=John|last=Ellis|title=The World War II Databook: The Essential Facts and Figures for all the combatants|url=https://archive.org/details/worldwariidatabo0000elli|publisher=BCA|year=1993|isbn=978-1-85410-254-6}} * {{Cite book|title=Blitzkrieg-Legende: Der Westfeldzug 1940, Operationen des Zweiten Weltkrieges|last=Frieser|first=Karl-Heinz|publisher=R. Oldenbourg|year=1995|isbn=3-486-56124-3|language=de|authorlink=Karl-Heinz Frieser|location=München}} * Gootzen, Har and Connor, Kevin (2006). "Battle for the Roer Triangle" {{ISBN|978-90-90-21455-9}}.See [https://web.archive.org/web/20201024061428/http://operation-blackcock.com/] * Hastings, Max. (2004). ''Armageddon: The Battle for Germany, 1944–1945''. New York: Alfred A. Knopf. {{ISBN|0-375-41433-9}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-375-41433-9|0-375-41433-9]]. * Holland, James. ''Normandy '44: D-Day and the Epic 77-Day Battle for France '' (2019) 720pp * {{Cite book|title=Luftwaffe at War; Blitzkrieg in the West|last=Hooton|first=E. R.|publisher=Chevron/Ian Allan|year=2007|isbn=978-1-85780-272-6|location=London}} * {{Cite book|last=Hooton|first=E.R.|year=2010|title=The Luftwaffe: A Study in Air Power, 1933–1945|url=https://archive.org/details/luftwaffestudyin0000hoot|location=London|publisher=Classic Publications|isbn=978-1-906537-18-0}} * {{Cite book|last=MacDonald|first=Charles B.|year=1993|origyear=1973|series=United States Army in World War II., European theater of operations|title=The Last Offensive|location=Washington D.C.|publisher=Center of Military History|oclc=41111259|edition=Special commemorative|id=CMH pub. 7-9-1}} * Matloff, Maurice. ''Strategic Planning for Coalition Warfare, 1943–1944'' (1959). [https://history.army.mil/books/wwii/sp1943-44/index.htm online] * Murray, Williamson and Millett, Alan R. (2000). ''A War to be Won: Fighting the Second World War''. The Belknap Press of Harvard University Press. {{ISBN|0-674-00680-1}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-674-00680-1|0-674-00680-1]]. * Seaton, Albert (1971). ''The Russo-German War''. New York: Praeger Publishers. * {{Cite book|title=France, 1940: Blitzkrieg in the West|url=https://archive.org/details/france1940blitzk0000shep|last=Shepperd|first=Alan|publisher=Osprey|year=1990|isbn=978-0-85045-958-6|location=Oxford}} * Weigley, Russell F. (1981). ''Eisenhower's Lieutenants''. Bloomington: Indiana University Press. {{ISBN|0-253-13333-5}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-253-13333-5|0-253-13333-5]]. * {{Cite book|last=Willis|first=Frank Roy|year=1962|title=The French in Germany, 1945–1949|location=Stanford|publisher=Stanford University Press}}. * {{Cite book|last=Zaloga|first=Steve|year=2006|title=Remagen 1945: Endgame against the Third Reich|url=https://archive.org/details/remagen1945coede00unse|location=Oxford|publisher=Osprey Publishing|isbn=1-84603-249-0}}. * {{Cite book|last=Zaloga|first=Steve|title=Armored Champion: The Top Tanks of World War II|publisher=Stackpole|year=2015|isbn=978-0811714372}} [[Rummad:Takadoù emgann an Eil Brezel-bed]] 8xzd15c29rbz4u31astuzk3fq1pms1c 0 151520 2197368 2197032 2026-08-04T18:18:19Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197368 wikitext text/x-wiki [[File:Growth of Habsburg territories.jpg|thumb|upright|300px|Kresk an Impalaeriezh Habsbourg e kreiz Europa]] [[File:Europe 1783-1792 en.png|thumb|upright|300px|an Impalaeriezh Habsbourg da vare marv [[Joseph II an Impalaeriezh Santel|Jozef II]] e 1790. Al linenn ruz a ziskouez harzoù an [[Impalaeriezh santel]].]] An '''Impalaeriezh Habsbourg''' (''Habsburgerreich'' en [[alamaneg]]) pe '''Monarkiezh Habsbourg''' (''Habsburgermonarchie'' en alamaneg), anvet ivez '''Monarkiezh an Danav''' (''Donaumonarchie'' en alamaneg) e oa anv douaroù ha rouantelezhioù an [[Tiegezh Habsburg]], re lignez Aostria peurgetket. En [[istoriografiezh]] e vez graet alies gant '''[[Aostria]]''', '''Aostrian''' hag '''Aostrianed''' evel berradur ''pars pro toto'' evit an Impalaeriezh Habsbourg. Eus 1438 da 1806 (war-bouez etre 1742 ha 1745), penn tiegezh an Habsbourged a oa ivez Impalaer an [[Impalaeriezh santel roman german]]. Koulskoude ne seller ket ouzh Stadoù an Impalaeriezh santel, renet gant o dinastiezh dezhe o-unan (ha strizh-kenañ aotrouniezh an impalaer warne), evel lodennoù eus ar pezh a anver an Impalaeriezh Habsbourg. Kregiñ a reas istor an Impalaeriezh Habsbourg pa voe dilennet [[Rudolf Iañ Germania|Rudolf I{{añ}}]] evel [[Roue Germania]] e 1273 ha pa zeuas [[Dugelezh Aostria]] e daouarn e diegezh e 1282. E 1482, [[Masimilian Iañ an Impalaeriezh Santel|Masimilian I{{añ}}]] a resevas an [[Izelvroioù Habsbourg|Izelvroioù]] dre eured. Edo an div vro en Impalaeriezh santel ha tremen a rejont d'e vab-bihan ha d'e hêr, [[Karl V an Impalaeriezh Santel|Charlez V]]. Hemañ a resevas ivez dre hêrezh [[Rouantelezh Spagn]] hag he zrevadennoù ha ren a reas war an Impalaeriezh Habsbourg pa oa en he ment brasañ. Goude dilez Charlez V e 1556 e oa rannet douaroù an Habsbourged etre e vreur [[Ferdinand Iañ an Impalaeriezh Santel|Ferdinand I{{añ}}]], a rene en e anv en Aostria abaoe 1521, hag a oa roue dilennet [[Rouantelezh Hungaria (1526–1867)|Rouantelezh Hungaria]] ha [[Rouantelezh Bohemia (1526–1648)|roue Bohemia]] abaoe 1526, hag e vab [[Fulup II Spagn]]. Mont a reas lignez Spagn (a zalc'he Rouantelezh Spagn, Portugal, an Izelvroioù, Bourgogn, ha broioù en Italia) da get e 1700. En em rannañ a reas lignez Aostria (a zalc'he ivez tron an Impalaeriezh santel, Hungaria, Bohemia, hag o c'hurunennoù) etre skourroù disheñvel eus 1564 da 1665. Un unaniezh kurunennoù e oa an Impalaeriezh Habsbourg eta, hep bonreizh pe ensavadur boutin estroc'h evit lez an Habsbourged hec'h-unan, ha dalc'hoù e-barzh hag e diavaez an Impalaeriezh santel na oant unanet nemet dre o rieg. E deroù an {{XIXvet kantved}} e startaas al liammoù etre ar broioù-se pa oa unanet douaroù an Habsbourged en un doare furmek e 1804 e-barzh [[Impalaeriezh Aostria]]. Homañ a zeuas da vezañ [[Aostria-Hungaria|Impalaeriezh Aostria-Hungaria]] eus 1867 da 1918<ref>Lec'hienn Vienna ; {{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.wien-vienna.com/austrohungary.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111123182839/http://www.wien-vienna.com/austrohungary.php |archive-date=2011-11-23 |access-date=2011-09-11}}</ref><ref name="Britannica AH">''Encyclopædia Britannica'' enlinenn, pennad Austria-Hungary; http://www.britannica.com/EBchecked/topic/44386/Austria-Hungary</ref>. Kouezhañ a reas an Impalaeriezh en he foull neuze goude bezañ koll er [[Brezel-bed kentañ]]. En istoriografiezh e reer alies Aostria eus an Impalaeriezh Habsbourg (hini lignez Aostria) dre [[metonimiezh|vetonimiezh]]. War-dro 1700 e raed dija gant ''monarchia austriaca'' e latin (yezh an darempredoù etrebroadel d'ar c'houlz-se c'hoazh)<ref name="Hochedlinger 9">{{Harvnb|Hochedlinger|2013|p=9}}.</ref>. En Impalaeriezh santel hepken e oa douaroù an Habsbourged a oa enne an dalc'h orin deuet dre hêrezh, an ''[[Erblande]]'', a-raok 1526, douaroù kurunenn Bohemia, an [[Izelvroioù spagnol]] etre 1714 ha 1794, ha dalc'hoù en Italia. E diavaez an Impalaeriezh santel edo : douaroù kurunenn Hungaria hag an aloubadegoù graet diwar-goust an [[Impalaeriezh otoman]]. Edo kêr-benn an dinastiezh e [[Vienna]], nemet etre 1583 ha 1611, pa oa e [[Praha]]<ref name="HHus">"Czech Republic – Historic Centre of Prague (1992)" Heindorffhus, August 2007.</ref>. == Notennoù == === Daveoù === {{Daveoù}} === Mammennoù === {{refbegin}} * {{cite book |last=Hochedlinger |first=Michael |title = Austria's Wars of Emergence, 1683–1797 |url=https://archive.org/details/austriaswarsofem0000hoch |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-582-29084-6 |location=Abingdon |orig-year=2003 }} * {{cite book |last=Kotulla |first=Michael |title = Deutsche Verfassungsgeschichte: Vom Alten Reich bis Weimar (1495–1934) |language = de |location=Berlin |publisher=Springer |year=2008 |isbn=978-3-540-48705-0 }} * {{cite book |last=Rady |first=Martyn |author-link = Martyn Rady |title = The Habsburgs: The Rise and Fall of a World Power |publisher=Allen Lane |year=2020 |isbn=978-0-241-33262-7 |location=London }} {{refend}} ==Levrioù da lenn== {{Refbegin}} * [[Jean Bérenger|Bérenger, Jean]]. ''Histoire de l'Empire des Habsbourg (1273-1918)'', Fayard, 1990 * [[Jean Bérenger|Bérenger, Jean]]. ''A History of the Habsburg Empire, 1273–1700'' (Routledge, 2013) * [[Jean Bérenger|Bérenger, Jean]]. ''A History of the Habsburg Empire, 1700–1918'' (Routledge, 2014) * [[Robert John Weston Evans|Evans, Robert John Weston]]. ''[https://books.google.com/books?id=1QXiWBGboHMC The Making of the Habsburg Monarchy, 1550–1700: An Interpretation]'' (Oxford University Press, 1979) {{ISBN|0-19-873085-3}} * Evans, R. J. W. "Remembering the Fall of the Habsburg Monarchy One Hundred Years on: Three Master Interpretations" ''Austrian History Yearbook'' (May 2020) Vol. 51, pp 269–291; historiography * Fichtner, Paula Sutter. ''The Habsburg Monarchy, 1490–1848: Attributes of Empire'' (Palgrave Macmillan, 2003) * Henderson, Nicholas. "Joseph II" ''History Today'' (Sept 1955) 5#9 pp 613–621. * Ingrao, Charles. ''The Habsburg Monarchy, 1618–1815'' (2000) [https://archive.org/details/habsburgmonarchy00ingr online] * Ingrao, Charles. ''In Quest and Crisis: Emperor Joseph I and the Habsburg Monarchy'' (1979) [https://archive.org/details/inquestcrisisemp0000ingr online] * Judson, Pieter M. ''The Habsburg Empire: A New History'' (2016) [https://www.amazon.com/Habsburg-Empire-Pieter-M-Judson-ebook/dp/B01EHQKNAE/ excerpt] * Kann, Robert A. ''A History of the Habsburg Empire: 1526–1918'' (University of California Press, 1974) [https://archive.org/details/historyofhabsbur0000kann online] * Lieven, Dominic. ''Empire: The Russian empire and its rivals'' (Yale University Press, 2002), comparisons with Russian, British, & Ottoman empires. * [[Carlile Aylmer Macartney|Macartney, Carlile Aylmer]] ''The Habsburg Empire, 1790–1918'', New York, Macmillan 1969 * McCagg, Jr., William O. ''A History of the Habsburg Jews, 1670–1918'' (Indiana University Press, 1989) * Mitchell, A. Wess. ''The Grand Strategy of the Habsburg Empire'' (Princeton University Press, 2018) * Oakes, Elizabeth and Eric Roman. ''Austria-Hungary and the Successor States: A Reference Guide from the Renaissance to the Present'' (2003) * [[Alan Sked|Sked, Alan]] ''The Decline and Fall of the Habsburg Empire, 1815–1918'' (London: Longman, 1989) * Stone, Norman. "The Last Days of the Habsburg Monarchy," ''History Today'' (Aug 1968), Vol. 18 Issue 8, pp 551–560; online * {{Cite book |last=Steed, Henry Wickham |url=https://archive.org/details/ashorthistoryau00hanngoog |title=A short history of Austria-Hungary and Poland |publisher=Encyclopaedia Britannica Company |year=1914 |page=[https://archive.org/details/ashorthistoryau00hanngoog/page/n163 145] |display-authors=etal}} * [[A. J. P. Taylor|Taylor, A. J. P.]] ''The Habsburg monarchy, 1809–1918: a history of the Austrian Empire and Austria-Hungary'', (London: Penguin Books. 2nd ed. 1964) [https://archive.org/details/habsburgmonarchy00tayl online] {{Refend}} {{DEFAULTSORT:Impalaeriezh Habsbourg}} [[Rummad:Habsbourg| ]] [[Rummad:Hungaria dindan beli an Habsbourged]] [[Rummad:XVIvet kantved en Europa]] [[Rummad:XVIIvet kantved en Europa]] [[Rummad:XVIIIvet kantved en Europa]] [[Rummad:XIXvet kantved en Europa]] [[Rummad:Monarkiezhoù kozh Europa]] [[Rummad:Stadoù kristen]] [[Rummad:Stadoù a baee an truaj d'an Impalaeriezh otoman]] icj3spvf0zin88vx2m7hfqvodapinxn 0 151543 2197356 2005266 2026-08-04T18:01:14Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197356 wikitext text/x-wiki [[restr:Tom, Bert, and William (1).jpg|thumb|300px|Unan eus an tri zroll troet e maen : Tom, Bert, ha William, evel ma c'haller o gwelet er Weta Cave e [[Wellington (Zeland-Nevez)|Wellington]], e [[Zeland-Nevez]].]] An '''Trolled''' zo ur ouenn euzhviled eus bed [[Douar-ar-C'hreiz|Douar ar C'hreiz]] e skridoù [[J. R. R. Tolkien]], ha gwelet e vezont e filmoù hag e c'hoarioù aozet diwar e romantoù. Deskrivet int evel euzhviled ramzel damheñvel ouzh tud, dezho kalz nerzh ha nebeut a spered. En ''[[An Hobbit|Hobbit]]'', e rankont distreiñ dindan an douar a-raok ar sav-heol, evel ar c'horr [[Alviss]] e [[mitologiezh Lec'hlenn]], pe e troont e maen, e-skoaz en ''[[Aotrou ar Gwalennoù]]'' ez eo gouest an "Olog-haied" da c'houzañv gouloù an deiz. Lakaet eo bet war wel an implijoù disheñvel-kenañ a ra Tolkien eus an trolled, eus ar gomedienn e barzhoneg [[Sam Gamgee]] , ha d'ar pouez-mouezh [[Cockney]] hag eus an doareoù ouzh taol a aparchant ouzh renkad al labourerien zo roet gant Tolkien d'an trolled e ''An Hobbit'', d'an aergelc'h ifernus a gaver er [[Moria]] pa da an harozed ouzh an deñvalijenn hag ouzh an euzhviled. Tolkien, ur c'hatolik roman anezhañ, ne felle ket dezhañ reiñ ar gomz d'an trolled, evel m'en doa graet e-barzh ''An Hobbit'', rak evitañ e talveze o dije bet [[ene]]où. Abalamour da se e reas eus an trolled e ''[[The Silmarillion]]'' hag ''Aotrou ar Gwalennou'' boudoù duoc'h ha chatalekoc'h. Sañset e oant bet desavet gant an aotronez teñval [[Melkor]] ha [[Saoron]] da sikour anezhe da gas o raktresoù da benn<ref name="Eden 2014">{{cite book |last=Hartley |first=Gregory |chapter=Civilized goblins and Talking Animals: How The Hobbit Created Problems of Sentience for Tolkien |editor=Bradford Lee Eden |title=The Hobbit and Tolkien's mythology : essays on revisions and influences |publisher=[[McFarland & Company|McFarland]] |year=2014 |isbn=978-0-7864-7960-3 |oclc=889426663 |volume=Part III: Themes |url=http://www.academia.edu/download/60767850/Civilized_Goblins_and_Talking_Animals_-_Preprint_Draft.pdf}}</ref>. Evel perzhioù pe personajoù all eus skridoù Tolkien ez int awenet kalz gant mitologiezh Lec'hlenn. ===''An Hobbit''=== {{Boest bomm |quote="Kig dañvad dec'h, kig dañvad hiziv, ha ra vo daonet chipod holen ma c'hazh, ma n'eus ket feson kig dañvad warc'hoazh", eme unan eus an trolled. "N'hon eus ket bet ur c'hozh tamm kig den abaoe gwall bell", eme un eil. |source=— "Rost kig dañvad" e-barzh ''[[An Hobbit]]''<ref name="Roast Mutton" group=T/> |width=40% |align=right }}<br> E-barzh ''[[An Hobbit]]'', [[Bilbo Sac'heg]] hag ar Gorred en em gav gant tri zroll, Tom, Bert, ha William, e-pad o beaj etrezek [[Erebor]]. Tapet eo ar Gorred gant an trolled hag en em bourchas a reont da zebriñ anezhe. An hudour [[Gandalf]] avat a zeu a-benn da abuziñ anezhe betek ar sav-heol, ha troet int e maen gant gouloù an heol. Doareoù ober gros o deus ouzh taol, dibaouez e tabutont hag e stourmont an eil gant egile, komz a reont gant ur pouez-mouezh [[cockney]], hag anvioù eus renkad al labourerien saoz o deus : Tom, Bert, ha William<ref name="Roast Mutton" group=T>''[[The Hobbit]]'', ch. 2 "Roast Mutton"</ref><ref>{{cite book |last1=Stevens |first1=David |last2=Stevens |first2=Carol D. |title=The Hobbit |url=https://archive.org/details/jrrtolkien0000unse |editor=Harold Bloom |work=J. R. R. Tolkien |series=Bloom's Modern Critical Views |publisher=Bloom's Literary Criticism, an imprint of [[Infobase Publishing]] |year=2008 |isbn=978-1-60413-146-8 |pages=[https://archive.org/details/jrrtolkien0000unse/page/17 17]–26 }}</ref>. <!-- Jennifer Eastman Attebery, a scholar of English, states that the trolls in ''The Hobbit'' "signify the [[wikt:uncouth|uncouth]]"<ref name="Attebery 1996">{{cite journal |last=Attebery |first=Jennifer Eastman |title=The Trolls of Fiction: Ogres or Warm Fuzzies? |journal=[[Journal of the Fantastic in the Arts]] |date=1996 |volume=7 |issue=1 (25) |pages=61–74 |jstor=43308256 |quote=The comedy is conveyed chiefly through the trolls' lower class British dialect and their clumsy handling of little Bilbo}}</ref>. --> ===''Aotrou ar Gwalennoù''=== {{Boest bomm |quote='My lad,' said Troll, 'this bone I stole.<br/>But what be bones that lie in a hole?<br/>Thy nuncle was dead as a lump o' lead,<br/>Afore I found his shinbone.<br/>Tinbone! Skinbone!<br/>He can spare a share for a poor old troll,<br/>For he don't need his shinbone.' |source=—from "An troll maen" e ''[[The Fellowship of the Ring|Kompagnunezh ar Walenn]]''<ref name="Flight to the Ford" group=T/> |width=40% |align=right }} E-keit ha ma treuz kompagnunezh ar Walenn an "Trollshaws" da vont etrezek [[Rivendell]], ha [[Frodo Sac'heg|Frodo]] bet kontellet gant an [[Nazgûl]] gant ur gontell eus Morgul, en em gavont gant an tri zroll o doa kejet gant Bilbo hag ar Gorred kalz bloavezhioù abretoc'h hag a oa bet troet e maen da c'houloù-deiz. [[Sam Gamgee]] a zanevell neuze ur varzhoneg fentus, "An troll maen", diwar-benn an dañjerioù zo, sañset, da reiñ taolioù botez d'an trolled, dezho peñsoù "kaletoc'h evit maen", <!--to cheer everyone up.--><ref name="Flight to the Ford" group=T>''[[Fellowship of the Ring|Kompagnunezh ar Walenn]]'', levrenn 1, pennad 12, "Flight to the Ford"</ref><ref name="Kocher 1974"/>. Emañ ar varzhoneg-se e ''[[The Adventures of Tom Bombadil]]'' ivez. Hervez komzoù [[Paul H. Kocher]] ez eus aze ur farsadenn euzhus<ref name="Kocher 1974">{{cite book |last=Kocher |first=Paul |author-link=Paul H. Kocher |title=Master of Middle-earth: The Achievement of J.R.R. Tolkien |title-link=Master of Middle-earth |date=1974 |orig-year=1972 |publisher=[[Penguin Books]] |isbn=0140038779 |pages=[https://archive.org/details/masterofmiddleea0000koch_s4w9/page/190 190]–191}}</ref>. Hervez Tolkien, Saoron en doa desavet trolled eus ar menezioù hag eus ar c'hevioù<ref name="HdW"/> ha diorroet en doa ur ouenn trolled nevez speredekoc'h anvet ''Olog-hai'' er [[yezh du]] hag a oa gouest da c'houzañv sklêrijenn an heol gant ma vefent broudet gant youl Saoron. Komz a raent nebeut ha yezh du Barad-dûr e oa ar yezh nemeti a anavent<ref>Tolkien's description of the trolls er stagadenn F "Of&nbsp;Other Races" in ''[[The Return of the King]]''</ref><ref group=T>''[[The Return of the King]]'', stagadenn F, "Of Other Races"</ref><ref name="Fawcett 2014">{{cite thesis |last=Fawcett |first=Christina |title=J.R.R. Tolkien and the morality of monstrosity |date=February 2014 |publisher=[[University of Glasgow]] (PhD thesis) |url=http://theses.gla.ac.uk/4993/ |pages=29, 97, 125-131|type=PhD }}</ref>. O anv a laka unan da soñjal e anv an Orked a ouenn nevez, brasoc'h ha kreñvoc'h evit ar re all, a weler en Aotrou ar Gwalennoù hag a vez graet Uruk-Hai anezhe. <!-- {{Boest bomm |quote=Olog-hai they were called in the Black Speech. That Sauron bred them none doubted, though from what stock was not known... Trolls they were, but filled with the evil will of their master: a fell race, strong, agile, fierce and cunning, but harder than stone. Unlike the older race of the Twilight they could endure the Sun, so long as the will of Sauron held sway over them. They spoke little, and the only tongue that they knew was the Black Speech of Barad-dûr. |source=Tolkien's description of the trolls in Appendix F "Of&nbsp;Other Races" in ''[[The Return of the King]]''<ref group=T>''[[The Return of the King]]'' Appendix F "Of Other Races"</ref><!--p127<ref name="Fawcett 2014"/>--><!-- |width=40% |align=right }}--> Stourm a ra ar Gompagnunezh gant trolled eus ar c'hevioù er [[Moria]]. Unan anezhe zo deskrivet gant skant du arwer outañ, gwad du, ha ken kalet ur c'hroc'hen ma oa dantet kleze [[Boromir]] pa skoas ouzh e vrec'h. Koulkskoude e teuas Frodo a-benn da dreuziñ troad "diveud" ar memes troll gant e gontell [[Sting]]<ref group=T>''[[The Fellowship of the Ring|Kompagnunezh ar Walenn]]'', levrenn 2, pennad 5 "Pont Khazad-dûm"</ref>. <!--The Inklings scholar [[Charles A. Huttar]] writes that the trolls' presence, alongside [[orc]]s and the [[Balrog]], means that "Moria not only houses inert obstacles but active monsters".<ref>{{cite book |last=Huttar |first=Charles A. |author-link=Charles A. Huttar |editor-last=Lobdell |editor-first=Jared |editor-link=Jared Lobdell |title=Hell and The City: Tolkien and the Traditions of Western Literature |work=A Tolkien Compass |date=1975 |publisher=[[Open Court Publishing Company|Open Court]] |isbn=978-0-87548-303-0 |page=125}}</ref>--> Trolled eus ar menezioù an hini a boulze an [[tourterez|dourterez]] vras anvet [[Roll armoù Douar ar C'hreiz#Grond|Grond]] da frigasañ dorioù [[Minas Tirith]]<ref group=T>''[[The Return of the King|Distro ar Roue]]'', levrenn 5, pennad 4 "Seziz Gondor"</ref>. En [[Emgann Morannon]] e stourm lod ivez, armet gant batarazoù ha skoedoù ront<ref group=T>''[[The Return of the King|Distro ar Roue]]'', levrenn 5, pennad 10, "Digeriñ a ra an nor zu"</ref><ref name="HdW">{{cite book |last=Krege |first=Wolfgang |author-link=Wolfgang Krege |title=Handbuch der Weisen von Mittelerde |date=1999 |publisher=Klett-Cotta |isbn=3-608-93521-5 |page=348-349}}</ref>. E film S. Jackson eo taget Aragorn gant un troll hobregonet e-pad an emgann-se. Menegiñ a reer trolled eus an erc'hegi en istor Helm Hammerhand. Pa'z ae Helm er-maez e-pad ar goañvezh hir, gwisket e gwenn, da stignañ un taol-spi d'e enebourien, e lavaer ez eo heñvel ouzh un troll eus an erc'hegi<ref group=T>''[[The Return of the King|Distro ar Roue]]'', Stagadenn A. II "The House of Eorl"</ref>. ===''The Silmarillion''=== <!--{{Quote box |quote=Last of all [[Húrin]] stood alone. Then he cast aside his shield, and wielded an axe two-handed; and it is sung that the axe smoked in the black blood of the troll-guard of [[Gothmog]] until it withered... |source=—from "Nirnaeth Arnoediad" in ''[[The Silmarillion]]''<ref name="Nirnaeth" group=T>''[[The Silmarillion]]'', ch. 20 "Of the Fifth Battle: Nirnaeth Arnoediad", p. 195</ref> |width=40% |align=right }}--> [[Morgoth]], ar [[Vala (Douar ar C'hreiz)|Vala]] diaoulek, a grouas an trolled en Oadvezh kentañ [[Douar-ar-C'hreiz]]<ref group=T>''[[Return of the King|Distro ar Roue]]'' Stagadenn F, "The Languages and Peoples of the Third Age", "Of Other Races"</ref>. Kreñv ha drouk e oant met berr a spered ; evel e-barzh ''An Hobbit'', e troent e maen pa'n em gavent dindan sklêrijenn an deiz<ref name="HdW"/>. E-pad brezelioù [[Beleriand]], [[Gothmog]] (aotrou ar [[Balrog]]ed) en doa ur gward trolled. E-doug an [[Nírnaeth Arnoediad]], Emgann an daeroù diniver, ma oa trec'h Morgoth war armeoù unanet an Elfed, an Dud, hag ar Gorred, e stourm ar brezelour bras [[Húrin]], un den, a-enep trolled Gothmog da wareziñ tec'hadenn ar roue elf [[Turgon]]. An urzh roet gant Morgoth da c'hGothmog da gemer Húrin ez-vev a roas tu da Húrin da lazhañ holl an trolled<ref name="Nirnaeth" group=T/>. Mervel a eure kalz trolled e [[Brezel ar gounnar]], met chom a reas un nebeud bev ha heuliañ a rejont [[Saoron]], mevel brasañ Morgoth a oa chomet bev<ref group=T>''[[The Children of Húrin]]'', ch. 2 "The Battle of Unnumbered Tears"</ref><ref name="Nirnaeth" group=T>''[[The Silmarillion]]'', ch. 20 "Of the Fifth Battle: Nirnaeth Arnoediad", p. 195</ref>. ==Notennoù== ===Daveoù=== ::''Kavout a reer er roll-mañ lec'h pep arroudenn e skridoù Tolkien.'' {{reflist|group=T|28em}} ===Levrioù all=== {{reflist|28em}} {{Taolenn Mojennoù Tolkien}} {{DEFAULTSORT:Troll (Middle-earth)}} [[Rummad:Trolled]] [[Rummad:Gouennoù Douar ar C'hreiz]] [[Rummad:Euzhviled Douar ar C'hreiz]] d133o5bjya956xxznzwz81kptgusyd4 0 151584 2197327 2191849 2026-08-04T17:21:52Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197327 wikitext text/x-wiki {{pennad zo|Revolver (albom)}} [[Restr:Colt Autentica.jpg|dehou|250x250px]] Ur '''revolver'''<ref>Hervez geriadurioù Favereau, Ménard, TermOfis, Geriadur Brezhoneg an Here.</ref>, anvet a-wezhioù ur '''bistolenn-dro'''<ref>Hervez Geriadur Brezhoneg an Here.</ref>, zo un [[arm-tan]] hag a c'haller maneal gant un dorn hepken, dezhañ ur c'hanol d'an nebeutañ. Un [[Karger (armoù-tan)#Taboulinoù|daboulin]] en deus ivez, anezhi ur [[kranenn (arm-tan)|granenn]] hag a dro, enni meur a [[kambr (arm-tan)|gambr]] peurliesañ, pep a [[kartouchenn (arm-tan)|gartouchenn]] (pe a boultr hag a [[Boled|voled]] evit ar re goshañ) enne pa vezont karget. Armañ ar [[Geriaoueg an armoù-tan#Ki|c'hi]] a-raok leuskel un tenn a laka ar granenn da dreiñ un tamm, ar pezh a gas unan eus ar c'hambroù war ar memes linenn hag ar c'hanol hag ar [[Geriaoueg an armoù-tan#Skoer|skoer]]. Prest eo neuze ar revolver da dennañ ur [[Geriaoueg an armoù-tan#Boled|boled]]. Gant ur revolver e c'haller peurliesañ tennañ meur a wezh (etre 5 ha 7) a-raok kaout ezhomm da gargañ e arm en-dro, er c'hontrol d'an armoù-tan un-tenn koshoc'h o doa ezhomm da vezañ adkarget goude pep tenn. Daoust ma 'z eo gwelloc'h ar pistolennoù damaotomatek e-keñver o niver a dennoù hag o aested, ar revolverioù a vez implijet stank atav e-giz arm difenn, arm sport, pe da chaseal er broioù m'eo aotreet. Daoust ma 'z a an armoù dorn d'ober ar pep brasañ eus an armoù a ra gant gwikefre ur revolver, armoù-tan arall a c'hell kaout un hevelep mont en-dro. En o zouez ez eus [[Fuzuilh|fuzuilhoù]] pe [[Banner-greunadennoù|bannerioù-greunadennoù]] zo, ha kanolioù evel ar re a gaver war girri-nij zo. Disheñvel eo ar revolverioù diouzh armoù evel ar [[Gatling (mindrailherez)|Gatling]] abalamour ma ne dro nemet ar c'hambroù en ur revolver, e-skoaz en un arm-tro ez eus meur a ganol, gante pep a daboulin, a dro en-dro d'ur bourvezerez kartouchennoù boutin dezhe hag a denn. == Doareoù == === Platinenn === Ar revolverioù kentañ a oa dezho [[Platinenn (arm-tan)|platinennoù]] un-ober nemetken : dav e oa d'an tenner stegnañ ki an arm da gentañ evit armiñ anezhañ ha lakaat e daboulin da dreiñ, a-raok pouezañ war an draen evit tennañ. Adalek kard diwezhañ an XIX{{Vet}} kantved e ledanaas implij ar revolverioù daou-ober, trawalc'h e oa pouezañ war o draen evit stegnañ ar c'hi ha lakaat an daboulin da dreiñ. Ar [[Colt Model 1877]] a voe ar revolver daou-ober kentañ produet a-yoc'h. Kalz revolverioù modern a ginnig an daou vod d'ober, hervez youl an tenner. === Framm === En un tamm e oa savet framm ar revolverioù kentañ, ha chom a rae difiñv ahel o zaboulin e-keñver o framm. Evit o adkargañ e oa ret digeriñ ur golo hag a ziskoueze unan eus kambroù an daboulin hepken, war ar c'hostez, hag ensoc'het e veze ar munisionoù en ur dreiñ an daboulin etre pep hini. An taboulinoù karget dre o c'hostez (''side-loading'' e saozneg) a oa neuze hir a-walc'h da gargañ. E eil hanterenn an XIX{{Vet}} kantved e voe ijinet revolverioù ''top-break'' evel ar [[Webley (revolver)|Webley]] : evit o c'hargañ e oa ret lakaat ar c'hanol hag an daboulin da wintañ war-zu an traoñ. Evel-se e veze diskouezet an daboulin en he fezh, ha buanoc'h ez ae an traoù. Revolverioù all a voe savet gant frammoù raloc'h : ar [[Colt Model 1871-72 Open Top|Colt Model 1871-72]] a oa ret divontañ e ganol evit tennañ e daboulin hag adkargañ anezhañ (doare ''open top''). Hiroc'h e oa d'ober, met gellet a rae an tenner kas meur a daboulin karget gantañ en a-raok. Ar [[Mauser C78|Mauser Zig-Zag]] alaman (1878) a veze-eñ gwintet e ganol hag e daboulin war-zu an nec'h : ne ziskouezas ket se bezañ akomod, ha dilezet e voe an doare buan. Kudenn vrasañ revolverioù ''top-break'' pe ''open top'' e oa solutder o framm, en doa ur poent gwan dre ma c'halle bezañ digoret. Ar braz eus ar revolverioù a-vremañ, abaoe ar [[Colt Model 1889]], a zo dezhe ur framm en ur pezh, hag un daboulin a winter war ar c'hostez (a-gleiz peurliesañ). <gallery> Restr:Nagant-holstered.jpg|Un [[Nagant M1895]], dezhañ un daboulin difiñv a ranker adkargañ war ar c'hostez. Restr:IOF-32-REV-4.JPG|Un [[Indian Ordnance Factories .32 Revolver|IOF .32]] ''top-break''. Restr:Mod1open.jpg| Ur [[Smith & Wesson Model 1]] ''open top''. Restr:Taurus 627-KLM 357MAG 009.jpg|Un [[Taurus 627]] ''swing-out'' modern </gallery> == Istor == [[Restr:Pistole mit Lauf Null (15096244726).jpg|thumb|Ur bistolenn gant meur a ganol, mirdi Lara]] Un elfenn a-bouez en istor an armoù-tan e oa an amzer lakaet da gargañ anezhañ en-dro goude bezañ tennet gantañ. E-keit ha ma oa an tenner oc'h adkargañ e oa didalvez an arm, hag e c'halled bezañ taget gant an enebourien. Klasket e voe meur a zoare da dennañ buanoc'h. Da gentañ e voe ijinet armoù dezhe meur a ganol hag a roe tu da dennañ daou denn pe muioc'h a-raok adkargañ<ref name="Morgan2014">{{cite book|last=Morgan|first=Michael|title=Handbook of Modern Percussion Revolvers|url=https://books.google.com/books?id=lWUFAQAAQBAJ&pg=PA75|year=2014|publisher=Krause Publications|location=Iola, Wisconsin|isbn=978-1-4402-3898-7|page=75}}</ref>. Diwezhatoc'h e voe ijinet armoù gant meur a ganol hag a droe en-dro d'un ahel. [[Restr:迅雷銃全形.png|thumb|Ar ''xun lei chong''.]] Ur bistolenn a bevar c'hanol a voe savet e [[Venezia]] e 1548 d'an nebeutañ<ref>{{cite book|author1=Howard L. Blackmore|title=Guns and Rifles of the World|url=https://archive.org/details/gunsriflesofworl0000howa_q5l6|year=1965|publisher=Chancellor Press|page=[https://archive.org/details/gunsriflesofworl0000howa_q5l6/page/80 80]}}</ref>. E [[Sina]], e diwezh ar {{XVIvet kantved}}, Zhao Shi-zhen a ijinas ar ''[[Xun Lei Chong]]'', ur goaf a bemp kanol. War-dro ar memes mare e voe savet skouerennoù kentañ eus ar pezh a anver ur revolver hiziv, en [[Alamagn]]. Ur c'hanol hepken o doa gant ur granenn hag a droe, enni ar poultr hag ar bolodoù. Fardet e voe armoù a seurt-se en Europa, dezhe meur a batrom<ref>{{cite web|url=https://americansocietyofarmscollectors.org/wp-content/uploads/2019/06/1968-B18-Six-Shooters-Since-Sixteen-Hundred.pdf|format=PDF|title=SIX SHOOTERS SINCE SIXTEEN HUNDRED|author=Merrill Lindsay|website=Americansocietyofarmscollectors.org|access-date=2022-03-02}}</ref>. Koulskoude e oant diaes da implijout ha ker-kenañ, hag abalamour da se ne oant ket niverus. E-kreiz an {{XIXvet kantved}} e veze implijet kalz armoù dorn dezhe meur a ganol anvet [[Pebrouer (arm-tan)|pebrouer]], pe ''pepper-box'', abalamour ma tennent d'al lestrig-taol heñvelanvet. === '''Samuel Colt hag ar revolver modern kentañ''' === In 1836, [[Samuel Colt]] a ijinas ur revolver nevez hag a zigoras an hent da implij ar revolverioù gant ar brasañ niver<ref>[https://patents.google.com/patent/USX9430I1 US patent X9430I1]</ref>. Hervez Colt e teuas soñj ar revolver dezhañ pa oa war vor. Awenet e oa gant mont en-dro ar [[gwindask|windask]], he doa ur wikefre kliked warni. Implijet e oa diwezhatoc'h un hevelep gwikefre da lakaat kranenn e armoù da dreiñ pa armed ar c'hi. A-drugarez d'an ijinadenn-se ne oa ket ezhomm ken d'en ober gant an dorn. Ar Colt Paterson, ganet diwar ar soñj-se, a voe produet etre 1836 ha 1842. Dont a reas kalite armoù eil embregerezh Colt da vezañ brudet, ha stummet e voe en e [[Armerezh|armerezhioù]] en Amerika hag e Bro-Saoz meur a rummad micherourien, o doa bet ul levezon vras goude war strivoù embregerezhioù all e diwezh ar c'hantved<ref name="TuckerWhite2011">{{cite book|last1=Tucker|first1=Spencer C.|last2=White|first2=William E.|title=The Civil War Naval Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=q4mwAtj2r3UC&pg=PA122|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-338-5|pages=122–123}}</ref>. <gallery> Restr:Drehling GNM W1984 ca 1580.jpg|Revolver [[matchlock]] a eizh kambr (Alamagn, war-dro 1580) Restr:Colt Paterson Belt 2nd Model.jpg|[[Colt Paterson]] 2nd belt model </gallery> [[Restr:Smith & Wesson Model 1, 2nd Issue.jpg|thumb|Ur [[Smith & Wesson Model 1]]]] Ar c'hentañ revolverioù a veze hir da gargañ. Skuilhañ a raed [[poultr du]] e pep kambr, sankañ ur bolod war-c'horre hag ur stouf. Neuze e lakaed un [[Emors (munisionoù)|emors]] e penn adreñv pep kambr, el lec'h ma kouezhe ar skoer. Heñvel a-walc'h e oa ouzh an doare da gargañ ur bistolenn a-c'hiz-kozh a un tenn, nemet e c'halled kargañ ar poultr hag ar bolod war-eeun e beg ar granenn e-lec'h kaout ezhomm da sankañ anezhañ war hed ar c'hanol. A-drugarez d'an dra-se ivez e c'halled aozañ rizennoù er c'hanol e-unan, dre ma ne oad ket rediet da sankañ ar boledoù ennañ dre nerzh. Ar pistolennoù a-c'hiz-kozh karget dre o c'hanol o doa kanolioù flour ha boledoù na glote ket kenkoulz o ment ouzh hini ar c'hanol. Abalamour da se e vezent karget aesoc'h met tennañ a raent gwashoc'h. Lod eus ar revolverioù brudetañ a seurt-se e oa ar [[Colt 1851 Navy]], ar [[Colt 1860 Army]], hag ar revolverioù [[Colt Pocket]], a voe holl implijet stank e-pad [[Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika|Brezel diabarzh ar Stadoù-Unanet]] . Daoust ma veze implijet revolverioù stadunanat dreist-holl, [[Armerezh|armerien]] Europa a farde revolverioù niverus d'ar c'houlz-se ivez, ha kalz anezhe a voe implijet. En o zouez emañ ar revolver Lefaucheux, ar [[revolver LeMat]], ar [[revolver Beaumont–Adams]] hag an [[Tranter (revolver)|Tranter]]. === Ar revolverioù kentañ enne kartouchennoù metal === [[Restr:SAA 5773 oN.JPG|thumb|upright|Ar [[Colt Single Action Army|''C'holt Single Action Army'']] a oa armet ar [[7vet Rejumant Marc'hegerezh (SUA)|7vet Marc'hegerezh]] gantañ e-pad prantad ar brezelioù indian]] E 1854, [[Eugène Lefaucheux]] a ijinas al [[Lefaucheux 1854]], ar c'hentañ revolver a implije kartouchennoù metal kentoc'h evit poultr, boledoù, hag [[Emors (munisionoù)|emorsoù]]. Ur bistolenn [[Platinenn (arm-tan)#Platinennoù SA (Single Action, Un-Ober)|un-ober]] e oa, c'hwec'h tenn ennañ<ref name="HouzeCooper2006">{{cite book|last1=Houze|first1=Herbert G.|last2=Cooper|first2=Carolyn C.|last3=Kornhauser|first3=Elizabeth Mankin|title=Samuel Colt: Arms, Art, and Invention|year=2006|publisher=Yale University Press|isbn=0-300-11133-9|page=118}}</ref>. Ar armeurer stadunanat Rollin White en doa ijinet ur sistem e-lec'h ma veze karget kartouchennoù paper dre a-dreñv an daboulin. D'ar 17 a viz Du 1856 e sinas [[Daniel B. Wesson]] hag [[Horace Smith (ijiner)|Horace Smith]] un emglev evit implijout ar breved [[Rollin White]] gant ur feur a 25 ''cents'' evit pep revolver. Kregiñ a reas [[Smith & Wesson]] da broduiñ e diwezh 1857, hag e-pad bloavezhioù e voent ar re nemeto a bourchase kartouchennoù revolver karget dre dreñv er [[Stadoù-Unanet Amerika|Stadoù-Unanet]] a-drugarez d'o emglev gant Rollin White<ref>[https://patents.google.com/patent/US12648 US patent 12648]</ref>. Hemañ a zifenne mort e vreved a-enep ar saverien armoù all, evel m'en doa graet Colt gant e vreved revolver. Daoust ma oa perc'henn White war ar breved e voe gouest saverien armoù all da implijout an ijinadenn, gant ma oant prest da baeañ gwirioù<ref name="Flayderman2001">{{En}} FLAYDERMAN Norm, ''Flayderman's Guide to Antique American Firearms ;... and their values'', Krause Publications, 2001, 213 p., ISBN 0-87349-313-3</ref><ref>{{cite book|title=Smith & Wesson Images of America |first= Roy G.|last= Jinks|author2=Sandra C. Krein |page=8|publisher= Arcadia Publishing|year= 2006 |isbn = 978-0-7385-4510-3 }}</ref>. Goude fin breved White e miz Ebrel 1869 e voe nac'het outañ astenn padelezh ar breved un teirvet gwezh. Aotreet e oa saverien armoù all da broduiñ o armoù dezhe o-unan oc'h ober gant kartouchennoù karget dre penn a-dreñv an daboulin. Ar patromoù kentañ a voe alies patromoù kozh revolverioù karget gant poultr hag emorsoù, kemmet da zegemer kartouchennoù metal karget dre dreñv. Goude-se e voe savet patromoù revolverioù a implije kartouchennoù adalek an deroù, evel ar [[Colt 1871-72 Open Top|Colt 1872 "open top"]] hag ar [[Smith & Wesson Model 3]] <ref name="Flayderman2001" />. [[Restr:Colt Python IMG 6785.jpg|thumb|right|Ur skouer a daboulin gwint-diwint ouzh ur revolver]] [[Restr:Webley IMG 6793.jpg|thumb|Ur revolver [[Webley (revolver)|Webley Mk VI]] kalibr .455 ''top-break'', a winter e framm d'e gargañ]] E 1873 e krogas Samuel Colt da werzhañ ar [[Colt Single Action Army]], anvet ivez Colt Peacemaker, kambret e .45, unan eus ar revolverioù brudetañ savet biskoazh<ref name="Standard Catalog of Colt Firearms">{{cite book|last=Sapp|first=Rick|title=Standard Catalog of Colt Firearms|url=https://archive.org/details/standardcatalogo0000sapp|year=2007|publisher=Gun Digest Books|location=Iola, WI|isbn=978-0896895348|page=[https://archive.org/details/standardcatalogo0000sapp/page/79 79]}}</ref>. Kavout a raed er patrom-se an araokadennoù niverus degaset en armoù savet abretoc'h. Tennañ a rae c'hwec'h kartouchenn vetal ha kinniget e oa en ouzhpenn 30 gobari hag hirderioù kanol disheñvel. Produet e vez c'hoazh, gant un niver a glonoù hag a batromoù damheñvel, ha chomet eo heñvel e neuz abaoe 1873. Daoust ma oa bet savet evit arme ar Stadoù-Unanet da gentañ, ar patrom 1873 a voe gwerzhet stank hag a blije kalz d'ar siviled, d'ar [[ranch]]erien, d'an dud a lezenn, koulz ha d'ar forbaned{{Daveoù a vank|date=August 2019}}. Levezonet en deus un niver a revolverioù all. Paouezet en doa Colt da broduiñ anezhañ dre ziv wezh, met kregiñ a reas en-dro abalamour d'ar goulenn. === Un-ober pe daou-ober : hengounioù disheñvel er bed e fin an XIX{{Vet}} kantved === Er Stadoù-Unanet e oa tad ar revolverioù un-ober hengounel betek fin an XIX{{Vet}} kantved. En Europa koulskoude e savas an armeurerien revolverioù daou-ober abretoc'h. Pa veze c'hoazh produet armoù evel ar Colt Model 1873 er Stadoù-Unanet e veze dija savet armoù daou-ober evel ar [[Revolver d'ordonnance modèle 1873|MAS Modèle 1873]] e Frañs hag an [[Enfield (revolver)|Enfield]] e Breizh-Veur. Samuel Colt a reas esaeoù revolverioù daou-ober hag e savas ar [[Colt Model 1877 Double Action]], met brudet-fall e teuas an arm da vezañ abalamour d'e wikefre luziet, bresk ha techet da zegas darvoudoù-tennañ. E 1889, Colt a lakaas e gwerzh ar [[Colt M1889|C'holt Model 1889]], ar c'hentañ revolver daou-ober modern gwirion. Disheñvel e oa diouzh an armoù daou-ober a oa a-raok abalamour m'en doa ur granenn a c'halled lakaat da wintañ evit kargañ an arm, ha n'eo ket ur granenn a zigored. Degemeret-mat e oa buan ar c'hranennoù gwint-diwint ''swing-out'' abalamour ma vodent gwellañ perzhioù ar patromoù koshoc'h. Ar revolverioù a c'halled digeriñ a roe tu da dennañ an holl douilhezoù war un dro, hag a ziskoueze an holl gambroù d'o c'hargañ en un doare aes. Plegañ ar framm e div hanterenn avat a wanae an arm hag a washae e resisted, abalamour ma ne oa ket ken reut. Revolverioù all a veze karget dre un tu evel ar C'holt 1871 pe 1873, hag o doa ur framm reut a-walc'h, met ret e oa d'an tenner lemel ar c'hartouchennoù hag o c'hargañ unan-hag-unan a-vuzul ma lakaed ar granenn da dreiñ da lakaat pep kambr da dremen dirak an digor kargañ<ref name="kinard">{{cite book|title=Pistols: An Illustrated History of Their Impact|url=https://archive.org/details/pistolsillustrat00kina_652|url-access=limited|first= Jeff|last=Kinard |page=[https://archive.org/details/pistolsillustrat00kina_652/page/n175 163]|publisher=ABC-CLIO|year=2004 |isbn=978-1-85109-470-7}}</ref>. Smith & Wesson a heulias ar skouer-se seizh bloaz diwezhatoc'h gant un distrinker dre zorn, war ar Model 1896, heuliet gant an [[Smith & Wesson Model 10|.38 Hand Ejector Model of 1899]] (anavezet diwezhatoc'h evel ar Model 10), hag ar c'hartouchennoù [[.38 Special]] nevez. Dont a reas ar Model 10 da vezañ unan eus an armoù-tan dorn gwerzhet ar gwellañ en {{XXvet kantved}} hag ar c'halibr [[.38 Special]] zo atav an hini implijet ar muiañ er bed er revolverioù. == Revolverioù brudet == * [[Colt 1851 Navy]] ({{Stadoù-Unanet Amerika}}, 1851) * [[Webley (revolver)|Webley]] ({{Rouantelezh Unanet}}, 1887) * [[Colt Single Action Army]] ({{Stadoù-Unanet Amerika}}, 1872) * [[Colt Official Police]] ({{Stadoù-Unanet Amerika}}, 1928) * [[Smith & Wesson Model 10|Smith & Wesson M&P]] ({{Stadoù-Unanet Amerika}}, 1905) * [[Smith & Wesson Model 29]] ({{Stadoù-Unanet Amerika}}, 1955), brudet gant ar film [[Dirty Harry|''Dirty Harry'']] * [[Nagant M1895]] ({{Belgia}}, 1895) * [[Colt Python]] ({{Stadoù-Unanet Amerika}}, 1955) * [[Manurhin MR 73]] ({{Frañs}}, 1973) == Sevenadur == Brudet eo ar revolverioù er sevenadur pobl dre ar filmoù ''western'' evel ''[[Il buono, il brutto, il cattivo|The Good, the Bad and the Ugly]]'' (1966). Er Stadoù-Unanet int arouezius eus darvoudoù istorel an XIX{{Vet}} kantved o deus frammet ar vro a-vremañ, evel [[Trec'h war ar C'hornôg|astenn ar vro war-zu ar C'hornôg]] pe ar [[Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika|Brezel Diabarzh]] etre 1861 ha 1865. Ikonoù eo ar revolverioù, ha lod anezhe a c'hall bezañ gwerzhet ker pa 'z int stag ouzh darvoudoù istorel resis<ref>{{Fr}} [https://www.ouest-france.fr/monde/etats-unis/etats-unis-le-revolver-qui-tua-billy-the-kid-vendue-6-millions-de-dollars-d87ed8d2-72fb-4947-af3b-54bade80a61b ''États-Unis. Le revolver qui tua Billy the Kid vendu 6 millions de dollars''], Ouest-France, 28/08/2021</ref>. [[Lucky Luke]] a implij revolverioù evit tennañ buanoc'h evit e skeud e albomoù [[Maurice de Bevere|Morris]]. == Gwelet ivez == * [[Geriaoueg an armoù-tan]] == Levrlennadur == * {{En}} Joseph E. Smith, ''The book of pistols and revolvers'', Castle Books, 816 p., 1946 (embannadur kentañ) * {{fr}} HARTINK A. E., ''L'encyclopédie des pistolets et revolvers'', Maxi-Livres, 2004, ISBN 2-7434-4777-X, 271 p. * {{Fr}} HOUSTON Rob, STROYAN Christine (renerezh), ''Armes à feu de légende'', Larousse, 2019, ISBN 978-2035979650, 320 p. * {{br}} Rann an Ordrenañs, USA, ''Deskrivadur ar bistolenn M1911'', [[Ar Granenn]], 2022 * {{fr}} Chris McNAB, ''Armes à feu Encyclopédie visuelle'', L'Imprévu, 2022, ISBN 979-1029509872, 304 p. * {{Fr}} LAMOTHE Arnaud, ''Guide pratique des armes à feu'', 2025, ISBN 979-10-415-6214-5, 346 p. ==Daveennoù== {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Seurtoù armoù-tan]] [[Rummad:Revolverioù]] [[Rummad:Sportoù tennañ]] [[Rummad:Hoplologiezh]] [[Rummad:Dafar milourel]] my5um2qifegjoxal8trc0rct5vqf2f7 0 151589 2197476 2001883 2026-08-04T20:22:30Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197476 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Emgann Tenaru''', lesanvet '''Emgann ar stêr Ilu''' pe '''Emgann ouf Aligator''', a oa bet un emgann etre [[Lu Impalaeriezh Japan|Arme Impalaeriezh Japan]] hag ar [[Kevredidi an Eil Brezel-bed|Gevrididi]] a oa c'hoarvezet d'an [[21 a viz Eost]] [[1942]] war enezenn [[Guadalcanal]] war [[Brezel ar Meurvor Habask (1937-1945)|Talbenn ar Meurvor Habask]] e-doug an [[Eil Brezel-bed]]. An emgannn a oa bet ar c'hentañ argadenn zouar e-kerzh Kampagn Guadalcanal. An [[United States Marine Corps|U.S. Marines]], renet gant ar Major Jeneral [[Alexander Vandegrift]], a oa deuet a-benn da dalañ ouzh argadenn ar "c'hentañ strollad" eus "rejimant Ichiki", dindan urzhioù ar c'horonal japanat [[Kiyonao Ichiki]]. Ar ''Marines'' a oa o tifenn Kelc'h Lunga, a oa linenn difenn [[Henderson Field]], a oa bet aloubet gant ar Gevredidi goude an dilestradegoù e Guadalcanal d'ar 7 a viz Eost. Unvezioù Ichiki a voe kaset da Guadalcanal da argas soudarded dilestret ar Gevredidi. Fiziet e oa bet enno ar pal da adkemer an nijva ha da gas an nerzhioù kevredet er-maez eus an enezenn. [[Restr:Vousa.gif|thumb|[[Jacob C. Vouza|Sir Jacob Vouza]] a oa bet jahinet ha laosket evel marv gant Japaniz. Deuet e oa a-benn da dec'hout kuit ha da laret d'ar Marines e oa Japaniz o vont da dagañ un nebeud munutennoù war-lerc'h.<ref name="toland366">{{cite book|author= Toland, John|author-link= John Toland (author)|title= [[The Rising Sun: The Decline and Fall of the Japanese Empire 1936-1945]]|publisher= Random House |location= New York |year= 1970 |page= [https://archive.org/details/risingsun0000john_i0l1/page/366 366]}}</ref>]] Faziet bras e oa Japaniz o soñjal e oa kalz gwanoc'h soudarded ar [[Stadoù-Unanet Amerika|Stadoù-Unanet]] evit na oant en gwirionez. En holl e oa 11 000 soudard. Unvez Ichiki a oa bet o tagañ lec'hioù difenn ar Marines diouzh an noz en Alligator Creek, e reter kelc'h Lunga. [[Jacob C. Vouza|Jacob Vouza]], ur gward eus an arvor, en devoa kelaouet an Amerikaned un nebeud munutennoù a-raok argadenn Ichiki. Japaniz a voe trec'het-naet gant kolloù bras-kenañ. Ar ''Marines'' a lañsas un enebargadenn a-enep soudarded Ichiki a oa chomet bev er mintin war-lerc'h, lazhet e voe kalz anezho c'hoazh. En holl ne oa chomet bev nemet 128 eus an 917 soudard e kentañ strollad rejimant Ichiki. An emgann-se a oa bet an hini kentañ eus an tri emgann dalc'het war an douar e-kerzh [[Kampagn Guadalcanal]]. Japaniz goude an taol kleze en dour-se o devoa komprenet e oa kalz niverusoc'h soudarded ar Stadoù-Unanet e Guadalcanal eget n'o doa soñjet. An nerzhioù kaset goude-se da glask adkemer nijva Henderson Field a oa kalz brasoc'h o niver. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} {{Boest Istor Japan}} [[Rummad:Emgannoù Brezel ar Meurvor Habask|Tenaru]] [[Rummad:Emgannoù an Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Emgannoù gant Lu Impalaeriezh Japan|Tenaru]] [[Rummad:Emgannoù gant ar United States Marine Corps|Tenaru]] [[Rummad:Emgann Guadalcanal]] r2sr1mlglw4tduhwuyee2h99ncy5fs5 0 151710 2197426 2003022 2026-08-04T19:21:37Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197426 wikitext text/x-wiki {{Infobox pobl |pobl = Sioued<br>''Očhéthi Šakówiŋ'' e [[dakotaeg]] |banniel = |banniel_meneg = |skeudenn = [[skeudenn:1898 Panorama of Band of Sioux Warriors (cropped).jpg|300px]] |meneg = Bandenn brezelourien siou (poltred gant Frank A. Rinehart, 1898 |poblañs = 170 110 (2010)<ref>{{cite web |last1=Norris |first1=Tina |last2=Vines |first2=Paula L. |last3=Hoeffel |first3=Elizabeth M. |url=https://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-10.pdf |title=The American Indian and Alaska Native Population: 2010 |date=January 2012 |work=United States Census Bureau |publisher=United States Department of Commerce |access-date=9 September 2012 |archive-date=May 5, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505221036/http://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-10.pdf |url-status=live }}</ref> |poblec'h = {{flagcountry|SUA}}<br>([[South Dakota|SD]], [[Minnesota|MN]], [[Nebraska|NE]], [[Montana|MT]], [[North Dakota|ND]], [[Iowa|IA]], [[Wisconsin|WI]], [[Illinois|IL]], [[Wyoming|WY]])<br>{{flag|Kanada}}<br>([[Manitoba]], [[Saskatchewan]]) |yezhoù = [[Sioueg]] ([[Lakotaeg]], [[dakotaeg ar c'hornôg]], [[Dakotaeg ar reter]]), [[Asiniboineg]], [[yezh Stoney]], [[Saozneg]]. |religionoù = [[Kristeniezh]] (ha [[Sinkretiezh relijiel|furmoù sinkretek]]), relijion hengounel |pobloù liammet = [[Asiniboin]], [[Pobl dakota|Dakota]], [[Pobl Lakota|Lakota]], [[Nakoda (Stoney)|Nakoda]], ha pobloù siouek all }} Ar '''Sioued''' pe '''Oceti Sakowin''' (e [[Dakotaeg]]: {{lang|dak|Očhéthi Šakówiŋ}} [[Help:IPA|/otʃʰeːtʰi ʃakoːwĩ/]]) zo strolladoù [[Amerindianed e Stadoù-Unanet Amerika|meuriadoù amerindian]] hag izili eus ar [[Broadoù kentañ]] e Norzhamerika hag a ro dezhe o-unan an anv a ''Očhéthi Šakówiŋ'' ("Seizh tantad kuzul"). Mont a ra daou strollad d'ober ar Sioued a vremañ, hervez ar yezh a gomzont : an '''[[Pobl Dakota|Dakotaed]]''' hag al '''[[Lakotaed]]'''. Dont a ra an anv "Siou" eus distresadur ur ger [[Ojibweeg|ojibweek]], ''Nadouessioux'', gant gallegerien, ha gallout a ra ober dave da forzh peseurt strollad etnek e-barzh ar [[Broad vras siou|Vroad vras siou]] pe da forzh pehini eus rannyezhoù niverus ar vroad. A-raok ar {{XVIIvet kantved}} e oa an [[Pobl Dakota|Dakotaed Santee]] (''Isáŋyathi'', "kontell" e [[dakotaeg]]), anvet ivez Dakotaed ar Reter) o vevañ e biojoù al [[Lenn Superior|Lenn Uhelañ]] gant tachennoù e Norzh [[Minnesota]] hag e [[Wisconsin]]. Dastum a raent riz gouez, jiboesat loened ar c'hoadoù ha pesketa gant [[kanoe]]où. Brezelioù ouzh an [[Ojibweed]] er {{XVIIvet kantved}} a argasas an Dakotaed da su Minnesota, el lec'h ma oa Dakotaed ar c'hornôg (Yankton, Yanktonai) hag an Tetoned (Lakotaed) o chom. Er bloavezhioù 1800 e sinas an Dakotaed feurioù-emglev gant ar [[SUA|Stadoù-Unanet]]. Dilezel a raent d'ar gouarnamant kalz eus o douaroù e Minnesota. Abalamour ma ne zeuas ket ar gouarnamant a-benn da baeañ e koulz ar pezh a oa divizet er feur-emglev, ha dre ma oa berr ar boued gante, e tarzhas [[Brezel Dakota 1862|Brezel an Dakotaed e 1862]]. Goude ar brezel e voe harluet an Dakotaed e-maez Minnesota da virvaoù niverus en [[Nebraska]], e [[North Dakota]], e [[South Dakota]] hag e [[Kanada]]. Goude 1870 e krogas an Dakotaed da zistreiñ da Vinnesota hag e voe krouet ar mirvaoù a-vremañ er Stad. An Dakotaed Yankton ha Yanktonai (''Iháŋktȟuŋwaŋ'' ha ''Iháŋktȟuŋwaŋna'', "Kêriadenn-er-penn" ha "Kêriadennig-er-penn"), anvet ivez ''Wičhíyena'' e dakotaeg, a oa o chom e bro ar [[stêr Minnesota]] a-raok lezel o douaroù gant ar gouarnamant ha mont da Zakota ar su e 1858. Daoust ma tilezent o douaroù e oant aotreet dre o feur-emglev gant gouarnamant ar Stadoù-Unanet da zerc'hel o roll hengounel en ''Očhéthi Šakówiŋ'' evel gwarded eus [[Pipestone National Monument|Mengleuz Pipestone]], anezhi kalon sevenadurel pobl ar Sioued. Graet e vez Dakotaed ar c'hornôg anezhe (pe Sioued kreiz), hag en amzer dremenet e oant bet anvet [[Nakotaed]] dre fazi. An [[Asiniboined]] hag ar [[Nakodaed (Stoney)|Stoney]] eus kornôg Kanada hag eus [[Montana]] eo an Nakotaed wirion. Al [[Pobl Lakota|Lakotaed]], anvet ivez Tetoned (''Thítȟuŋwaŋ'', "Annezerien ar bradenn" marteze), eo ar Sioued zo o chom ar pellañ er c'hornôg, ha brudet evit o sevenadur chaseourien ha brezelourien. Pa erruas ar c'hezeg er vro er bloavezhioù 1700 e teuas al Lakotaed da vezañ ar meuriad galloudusañ er c'hompezennoù betek ar bloavezhioù 1850. Stourm a rejont ouzh arme ar Stadoù-Unanet e [[Brezelioù ar Sioued]] ha dont a-benn da drec'hiñ ar [[7vet rejimant marc'hegerezh (SUA)|7vet rejimant marc'hegerezh]] en [[Emgann Little Big Horn]]. Echuiñ a reas ar brezelioù gant ar Stadoù-Unanet goude [[Lazhadeg Wounded Knee]]. En XX{{vet}} hag en {{XXIvet kantved}} o deus dalc'het an Dakotaed hag al Lakotaed da stourm evit ar gwirioù roet dezho er feurioù-emglev sinet gant ar gouarnamant. Galloud a reer menegiñ [[darvoud Wounded Knee]], ar [[stourm ouzh an Dakota Access Pipeline]] hag er bloavezhioù 1980 ar prosez dirak Lez-varn Uhel ar Stadoù-Unanet, ''[[United States v. Sioux Nation of Indians]]'', ma tisklêrias al lez-varn e oa bet kemeret douaroù ar meuriad termenet gant [[Feur-emglev Fort Laramie 1868]] e-maez lezenn gant gouarnamant ar Stadoù-Unanet, hag e oa dleet paeañ un digoll gant kampi d'ar meuriad. E 2018 e talveze ur miliard a zollaroù. Nac'het o deus ar Sioued bezañ paeet ha goulennet o deus e vefe restaolet ar [[Black Hill|Black Hills]] dezhe kentoc'h. Hiziv, ar Sioued o deus meur a c'houarnamant meuriad disheñvel strewet e meur a virva, ha kumuniezh. Mirvaoù o deus e [[North Dakota]], [[South Dakota]], [[Nebraska]], [[Minnesota]], ha [[Montana]] er Stadoù-Unanet, hag [[Manitoba]], e su [[Saskatchewan]], hag [[Alberta]] e Kanada. ==Istor== ===Hendadoù ar Sioued=== Ar Sioued kentañ a veve moarvat e-kreiz traoñienn ar [[Mississippi (stêr)|Mississippi]] ha diwezhatoc'h e Minnesota, e-pad tri mil bloaz d'an nebeutañ<ref name="Gibbon">{{cite book |last1=Guy |first1=Gibbon |title=The Sioux The Dakota and Lakota Nations |location=New York, New York |publisher=John Wiley & Son |year=2008 }}</ref>. Degouezhout a reas hendadoù ar Sioued e koadoù kreiz Minnesota hag e gwalarn [[Wisconsin]] o tont eus kreiz ar stêr Mississippi nebeut amzer goude 800 goude J.-K.<ref name="Gibbon"/>. An arkeologourien a ra anv anezhe dindan anv ar "''C'hontinuum'' Woodland Blackduck-Kathio-Clam River"<ref name="Gibbon"/>. War-dro 1300 e kemerjont perzhioù ur gevredigezh meuriad eus an norzh hag dont a rejont da vezañ anavezet evel ar "Seizh tantad kuzul"<ref name="Gibbon"/>. ===Darempredoù kentañ gant Europiz=== Anv zo eus an Dakotaed evit ar wezh kentañ evel ur bobl o chom e-kichen mammenn ar stêr Mississippi hag al lennoù bras er {{XVIIvet kantved}}<ref>{{cite book |first=George E. |last=Hyde |title=Red Cloud's Folk: A History of the Oglala Sioux Indians |publisher=University of Oklahoma Press |location=Norman |year=1984 |page=3 |isbn=0-8061-1520-3 }}</ref>. E 1659 e oant en em strewet er c'hornôg abalamour d'o brezel gant an [[Irokez]]ed. E-pad ar bloavezhioù 1600 e krogas al Lakotaed d'en em strewiñ er c'hompezennoù, ha mont a reas war o lerc'h ar pep brasañ eus pobl an ''Očhéthi Šakówiŋ''<ref>{{cite book |first1=Michael |last1=Johnson |first2=Jonathan |last2=Smith |title=Tribes of the Sioux Nation |url=https://archive.org/details/tribesofsiouxnat0000john |publisher=Osprey Publishing |location=Oxford |year=2000 |page=[https://archive.org/details/tribesofsiouxnat0000john/page/3 3] |isbn=1-85532-878-X }}</ref><ref name="midwesthistory"/>. Er {{XVIIvet kantved}} edo an Dakotaed o chom e [[Wisconsin]] hag e [[Minnesota]] a vremañ. En em gavout a raent en ur par diaes. Kleñvedoù-red nevez a reas o reuz evel ar [[Brec'h (kleñved)|vrec'h]] hag ar [[malaria]]. Kreskiñ a reas ar brezelioù gant meuriadoù disheñvel dre ma tec'he meuriadoù a-bezh rak an Irokezed war o zachenn e Wisconsin a vremañ<ref name="midwesthistory"/>. Krediñ a reer e tigreskas o foblañs e traoñienn ar Mississippi eus un drederenn etre 1680 ha 1805 abalamour d'an abegoù-se<ref name="midwesthistory">{{cite book |last1=McMahon |first1=Eileen |last2=Karamanski |first2=Theodore |title=North Woods River : the St. Croix River in Upper Midwest History |location=Madison, Wisconsin |publisher=University of Wisconsin Press |year=2010}}</ref>. ==Notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Sioued]] 7m034797fjkybxv90euxiuz7taked6r 0 151918 2197408 2004646 2026-08-04T19:00:25Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197408 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Carl Richard Woese''' a oa ur [[mikrobevoniezh|mikrobevoniour]] hag ur [[bevfizik|bevfizikour]] [[Stadoù-Unanet Amerika|amerikan]]. Brudet eo evit termenadur an [[Archaea]] (un [[damani (bevoniezh)|damani]] nevez e bevoniezh) e 1977 dre [[taksonomiezh|daksonomadur]] [[filogenetik|filogenetek]] an [[TRN ribozomek 16S]], un teknik en doa difraostet hag a voe un dispac'h evit ar vikrobevoniezh<ref name="Woese_1990">{{cite journal | last1 = Woese | first1 = Carl R.| author-link1 = Carl Woese | last2 = Kandler | first2 = O | last3 = Wheelis | first3= M | title = Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya | journal = Proc Natl Acad Sci USA | volume = 87 | issue = 12 | pages = 4576–9 | year = 1990 | pmid = 2112744 | doi = 10.1073/pnas.87.12.4576 | pmc = 54159 | bibcode=1990PNAS...87.4576W| author2-link = Otto Kandler| doi-access = free}}</ref><ref name="woese1978">{{cite journal | last1 = Woese | first1 = C.R.| author-link1 = Carl Woese | last2 = Magrum | first2 = L.J. | last3 = Fox | first3 = G.E.| author-link3 = George E. Fox | title = Archaebacteria | journal = J Mol Evol | volume = 11 | issue = 3 | pages = 245–51 | year = 1978 | pmid = 691075 | doi = 10.1007/BF01734485| bibcode = 1978JMolE..11..245W }}</ref><ref name="woese1977">{{cite journal | issn = 0027-8424| volume = 74| issue = 11| pages = 5088–5090| last1 = Woese| first1 = C. R.| author-link1 = Carl Woese| author2 = G. E. Fox| author-link2 = George E. Fox| title = Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: The primary kingdoms| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences| date = 1977-11-01| pmid = 270744 | pmc = 432104| doi = 10.1073/pnas.74.11.5088| bibcode = 1977PNAS...74.5088W| doi-access = free}}{{open access}}</ref><ref name="morell1997">{{Cite journal| title = Microbiology's scarred revolutionary| doi = 10.1126/science.276.5313.699| issn = 0036-8075| volume = 276| issue = 5313| pages = 699–702| last = Morell| first = V.| journal = Science| date = 1997-05-02| pmid = 9157549| s2cid = 84866217}}</ref>. Kinnig a reas ivez [[damkan ar bed TRN]] e 1967, daoust ma ne anve ket anezhañ evel-se<ref name="woese1967">{{Cite book | publisher = Harper & Row | last = Woese | first = Carl | title = The Genetic Code: the Molecular basis for Genetic Expression | url = https://archive.org/details/geneticcodemolec00woes | location = New York | year = 1967 | author-link = Carl Woese}}</ref>. Woese a zeuas da vezañ kelenner e [[Skol-veur Stanley O. Ikenberry]] ha kelenner war ar vikrobevoniezh e [[Skol-veur an Illinois en Urbana–Champaign]]<ref name="natureobit">{{Cite journal | last1 = Noller | first1 = H. | author-link = Harry F. Noller| title = Carl Woese (1928–2012) Discoverer of life's third domain, the Archaea| doi = 10.1038/493610a | journal = Nature | volume = 493 | issue = 7434 | page = 610 | year = 2013 | pmid = 23364736|bibcode = 2013Natur.493..610N | s2cid = 205076152 }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Goldenfeld | first1 = N. | last2 = Pace | first2 = N. R. | author-link2 = Norman R. Pace| doi = 10.1126/science.1235219 | title = Retrospective: Carl R. Woese (1928-2012) | journal = Science | volume = 339 | issue = 6120 | page = 661 | year = 2013 | pmid = 23393257 |bibcode = 013Sci...339..661G | s2cid = 36566952 }}</ref><ref name="uofi2006">{{cite web |url = http://news.illinois.edu/NEWS/06/0519woese.html |title = U. of I. microbiologist Carl Woese elected to Royal Society |access-date = 2009-03-02 |work = News Bureau, University of Illinois at Urbana–Champaign |date = 2006-05-19 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20120213181353/http://news.illinois.edu/NEWS/06/0519woese.html |archive-date = February 13, 2012 |df = mdy-all}}</ref> ==Reizhiad bevoniezh Woese== {{Reizhiadoù bevoniezh}} ==Notennoù== {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Woese, Carl}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1928]] [[Rummad:Marvioù 2012]] [[Rummad:Bevoniourien SUA]] s1fv76oe1t66eftnda1ys6q813ts0j0 0 152307 2197475 2007294 2026-08-04T20:21:52Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197475 wikitext text/x-wiki [[skeudenn:Römische Provinzen im Alpenraum ca 14 n Chr.png|thumb|300px|Bro ar Venostes]] Ar '''Venostes''' (''Venostes'' pe ''Venostae'' e latin ) a oa ur meuriad [[Kelted]] pe [[Raeti]] eus an Alpoù hag a oa o chom e [[Raetia]], er saonenn anvet hiziv [[Val Venosta]] pe [[Vintschgau]], e [[Sutirol]], e [[proviñs Bolzano]]. Dont a ra an anvioù ''Val Venosta'' ha ''Vintschgau'' eus hini ar Venostes. Edont er su d'ar [[Focunates]], er c'hornôg d'an [[Isarci]], en norzh d'an [[Tuliassi]], hag er reter d'ar [[Rugusci]].<ref>Talbert, 2000, kartenn 19: Raetia.</ref> Diasur eo o orin etnek. Hervez ar skrivagnerien int bet deskrivet evel [[Kelted]] pe [[Raeti]]<ref>Waldherr, 2006</ref><ref>Bundi, 2014</ref>. ==Monumant Turbia== Engravet e oa bet o anv war ar monumant anvet [[Tropaeum Alpium]] e [[Turbia]], en enor d'an impalaer [[Augustus]], ma'z eo bet merket anvioù ar pobloù trec'het gantañ. [[Reted]] marteze e oa ar Venosted, evel o amezeien, Kelted marteze ivez rak ar wrizienn *wen- a gaver en o anv evel en hini un toullad pobloù all, Kelted peuvuiañ, hogen Germaned pe Slaved ivez. ==Levrlennadur== === Mammennoù an Henamzer === {{refbegin}} *{{Cite book|last=Pliny|title=Natural History|url=https://archive.org/details/naturalhistory0007plin_v7v8|publisher=Harvard University Press|year=1938|isbn=9780674993648|series=Loeb Classical Library|translator-last=Rackham|translator-first=H.|author-link=Pliny the Elder}} {{refend}} === Levrioù a vremañ === {{refbegin}} *{{Cite journal|last=Bundi|first=Martin|date=2014|title=Val Venosta|journal=[[Historisches Lexikon der Schweiz]]|url=https://hls-dhs-dss.ch/fr/articles/007140/2014-01-22}} *{{Cite book|last=Talbert|first=Richard J. A.|title=Barrington Atlas of the Greek and Roman World|url=https://archive.org/details/barringtonatlaso0002unse|publisher=Princeton University Press|year=2000|isbn=978-0691031699|author-link=Richard Talbert}} *{{Cite journal|last=Waldherr|first=Gerhard H.|date=2006|title=Venostes|journal=Brill's New Pauly|doi=10.1163/1574-9347_bnp_e12200260}} {{refend}} ==Notennoù== {{Daveoù}} {{Kelted kozh}} {{Raeti}} [[Rummad:Pobloù kelt]] [[Rummad:Raeti]] [[Rummad:Sutirol]] 59tjy569wsfqdwzreogv400jn63yoi0 0 152482 2197488 2129784 2026-08-04T20:34:03Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197488 wikitext text/x-wiki Ar '''Suetrii''' (e [[galianeg]]: *Su(p)etrioi; en [[henc'hresianeg]] : Σουητρίοι) a oa ur bobl [[Galianed|kelt]] pe [[Ligured|ligur]], staliet e tolead [[Frejus]] hag [[Antibes]] en [[Oadvezh an Houarn]], war-dro ar I{{añ}} kantved kent J.-K.. [[Castelana|Salinae]] e oa o c'hêr-benn. ==O anv == Meneget int evel ''Suebri'' (<small>a-wezhioù</small> ''suberi'', ''uebri'') ha ''Svetri'' gant [[Plinius an Henañ|Plinius]] (I{{añ}} kantved goude J.-K.)<ref name="Pliny">[[Plinius an Henañ|Plinius]]. ''Naturalis Historia'', [https://www.loebclassics.com/view/pliny_elder-natural_history/1938/pb_LCL352.103.xml 3:20].</ref>, evel ''Souētrōn'' (Σουητρ...ων; <small>a-wezhioù</small> Σουιντρ...ων, Σουκτρ...ων) gant [[Klaudios Ptolemaios|Ptolemaios]] (Eil kantved goude J.-K.)<ref>Ptolemaios, ''Geōgraphikḕ Hyphḗgēsis'', 3:1:38.</ref>, ha ''Suetrio'' en un enskrivadur<ref>[[Corpus Inscriptionum Latinarum|CIL]] 5:7900</ref><ref name="Falileyev">Falileyev, 2010, pennad ''Suetrii''.</ref>. An anv ''Suetrii'' a c'hallfe dont eus ''*su-(p)etri-'' e galianeg, a dalvezfe "evned mat" (da geñveriañ gant al latin ''accipiter'')<ref>Delamarre, 2003, p. 168</ref> ==Monumant Turbia== Engravet e voe o anv war ar monumant anvet [[Tropaeum Alpium]] e [[Turbia]], en enor d'an impalaer [[Augustus]], ma'z eo bet merket anvioù ar pobloù trec'het gantañ. == Levrlennadur == === Mammennoù === {{refbegin}} *{{Cite book|last=Pliny|title=Natural History|url=https://archive.org/details/naturalhistory0007plin_v7v8|publisher=Harvard University Press|year=1938|isbn=978-0674993648|series=Loeb Classical Library|translator-last=Rackham|translator-first=H.|author-link=Pliny the Elder}} {{refend}} === Skridoù all === {{refbegin|30em|indent=yes}} *{{Cite book|last=Barruol|first=Guy|title=Les Peuples préromains du Sud-Est de la Gaule: étude de géographie historique|date=1969|publisher=E. de Boccard|oclc=3279201|author-link=Guy Barruol}} *{{Cite journal|last=Barruol|first=Guy|date=2004|title=Castellane / Salinae (Alpes-de-Haute-Provence)|journal=Supplément à la Revue archéologique du centre de la France|volume=25|issue=1|pages=393–395|issn=1951-6207|author-link=Guy Barruol}} *{{Cite book|last=Delamarre|first=Xavier|title=Dictionnaire de la langue gauloise: Une approche linguistique du vieux-celtique continental|publisher=Errance|year=2003|isbn=9782877723695|author-link=Xavier Delamarre}} *{{Cite book|last=Falileyev|first=Alexander|title=Dictionary of Continental Celtic Place-names: A Celtic Companion to the Barrington Atlas of the Greek and Roman World|publisher=CMCS|year=2010|isbn=978-0955718236}} *{{Cite book|last=Rivet|first=A. L. F.|title=Gallia Narbonensis: With a Chapter on Alpes Maritimae : Southern France in Roman Times|url=https://archive.org/details/gallianarbonensi0000rive|date=1988|publisher=Batsford|isbn=978-0-7134-5860-2|author-link=A. L. F. Rivet}} *{{Cite book|last=Talbert|first=Richard J. A.|title=Barrington Atlas of the Greek and Roman World|url=https://archive.org/details/barringtonatlaso0002unse|publisher=Princeton University Press|year=2000|isbn=978-0691031699|author-link=Richard Talbert}} {{refend}} ==Notennoù== {{Daveoù}} {{Kelted kozh}} [[Rummad:Pobloù kelt]] [[Rummad:Ligured]] 8hvlfu7izmm9nb4wh083yz6w48s73qq 0 152716 2197344 2182930 2026-08-04T17:44:53Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197344 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[skeudenn:Queen Maev by J.C. Leyendecker (1911).jpg|thumb|''Queen Maeve'' (Rouanez Mev) gant [[Joseph Christian Leyendecker]] (1874 - 1951) e levr [[T. W. Rolleston]], ''Myths and Legends of the Celtic Race'']] '''Medb''', hervez doare skrivañ an [[heniwerzhoneg]], skrivet '''Mev''' e brezhoneg<ref>Roparzh Hemon, "Táin Bó Cúailnge", ''[[Gwalarn (kelaouenn)|Gwalarn]]'' 1928, Nnn 13, p. 31</ref>, '''Méabh''' (/mʲeːvˠ/) evel en iwerzhoneg, pe '''Maeve''' evel e saozneg, a oa ur rouanez eus [[Connacht]] e danevelloù [[Rúraíocht|Kelc'hiad ar Skourr ruz]]. He fried e oa ar roue [[Ailill mac Máta]] en danevell, daoust m'he doa bet meur a bried all araozañ hag a oa ivez [[Roll rouaned Connacht|rouaned eus Connacht]]. Ren a rae diouzh Cruachan ([[Rathcroghan]] hiziv, e [[kontelezh Roscommon]]). Enebourez [[Conchobar mac Nessa]], roue an [[Ulaid]], e oa (euredet e oant bet) ha brudet eo dreist-holl abalamour m'eo bet pennabeg ''[[Táin Bó Cúailnge]]'' ("Preizhadeg saout Cooley") da laerezh tarv gwellañ an [[Ulaid|Uladed]] : [[Donn Cúailnge]]. Medb zo un den uhelek, tro enni, dezhi un dorn dir ha dieub gant ar baotred. Skouer ar rouanez vrezelourez eo<ref>{{Cite book|title=The Warrior Queens|url=https://archive.org/details/warriorqueens0000fras_u9b0|last=Fraser|first=Antonia|publisher=Penguin books|year=1990|isbn=0-1400-8517-3|location=Canada Ltd, 20801 John Street, Markham, Ontario L3R 1B4: Penguin Books|pages=[https://archive.org/details/warriorqueens0000fras_u9b0/page/15 15], 16, 17}}</ref>. Darn a soñj ez eo un enkorfadur eus [[doueez ar riegezh]]<ref name="o hogain">Ó hÓgáin, Dáithí. ''Myth, Legend & Romance: An encyclopaedia of the Irish folk tradition''. Prentice Hall Press, 1991. pp.294-295</ref><ref name="monaghan">Monaghan, Patricia. ''The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore''. Infobase Publishing, 2004. p.319</ref><ref name="koch">Koch, John T. ''Celtic Culture: A Historical Encyclopedia''. ABC-CLIO, 2006. p.1282</ref>. Heñvel eo Medb Connacht ouzh [[Medb Lethderg]] moarvat, doueez ar riegezh e [[Rouaned Tara|Tara]], ha gallout a ra bezañ liammet ivez ouzh ar [[Morrígan]]<ref name="monaghan" />. Marteze he deus awenet ar [[rouanez Mab]], ar boudig a gaver e ''[[Romeo and Juliet (pezh-c'hoari)|Romeo and Juliet]]'', pezh-c'hoari [[William Shakespeare]] hag e lec'h all. ==Mebd a zeu da vezañ rouanez== An doare ma teuas Medb e penn [[Connacht]] ha ma timezas gant [[Ailill mac Máta]] zo danevellet e ''Cath Bóinde'' ("Kad ar Boyne"), anvet ivez ''Ferchuitred Medba'' ("lodenn wazed Medb")<ref name="CathBoinde">[https://web.archive.org/web/20160303221742/http://www.ucd.ie/tlh/trans/jon.eriu.2.001.t.text.html "''Cath Bóinde''"], tr. [[Joseph O'Neill (1886–1953)|Joseph O'Neill]], ''[[Ériu (journal)|Ériu]]'' II (1905), PP. 173–185. [http://www.maryjones.us/ctexts/boyne.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131226101735/http://www.maryjones.us/ctexts/boyne.html |date=26 December 2013 }}</ref>. He zad, [[Eochaid Feidlech]], [[Roue Uhel Iwerzhon]], a zimezas anezhi da [[Conchobar mac Nessa|Gonc'hobar]], roue an [[Ulaid|Uladed]], abalamour m'en doa lazhet tad Konc'hobar, ar roue uhel kozh [[Fachtna Fáthach]], en emgann. Reiñ a reas ur mab dezhañ, Glaisne, met ne oa ket un eured eeurus ha dilezel a reas anezhañ. Eochaid a roas da Gonc'hobar unan all eus e verc'hed en eskemm, Eithne (pe Clothru)<ref name="medbdeath">Vernam Hull, [http://www.maryjones.us/ctexts/medb.html "''Aided Meidbe'': The Violent Death of Medb"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131129042653/http://www.maryjones.us/ctexts/medb.html |date=29 November 2013 }}, ''Speculum'' vol. 13 issue 1, Jan 1938, pp. 52–61</ref>, met Medb a vuntras anezhi e-keit ha ma oa dougerez. He mab, [[Furbaide]] a voe tennet diouzh he c'helan. Eochaid a zidronas roue Connacht, Tinni mac Conri, hag a lakaas Medb en e lec'h. Koulskoude e teuas a-benn Tinni da c'hounit ul lodenn eus e c'halloud en-dro pa zeuas da vezañ pried kleiz Medb. Konc'hobar a wallas Medb goude ur vodadeg e [[Tara, Iwerzhon|Tara]], ha goude-se e tarzhas ar brezel etre ar [[Roue Uhel Iwerzhon|Roue Uhel]] hag an Uladed. Tinni a zifias Conchobar en un duvell met koll e voe. Eochaid Dála eus ar [[Fir Domnann]], kevezer Tinni evit an tron, a warezas arme Connacht pa oa oc'h en em dennañ, hag e teuas da vezañ pried Medb ha roue Connacht goude-se. Medb a c'houlenne digant he danvezioù-pried bout dizaon, hep pizhoni, hag hep gwarizi. A-bouez-bras e oa an diviz diwezhañ rak kalz amourouzien he devoa. E-keit ha ma oa dimezet gant Eochaid Dála e kemeras Ailill mac Máta, penn he gward, da amourouz. Eochaid a zizoloas anezhe, a zifias Ailill hag a varvas e-pad an duvell. Ailill a euredas Medb neuze hag a zeuas da vezañ roue Connacht. ==Bugale Medb== [[File:Maeve&druid.jpg|thumb|upright|''Queen Meave and the Druid'' gant [[Stephen Reid (arzour)|Stephen Reid]], e levr [[Eleanor Hull]]'s ''The Boys' Cuchulainn'' (1904)]] Medb hag Ailill o doa seizh mab, holl anvet Maine. Da gentañ o doa pep a anv disheñvel, met pa c'houlennas Medb gant un [[drouiz]] pehini eus e vibien a lazhfe Conchobar, e respontas, "Maine". N'he doa bugel ebet anvet Maine, hag e adanvas neuze holl he mibien evel-henn : * Fedlimid a zeuas da vezañ Maine Athramail ("heñvel ouzh e dad") * Cairbre a zeuas da vezañ Maine Máthramail ("heñvel ouzh e vamm") * Eochaid a zeuas da vezañ Maine Andoe ("an hini prim"), anvet ivez Cich-Maine Andoe pe Cichmuine<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/revueceltique16pari#page/56/mode/1up|title=Revue celtique|year=1870|publisher=Paris}}</ref> * Fergus a zeuas da vezañ Maine Taí ("an hini didrouz") * Cet a zeuas da vezañ Maine Mórgor ("bras e zever") * Sin a zeuas da vezañ Maine Mílscothach ("teod-mel") * Dáire a zeuas da vezañ Maine Móepirt ("en tu all d'an deskrivadur") Dont a reas an diougan da wir pa lazhas Maine Andoe Conchobar, mab Arthur, mab Bruide — ha n'eo ket Conchobar, mab Fachtna Fathach, evel ma krede Medb<ref name="CathBoinde"/>. Medb hag Ailill o doa ivez ur verc'h, [[Findabair]].<ref>A. H. Leahy (ed. & trans.), [http://www.maryjones.us/ctexts/fraech.html "''Tain Bo Fraech''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230081945/http://www.maryjones.us/ctexts/fraech.html |date=30 December 2013 }}, ''Heroic Romances of Ireland'' vol. II, 1906.</ref>. ==Skrapadeg saout Cooley== {{Lenn hiroc'h|Táin Bó Cúailnge}} A-bouez e oa evit Medb bezañ ken pinvidik hag he gwaz, hag e roas lañs da skrapadeg saout [[Ledenez Cooley|Cooley]] pa zizoloas e oa perc'henn Ailill war un tarv servij n'en doa ket e bar e madoù ar rouanez. Klevet a reas ne oa evit kevezañ ouzh tarv Ailill, [[Finnbennach]], nemet [[Donn Cúailnge]] a oa e piaou [[Dáire mac Fiachna]], ur gwaz da Gonc'hobar. Kas a reas kannaded da Záire, o kinnig pinvidigezhioù, douaroù ha darempredoù rev evel digoll da amprestañ an tarv, hag asantiñ a reas Dáire da gentañ. Disklêriañ a reas ur c'hannad mezv avat e vefe bet kemeret an tarv dre nerzh betek-gouzout ne vije ket bet a-du Dáire. Hemañ, droug ennañ, a gasas anezhe diwar-dro. Medb a brientas neuze ar brezel. Savet e oa un arme gant bagadoù eus pep lec'h en Iwerzhon. Unan anezhe a oa ur strollad harluidi eus [[Ulaid]] renet gant mab Conchobar, [[Cormac Cond Longas]] hag e dad-mager [[Fergus mac Róich]], bet roue an [[Ulaid|Uladed]] hag unan eus amourouzien Medb. A-hervez ez ae tregont paotr da walc'hiñ anezhi, pe Fergus hepken<ref name="aililldeath">[[Kuno Meyer]], "The Cherishing of Conall Cernach and the Deaths of Ailill and of Conall Cernach", ''Zeitschrift für celtische Philologie'' vol. 1, 1897, pp. 102–111</ref>. Anv zo eus darempred Medb gant Fergus en ur varzhoneg kozh ''Conailla Medb míchuru'' <!--("Medb has entered evil contracts")--> gant [[Luccreth moccu Chiara]] (war-dro [[600]]). Abegiñ a ra e Medb he dije likaouet Fergus ha troet anezhañ a-enep Ulaid "abalamour ma plije muioc'h peñsoù ur vaouez dezhañ evit e bobl".<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0tcQr3WzqsC&q=%22preferred%20the%20buttocks%20of%20a%20woman%22&pg=PA156|title=Neue Methoden Der Epenforschung|first=Hildegard L. C.|last=Tristram|date=1 January 1998|publisher=Gunter Narr Verlag|isbn=9783823354178|via=Google Books}}</ref>. Aet e oa Fergus en harlu avat abalamour ma oa bet tromplet gant ar roue Conchobar. Hennezh en doa lakaet muntrañ e vab ha [[Mibien Uisneach|mibien Uisneach]] a oa dindan e warez. Abalamour d'ur mallozh taolet war an Uladed e c'houzañvent evel pa vefent war-wentloù e-doug ur frapad amzer bep bloaz. Medb a reas he mad eus ar prantad-se ha ne voe enebet ar skrapadeg nemet gant ur c'hrennard, an haroz [[Cúchulainn]], a viras ouzh an arme a vont war-raok o c'houlenn emgannoù unan a-enep unan er roudouroù. Medb hag Ailill a ginigas o merc'h Findabair en eured d'un aridennad harozed da vont da stourm ouzh Cúchulainn, met trec'het e voe an holl. Koulskoude e teuas a-benn Medb da lakaat he c'hrabanoù war an tarv. Goude un emgann gant arme Conchobar a oa deuet a-benn ar fin e voe ret dezhi en em dennañ kuit gant he brezelourien. Kas a reas Donn Cúailnge ganti da gCruachan, met eno e stourmas ouzh tarv Ailill, Finnbennach, hag a lazhas anezhañ a-raok mervel diwar e c'hloazioù. <!-- E-pad ''Táin Bó Cúailnge'' en em gav Medb gant Cúchulainn meur a wezh ha lazhañ a ra neuze he zud pe he loened. Badezet e vez al lec'h ma oant bet lazhet gant o anv. C'hoarvez a ra pa lazh Cú Chulainn un erminig doñv gant un taol baltam ouzh he gouzoug pa oa war skoaz Medb, er su d'ur roudour. Ar pezh a zispleg an anv-lec'h ''Meithe Togmaill'', "Gouzoug erminig", da-laras an destenn<ref name="Carson, Ciaran 2007">Carson, Ciaran. "Guerilla Tactics." The Tain. New York: Penguin Group, 2007. 56–58. Print.</ref> ha pa lazh Locha, matezh Medb, ez eo badezet al lec'h ''Reid Locha'', "Live Locha", e Cualinge”<ref name="Carson, Ciaran 2007"/>. Medb's behaviour further illustrates the importance of the landscape when she goes to great lengths to permanently alter it to show her contempt for Ulaid. ”She preferred to cross the mountain by leaving a track that would show forever her contempt for Ulster… to make the Pass of the Cualinge Cattle.”<ref>Carson, Ciaran. "Guerilla Tactics." The Tain. New York: Penguin Group, 2007. 59–60. Print.</ref> --> ==Bloavezhioù diwezhañ== Ailill a lakaas lazhañ [[Fergus mac Róich|Fergus]]<ref>Kuno Meyer, [http://www.maryjones.us/ctexts/fergus.html "The Death of Fergus mac Róich"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822053855/http://www.maryjones.us/ctexts/fergus.html |date=22 August 2010 }}, ''The Death-Tales of the Ulster Heroes''.</ref> dre warizi abalamour da garantez Medb evitañ. Goude marv [[Conchobar mac Nessa|Conchobar]], an haroz [[Conall Cernach]], deuet da vezañ kozh, a zeuas da vevañ da lez Ailill ha Medb, rak ne oa tiegezh ebet estroc'h evit o hini a gement a oa gouest d'e vagañ. Medb a c'houlennas gantañ derc'hel ul lagad digor rak Ailill en em gave gant maouezed all. Pa dapas Ailill an dorn er sac'h e roas urzh da Gonall da lazhañ anezhañ, ar pezh a reas laouen da veñjiñ Fergus. Koulskoude, Ailill a gasas e vrezelourien war e lerc'h pa oa war e dremenvan, ha lazhet e voe Conall e-keit ha ma oa o tec'het<ref name="aililldeath" />. ==Marv== [[File:Queen Maeves Tomb Knocknarea.jpg|thumb|300px|[[Miosgán Médhbh]] ([[karneg]] Medb) e [[Knocknarea]], e [[kontelezh Sligeach]].]] Boas e oa Medb da vont alies da gouronkañ en ur poull en [[Inchcleraun]] (Inis Cloithreann), un enezenn e [[Lough Ree]], e-kichen [[Knockcroghery]]. Furbaide en do c'hoant da veñjiñ e vamm. Kemer a reas ur gordenn da vuzuliañ an hed etre ar poull hag an aod, ha pleustriñ a reas gant e [[baltam|valtam]] betek bezañ gouest da skeiñ un aval lakaet e beg ur peul a vent gant Medb diwar an hed-se. Kentañ tro ma welas Medb o kouronkañ e lazhas anezhi gant un tamm fourmaj. He mab Maine Athramail a gemeras he lerc'h war an tron<ref name="medbdeath" />. Hervez ar vojenn ez eo interet Medb e ''[[Miosgán Médhbh]]'', ur c'harneg maen a 12 metr e krec'h [[Knocknarea]] (''Cnoc na Ré'' en [[iwerzhoneg]]) e [[Kontelezh Sligeach]]. A-hervez e voe douaret en he sav, o sellet etrezek hec'h enebourien e [[Cúige Uladh]]. Marteze avat e voe douaret el lec'h ma oa he lez, e [[Rathcroghan]], e [[Kontelezh Ros Comáin]] hag e kaver eno ur bloc'h maen hir hag izel anvet ''Misgaun Medb'' a zo al lec'h ar muiañ gwirheñvel. ==Gwirvoud== <!--Ar fed da sellet outi evel un den istorel a zepant da gentañ daoust hag eñ e vod [[Rúraíocht|Kelc'hiad Uladh]] danevelloù hengounel a denn da zarvoudoù gwirion Whether she is in any sense to be considered historical depends on the extent to which the Ulster Cycle as a whole reflects traditions relating to actual events. Memes ar skolveuridi a zo prest da anavout an dra-se evel un dra a c'hall bezañ a anzav ez eo mojennel dreist-holl danvez an danevelloù. --> Ar c'hentañ e voe [[Tomás Ó Máille]] o lâret e 1928 e oa eus Medb moarvat un alegorienn eus riegezh Connacht<ref>Carey, John, "Medb Chruachna", in ''[https://www.dib.ie/ Dictionary of Irish Biography]'', embannet e miz Here 2009, adwelet e miz Ebrel 2021</ref><ref>T. Ó Máille, "Medb Chruachna", ''[[Zeitschrift für celtische Philologie]]'', XVII (1928), pp. 129–46</ref>, a veze [[hieros gamos|euredet en un doare lidek]] gant ar roue pa veze kurunennet"<ref>{{cite book |last1=Melrose |first1=Robin |title=The Druids and King Arthur: A New View of Early Britain |date=2011 |publisher=McFarland |page=52 |isbn=9780786460052 |url=https://www.google.com/books/edition/The_Druids_and_King_Arthur/_j6Py7x_ctIC?hl=en&gbpv=1&bsq=sovereignty |access-date=20 Feb 2022}}</ref>. [[Medb Lethderg]] he deus ar memes roll e [[Tara (Iwerzhon)|Tara]], hag heñvel eo moarvat ouzh rouanez Connacht pe ouzh an hini he deus awenet anezhi<ref>Byrne, Francis John, ''Irish Kings and High-Kings''. Four Courts Press, Dublin. 2nd edition, 2001</ref><ref>T. F. O'Rahilly: ''Early Irish History and Mythology'', Dublin 1946 – cited in Thomas Kinsella: ''THE TAIN'' Dolmen Press, Dublin 1969/1986 {{ISBN|0-85105-178-2}}</ref>. <!-- Georges Dumezil en deus tostaet anezhi da Her name is said to mean 'she who intoxicates', and is [[cognate]] with the English word '[[mead]]'; it is likely that the sacred marriage ceremony between the king and the goddess would involve a shared drink. Medb's "pillow talk" argument with her consort contains suggestions of [[matrilineality]], as does [[Ailill]]'s taking his name from his mother Máta Muirisc.<ref>Dexter, Miriam Robbins. "The Brown Bull of Cooley and Matriliny in Celtic Ireland" in From the Realm of the Ancestors: Essays in Honor of Marija Gimbutas: 218–236. Joan Marler, ed. Manchester, Connecticut: Knowledge Ideas and Trends, 1997.</ref> Recently, Irish and Irish-American poets have explored Medb as an image of woman's power, including sexuality, as in "Labhrann Medb" ("Medb Speaks") by Irish-language poet [[Nuala Ní Dhomhnaill]]<ref>Ní Dhomhnaill, Nuala, "Rogha Dánta/Selected Poems", Raven Arts Press, 1988</ref> and "Intoxication" by Irish-American poet [[Patricia Monaghan]].<ref>Monaghan, Patricia, "The Red-Haired Girl from the Bog," New World Library, 2003, p. 75-106</ref> The name "Connacht" is an apparent anachronism: the stories of the [[Ulster Cycle]] are traditionally set around the time of Christ, but the [[Connachta]], after whom the province is named, were said to have been the descendants of [[Conn of the Hundred Battles|Conn Cétchathach]], who is supposed to have lived several centuries later. Later stories use the name [[Cóiced Ol nEchmacht]] as an earlier name for the province of Connacht to get around this problem. But the chronology of early Irish historical tradition is an artificial attempt by Christian monks to synchronise native traditions with classical and biblical history, and it is possible that the cycle has been chronologically misplaced.<ref>Francis J. Byrne, ''Irish Kings and High Kings'', Four Courts Press, 2001, p. 50.</ref> --> ==Notennoù== {{Commons|Category:Medb}} {{Daveoù}} {{Kelc'hiad Ulaid}} [[Rummad:Lennegezh Iwerzhon]] [[Rummad:Harozed kelt]] [[Rummad:Maouezed kelt]] [[Rummad:Connacht]] [[Rummad:Rouaned Iwerzhon]] o9qlmdwfyo51p5s5t84bk8l6dqhayof 0 152727 2197314 2076420 2026-08-04T17:07:08Z InternetArchiveBot 61915 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197314 wikitext text/x-wiki {{Infobox Broioù kozh | native_name = {{lang|ar|ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة}} | conventional_long_name = Kalifiezh an Omeiaded | common_name = Omeiaded | status = [[Kalifiezh]] | government_type = [[Kalifiezh]] hêrezhel | year_start = 661 | life_span = 661–750 | year_end = 750 | year_exile_start = 756 | year_exile_end = 1031 | p1 = Kalifiezh ar Rāšidah | p2 = Impalaeriezh Bizantion | p3 = Rouantelezh ar Vizigoted | p4 = Egzarc'hiezh Afrika | p5 = Rouantelezh an Aouras | p6 = Rouantelezh Altava | p7 = Tierniezh Chacha | p8 = Impalaeriezh an Heftalited | s1 = Kalifiezh an Abbasided | s2 = Emirelezh Córdoba | s3 = Barghawata | s4 = Emirelezh Nekor | s5 = Emirelezh Tlemcen | image_map = Umayyad Caliphate 720 AD (orthographic projection).svg | image_map_caption = Kalifiezh an Omeiaded e 750 | Kêr-benn = {{plainlist| * [[Damask]] (661–744) * [[Harran]] (744–750)}} | religion = [[Islam]] | common_languages = '''ofisiel:'''<br />[[arabeg klasel]]<br />'''ofisiel e broioù zo betek 700:'''<br />[[kopteg]], [[Henc'hresianeg|gresianeg]], [[latin]], [[perseg]] <br />'''Yezhoù all:'''<br />[[arameeg]], [[Yezhoù turkek|turkeg]], [[Yezhoù berberek|berbereg]], [[romaneg afrikan]], [[mozarabeg]], [[sindeg]], [[jorjieg]], [[prakriteg]], [[kurdeg]] | currency = *[[Dinar aour|Dinar]] (pezh aour) * [[Dirham]] (pezh arc'hant) * [[Fals]] (pezh kouevr) | leader1 = [[Muawiya Iañ|Muawiya I{{añ}}]] (kentañ) | leader2 = [[Marwan II]] (diwezhañ) | year_leader1 = 661–680 | year_leader2 = 744–750 | event_start = [[Emglev Hasan–Muawiya]] | event_end = [[Dispac'h an Abbasided]] | stat_year1 = 720 | stat_area1 = 11100000 | ref_area1 = <ref name="Taagepera496"/> | title_leader = [[Roll kalifed#Kalifiezh an Omeiaded (661–750)|Kalif]]<br><small>([[Amir al-Mu'minin]])</small> | flag_caption = Ar gwenn e oa liv dinastiezh an Omeiaded |continent = Afroeurazia }} '''Kalifiezh an Omeiaded''' (661–750, en [[arabeg]] ٱلْخِلَافَة ٱلْأُمَوِيَّة ''al-Khilāfah al-ʾUmawīyah'')<ref>{{cite web |title= Umayyad dynasty |url= https://www.britannica.com/topic/Umayyad-dynasty-Islamic-history |website= Britannica|access-date=19 May 2016}}</ref> a oa an eil eus ar peder [[kalifiezh|c'halifiezh]] vras diazezet goude marv [[Mahomed]]. Renet e oa ar galifiezh gant dinastiezh an [[Omeyad|Omeiaded]] (ٱلْأُمَوِيُّون, ''al-ʾUmawīyūn'', pe بَنُو أُمَيَّة, ''Banū ʾUmayyah'', "mibien [[Umayya ibn Abd Shams|Umayyah]]"). [[Othman ibn Affan]] (ren : 644–656), an trede eus kalifed [[Rashidun]], a oa ezel eus ar c'hlann-se ivez. Erruout a reas an dierniezh er galloud gant [[Muawiyah Iañ|Muawiya ibn Abi Sufyan]], bet e-pad pell gouarnour [[Siria]], a zeuas da vezañ ar c'hwec'hvet kalif goude dibenn ar [[Fitna kentañ]] e 661. Goude marv Muawiya e 680 e tigoras stourmoù da c'hounit an tron e-pad an [[eil Fitna]]<ref name="Bukhari">{{cite web|url= http://www.sahih-bukhari.com|title= Sahih Bukhari: Read, Study, Search Online |first=Sahih |last=Bukhari}}</ref> ha kouezhañ a reas ar galloud etre daouarn [[Marwan Iañ|Marwan I{{añ}}]], ezel eus ur skourr all eus ar c'hlann. Siria a chomas kreizenn galloud an Omeiaded ha [[Damask]] e oa o c'hêr-benn. Kenderc'hel a reas an Omeiaded gant [[aloubadegoù ar Vuzulmaned]]. Lakaat a rejont lezenn an Islam da ren e [[Transoxiana]], er [[Sindh]], er [[Maghreb]] hag e [[Ledenez Iberia]] ([[Al-Andalus]]). Pa oa ar galifiezh en he brasañ e oa 11 100 000 km2 dindani<ref name="Taagepera496">{{cite journal|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|page=496|doi=10.1111/0020-8833.00053|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref>, ar pezh a rae anezhi unan eus ar [[brasañ impalaeriezhoù en Istor]] e-keñver ar gorread. Diskaret e voe an dynastiezh er pep brasañ eus ar bed islamek gant [[Dispac'h an Abbasided|un emsavadeg]] renet gant an [[Abbasided]] e 750. Ar re a chomas bev en em ziazezas e [[Córdoba]] a zeuas da vezañ, dindan stumm un [[Emirelezh Córdoba|emirelezh]] hag ur [[Kalifiezh Córdoba|galifiezh]] goude-se, ur greizenn evit ar skiant, ar vezegiezh, ar brederouriezh hag an ijinadennoù er bed e-doug an [[Oadvezh aour islamek]]<ref name="Barton2009">{{cite book|author=Simon Barton|title=A History of Spain|url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44|date=30 June 2009|publisher=Macmillan International Higher Education|isbn=978-1-137-01347-7|pages=44–5}}</ref><ref name="Venable1894">{{cite book|author=Francis Preston Venable|title=A Short History of Chemistry|url=https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog|year=1894|publisher=Heath|page=[https://archive.org/details/ashorthistorych01venagoog/page/n34 21]}}</ref>. Kalifiezh an Omeiaded a renas war ur boblañs vras, enni meur a genel hag a sevenadur. Aotreet e oa ar [[Kristeniezh|gristenien]], anezhe ar brasañ niver eus poblañs ar galifiezh c'hoazh, hag ar [[Yuzevegezh|Yuzevien]] da gaout o relijion dezhe o-unan met dleet e oa dezhe paeañ un dell (ar [[jizia]]) na veze ket paet gant muzulmiz<ref>Rahman, 1999, p. 128</ref>. Ret e oa d'ar re-se paeañ ar [[zakat]], un taos a oa he fal arc'hantañ [[Islamic socialism#Welfare state|programmoù skoazell]]<ref>Rahman, 1999, p. 128</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hetwebsite.net/het/schools/islamic.htm |title=Islamic Economics |website=www.hetwebsite.net}}</ref> evit mad Muzulmiz<ref>{{cite journal|author=Benthal, Jonathan |url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/16762/ISIM_1_The_Qur-an-s_Call_to_Alms_Zakat_the_Muslim_Tradition_of_Alms-giving.pdf?sequence=1 |title=The Qur'an's Call to Alms Zakat, the Muslim Tradition of Alms-giving|journal= ISIM Newsletter|year = 1998|volume= 98|issue=1|pages = 13–12}}</ref>. Dindan ar c'hentañ kalifed, e oa dalc'het kargoù uhel gant kristenien. Lod anezhe a oa izili eus tiegezhioù o doa servijet en [[Impalaeriezh Roman ar Reter|gouarnamant ar Vizantiz]]. Implijout kristenien a oa ul lodenn eus ur politikerezh brasoc'h da lakaat ar peoc'h da ren etre ar relijionoù hag a oa hollret rak niverus-kenañ e oa ar gristenien er proviñsoù kemeret, koulz hag e Siria. Ar politikerezh-se a lakaas Mu'awiya da c'hounit brud-vat e-touez e sujidi hag a greñvaas Siria<ref>{{Cite book|page=[https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C&pg=PA185 185] |url=https://books.google.com/books?id=j894miuOqc4C|title=World and Its Peoples|first=Marshall|last=Cavendish|date=2006|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7571-2}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C|title=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States|first=Michael|last=Haag|date=2012 |publisher=Profile Books|isbn=978-1-84765-854-8}}</ref>. Sellet e vez alies ouzh marevezh an Omeiaded evel ar prantad ma tiorroas an [[arz islamek]]<ref>{{cite web |last=Yalman |first=Suzan |date=October 2001 |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/umay/hd_umay.htm |title=The Art of the Umayyad Period (661–750) |others=Based on original work by Linda Komaroff |work=Heilbrunn Timeline of Art History |place=New York |publisher=The Metropolitan Museum of Art}}</ref>. ==Levrlennadur== * Blankinship, Khalid Yahya (1994), ''The End of the Jihâd State: The Reign of Hishām ibn ʻAbd al-Malik and the Collapse of the Umayyads'', Albany, New York: State University of New York Press. ISBN 978-0-7914-1827-7. * {{cite book|last=Beckwith|first=Christopher I.|year=1993 |title=The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power Among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese During the Early Middle Ages |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-02469-1 |url=https://books.google.com/books?id=oeI9DwAAQBAJ}} * {{EI2 |article=Muʿāwiya II |last=Bosworth |first=C.E. |authorlink=Clifford Edmund Bosworth |volume=7 |pages=268–269}} * {{EI2 |article=ʿUkba b. Nāfiʿ |last=Christides |first=Vassilios |volume=10 |pages=789–790}} * {{cite journal |last1=Crone |first1=Patricia |title=Were the Qays and Yemen of the Umayyad Period Political Parties? |date=1994 |journal=Der Islam |volume=71 |issue=1 |publisher=Walter de Gruyter and Co. |pages=1–57 |issn=0021-1818 |doi=10.1515/islm.1994.71.1.1 |s2cid=154370527 }} * {{cite book |last1=Cobb |first1=Paul M. |title=White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750–880 |date=2001 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791448809 |url=https://books.google.com/books?id=2C6KIBw4F9YC}} * {{EI2 |article=Al-Ḥadjdjādj b. Yūsuf |last=Dietrich |first=Albert |volume=3 |pages=39–43}} * {{cite book|last1=Donner|first1=Fred M.|author-link=Fred M. Donner|title=The Early Islamic Conquests|date=1981|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|url=https://books.google.com/books?id=l5__AwAAQBAJ |isbn=978-1-4008-4787-7}} * {{EI2 |article=Dīwān |last=Duri |first=Abd al-Aziz |volume=2 |pages=323–327}} * {{cite book |last1=Duri |first1=Abd al-Aziz |translator=Razia Ali |title=Early Islamic Institutions: Administration and Taxation from the Caliphate to the Umayyads and ʿAbbāsids |date=2011 |publisher=I. B. Tauris and Centre for Arab Unity Studies |location=London and Beirut |isbn=978-1-84885-060-6 |url=https://books.google.com/books?id=ImIBAwAAQBAJ }} * Dixon Abd al-Ameer, ''The Umayyad Caliphate, 65–86/684–705: (A Political Study)'', Londrez, 1969, SOAS * {{EI2 |article=Sulaymān b. ʿAbd al-Malik |last=Eisener |first=R. |authorlink= |volume=9 |pages=821–822}} * {{cite book |last1=Elad |first1=Amikam |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |date=1999 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-10010-5 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=CDz_yctbQVgC }} * {{EI2 |article=Dimashk |last=Elisséeff |first=Nikita |volume=2 |pages=277–291}} * Gibb, H. A. R. (1923). ''The Arab Conquests in Central Asia'', London: The Royal Asiatic Society. OCLC 499987512. * {{EI2 |article=ʿAbd Allāh ibn al-Zubayr |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=H. A. R. Gibb |volume=1 |pages=54–55 |ref={{sfnref|Gibb|1960a}}}} * {{EI2 |article=ʿAbd al-Malik b. Marwān |last=Gibb |first=H. A. R. |authorlink=H. A. R. Gibb |volume=1 |pages=76–77 |ref={{sfnref|Gibb|1960b}}}} * Gilbert Victoria J., ''[https://repository.library.northeastern.edu/files/neu:1848/fulltext.pdf Syria for the Syrians: the rise of Syrian nationalism]'', 1970-2013.'', MA, May 2013, Northeastern University * {{EI2 |article=Kubbat al-Ṣakhra |last=Grabar |first=O. |authorlink=Oleg Grabar |volume=5 |pages=298–299}} * {{cite book | last = Griffith | first = Sidney H. | year = 2016 | chapter = The Manṣūr Family and Saint John of Damascus: Christians and Muslims in Umayyad Times | pages = 29–51 |editor1= Antoine Borrut |editor2=Fred M. Donner | title = Christians and Others in the Umayyad State | location = Chicago | publisher = The Oriental Institute of the University of Chicago | isbn = 978-1-614910-31-2 }} * {{cite book | last = Hathaway | first = Jane | title = A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen | publisher = SUNY Press | year = 2012 | isbn = 978-0-7914-8610-8 | url = https://books.google.com/books?id=L-lPC7DgepEC&pg=PA97}} * Hawting, Gerald R. (2000). ''The First Dynasty of Islam: The Umayyad Caliphate AD 661–750'' (Second ed.). London and New York: Routledge. ISBN 0-415-24072-7. * {{EI2 |article=Umayyads|last=Hawting|first=G. R.|volume=10|pages=840–847|ref={{sfnref|Hawting|2000a}}}} * {{The History of al-Tabari|volume=26|url={{Google Books|MxTWmfKEloAC|plainurl=y}}}} * {{cite book |last1=Hillenbrand |first1=Robert |title=Islamic Architecture: Form, Function and Meaning |date=1994 |publisher=[[Columbia University Press]] |location=New York |isbn=0-231-10132-5 |url=https://books.google.com/books?id=81uo8Vc04gQC }} * {{EI2 |article=Muʿāwiya I b. Abī Sufyān |last=Hinds |first=M. |authorlink=Martin Hinds |volume=7 |pages=263–268}} * {{cite book| last=Holland| first=Tom| year=2013| title=In the Shadow of the Sword The Battle for Global Empire and the End of the Ancient World| url=https://archive.org/details/inshadowofswordb0000holl_i1h8| publisher=Abacus| isbn=978-0-349-12235-9}} * {{cite journal |last1=Johns |first1=Jeremy |s2cid=163096950 |title= Archaeology and the History of Early Islam: The First Seventy Years|journal= Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=January 2003 |volume=46 |issue=4 |pages=411–436 |doi=10.1163/156852003772914848 }} * {{cite book |title=Byzantium and the Early Islamic Conquests |last=Kaegi |first=Walter E. |author-link=Walter Kaegi |date=1992 |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=Cambridge |isbn=0-521-41172-6 |url=https://books.google.com/books?id=IvPVEb17uzkC }} * {{cite book |last1=Kaegi |first1=Walter E. |author-link=Walter Kaegi |title=Muslim Expansion and Byzantine Collapse in North Africa |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-19677-2 |url=https://books.google.com/books?id=zexq5Hl42mQC }} * {{EI2 |article=Al-Walīd (I) |last=Kennedy |first=Hugh N. |volume=11 |pages=127–128}} * {{cite book | last=Kennedy| first=Hugh N. | author-link=Hugh N. Kennedy | year=2004 | title=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century | edition = Second | publisher=Longman | location=Harlow |isbn=978-0-582-40525-7 | url = https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC}} * {{cite book |last1=Kennedy |first=Hugh |year=2007a |title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In |publisher=Hachette, UK |isbn=978-0-306-81728-1 |chapter=1. The Foundations of Conquest}} * {{EI2 |article=Umayya b. Abd Shams |last1=Levi Della Vida |first1=Giorgio |authorlink1=Giorgio Levi Della Vida |last2=Bosworth |first2=C. E. |volume=10 |pages=837–839}} * {{EI2 |article=Mūsā b. Nuṣayr |last=Lévi-Provençal |first=E. |authorlink=Évariste Lévi-Provençal |volume=7 |pages=643–644}} * {{cite book |last=Lilie |first=Ralph-Johannes | authorlink = Ralph-Johannes Lilie |title=Die byzantinische Reaktion auf die Ausbreitung der Araber. Studien zur Strukturwandlung des byzantinischen Staates im 7. und 8. Jhd. |language=de |publisher=Institut für Byzantinistik und Neugriechische Philologie der Universität München |location=Munich |year=1976 |oclc=797598069 }} * {{cite book |last1=Madelung |first1=Wilferd |author-link=Wilferd Madelung |title=The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate |date=1997 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-56181-7 |url=https://books.google.com/books?id=2QKBUwBUWWkC }} * Hillenbrand, Carole, ed. (1989). ''The History of al-Ṭabarī'', Volume XXVI: The Waning of the Umayyad Caliphate: Prelude to Revolution, A.D. 738–744/A.H. 121–126. SUNY Series in Near Eastern Studies. Albany, New York: State University of New York Press. ISBN 978-0-88706-810-2. * {{EI2 |article=Ḥassān b. al-Nuʿmān al-Ghassānī|last=Talbi |first=M. |authorlink=Mohamed Talbi |volume=3 |page=271}} * {{cite book|last=Ochsenwald|first=William|author-link=William L. Ochsenwald|title=The Middle East, A History|url=https://archive.org/details/middleeasthistor0000fish_u9b8|year=2004|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-244233-5}} * Hillenbrand, Carole, ed. (1989). ''The History of al-Ṭabarī'', Volume XXIV * {{cite book |author-link=Charles William Previté-Orton|last=Previté-Orton |first=C. W. |year=1971 |title=The Shorter Cambridge Medieval History |url=https://archive.org/details/shortercambridge0002prev_l1s1|place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last=Rahman |first=H.U. |year=1999 |title=A Chronology Of Islamic History 570–1000 CE|url=https://archive.org/details/chronologyofisla0000rahm_d9k3 }} * {{cite book |last=Sanchez |first=Fernando Lopez |year=2015 |chapter=The Mining, Minting, and Acquisition of Gold in the Roman and Post-Roman World |title=Ownership and Exploitation of Land and Natural Resources in the Roman World |editor1=Paul Erdkamp |editor2=Koenraad Verboven |editor3=Arjan Zuiderhoek |publisher=Oxford University Press |isbn=9780191795831}} * {{cite journal |last1=Sprengling |first1=Martin |title=From Persian to Arabic |journal=The American Journal of Semitic Languages and Literatures |date=April 1939 |volume=56 |issue=2 |pages=175–224 |publisher=The University of Chicago Press |jstor=528934 |doi=10.1086/370538|s2cid=170486943 }} * Ter-Ghewondyan, Aram (1976) [1965]. ''The Arab Emirates in Bagratid Armenia''. Translated by Nina G. Garsoïan. Lisbon: Livraria Bertrand. OCLC 490638192. * Treadgold, Warren (1997). ''A History of the Byzantine State and Society''. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2. * Wellhausen, Julius (1927). ''The Arab Kingdom and its Fall''. Translated by Margaret Graham Weir. Calcutta: University of Calcutta. OCLC 752790641. ==Notennoù== {{Daveoù}} 8i9he1hvormclthz8ih90xz2iaciwza 0 152753 2197471 2172062 2026-08-04T20:17:56Z InternetArchiveBot 61915 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197471 wikitext text/x-wiki {{databox}} E [[gwengelouriezh Iwerzhon]] eo '''Mórrígan''' (pe '''Ar Mórrígan'''), pe '''Morrígu''' doueez ar [[brezel]] hag an [[tonkad]]. En iwerzhoneg a-vremañ e vez graet '''Mór-Ríoghain''' anezhi hag a dalv kement ha "rouanez-teuz". Dre he roll evel doueez an tonkad eo ereet ouzh an diouganiñ, ar freuz, ar marv hag an trec'h war an aerva. E stumm ur vran, (graet ar ''[[badb]]'' anezhi) e c'hall dont war wel .<ref name=":0">{{Cite book|title=The Celtic Myths: A Guide to the Ancient Gods and Legends|url=https://archive.org/details/celticmythsguide0000aldh|last=Aldhouse-Green|first=Miranda|publisher=Thames & Hudson|year=2015|isbn=978-0-500-25209-3|location=New York|page=[https://archive.org/details/celticmythsguide0000aldh/page/125 125]}}</ref> Ar gadourion a vez broudet da gas kurioù da benn ganti ha tizhout an trec'h war o enebourion. Ha gwalc'het e vez ganti an dilhad brizhet gant gwad ar re donket d'ar marv <ref name="sessle">{{Cite journal|last=Sessle|first=Erica J.|year=1994|title=Exploring the Limitations of the Sovereignty Goddess through the Role of Rhiannon|journal=Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium|volume=14|pages=9–13|issn=1545-0155}}</ref> Skeudennaouet e vez ivez evel doueez an douar hag ar riegezh, hag evel diwallerez ar c'hlenn hag he annezidi .<ref name="lysaght">{{Cite book|last=Lysaght|first=Patricia|chapter=Traditions of the Banshee|editor=Green|title=The Concept of the Goddess|publisher=Psychology Press|year=1996|pages=157–163}}</ref><ref name="tymoczko">{{Cite book|authorlink=Maria Tymoczko|last=Tymoczko|first=Maria|title=The Irish Ulysses|url=https://archive.org/details/irishulysses0000tymo|publisher=University of California Press|year=1994|pages=[https://archive.org/details/irishulysses0000tymo/page/98 98]–101}}</ref> Alies e vez graet Morrigan ag un triad c'hoarezed, anvet "an tri Morrígna".<ref>{{Cite book|last=Sjoestedt|first=Marie-Louise|authorlink=Marie-Louise Sjoestedt|title=Celtic Gods and Heroes|url=https://archive.org/details/celticgodsheroes0000sjoe|date=18 September 2000|publisher=Dover Publications|isbn=978-0-486-41441-6|pages=[https://archive.org/details/celticgodsheroes0000sjoe/page/31 31]–32}}</ref><ref>{{Cite book|last=Davidson|first=Hilda Ellis|title=Myths and symbols in pagan Europe: early Scandinavian and Celtic religions|url=https://archive.org/details/isbn_9780815624417|year=1988|publisher=Syracuse University Press|location=Syracuse|isbn=978-0-8156-2441-7|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780815624417/page/97 97]}}</ref> Meur a anv a c'hall bout kavet evit an teir doueez mes peurliesañ e kaver an anvioù [[Badb]], [[Macha]], ha [[Nemain]] pe Badb, Macha, hag [[Anand]]. Lavarout a reer eo anvioù liesseurt evit taolenniñ an hevelep doueez marteze.<ref name="MacCana">{{Cite book|last=Mac Cana|first=Prionsias|url=http://www.ricorso.net/rx/library/criticism/classic/Celtiana/M-Cana_P/Celtic_Myth/3_Goddess.htm|chapter=The Goddesses of the Insular Celts|title=Celtic Mythology|publisher=Hamlyn|year=1970}}</ref> An teir Morrígna a vefe c'hoarezed an teir doueez-douar [[Ériu]], [[Banba]], ha [[Fódla]]. Gwreg an [[Dagda]] eo ha gallout a ra kemer stummoù a bep seurt. Tra ma vez azaouezet Badb ha Nemain evel gwragez [[Neit]]. Hiriv e kaver roudoù ag an doueez er [[Bean sí]], ur boud ag an hengounioù-pobl. == Gerdarzh == Tabutoù a zo war gerdarzh anv Morrígan. ''Mor'' a c'hall dont ag ur wrizienn [[Yezhoù indezeuropek|indezeuropek]] hag a dalv "spont" "euzhus" hag e klot ouzh ar ger [[Hensaozneg|hensaoznek]] ''maere'' (adkavet e ''nightmare "''gwallhunvre"), ar ger skandinavek ''mara,'' ha "mara" ("gwallhunvre") er yezhoù slavek. Tra ma vez troet ''rígan'' evel "rouanez" Gallout a reer goulakaat ur ger [[Kentkeltieg|kentkeltiek]] *''Moro-rīganī-s''.<ref>{{Cite web|url=http://www.st-andrews.ac.uk/institutes/sassi/spns/ProtoCelt.pdf|title=Proto-Celtic&nbsp;– English wordlist|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927041947/http://www.st-andrews.ac.uk/institutes/sassi/spns/ProtoCelt.pdf|archivedate=27 September 2007}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=nightmare|work=EtymologyOnline|title="nightmare"}}</ref> Neuze e vez troet anv ''Morrígan'' evel "Rouanez-Teuz" pe "Rouanez-Tasmant". == Gwelet ivez == * [[Brigid]] ==Daveoù== {{Daveoù|bannoù=2}} {{Patrom:Kelc'hiad Ulaid}} [[Rummad:Doueezed ar brezel]] [[Rummad:Doueezed kelt]] [[Rummad:Doueezed tridoubl]] p8vjtlrxd6taf7przgeucord4oc0iwr 0 152774 2197433 2175632 2026-08-04T19:28:47Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197433 wikitext text/x-wiki [[skeudenn:NAM Members.svg|thumb|300px|Ilizi al luskad hiziv. Al liv glas-sklaer zo roet d'ar broioù dezho ur statud arvester.]] {{Databox}} '''Luskad ar stadoù distag diouzh ar bloc'hoù''' (diwar skouer an alamaneg) pe '''Luskad ar broioù didu'''<ref>Diwan, ''Geriaoueg an eil derez'', "Istor-Geografiezh-Ekonomiezh"</ref> zo ur forom a 120 stad ha n'emaint ket a-du gant pe a-enep unan eus ar [[bloc'h galloud|bloc'hoù galloud]]. Goude [[Aozadur ar Broadoù Unanet]] ez eo ar brasañ strollad stadoù er bed<ref name="NAM members">{{cite web|url=https://mnoal.org/nam-members/|title=NAM Members & Observers|access-date=20 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327085806/https://mnoal.org/nam-members/|archive-date=27 March 2019|url-status=dead}}</ref><ref name="NAM about">{{cite web |title=About NAM |url=https://mnoal.org/nam-about/ |website=mnoal.org |publisher=Non Aligned Movement |access-date=20 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323135155/https://mnoal.org/nam-about/ |archive-date=23 March 2019 |url-status=dead }}</ref> Kregiñ a reas al luskad goude [[Brezel Korea]], evel ur striv a-berzh broioù zo da gempouezañ disparti prim ar bed e-pad ar [[Brezel yen]], ma oa savet bloc'hoù disheñvel gant daou c'halloud bras a loc'he ur politikerezh da sachañ ar peurrest eus ar bed en unan eus ar c'hampoù. An URSS e oa ar c'hentañ anezhe, e penn ar bloc'h komunour hag e hini [[Pakt Varsovia]], hag egile e oa strollad ar stadoù kapitalour a-du gant [[Stadoù-Unanet Amerika]], en o zouez kalz izili eus [[Aozadur ar Feur-emglev Norzh-Atlantel]]. E 1961, hervez ar pennaennoù divizet e [[Kuzuliadeg Bandung]] e 1955, e oa diazezet Luskad ar stadoù distag en un doare fetis e [[Beograd]], e [[Republik Sokialour kevreadel Yougoslavia|Yougoslavia]], war atiz prezidant Yougoslavia, [[Josip Broz Tito|Tito]], kentañ ministr [[India]], [[Jawaharlal Nehru]], prezidant [[Egipt]], [[Gamal Abdel Nasser]], prezidant [[Ghana]], [[Kwame Nkrumah]], ha prezidant [[Indonezia]], [[Sukarno]]<ref>{{Cite book|author=Nehru, Jawaharlal|title=Jawaharlal Nehru.: an autobiography.|url=https://archive.org/details/jawaharlalnehrua0000nehr_i9p3|date=2004|publisher=Penguin Books|isbn=9780143031048|oclc=909343858}}</ref><ref>{{Cite web|title=Non-Aligned Movement {{!}} Definition, Mission, & Facts|url=https://www.britannica.com/topic/Non-Aligned-Movement|access-date=10 July 2020|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=27 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227123949/https://www.britannica.com/topic/Non-Aligned-Movement|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mukherjee|first=Mithi|title='A World of Illusion': The Legacy of Empire in India's Foreign Relations, 1947-62.|journal=The International History Review|year=2010|volume=32: 2|issue=2|pages=253–271|doi=10.1080/07075332.2010.489753|jstor=25703954|s2cid=155062058}}</ref> Heuliet e voe gant [[Kentañ emvod Luskad ar broioù distag diouzh ar bloc'hoù|Kentañ emvod ar pennoù stad eus Luskad ar broioù distag diouzh ar bloc'hoù]]<ref>{{Cite book|title=Jugoslavija 1918–1988: Tematska zbirka dokumenata|last1=Petranović|first1=Branko|last2=Zečević|first2=Momčilo|publisher=Izdavačka radna organizacija "Rad"|year=1988|isbn=9788609001086|edition=2|location=Belgrade|pages=1078–1084|language=sh|chapter=BEOGRADSKA KONFERENCIJA NEANGAŽOVANIH. NESVRSTANOST - Brionska izjava predsednika Tita, Nasera i Premijera Nehrua, jula 1956.|chapter-url=http://www.znaci.net/00001/138_87.pdf|access-date=11 April 2018|archive-date=26 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191026103936/http://www.znaci.net/00001/138_87.pdf|url-status=dead}}</ref>. An droienn ''non-aligned movement'' a anadas da gentañ da vare ar [[5vet emvod Luskad ar broioù distag diouzh ar bloc'hoù|bempvet emvod]] e 1976. Ar broioù a gemere perzh en emvod a voe disklêriet "izili al luskad". Termenet e voe pal an aozadur gant [[Fidel Castro]] en e zisklêriadenn en Havana e 1979 : asuriñ "an dizalc'hded vroadel, ar riegezh, anterinder an tiriad ha surentez ar broioù distag diouzh ar bloc'hoù" en o "stourm a-enep an [[impalaerouriezh]], an [[trevadennouriezh|drevadennouriezh]], an [[nevez trevadennouriezh]], ar [[gouennelouriezh|ouennelouriezh]], hag holl seurtoù tagadenn estren, [[dalc'herezh milourel|dalc'herezh]], mestroni, emelladenn pe [[hegemoniezh]] koulz hag a-enep politikerezh ar galloudoù bras hag ar bloc'hoù"<ref>{{Cite web|url=http://lanic.utexas.edu/la/cb/cuba/castro/1979/19791012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611014358/http://lanic.utexas.edu/la/cb/cuba/castro/1979/19791012|url-status=dead|title=Fidel Castro speech to the UN in his position as chairman of the non-aligned countries movement 12 October 1979|archive-date=11 June 2011}}</ref><ref>[http://www.pakboi.gov.pk/I_Agreements/pakistan___non-aligned_movemen.html "Pakistan & Non-Aligned Movement"] [https://web.archive.org/web/20061002105007/http://www.pakboi.gov.pk/I_Agreements/pakistan___non-aligned_movemen.html Diellaouet eno]. Board of Investment, [[Pakistan|Gouarnamant ar Pakistan]]. 2003.</ref>. Bodañ a ra al luskad tost an div drederenn eus izili ar Broadoù Unanet ha 55% eus poblañs ar bed. Un niver bras eus ar broioù en aozadur a vez sellet oute evel broioù o tiorren pe Stadoù eus an [[Trede bed]], daoust ma'z eus ivez un niver a [[Bro diorroet|vroioù diorroet]]. Kendalc'het en deus al luskad da vezañ oberiant a-hed ar brezel yen, daoust da veur a vrezel etre an izili, ha daoust da izili zo da ziorren liammoù startoc'h gant an [[URSS]], [[Sina]], pe ar [[Stadoù-Unanet Amerika|Stadoù-Unanet]]. Abaoe diwezh ar Brezel yen, e 1992, en deus klasket al luskad diorren liammoù lieskostezel ha darempredoù koulz hag unaniezh etre ar broioù o tiorren, e-touez broioù ar Su dreist-holl. == Kuzuliadegoù == [[File:Konferencija Pokreta nesvrstanih 1961. godine.jpg|400px|thumbnail|1{{añ}} kuzuliadeg e [[Beograd]]]] [[File:Meeting of the heads of state at the 16th summit of the NAM (1).jpg|400px|thumbnail|16{{vet}} kuzuliadeg e [[Tehran]]]] Kuzuliadeg pennoù Stad pe gouarnamant ar broioù distag eus ar bloc'hoù, a vez graet anv anezhi alies evel Kuzuliadeg luskad ar broioù didu eo an emvod pennañ eus al luskad ha dalc'het e vez bep an amzer :<ref>XV{{vet}} kuzuliadeg luskad ar broioù distag diouzh ar bloc'hoù, e [[Sharm El Sheikh]], 11–16 a viz Even 2009: [http://www.namegypt.org/en/AboutName/PreviousSummits/Pages/default.aspx ''Kuzuliadegoù kozh''] [https://web.archive.org/web/20111008015226/https://www.namegypt.org/en/AboutName/PreviousSummits/Pages/default.aspx diellaouet eno]</ref> {| class="wikitable" |- ! !! Deiziad !! Bro degemer !! Kêr degemer !Lugan |- | [[1añ Kuzuliadeg luskad ar broioù didu|1{{añ}}]] || 1–6 a viz Gwengolo 1961 || {{nowrap|{{Yougoslavia}}}} || [[Beograd]] | |- | [[2vet Kuzuliadeg luskad ar broioù didu|2{{vet}}]] || 5–10 a viz Here 1964 || {{Egipt|1958}} || [[Kaero]] | |- | [[3e Kuzuliadeg luskad ar broioù didu|3{{-de}}]] || 8–10 a viz Gwengolo 1970 || {{Zambia|1964}} || [[Lusaka]] | |- | [[4e Kuzuliadeg luskad ar broioù didu|4{{vet}}]] || 5–9 a viz Gwengolo 1973 || {{Aljeria}} || [[Aljer]] | |- | [[5vet Kuzuliadeg luskad ar broioù didu|5{{vet}}]] || 16–19 a viz Eost 1976 || {{Sri Lanka}} || [[Colombo]] | |- | [[6vet Kuzuliadeg luskad ar broioù didu|6{{vet}}]] || 3–9 a viz Gwengolo 1979 || {{Kuba}} || [[La Habana]] | |- | [[7vet Kuzuliadeg luskad ar broioù didu|7{{vet}}]] || 7–12 a viz Meurzh 1983 || {{India}} || [[New Delhi]] | |- | [[8vet Kuzuliadeg luskad ar broioù didu|8{{vet}}]] || 1–6 a viz Gwengolo 1986 || {{Zimbabwe}} || [[Harare]] | |- | [[9vet Kuzuliadeg luskad ar broioù didu|9{{vet}}]] || 4–7 a viz Gwengolo 1989 || {{Yougoslavia}} || [[Beograd]] | |- | [[10vet Kuzuliadeg luskad ar broioù didu|10{{vet}}]] || 1–6 a viz Gwengolo 1992 || {{Indonezia}} || [[Jakarta]] | |- | 11{{vet}} || 18–20 a viz Here 1995 || {{Kolombia}} || [[Cartagena de Indias|Cartagena]] | |- | 12{{vet}} || 2–3 a viz Gwengolo 1998 || {{nowrap|{{Suafrika}}}} || [[Durban]] | |- | 13{{vet}} || 20–25 a viz C'hwevrer 2003 || {{Malaysia}} || {{nowrap|[[Kuala Lumpur]]}} | |- | 14{{vet}} || 15–16 a viz Gwengolo 2006 || {{Kuba}} || [[La Habana]] | |- | 15{{vet}} || 11–16 a viz Gouere 2009 || {{Egipt}} || [[Charm el-Cheikh]] | Kengred etrebroadel evit ar peoc'h hag an diorroadur |- | [[16vet Kuzuliadeg luskad ar broioù didu|16{{vet}}]] || 26–31 a viz Eost 2012 || {{Iran}} || [[Tehran]] | Ar peoc'h padus dre ur gouarnamant hollek a-gevret |- | 17{{vet}} || 13–18 a viz Gwengolo 2016 || {{Venezuela}} || [[Porlamar]] | Peoc'h, riegezh ha kenskoazell evit an diorroadur |- | [[18th Kuzuliadeg luskad ar broioù didu|18{{vet}}]] || {{nowrap|25–26 October 2019<ref>{{Cite web|url=https://en.president.az/articles/34578|title=18th Summit of Non-Aligned Movement gets underway in Baku|website=Official web-site of President of Azerbaijan Republic|language=en|access-date=30 November 2019|archive-date=25 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025132241/https://en.president.az/articles/34578|url-status=live}}</ref>}} || {{Azerbaidjan}} || [[Bakou]] |<!-- Upholding the Bandung principles to ensure a concerted and adequate response to the challenges of the contemporary world<ref name="chinadaily"/>--> |- | 19{{vet}} || Dibenn 2023 || {{Ouganda}}<ref>{{Cite web|url=https://mfa.gov.az/en/news/no26721|title=No:267/21, Information of the Press Service Department of the Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Azerbaijan on the Mid-Term Ministerial Conference of the Non-Aligned Movement|website=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Azerbaijan|language=en|access-date=24 July 2021|archive-date=24 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724132312/https://mfa.gov.az/en/news/no26721|url-status=live}}</ref> | - | |} ==Kadoridi== Dilennet e vez ur c'hadoriad e pep kuzuliadeg<ref name="auto">{{cite web |url= https://mnoal.org/nam-summits/ |title= NAM Summits |access-date= 6 April 2019 |publisher= Non-Aligned Movement |quote= Nicolás Maduro Moros, President of the Bolivarian Republic of Venezuela, who was elected by acclamation as Chair of the Non-Aligned Movement (NAM) |archive-url= https://web.archive.org/web/20190331154239/https://mnoal.org/nam-summits/ |archive-date= 31 March 2019 |url-status= dead }}</ref>. Ar burev kenurzhiañ, diazezet ivez er Broadoù Unanet, eo ar benveg pennañ a dalvez da ren labour task forces, bodadoù ha strolladoù labour al luskad. {| class="wikitable sortable" !Skeudenn !Kadoriad !Bro a brezid ar guzuliadeg) !Strollad politikel !Eus !Da |- |[[File:Josip_Broz_Tito_uniform_portrait.jpg|104x104px]] |[[Josip Broz Tito]] (1892–1980) |{{Yougoslavia}} |[[Kevre komunisted Yougoslavia]] |1961 |1964 |- |[[File:Gamal Abdel Nasser (c. 1960s).jpg|101x101px]] |[[Gamal Abdel Nasser]] (1918–1970) |{{Republik Arab Unanet}} |[[Unaniezh sokialour arab]] |1964 |1970 |- |[[File:Kenneth Kaunda 1964.png|97x97px]] |[[Kenneth Kaunda]] (1924–2021) |{{Zambia|1964}} |[[Strollad broadel nanet evit an dizalc'hiezh]] |1970 |1973 |- |[[File:Houari_Boumediene's_Portrait.jpg|100x100px]] |[[Houari Boumediène]] (1932–1978) |{{Aljeria}} |[[Kuzul dispac'hel (Aljeria)|Kuzul dispac'hel]] |1973 |1976 |- | |[[William Gopallawa]] (1896–1981) | rowspan="2" |{{Flag|Sri Lanka}} |[[dizalcʼh (politikour)|dizalcʼh]] |1976 |1978 |- |[[File:Junius_Richard_Jayawardana_(1906-1996).jpg|103x103px]] |[[Junius Richard Jayewardene]] (1906–1996) |[[Strollad broadel unanet]] |1978 |1979 |- |[[File:Fidel en Chile 04.jpg|96x96px]] |[[Fidel Castro]] (1926–2016) |{{Kuba}} |[[Strollad komunour Kuba]] |1979 |1983 |- |[[File:NeelamSanjeevaReddy.jpg|84x84px]] |[[Neelam Sanjiva Reddy]] (1913–1996) | rowspan="2" |{{India}} |[[Strollad Janata]] | colspan="2" |1983 |- |[[File:Giani Zail Singh 1995 stamp of India (cropped).png|108x108px]] |[[Zail Singh]] (1916–1994) |[[Kendalc'h broadel India]] |1983 |1986 |- |[[File:Mugabe_1979_a.jpg|100x100px]] |[[Robert Mugabe]] (1924–2019) |{{Zimbabwe}} |[[Unaniezh vroadel afrikan Zimbabwe – talbenn brogarour|ZANU-PF]] |1986 |1989 |- |[[File:Drnovsek.png|95x95px]] |[[Janez Drnovšek]] (1950–2008) | rowspan="4" |{{Yougoslavia}} |[[Kevre komunourien Yougoslavia]] |1989 |1990 |- |[[File:Borisav Jovic cropped.jpg|94x94px]] |[[Borisav Jović]] (1928–2021) |[[Strollad sokialour Serbia]] |1990 |1991 |- |[[File:Mesic crop.jpg|100x100px]] |[[Stjepan Mesić]] (ganet e 1934) |[[Unaniezh demokratek Kroatia]] | colspan="2" |1991 |- |[[File:Branko_Kostić.jpg|100x100px]] |[[Branko Kostić]] (1939–2020) |[[Strollad demokratek sokialourien ar Montenegro]] |1991 |1992 |- |[[File:S.Kragujevic,_Dobrica_Cosic_1961.JPG|114x114px]] |[[Dobrica Ćosić]] (1921–2014) |{{Yougoslavia}} |[[Dizalc'h (politikour)|Dizalc'h]] | colspan="2" |1992 |- |[[File:President_Suharto,_1993.jpg|96x96px]] |[[Suharto]] (1921–2008) |{{Indonezia}} |[[Golkar]] |1992 |1995 |- |[[File:Samper cropped.jpg|89x89px]] |[[Ernesto Samper]] (ganet e 1950) | rowspan="2" |{{Kolombia}} |[[Strollad frankizour Kolombia]] |1995 |1998 |- |[[File:Andrespastranaarango.png|95x95px]] |[[Andrés Pastrana Arango]] (ganet e 1954) |[[Strollad mirour Kolombia]] | colspan="2" |1998 |- |[[File:Nelson Mandela 1994.jpg|97x97px]] |[[Nelson Mandela]] (1918–2013) | rowspan="2" |{{Suafrika}} | rowspan="2" |[[Kendalc'h broadel afrikan]] |1998 |1999 |- |[[File:SthAfrica.ThaboMbeki.01.jpg|117x117px]] |[[Thabo Mbeki]] (ganet e 1942) |1999 |2003 |- |[[File:Putin in Malaysia - August 5 2003 - 2 (3to4).jpg|101x101px]] |[[Mahathir Mohamad]] (ganet e 1925) | rowspan="2" |{{Malaysia}} | rowspan="2" |[[Aozadur broadel unanet Malaysia]] | colspan="2" |2003 |- | |[[Abdullah Ahmad Badawi]] (ganet e 1939) |2003 |2006 |- |[[File:Fidel Castro 2000.jpg|99x99px]] |[[Fidel Castro]]<ref>Fidel Castro, o paouez bezañ oberataet eus ar bouzelloù, ne oa ket evit kemer perzh er guzuliadeg hag a gasas en e lec'h e vreur yaouank, [[Raúl Castro]]. Sellet ouzh [http://english.peopledaily.com.cn/200609/16/eng20060916_303402.html "Castro elected President of Non-Aligned Movement Nations"] [https://web.archive.org/web/20121007163113/http://english.peopledaily.com.cn/200609/16/eng20060916_303402.html Diellaouet eno]. ''[[People's Daily]]''. 16 September 2006.</ref> (1926–2016) | rowspan="2" |{{Kuba}} | rowspan="2" |[[Strollad komunour Kuba]] |2006 |2008 |- |[[File:Raul-castro-2015_(cropped).jpg|110x110px]] |[[Raúl Castro]] (ganet e 1931) |2008 |2009 |- |[[File:Hosni Mubarak - Official Photo.JPG|94x94px]] |[[Hosni Mubarak]] (1928–2020) | rowspan="3" |{{Egipt}} |[[Strollad broadel demoktratek (Egipt)|Strollad broadel demoktratek]] |2009 |2011 |- |[[File:Field_Marshal_Mohamed_Hussein_Tantawi_2002.jpg|88x88px]] |[[Mohamed Hussein Tantawi]] (1935–2021) |[[Dizalc'h (politikour)|Dizalc'h]] |2011 |2012 |- |[[File:President Mohamed Morsi.jpg|100x100px]] |[[Mohamed Morsi]] (1951–2019) |[[Strollad Frankiz ha Justis (Egipt)|Strollad Frankiz ha Justis]] | colspan="2" |2012 |- |[[File:Mahmoud Ahmadinejad 2010 (cropped).jpg|95x95px]] |[[Mahmoud Ahmadinejad]] (ganet e 1956) | rowspan="2" |{{Iran}} |[[Kevredad saverien Iran islamek]] |2012 |2013 |- |[[File:Hassan_Rouani_2017_portrait.jpg|101x101px]] |[[Hassan Rouhani]] (ganet e 1948) |[[Moderation and Development Party]] |2013 |2016 |- |[[File:Nicolás Maduro cropped portrait.jpg|99x99px]] |[[Nicolás Maduro]] (ganet e 1962) |{{Venezuela}} |[[Strollad sokialour unanet ar Venezuela|Strollad sokialour unanet]] |2016 |2019 |- |[[File:Ilham Aliyev 2020 (cropped).jpg|99x99px]] |[[Ilham Aliyev]] (ganet e 1961) |{{Azerbaidjan}} |[[Strollad Azerbaidjan nevez]] |2019 |2023 |} ==Notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Aozadurioù etrebroadel]] [[Rummad:Aozadurioù ar brezel yen]] [[Rummad:Darempredoù etrebroadel en XXvet kantved]] [[Rummad:Darempredoù etrebroadel en XXIvet kantved]] km79uis39jyeflk52buk4s33q169kq6 0 155649 2197326 2095919 2026-08-04T17:20:05Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197326 wikitext text/x-wiki Ur '''brezelour '''a zo un den ampart er [[Brezel|brezeliñ]], pergen en ur gevredigezh aozet e [[meuriad]]où pe [[klann]]où diazezet war dalvoudegezhioù ar brezel ma vez anavezet ar vrezelourion evel ur vrientelezh dispartiet diouzh ar re arall, ur [[Kasta|c'hasta]]. <gallery mode="packed" heights="260px"> Samurai and Ainu Fuzoku Ema.jpg|Ur ''[[samourai]]'', un ezel a gasta brezelel [[Japan]] </gallery> ==Urzhioù brezelel== {| width="100%" |- valign="top" | * [[Amazonezed]] * [[Ambaktoi]], e [[Galia]] * [[Apacheed]] * [[Athanated]], en [[Impalaeriezh an Ac'haemenided|impalaeriezh Ac'haemenid]]<ref>{{cite book|last=Hicks|first=Jim|title=The Persians|url=https://archive.org/details/persians0000hick|url-access=registration|year=1975|publisher=Time-Life Books}}</ref> * [[Berserker]]<ref>{{cite book|last1=Johnson|first1=E. Patrick|last2=Riviera|first2=Ramon H.|title=Blacktino Queer Performance|publisher=Duke University Press|url=https://books.google.com/books?id=sVkqDAAAQBAJ&q=Berserker+warrior&pg=PT360|isbn=9780822374657|date=2016-05-19}}</ref> * [[Bogatyr]], e [[Rusia]]<ref>{{cite book|last1=Emerson|first1=Caryl|title=The Cambridge Introduction to Russian Literature|date=2008|publisher=Cambridge University Press|page=71|url=https://books.google.com/books?id=HgZa8DRv18wC&q=Bogatyr+warrior|isbn=9781139471688}}</ref> * [[Cheyenned]]<ref>{{cite book|last1=Tucker|first1=Phillip|title=Death at the Little Bighorn: A New Look at Custer, His Tactics, and the Tragic Decisions Made at the Last Stand|date=2017|publisher=Skyhorse Publishing|page=Chapter 2|url=https://books.google.com/books?id=VO6LDAAAQBAJ&q=Cheyenne+warrior+caste|access-date=3 February 2018|isbn=9781634508063}}</ref> * [[Dakianed]] * [[Fyrd]] * [[Gladiatour]] * [[Hashashin]]<ref>{{cite book|last1=Kumar|first1=Ram|title=Martyred but Not Tamed: The Politics of Resistance in the Middle East|date=2012|publisher=SAGE Publishing India|url=https://books.google.com/books?id=axdBDwAAQBAJ&q=Hashshashin+warrior|isbn=9788132117254}}</ref> * [[Hersir]]<ref>{{cite book|last1=Chartrand|first1=Rene|last2=Durham|first2=Keith|last3=Harrison|first3=Mark|last4=Heath|first4=Ian|title=The Vikings|date=2016|publisher=Bloomsbury Publishing|page=43|url=https://books.google.com/books?id=mxizDAAAQBAJ&q=Hersir|access-date=3 February 2018|isbn=9781472813220}}</ref> | * [[Highlander]]<ref>{{cite book|author=L. Alcock|title=Kings and Warriors, Craftsmen and Priests in Northern Britain AD 550–850|publisher=Edinburgh: Society of Antiquaries of Scotland|isbn=0-903903-24-5|pages=56|year=2003}}</ref> * [[Hoplit]]<ref>{{Cite book|title=Greek art and archaeology : a new history, c. 2500-c. 150 BCE|last=Neer|first=Richard T.|year=2012|isbn=9780500288771|location=New York|pages=95|oclc=745332893}}</ref> * [[Huned]] * [[Hwarang]]<ref>Rutt, p. 22</ref> * [[Impi]], brezelourion [[Zouloued|zoulou]] * [[Janisar]]ed<ref>{{Cite book|title=A History of the Modern Middle East|last=Cleveland, Bunton|first=William, Martin|publisher=Westview Press|year=2013|isbn=978-0-8133-4833-9|pages=43}}</ref> * [[Kozaked]]<ref>{{cite book|last1=Coker|first1=Christopher|title=The Warrior Ethos: Military Culture and the War on Terror|date=2007|publisher=Routledge|url=https://books.google.com/books?id=n1l9AgAAQBAJ&q=cossack+warriors|isbn=9781134096350}}</ref> * [[Kroaziadegoù|Kroazadegourion]]<ref name="auto1">{{cite book|last1=Grant|first1=R.G|title=Warrior: A Visual History of the Fighting Man|publisher=Penguin|page=78|url=https://books.google.com/books?id=Pgdthq9_opsC&q=Crusader+warrior|isbn=9780756644031|date=2007-09-17}}</ref> * [[Mamlouked]]<ref>{{cite book|author=Christopher Tyerman|author-link = Christopher Tyerman|title=God's War: A New History of the Crusades|url=https://books.google.com/books?id=tNDCpBNqXuUC&pg=PT156|year=2007|publisher=Penguin Books Limited|isbn=978-0-14-190431-3|page=156|quote=<!--slave warriors (mamluks).-->}}</ref> * [[Marc'heg (marc'hegiezh)|Marc'heien]]<ref>D'A. J. D. Boulton, "Classic Knighthood as Nobiliary Dignity", in Stephen Church, Ruth Harvey (ed.), ''Medieval knighthood V: papers from the sixth Strawberry Hill Conference 1994'', Boydell & Brewer, 1995, pp. 41–100.</ref><ref>Frank Anthony Carl Mantello, A. G. Rigg, ''Medieval Latin: an introduction and bibliographical guide'', UA Press, 1996, p. 448.</ref><ref>Charlton Thomas Lewis, ''An elementary Latin dictionary'', Harper & Brothers, 1899, p. 505.</ref> * [[Marc'heien deutonek]]<ref name="auto1"/> * [[Menec'h shaolin]]<ref>{{cite book|last1=Chlumsky|first1=Nathan|title=Inside Kungfu: Chinese Martial Arts Encyclopedia|page=19|url=https://books.google.com/books?id=XSLRCQAAQBAJ&q=shaolin+warrior+monks|isbn=9781329119420|date=2015-05-06}}</ref> | * [[Mongoled]] * [[Ninja]] * [[Normaned]] * [[Samourai]]<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/520850/samurai Samurai (Japanese warrior)]. Encyclopædia Britannica.</ref> * [[Sektenn al Lotus Gwenn]] * [[Sioued]] * [[Sköldmö]], e [[Lec'hlenn]]<ref name="nordisk">[https://runeberg.org/nfce/0728.html The article ''Sköldmö''] in ''[[Nordisk familjebok]]'' (1917).</ref> * [[Spartiated]]<ref>{{cite book|last=Harley|first=T. Rutherford|title=The Public School of Sparta, Greece & Rome, Vol. 3, No. 9 (May 1934) pp. 129-139.) }}</ref> * [[Urzh Sant Yann Jeruzalem]]<ref name="auto1"/> * [[Urzh an Templ]] * [[Valkirienn]]<ref>{{Cite book|title=The Sri Lanka Reader: History, Culture, Politics|url=https://archive.org/details/srilankareaderhi0000unse|last=Holt|first=John|date=2011-04-13|publisher=Duke University Press|isbn=9780822349822|pages=[https://archive.org/details/srilankareaderhi0000unse/page/86 86]|language=en}}</ref> * [[Vikinged]]<ref>{{cite book|author1=Karl Bihlmeyer|author2=Hermann Tüchle|title=Church History: The Middle Ages|url=https://books.google.com/books?id=JqgNAQAAMAAJ|year=1967|publisher=Newman Press|page=26|}}</ref> |} ==Daveoù== {{Daveoù|bannoù=2}} [[Rummad:Brezelourien]] [[Rummad:Denoniezh]] 5g1bjbwuuzic1yl20glblqicy91xntb 0 157189 2197450 2031302 2026-08-04T19:44:21Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197450 wikitext text/x-wiki [[Restr:Evola.jpg|thumb|Julius Evola e-pad ar bloavezhioù 1940]] '''Giulio Cesare Andrea Evola''', pe '''Julius Evola''', ganet d'an 19 a viz Mae 1898 ha marvet d'an 11 a viz Even 1974, a oa ur prederour ag an [[tu dehoù pellañ]], ur barzh, ul livour, hag un ezoterour italian. Difenn a rae an talvoudegezhioù brientinel, gourevel, [[Hengoun|hengounel]] hag [[Haroz|harozel]]. Goude an [[Eil brezel-bed]] hag e ereoù gant an [[Trede Reich]] e oa anavezet evel penn an tu-dehoù milourel en Italia. Evola a voe ganet e [[Roma]]. Evel ofiser artilherezh e stourmas er [[brezel-bed kentañ]], ha kemer a reas perzh el luskad [[Dada]] en ur livañ pa oa yaouank. O soñjal en em lazhañ e oa betek bout lennet un destenn voudaat. Er bloavezhioù ugent e voe dedennet gant an okult, skrivañ a reas war an ezoteregezh hag ar [[Kevrinelezh|gevrinelezh]], o tiorren e zoktrin levezonet gant [[Novalis]] anvet "''dercʼhelouriezh hud''". Evola a soñje e oa mab-den o vevañ er ''[[Kali Yuga|C'hali Yuga]]'', un oadvezh teñval leun a c'hoantoù danvezel. Da stourmiñ a-enep an oadvezh-se e vrudas menozhioù enepkevatalour, enepfrankizour, enepdemokratel, hag eneppoblel. Evola a stourmas a-enep mennozhioù ar [[Kristeniezh|gristeniezh]] hag an [[Iliz katolik roman|iliz katolik]]. Selloù [[enepyuzev]] ha gouennelour a oa gantañ. Evola a zifenne al [[Leggi razziali]], ha deuet eo da vout gwelet evel ur "prederour ag ar ouenn". Hervezañ e-unan e labouras ivez evit ar ''[[Sicherheitsdienst]]'', pe SD, ur skourr ag an SS en [[Strollad Broadel Sokialour al Labourerien Alaman|NSDAP]]. Tec'hout a reas davet Alamagn e 1943 pa gouezhas ar renad faskour italian, a-raok distroiñ da Roma pa oa gouarnamant Salò o ren, da sevel ur strollad a zehoù-radikal. Pa oa Julius o chom e [[Vienna]], e 1945, e voe seizet gant un obuz rusian ha koll a reas an implij eus e zivhar. Goude ar brezel e veze gwelet evel dercʼhelour an tu-dehoù radikal italian. Hiriv e levezon c'hoazh al luskadoù nevez-faskour.<ref name="auto1">{{Cite book|last=Goodrick-Clarke|first=Nicholas|title=Black Sun: Aryan Cults, Esoteric Nazism, and the Politics of Identity|url=https://archive.org/details/blacksunaryancul0000nich|publisher=[[New York University Press]]|year=2003|isbn=978-0-8147-3155-0|pages=[https://archive.org/details/blacksunaryancul0000nich/page/52 52]–71|authorlink=Nicholas Goodrick-Clarke}}</ref> ==Daveoù== {{Daveoù}} {{DEFAYLTOSRT:Evola, Julius}} [[Rummad:Marvioù 1974]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1898]] [[Rummad:Faskourien Italia]] [[Rummad:Prederourien Italia]] [[Rummad:Skrivagnerien Italia]] [[Rummad:Tu dehoù pellañ]] [[Rummad:Dada]] [[Rummad:Tud eus Roma]] om2uuqfrkwl2bnj1axvsmi71zk7e2e4 0 157553 2197480 2031959 2026-08-04T20:25:15Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197480 wikitext text/x-wiki [[Restr:Reichenauer_Schulheft_1v_2r_kl1.jpg|thumb|Pajenn ar Reichenau Primer e-lec'h ma oa bet skribet ''Pangur Bán''.]] '''''Pangur Bán''''' zo ur varzhoneg [[Heniwerzhoneg|Heniwerzhonek]], bet skrivet en {{IXvet kantved}} en [[Abati Reichenau]] pe nepell, en Alamagn a-vremañ, gant ur manac'h eus [[Iwerzhon]] diwar-benn e gazh. Pangur Bán, 'Pangur Gwenn', eo anv ar c'hazh. Dianav eo ar barzh, met elfennoù heñvel ouzh barzhoniezh Sedulius Scottus a gaver, ar pezh a laka da soñjal en deus skrivet ar varzhoneg-se ivez. Eizh gwerzenn peder linenn pep hini zo e-lec'h m'eo keñveriet gant ar barzh chase laouen ar c'hazh gant e labour speredel pemdeziek. Lenn a reer ar varzhoneg er ''Reichenau Primer'' (Stift St. Paul Cod. 86b/1 fol 1v) ha dalc'het eo en Abati Sankt Paul im Lavanttal bremañ. == Kenarroud == Ne gaver ar varzhoneg-se nemet en un dornskrid, ar ''Reichenauer Schulheft'' pe ''Reichenau Primer''. Hañvalout a ra bezañ dornlevr ur manac'h eus Iwerzhon a laboure en Abati Reichenau. En dornlevr e lenner meur a dra, gant "notennoù diwar un displegadur eus an ''[[Aeneis]]'', kanoù-lid, ur c'heriaoueg verr gant gerioù gresianek, troadurioù gresianek, notennoù diwar-benn lec'hioù eus ar Bibl, un destenn diwar-benn natur an aeled hag un tamm steredoniezh". == Ar varzhoneg == Ar stumm heniwerzhonek kent<ref>{{Cite web|title=Irish - Pangur Bán|url=https://www.asnc.cam.ac.uk/spokenword/i_pangur.php?d=tt|work=Department of Anglo-Saxon Norse and Celtic|publisher=University of Cambridge|accessdate=28 February 2020}}</ref> <blockquote><poem> ''Messe ocus Pangur Bán,'' ''cechtar nathar fria saindán;'' ''bíth a menma-sam fri seilgg,'' ''mu menma céin im saincheirdd'' ''Caraim-se fos, ferr cach clú,'' ''oc mu lebrán léir ingnu;'' ''ní foirmtech frimm Pangur bán,'' ''caraid cesin a maccdán.'' ''Ó ru·biam — scél cen scís —'' ''innar tegdais ar n-óendís,'' ''táithiunn — díchríchide clius —'' ''ní fris tarddam ar n-áthius.'' ''Gnáth-húaraib ar gressaib gal'' ''glenaid luch inna lín-sam;'' ''os mé, du·fuit im lín chéin'' ''dliged n-doraid cu n-dronchéill.'' ''Fúachid-sem fri frega fál'' ''a rosc anglése comlán;'' ''fúachimm chéin fri fégi fis'' ''mu rosc réil, cesu imdis,'' ''Fáelid-sem cu n-déne dul'' ''hi·n-glen luch inna gérchrub;'' ''hi·tucu cheist n-doraid n-dil,'' ''os mé chene am fáelid.'' ''Cía beimmi amin nach ré,'' ''ní·derban cách ar chéle.'' ''Maith la cechtar nár a dán,'' ''subaigthius a óenurán.'' ''Hé fesin as choimsid dáu'' ''in muid du·n-gní cach óenláu;'' ''du thabairt doraid du glé'' ''for mu mud céin am messe.'' </poem></blockquote> == Implij modern == Un embannadur skiantel eus ar varzhoneg a voe graet e 1903 gant [[Whitley Stokes]] ha John Strachan en eil levrenn ''Thesaurus Palaeohibernicus''. E-touez ar skrivagnerien vodern o doa troet ar varzhoneg emañ Robin Flower, [[W. H. Auden]], [[Seamus Heaney]], Paul Muldoon hag Eavan Boland. E troidigezh Auden e oa bet lakaet ar varzhoneg gant Samuel Barber evel an eizhvet eus e zek ''Hermit Songs'' (1952–53). Fay Sampson he doa skrivet un heuliad levrioù diwar-benn ar varzhoneg. Heuliañ a reont troioù-kaer Pangur Bán, e vignon, Niall ar manac'h, ha Finnglas, ur briñsez eus [[Kembre]]. Er film ''[[Brendan ha Sekred Kells]]'' (2009), diaezet war ar vitologiezh iwerzhonat, unan eus an tudennoù zo ur gazhez wenn anvet Pangur Bán erruet e Kells gant ur manac'h. Ur stumm iwerzhonek modern eus ar varzhoneg a zo lennet e-pad ar jenerik-fin gant an aktour iwerzhonek Mick Lally.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0485601/trivia?tab=cz&ref_=tt_trv_cc|title=The Secret of Kells (2009) - IMDb|work=[[IMDb]]}}</ref> Ar ganerez [[Iwerzhoneg|iwerzhonek]] Pádraigín Ní Uallacháin he doa enrollet ar varzhoneg en he fladenn ''Songs of the Scribe'' (2011), gant an destenn orin hag un droidigezh gant [[Seamus Heaney]]. Lennet e oa bet en iwerzhoneg da gentañ ha da c'houde gant troidigezh Heaney gant Tomás Ó Cathasaigh en obidoù Heaney e Memorial Church, Harvard University d'ar 7 a viz Du 2013.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jQcwILWepWk|title=Seamus Heaney: A Memorial Celebration, "Pangur Bán"|date=7 November 2013|accessdate=4 November 2022}}</ref> E 2016 e voe embannet gant Jo Ellen Bogart ha Sydney Smith un albom anvet ''The White Cat and the Monk'' diazezet war ar varzhoneg.<ref>{{Cite web|url=http://www.childrenswritersguild.com/the-white-cat-and-the-monk/|title=The White Cat and the Monk|author=Kilidatis|first=Rosemary|work=The Children's Writer's Guild}}</ref> Ar strollad izelvroat [[Twigs & Twine]] en doa implijet lodennoù eus ar varzhoneg en o c'hanaouenn "Messe ocus Pangur Bán".<ref>{{Cite web|url=https://open.spotify.com/track/4xetKrJa5OyBIipInltAkL?si=A7KQMdmFQpGbcVJQqP9WXg|title=Messe ocus Pangur Bán|work=[[Spotify]]|date=13 July 2019}}</ref> E 2022 e embannas ar skrivagner iwerzhonat Colm Tóibín e stumm eus ar varzhoneg en dastumad anvet ''Vinegar Hill''. Deskrivet evit ar wezh kentañ e 2022 eo bet anvet ''Pangurban'', ur genus eus nimravid eus mare [[Eosen]] e [[Kalifornia]] diwar ar c'hazh.<ref>{{Cite journal|title=An early nimravid from California and the rise of hypercarnivorous mammals after the middle Eocene climatic optimum|journal=Biology Letters|date=12 October 2022|volume=18|issue=10|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsbl.2022.0291|issn=1744-957X}}</ref> == Gwelet ivez == * [[Lennegezh iwerzhonek kent]] * ''[[Brendan ha Sekred Kells]]'' == Notennoù == {{Daveoù}} == Daveoù == * {{Cite book|last=Greene|first=David|year=1967|title=A Golden Treasury of Irish Poetry, AD 600–1200|url=https://archive.org/details/goldentreasuryof0000unse_r3p3|location=London|publisher=Macmillan. Reprinted 1990, Dingle: Brandon|isbn=0-86322-113-0}} * {{Cite book|last=Stokes|first=Whitley|year=1904|title=Thesaurus Palaeohibernicus: A Collection of Old-Irish Glosses, Scholia, Prose and Verse|publisher=Cambridge University Press|url=https://archive.org/details/thesauruspalaeoh02stokuoft}} * {{Cite journal|last=Toner|first=Gregory|title='Messe ocus Pangur Bán': Structure and Cosmology}} * {{Cite book|last=Tristram|first=Hildegard L.&nbsp;C.|year=1999|chapter=Die irischen Gedichte im Reichenauer Schulheft|editor=Peter Anreiter|title=Studia Celtica et Indogermanica: Festschrift für Wolfgang Meid zum 70. Geburtstag|location=Budapest|publisher=Archaeolingua|pages=503–29|isbn=963-8046-28-7}} == Liammoù diavaez == * [https://www.asnc.cam.ac.uk/spokenword/i_pangur.php?d=tt Testenn orin gant ur stumm lennet] * [https://web.archive.org/web/20170514082755/http://homepages.wmich.edu/~cooneys/poems/pangur.oldirish.html Testenn heniwerzhonek orin Pangur Bán](Wayback Machine Pajenn diellet) * [http://www.thegreatcat.org/history-of-the-cat-in-the-dark-ages-part-4/ Pangur Ban, Cats in History] * [http://www.sky-net.org.uk/canals/pangurban/name/ Troidigezh saoznek] Robin Flower * [https://web.archive.org/web/20060805182203/http://georgetown.edu/faculty/jod/pangur.html Troidigezh saoznek] W.H. Auden * [https://www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/poems/48267/pangur-ban Troidigezh saoznek] [[Seamus Heaney]] * [http://eurfa.org.uk/pangur_ban.php 4 zroidigezh stok-ha-stok] [[Rummad:Barzhoniezh Iwerzhon]] [[Rummad:Barzhoniezh ar Grennamzer]] [[Rummad:Kizhier]] r0yiy13fa935d43u05jmq6tl00j76u3 0 157728 2197432 2189861 2026-08-04T19:28:37Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197432 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" ! colspan="2" class="infobox-above" style="padding:0.25em" background:lightblue;" |Skritur an inizi gouezelek<br /><br /><div style="font-weight:normal"></div> |- | colspan="2" class="infobox-image" style="padding-top:0.4em;padding-bottom:0.4em;" |[[File:BookDurrowInitMark86r.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption" style="border-bottom:1px solid #aaa;">Deroù [[Aviel Mark]] diwar [[Levr Durrow]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |Stumm skrid | class="infobox-data" |<div style="display: inline-block; line-height: 1.2em; padding: .1em 0;line-height:1.25em"> [[Lizherenneg]] </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |<div style="display: inline-block; line-height: 1.2em; padding: .1em 0;">Prantad</div> | class="infobox-data" |war-dro 600–850 |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |Yezhoù | class="infobox-data" |[[Latin]], [[heniwerzhoneg]], [[Hensaozneg]] |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="background:#ddd" |Skriturioù kar |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |<div style="display: inline-block; line-height: 1.2em; padding: .1em 0;">Sistemoù kerent</div> | class="infobox-data" |<div style="padding-top:0.15em;">[[Lizherenneg latin|Skritur latin]] * Skritur an iniz gouezelek </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="padding-right:0.6em;" |<div style="display: inline-block; line-height: 1.2em; padding: .1em 0;">Sistemoù bugel</div> | class="infobox-data" |[[Skritur gouezelek]] |- | colspan="2" class="infobox-below noprint selfref" style="text-align:left; background:#eee;" |<span style="font-size:90%">&nbsp;Er pennad-mañ ez eus '''[[Treuzskrivadenn fonetek|treuzskrivadennoù fonetek]] gant al [[Lizherenneg fonetek etrebroadel]] (LFE)'''.</span> |} '''Skritur an inizi gouezelek''' a oa ur sistem [[Kaerskriverezh|skritur]] eus ar [[Krennamzer|Grennamzer]] krouet en [[Iwerzhon]] hag a levezonas bed an [[Angled-ha-Saozon]] hag Europa ar c'hevandir abalamour da levezon [[Kristeniezh Iwerzhon]]. Misionourien iwerzhonat a gasas ar skrid da Europa ar c'hevandir e-lec'h ma savent manatioù e-giz hini [[Abati Bobbio|Bobbio]]. Implijet e veze ar skridoù e manatioù evel hini [[Abati Fulda|Fulda]], a voe levezonet gant misionourien saoz. Liammet int ouzh [[arz an inizi predenek]], dalc'het dreist-holl gant [[Dornskrid enlivet|dornskridoù enlivet]] bremañ. Levezonet o deus [[reizhskrivadur an iwerzhoneg]] ouzhpenn ar [[Skritur gouezelek|skriturioù gouezelek]] a-vremañ, dre zorn ha moullet. Gant skritur an inizi gouezelek e kaver ur familh liesseurt implijet evit palioù disheñvel. E penn an hierarkiezh edo [[skritur hanter-onsial]] an inizi (pe "[[pennlizherenn]] an inizi"), implijet evit dielloù pouezus ha testennoù sakr. An [[Skritur onsial|onsial]], en ur stumm anvet "onsial saoz", a voe implijet e Bro-Saoz. Da c'houde, en urzh digresk e-leñver lorc'hañs ha tizh ar skritur e teu "al lizherennoù bihan set", "ar skritur-red bihan" hag ur skritur bihan all. Implijet e voent evit testennoù ne oa ket ezhomm da skrivañ brav, lizhiri, kontaouiñ, notennoù ha meur a destenn all.<ref>[[Michelle P. Brown|Brown, Michelle P.]], ''Manuscripts from the Anglo-Saxon Age'', p. 13 (arroudet), 2007, British Library, {{ISBN|978-0-7123-0680-5}}</ref> == Orin == Aozet e voe ar skriturioù-se en Iwerzhon adalek ar {{VIIvet kantved}} hag implijet e voent ken diwezhat hag an {{XIXvet kantved}}, daoust ma voent implijet dreist-holl etre 600 ha 850. Liammoù kreñv a oa gant an onsial hag an hanter-onsial. == Stumm == [[Restr:Script,_Chad-Gospels.jpg|thumb|[[Avieloù Lichfield]] : Et factum est iter[um cum sabbatis ambula]ret Iesus per sata (Mark 2:23, p.&nbsp;151)]] [[Restr:Evolution_of_minuscule.svg|thumb|400x400px|Liammoù eeunaet etre meur a skrid disheñvel, da ziskouez emdroadur an Onsial diwar an Onsial roman ha gresian.]] Al labourioù skrivet gant skridoù an inizi a implij alies ul lizherenn gentañ brasoc'h kelc'hiet gant pikoù e liv ruz (goude m'eo gwir evit [[Kaerskriverezh|skridoù]] all graet en Iwerzhon hag e Bro-Saoz). Al lizherennoù a heuilh ul lizherenn gentañ brasoc'h e penn-kentañ ur rannbennad pe ul lodenn a zigresk tamm-ha-tamm alies a-feur ma oant skrivet a-hed al linenn pe ar bajenn betek ma oa tizhet ar vent normal, ar pezh a zo anvet un "efed diminuendo" hag a zo ur perzh nevez degaset gant skritur an inizi hag a levezonas stiloù ar c'hevandir. Al lizherennoù a ya war an uhel (''b'', ''d'', ''h'', ''l'' hag all) a zo skrivet gant tric'hornioù en nec'h. Ledan-tre eo gwareg lizherennoù eve ''b'', ''d'', ''p'', ha ''q''. Meur a stagell a zo implijet ha meur a verradennoù. Degaset e voe skritur an inizi da Vro-Saoz gant misionoù beleien iwerzhonat ha kejañ a reas gant ar skritur onsial degaset gant Aogustin, arc'heskob Canterbury. Levezonoù an daou skritur a roas sistem klok skritur an inizi. Er sistem-se e voe lakaet war wel pemp live gant ar paleografour Julian Brown, pep hini o tigreskiñ a-fet lorc'husted : * Hanter-onsial an inizi, pe "pennlizherenn Iwerzhon" : an hini lorc'husañ; a voe implijet evit rubrikennoù hepken ha traoù heverk all adalek an {{IXvet kantved}}.<ref name="formal">{{Cite book|last=Saunders|first=Corinne|title=A Companion to Medieval Poetry|url=https://books.google.com/books?id=CTtR2i7I3dgC&pg=PA52|year=2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-1910-1|page=52}}</ref> * Lizherenn vihan kemmesk an inizi : al lizherennoù bihan lorc'husañ, implijet gant al levrioù iliz pa voe digresket implij "pennlizherenn Iwerzhon".<ref name="formal" /> * Lizherenn-set vihan an inizi * Lizherenn-red bihan an inizi * Lizherenn-vuan an inizi : an hini uvelañ.<ref>{{Cite book|last=Michael Lapidge|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Anglo-Saxon England|url=https://books.google.com/books?id=WaAzAQAAQBAJ&pg=PA423|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-31609-2|page=423}}: Entry "Script, Anglo-Saxon"</ref> Brown en doa kinniget daou brantad evit emdroadur ar skritur, gant an eil prantad levezonet gant skouerioù en onsial roman goveliet e [[Abati Wearmouth-Jarrow|Wearmouth-Jarrow]] ha skoueriekaet gant [[Aviel Lindisfarne]].<ref>{{Cite book|last=Brown|first=Thomas Julian|title=A Palaeographer's View. Selected Writings of Julian Brown.|url=https://archive.org/details/palaeographersvi0000brow|editor=J. Bately|year=1993|publisher=Harvey Miller Publishers|location=London}}</ref> == Implij == Estreget evit levrioù relijiel [[latin]] e voe implijet skritur an inizi, met evit a bep seurt levrioù, evel levrioù skrivet e yezhoù all. Gallout a reer menegiñ [[Levr Kells]], [[Cathach Sant Columba]], Ambrosiana Orosius, [[Darn eus Levraoueg Iliz-Veur Durham A. II. 10.|Darn eus Aviel Durham]], Levr Durrow, [[Avieloù Durham]], [[Avieloù Echternach]], [[Aviel Lindisfarne]], [[Avieloù Lichfield]] ha Levr Armagh. Gant skritur an inizi e voe levezonet diorren [[skritur karolingian]] e [[Skridva|scriptoria]] impalaeriezh [[Karl Veur]]. En Iwerzhon e voe kemeret lec'h skritur an Inizi gant skritur diwezhañ an inizi adalek war-dro [[850]]. E Bro-Saoz e voe heuliet gant ur stumm eus ar skritur karolingian. An ''et'' <span style="font-family: segoe ui symbol, helvetica, dejavu sans, sans-serif">⟨⁊⟩ [[Notennoù Tiro|Tiro]]</span> — kevatal da '''&''' — a veze implijet stank (gant talvoudegezh ''agus'' ‘ha’ en iwerzhoneg hag ''ond'' ‘ha’ en [[hensaozneg]]) hag a-wezhioù e vez implijet c'hoazh e fontoù gouezelek modern. == Unicode == Unicode a ra gant lizherennoù al [[lizherenneg latin]] skrivet gant skritur an inizi evel ur choaz font n'en deus ket ezhomm da vezañ kodet ouzhpenn.<ref name="Everson">{{Cite web|author=Everson|first=Michael|authorlink=Michael Everson|title=N3122: Proposal to add Latin letters and a Greek symbol to the UCS|url=https://www.unicode.org/L2/L2006/06266-n3122-insular.pdf|publisher=ISO/IEC JTC1/SC2/WG2|date=2006-08-06|accessdate=2016-11-22}}</ref> Un nebeud lizherennoù an inizi o deus kodoù-dibar avat abalamour ma vezont implijet gant arbennigourien ar fonetik. Da ziskouez al lizherenneg a-bezh e ranker choaz ur font a-zevri, evel Junicode, Montagel, ha Quivira. Gentium ha Charis SIL a ziskouez al lizherennoù (U+A77x and U+A78x). Hervez Michael Everson, e-barzh kinnig Unicode evit al lizherennoù-se, e 2006 :<ref name="Everson"/> <blockquote>Da skrivañ un destenn gant ur font gouezelek ordinal, ne rankjed implij nemet lizherennoù ASCII gant ar font oc'h erlec'hiañ ar pezh a zo ezhomm; al lizherennoù eus an inizi [kinniget amañ] a zo da vezañ implijet gant arbennigourien hepken evit palioù resis.</blockquote> == Daveoù == {{Daveoù}} == Mammennoù == * O'Neill, Timothy. ''The Irish Hand: Scribes and Their Manuscripts From the Earliest Times''. Cork: Cork University Press, 2014. {{ISBN|978-1-7820-5092-6}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-7820-5092-6|978-1-7820-5092-6]] == Mont pelloc'h == * [https://web.archive.org/web/20170911175229/http://guindo.pntic.mec.es/jmag0042/ingles.php?d=LATIN_PALEOGRAPHY.pdf 'Manuel paleografiezh latin'] (Ur restr .pdf klok gant 82 pajenn skeudennaouet kaer, miz Even 2014). == Liammoù diavaez == * [https://web.archive.org/web/20100816072825/http://robert-pfeffer.spacequadrat.de/schriftarten/englisch/pfeffer_mediaeval.html Pfeffer Mediæval] Ul lizherenn vihan an inizi evel ur font [[Unicode]] (evit gwir ul lizherenn vihan karolingian gant variezonoù an inizi) [[Rummad:Skriturioù]] [[Rummad:Sevenadur Iwerzhon]] [[Rummad:Krennamzer]] 6fmuxxj0ebgy13xhy2qiac3npkk7duf 0 157956 2197309 2035594 2026-08-04T17:00:33Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197309 wikitext text/x-wiki   E bed [[Douar-ar-C'hreiz]] savet gant [[John Ronald Reuel Tolkien|J. R. R. Tolkien]] eo an '''Dúnedain''' (/ˈduːnɛdaɪn/; ag an unander '''Dúnadan''', "Den ar C'hornôg") a oa ur ouenn [[Den (Douar-ar-C'hreiz)|denel]], anavezet ivez evel an Númenóreaned. Ar re a chomas bev goude [[The Silmarillion|beuzadenn o enez]] a zeuas d'en em staliañ en Arnor ha [[Gondor]] renet gant Elendil hag e vibien, Isildur hag Anárion. Goude diskar Númenor e voe roet an anv Dúnedain d'an Númenóreaned a oa kar d'an [[Elf (Douar-ar-C'hreiz)|elfed]], hag ar re a oa a-enep a veze anvet an [[Númenóreaned Du]]. Ar '''c'hederion''' e oa Dúnedain an Norzh (Arnor) hag ar Su (Ithilien, er [[Gondor]]) en [[Trede Oadvezh]]. Evel o hendadoù o devoa perzhioù mat heñvel ouzh an Elfed, en o zouez ar varregezh da veizañ yezhoù an evned hag al loened.<ref>{{Cite book|last=Chance|first=Jane|authorlink=Jane Chance|title=Lord of the Rings: The Mythology of Power|url=https://archive.org/details/isbn_9780813190174|publisher=[[University Press of Kentucky]]|year=2001|page=[https://archive.org/details/isbn_9780813190174/page/39 39]}}</ref> Poursuerion ha brezelerion e oant, ha gwardet e veze ganto al lec'hioù a-enep an nerzhioù teñval. ==Daveoù== [[Rummad:Douar-ar-C'hreiz]] r613p5tymse7ln3zzjy559qpzwjgfeq 0 161180 2197490 2153147 2026-08-04T20:36:14Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197490 wikitext text/x-wiki {{Infobox Sonerezh (arzour)|karta=benvegour|anv=Benny Benassi|skeudenn=[[Restr:Benassi@ElSalvador cropped.JPG|frameless]]|alc'hwez=Benny Benassi, e miz Gouere 2004.|micher=[[sonaozour]], [[disc-jockey]], produour sonerezh, adviksour|bloavezhioù oberiantiz=Adalek [[1980]]|label=Energy Prod. - D:Vision, Airplay, [[Ministry of Sound]], [[Ultra Records|Ultra]]|alias=Benny Benassi|ganet=[[13 Gouere]] [[1967]] (55 bloaz)|lec'h gan=[[Milano]], {{Italia}}|lec'hienn=[http://www.bennybenassi.com bennybenassi.com]|doare=[[House (sonerezh)|House]], [[electroclash]], [[electro house]], [[house progressive]]|anv orin=Marco Benassi}}'''Marco Benassi''', muioc'h anavezet dindan e anv-arzour '''Benny Benassi''', zo un [[disc-jockey]] ha produour [[Italia|italian]] troet war an [[House (sonerezh)|house]]. Tapout a reas brud dre ar bed a-bezh gant e raktres "Benassi Bros", hag e ditl ''Satisfaction'' e 2002. E [[2009]] e voe rummet 26{{vet}} disc-jockey etrebroadel gant ar gelaouenn ''DJ Mag''. E [[2011]] e kollas ur plas hag e voe rummet 27{{vet}}<ref>{{Liamm web|lang=en|consulté le=21 mars 2013|horodatage archive=20111022191135|url=http://www.djmag.com/top100?page=3&year=2011|titl=Top 100 DJs|deiziad=22 a viz Here 2011|lec'hienn=[[DJ Mag]]}}.</ref>, ha war-lerc'h 70{{vet}} e 2012, ha 89{{vet}} e 2013. Meur a strollad zo bet awenet gant e sonerezh, en o zouez [[Royal Gigolos]], [[Global Deejays]], [[Shana Vanguarde|Vanguarde]], [[Vinylshakerz]], DJ Oriska ha [[Michael Mind]]. == Buhezskrid == === Deroù === Ganet e voe Marco Bennassi d'an 13 a viz Gouere 1967<ref name="Benny Benassi - About">{{Liamm web|url=http://bennybenassi.com/about.html|deiziad=20 a viz Du 2010|titl=Benny Benassi - About|consulté le=12 juillet 2008|auteur=Benny Benassi}}.</ref> e [[Milano]], ha kreskiñ a reas e [[Reggio nell'Emilia]], en [[Italia]]. En em deurel a reas en [[DJing]] dindan an anv [[Benassi Bros]] kichen-ha-kichen gant e geniterv Alle Benassi e dibenn ar bloavezhioù 1980, hag a-raok erruout er studio produiñ Off Limits ar produour Larry Pignagnoli<ref>{{liamm web|lang=|url=http://www.universalmusic.fr/benassi-bros/biographie/|titl=Benassi Bros. Bio|lec'hienn=[[Universal Music]]|consulté le=24 août 2014}}.</ref> e kreiz ar bloavezhioù 1990, evit aozañ sonerezh evit strolladoù evel [[Whigfield]], J.K., hag Ally & Jo<ref>{{liamm web|lang=en|titl=Benny Benassi Bio, Music, News & Shows|url=http://djz.com/featured_djs/benny-benassi/|site=DJZ.com|consulté le=7 mars 2013}}.</ref>. Sevel a reas gant e geniterv Alle ar c'hevread produiñ Basic Music<ref name="DJ Mag">{{liamm web|consulté le=21 mars 2013|url=http://www.djmag.com/top100/detail/1210|titl=Interview de Benny Benassi|lec'hienn=[[DJ Mag]]}}.</ref>, hag embann a rejont o froduadurioù dindan anv ar strollad [[Benassi Bros]]. Goude, e 2002, ec'h embannas Marco en e-unan an titl ''[[Satisfaction]]'', rummet e kalz loreadegoù sonerezh<ref name="allmusicbio">{{liamm web|lang=en|url=http://www.allmusic.com/artist/benny-benassi-mn0000791609/biography|titl=Artist Biography|auteur=David Jeffries|site=[[AllMusic]]|consulté le=24 août 2014}}.</ref>{{,}}<ref>{{liamm web|lang=en|url=http://www.ultratop.be/fr/song/167c/Benny-Benassi-Satisfaction|titl=Benny Benassi - Satisfaction|site=[[Ultratop]]|consulté le=24 août 2014}}.</ref>. Dont a reas ar ganaouenn unan eus ar muiañ gwerzhet e Bro-Saoz, an 3<sup>de</sup> en "Top 50" e Bro-C'hall gant {{FORMATNUM:338000}} skouerenn gwerzhet, ha testeniet e voe pladenn aour. Adviksañ a reas Marco ivez tonioù gant DJ Tomcraft, [[Fischerspooner]], met ivez arzourien ket [[elektro]] evel [[Alizée]]. === Bloavezhioù 2000 === [[Restr:BennyBenassiatEDC2009.png|kleiz|thumb|Benny Benassi er [[Electric Daisy Carnival]], e 2009.]] War-lerc'h ar brud tapet gant e strollad [[Benassi Bros]], hag an titl solo "Satisfaction" etre 2002 ha 2003<ref name="allmusicbio" /> e krouas Marco al label pladennoù Pump-Kin Music, e bal pennañ "sinañ" ha brudañ arzourien yaouank donezonet<ref>{{liamm web|lang=en|url=http://www.inthemix.com.au/music/24727/Various_Artists_Benny_Benassi_Cooking_For_PumpKin|titl=Various Artists - Benny Benassi, Cooking For Pump.Kin|date=30 janvier 2006|auteur=James Rongen-Hall|lec'hienn=In The Mix|consulté le=24 août 2014}}.</ref>. Miksañ a reas ivez Benassi e-pad un eur war ar chadenn skingomz Area (Sirius XM). E 2005 e lakaas er-maez eil albom Benassi Bros anvet ''{{lang|en|[[...Phobia]]}}''<ref name="allmusicbio" />. Meur a adviks a voe aozet gantañ e 2007, evit ar stirad ''[[24 (stirad)|24]]'' pe c'hoazh titloù evel ''"Bring the Noise"'' eus ar strollad [[Public Enemy]], un adviks hag a c'hounezas ''Grammy'' ar gwellañ adviks e miz C'hwevrer 2008. 2008 a voe bloaz an albom Rock 'n' Rave, hag ar single ''{{lang|en|I Am Not Drunk}}''. Kenlabourat a reas e 2009 gant [[Madonna]] war adviks he single ''Celebration'', deuet er-maez er memes tro ha ur c'hlip video<ref>{{liamm web|lang=en|url=http://www.hardcandymusic.com/2009/08/madonna-celebration-benny-benassi-radio.html|titl=MADONNA: Celebration (Benny Benassi Radio Mix) + Album Teaser Video (Full Version)|date=août 2009|consulté le=24 août 2014}}.</ref>. D'an 28 a viz Here 2009 e voe rummet 26{{vet}} e-touez ar 100 disc-jockey etrebroadel gwellañ gant ''[[DJ Magazine]]''. === Bloavezhioù 2010 === Embann a reas e [[2011]] ''{{lang|en|[[Electroman]]}}'', e pempvet albom studio aozet gant kenlabourioù gant [[Chris Brown]], [[T-Pain]], [[Kelis]], [[Gary Go]], [[Dhany]], Apl De Ap, Jean-Baptiste, [[Ying Yang Twins]] ha Shanell<ref name="allmusic-electro">{{liamm web|lang=en|url=http://www.allmusic.com/album/electroman-mw0002138844|titl=Benny Benassi Electroman|lec'hienn=[[AllMusic]]|auteur=Jon O'Brien|consulté le=24 août 2014}}.</ref>. Kavout e reer ivez remiks an titl ''Cinema'' gant an disc-jokey [[Skrillex]], dilennet gwellañ remiks ar bloaz e-pad 54{{vet}} lid ar Grammy Awards<ref>{{Liamm web|langue=en|auteur=Billboard Staff|titl=The 60 Greatest Dance Songs of the Decade: Staff List|lec'hienn=Billboard.com|date=2019-11-26|url=https://www.billboard.com/articles/news/dance/8544613/best-dance-songs-of-the-decade-top-60|consulté le=2020-08-30}}.</ref>. Degemeret mat e voe an albom gant ar gwask arbennikaet<ref>{{liamm web|lang=en|url=http://www.slantmagazine.com/music/review/benny-benassi-electroman|titl=Benny Benassi|deiziad=6 a viz Even 2011|lec'hienn=Slant Mag|consulté le=24 août 2014}}.</ref>{{,}}<ref>{{liamm web|lang=en|url=http://www.dancingastronaut.com/2011/06/benny-benassi-electroman-album-review/|titl=Benny Benassi – Electroman (album review)|auteur=Jacob Schulman|consulté le=24 août 2014}}.</ref>. Un embannadur bonus a zo ivez gant tri zitl ouzhpenn: ''{{lang|en|Put It On Me}}'', gant kenlabour ar rapour Pitbull, ''{{lang|en|Dub Rain}}'', ha ur remiks-benveg eus an titl ''{{lang|en|Electroman}}'' savet gant [[John Dahlbäck]]<ref>{{liamm web|lang=en|url=http://www.mxdwn.com/2011/05/30/news/benny-benassi-announces-details-about-upcoming-album/|titl=Benny Benassi Announces Details about Upcoming Album|date=30 mai 2011|consulté le=24 août 2014}}.</ref>. Kemer a reas perzh er memes bloaz e "Set Electro" Gouel Joan Ark en [[Orleañs]], e [[Bro-C'hall]]<ref>{{liamm web|url=http://www.soonnight.com/mag/actualites/set-electro-dorleans-avec-roger-sanchez-dj-paulette,28,10444.html|titl=Set Electro d'orléans avec Roger Sanchez & Dj Paulette|lec'hienn=Soon Night|consulté le=24 août 2014}}.</ref>. Kreditet e voe dezhañ tri zon war an albom ''[[MDNA]]'' embannet gant [[Madonna]] e 2012 (''{{lang|en|Girl Gone Wild}}'', ''{{lang|en|I'm Addicted}}'' ha ''{{lang|en|Best Friend}}'') <ref>{{liamm web|lang=en|url=http://www.madonnarama.com/posts-en/2012/03/09/madonnas-mdna-production-credits/|titl=Madonna’s MDNA – Production Credits|date=9 mars 2012|site=Madonarama|consulté le=24 août 2014}}.</ref>. Un albom nevez a voe embannet e 2014<ref>{{liamm web|lang=en|url=http://www.edmsauce.com/2013/10/25/benny-benassi-back-pump/|titl=Benny Benassi is ‘Back To The Pump’|aozer=Bruce Genovese|lec'hienn=EDM Sauce|consulté le=24 août 2014}}.</ref>. Daou single tennet eus an opus-se a zeuas er-maez, unan anvet ''{{lang|en|Dance The Pain Away}}'' e featuring gant John Legend, embannet d'ar 25 a viz Even 2013<ref>{{liamm web|lang=en|url=https://www.rollingstone.com/music/videos/benny-benassi-and-john-legend-dance-the-pain-away-premiere-20130627|titl=Benny Benassi and John Legend 'Dance the Pain Away' – Premiere|site=[[Rolling Stone]]|consulté le=24 août 2014}}.</ref>; egile anvet ''{{lang|en|Back To The Pump}}'' embannet d'ar 15 a viz Du 2013<ref>{{liamm web|lang=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/benny-benassis-danceable-earworm-back-to-the-pump-song-premiere-20131114|titl=Benny Benassi's Danceable Earworm 'Back to the Pump' - Song Premiere|année=Emma Greenberg|date=14 novembre 2013|site=[[Rolling Stone]]|consulté le=24 août 2014}}.</ref>. == Pladennrolladur == '''Albomoù:''' * [[2003]]: ''{{lang|en|[[Hypnotica]]}}'' * [[2004]]: ''{{lang|en|[[Pumphonia]]}}'' * [[2005]]: ''{{lang|en|[[...Phobia]]}}'' * [[2008]]: ''{{lang|en|[[Rock 'n' Rave]]}}'' * [[2011]]: ''{{lang|en|[[Electroman]]}}'' * [[2016]]: ''{{liamm|Danceaholic}}'' '''Kenlabourioù:''' * 2007: ''Halloween Democracy'' (featuring Michel Farinet)<ref>[http://www.bide-et-musique.com/song/10100.html war "Bide et Musique"].</ref> == Notennoù ha daveoù == {{daveoù|bannoù=2}} == Liammoù diavaez == * {{en}} [http://www.bennybenassi.com/ Lec'hienn ofisiel] * {{en}}/{{fr}} [https://web.archive.org/web/20181217200520/http://www.benassibros.com/ Lec'hienn ofisiel ar strollad] [[Benassi Bros]] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20081204061020/http://www.pump-kinmusic.com/ Pump-Kin Music] * {{it}} [http://www.offlimits-production.it/ Off Limits Production] {{DEFAULTSORT:Benassi, Benny}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1967]] [[Rummad:Sonerien Italia]] [[Rummad:Disc jockey-ed]] [[Rummad:Produourien sonerezh]] opjhsy6kwl0aade6szi6pg6leq4x1hv 0 163020 2197526 2189299 2026-08-05T03:44:49Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197526 wikitext text/x-wiki {{LabourAChom}} '''Kampionad albanat an echedoù''' eo kampionad hiniennel broadel an [[echedoù]] en [[Albania]]. E [[1933]] e voe aozet ar c’hampionad kentañ. Abaoe [[1977]] e vez aozet ur c’hampionad evit ar maouezi hepken. Aozet e vezont gant ''Federata Shqiptare e Shahut'' ("Kevre albanat an echedoù"). == Kampioned == :{| |-valign="top" | {| class="sortable wikitable" ! Bloaz !! Kampion <ref>{{es}}[https://web.archive.org/web/20250127025258/https://www.ajedrezdeataque.com/05%20Palmares/Campeonatos/Nacionales/Europa/Albania.htm Kampionad albanat an echedoù 1933-2009]</ref> !! Kampionez <ref>{{es}}[https://ajedrezdeataque.com/05%20Palmares/Campeonatos/Nacionales/Europa/Albania(f).htm Kampionad albanat an echedoù (Maouezi) 1977-2006]</ref> |- | 1933 || [[Xhaferr Çaushi]] || |- | 1946 || [[Gaspër Shoshi]]|| |- | 1947 || [[Sotir Qirjaku]] || |- | 1948 || [[Skënder Çarçani]] ha [[Teodor Siliqi]] || |- | 1949 || [[Skënder Çarçani]] || |- | 1950 || [[Skënder Çarçani]] ha [[Sotir Qirjaku]] || |- | 1951 || [[Bujar Hoxha]] || |- | 1952 || [[Bujar Hoxha]] hag [[Ylvi Pustina]] || |- | 1953 || [[Mendim Veizaj]] || |- | 1954 || [[Esat Duraku]] || |- | 1955 || [[Esat Duraku]] || |- | 1956 || [[Esat Duraku]] || |- | 1957 || [[Ylvi Pustina]] || |- | 1958 || [[Esat Duraku]] || |- | 1959 || [[Ylvi Pustina]] || |- | 1960 || [[Ylvi Pustina]] || |- | 1961 || [[Ylvi Pustina]] || |- | 1962 || [[Florian Vila]] || |- | 1963 || [[Esat Duraku]] || |- | 1964 || [[Ylvi Pustina]] || |- | 1965 || [[Ylvi Pustina]] || |- | 1966 || [[Vangjel Adhami]] || |- | 1967 || [[Eqrem Konçi]]|| |- | 1968 || [[Fatos Omari]] || |- | 1969 || [[Ylvi Pustina]] || |- | 1970 || [[Ylvi Pustina]] || |- | 1971 || [[Vangjel Adhami]] || |- | 1972 || [[Vangjel Adhami]] || |- | 1973 || [[Florian Vila]] || |- | 1974 || [[Fatos Muço]] || |- | 1975 || [[Llambi Qendro]] || |- | 1976 || [[Fatos Muço]] || |- | 1977 || [[Fatos Muço]] || [[Leonora Shllaku]] |- | 1978 || [[Fatos Muço]] || [[Teuta Manjani]] |- | 1979 || [[Fatos Muço]] || [[Teuta Manjani]] |- | 1980 || [[Fatos Muço]] || [[Liri Bajo]] |- | 1981 || [[Fatos Muço]] || [[Liri Bajo]] |- | 1982 || [[Fatos Muço]] || [[Vega Paja]] |- | 1983 || [[Ilir Seitaj]] || [[Ylvije Boriçi]] |- | 1984 || [[Fatos Muço]] || [[Albana Vuji]] |- | 1985 || [[Vangjel Adhami]] || [[Albana Vuji]] |- | 1986 || [[Ilir Karkanaqe]] || [[Ylvije Boriçi]] |- | 1987 || [[Fatos Muço]] || [[Ylvije Boriçi]] |- | 1988 || [[Llambi Qendro]] || [[Ylvije Boriçi]] |- | 1989 || [[Fatos Muço]] || [[Albana Vuji]] |- | 1990 || [[Shkëlqim Çela]] || [[Rozana Gjergji]] |- | 1991 || [[Ilir Seitaj]] || [[Rozana Gjergji]] |- | 1992 || [[Altin Çela]] || [[Valbona Bramo]] |- | 1993 || [[Luan Elezi]] || [[Valbona Bramo]] |- | 1994 || [[Aldo Zadrima]] || [[Eglantina Shabanaj]] |- | 1995 || [[Anton Gurakuqi]] || [[Eglantina Shabanaj]] |- | 1996 || [[Erald Dervishi ]] || [[Eglantina Shabanaj]] |- | 1997 || [[Erald Dervishi]] || [[Eglantina Shabanaj]] |- | 1998 || [[Zeqir Sula]] || [[Eglantina Shabanaj]] |- | 1999 || [[Ilir Seitaj]] || [[Eglantina Shabanaj]] |- |} | {|class="sortable wikitable" !Bloaz !! Kampion !! Kampionez |- | 2000 || [[Vangjel Adhami]] || Ne voe ket c'hoariet |- | 2001 || [[Lorenc Rama]] || [[Rozana Gjergji]] |- | 2002 || [[Lorenc Rama]] || [[Arta Alushi Driza]] |- | 2003 || [[Laert Shytaj]] || [[Alda Shabanaj]] |- | 2004 || [[Lorenc Rama]] || [[Rozana Gjergji]] |- | 2005 || [[Ilir Karkanaqe]] || [[Roela Pasku]] |- | 2006 || [[Dritan Mehmeti]] || [[Roela Pasku]] |- | 2007 || [[Dritan Mehmeti]] || [[Eglantina Shabanaj]] |- | 2008 || [[Lorenc Rama]] || [[Roela Pasku]] |- | 2009 || [[Ilir Seitaj]] || [[Eglantina Shabanaj]] |- | 2010 || [[Lorenc Rama]] || [[Rozana Gjergji]] |- | 2011 || [[Saimir Shabanaj]] || [[Eglantina Shabanaj]] |- | 2012 || [[Llambi Pasko]] || [[Eglantina Shabanaj]] |- | 2013 || [[Dritan Mehmeti]] || [[Rozana Gjergji]] |- | 2014 || [[Dritan Mehmeti]] || [[Eglantina Shabanaj]] |- | 2015 || [[Franc Ashiku]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr185986.aspx?lan=2&art=1 71 Kampionad]</ref> || [[Alda Shabanaj]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr186159.aspx?lan=2&art=4 38 Kampionad ar Maouezi]</ref> |- | 2016 || [[Dritan Mehmeti]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr219538.aspx?lan=2&art=1 72 Kampionad]</ref> || [[Eglantina Shabanaj]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr219540.aspx?lan=2&art=4 39 Kampionad ar Maouezi]</ref> |- | 2017 || [[Llambi Pasko]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr304474.aspx?lan=2&art=4 73 Kampionad]</ref> || [[Alda Shabanaj]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr304563.aspx?lan=2&art=4 40 Kampionad ar Maouezi]</ref> |- | 2018 || [[Llambi Pasko]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr353511.aspx?lan=2&art=4 74 Kampionad]</ref>|| [[Eglantina Shabanaj]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr353512.aspx?lan=2&art=1 41 Kampionad ar Maouezi]</ref> |- |2019 || [[Franc Ashiku]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr470064.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES 75 Kampionad]</ref>|| [[Eglantina Shabanaj]]<ref>{{en}}[https://ches-results.com/tnr498083.aspx?lan=2&art=1&turdet=YES 42 Kampionad ar Maouezi]</ref> |- |2020 || [[Franc Ashiku]]<ref>{{en}} [https://chess-results.com/tnr538161.aspx?lan=2&art=1&turdet 76 Kampionad]</ref>|| [[Rozana Gjergji]]<ref>{{en}} [https://chess-results.com/tnr538159.aspx?lan=2&art=1&turdet=YES 43 Kampionad ar Maouezi]</ref> |- |2021 || [[Llambi Pasko]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr577324.aspx?lan=2&art=1&turdet=YES 77 Kampionad]</ref>|| [[Kler Çaku]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr594635.aspx?lan=2&transfer=1 44 Kampionad ar Maouezi]</ref> |- |2022 || [[Llambi Pasko]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr646227.aspx?lan=2&art=1&turdet=YES 78 Kampionad]</ref>|| [[Klean Shuqja]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr647123.aspx?lan=2&art=1&turdet=YES 45 Kampionad ar Maouezi]</ref> |- |2023 || [[Franc Ashiku]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr854201.aspx?lan=2&art=1&turdet=YES 79 Kampionad]</ref>|| [[Kler Çaku]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr854610.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES 46 Kampionad ar Maouezi]</ref> |- |2024 || [[Llambi Pasko]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr1071623.aspx?lan=2&art=1 80 Kampionad]</ref> || [[Klean Shuqja]]<ref>{{en}}[https://chess-results.com/tnr1071681.aspx?lan=2&art=4 47 Kampionad ar Maouezi]</ref> |- |2025 || [[Dritan Mehmeti]]<ref>{{en}}[https://s1.chess-results.com/tnr1312096.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO 81 Kampionad]</ref> || [[Klean Shuqja]]<ref>{{en}}[https://s2.chess-results.com/tnr1312098.aspx?lan=2&art=1&SNode=SO 48 Kampionad ar Maouezi]</ref> |- |} |} == Kampioned == *[[Fatos Muço]] (10 titl) *[[Ylvi Pustina]] (9) *[[Vangjel Adhami]], [[Esat Duraku]], [[Dritan Mehmeti]], [[Lorenc Rama]], [[Llambi Pasko]] (5) *[[Ilir Seitaj]], [[Franc Ashiku]] (4) *[[Skënder Çarçani]] (3) *[[Bujar Hoxha]], [[Erald Dervishi]], [[Ilir Karkanaqe]], [[Llambi Qendro]], [[Sotir Qirjaku]], [[Florian Vila]] (2) *[[Xhaferr Çaushi]], [[Altin Çela]], [[Shkëlqim Çela]], [[Luan Elezi]], [[Anton Gurakuqi]], [[Eqrem Konçi]], [[Fatos Omari]], [[Saimir Shabanaj]], [[Gaspër Shoshi]], [[Laert Shytaj]], [[Teodor Siliqi]], [[Zeqir Sula]], [[Mendim Veizaj]], [[Aldo Zadrima]] (1) == Kampionezed == *[[Eglantina Shabanaj]] (14 titl) *[[Rozana Gjergji]] (7) *[[Ylvije Boriçi]] (4) *[[Albana Vuji]], [[Roela Pasku]], [[Alda Shabanaj]] (3) *[[Liri Bajo]], [[Valbona Bramo]], [[Teuta Manjani]], [[Kler Çaku]] (2) *[[Arta Alushi Driza]], [[Vega Paja]], [[Leonora Shllaku]], [[Klean Shuqja]] (1) ==Kampionad ar c'hleuboù == :{| |- valign="top" | {| class="sortable wikitable" |- !Bloaz!!Klub |- |1969 |Dinamo Tiranë |- |1970 |17 Nëntori Tiranë (Sportklub Tiranë bremañ) |- |1971 |Dinamo Tiranë |- |1972 |Partizani Tiranë |- |1973 |Studenti Tiranë |- |1974 |Lokomotiva Durrës (Teuta bremañ) |- |1975 |17 Nëntori Tiranë |- |1976 |Dajti Tiranë |- |1977 |17 Nëntori Tiranë |- |1978 |Dajti Tiranë |- |1979 |Dajti Tiranë |- |1980 |Lokomotiva Durrës |- |1981 |Lokomotiva Durrës |- |1982 |Lokomotiva Durrës |- |1983 |Dajti Tiranë |- |1984 |Dajti Tiranë |- |1985 |Lokomotiva Durrës |- |1986 |Dinamo Tiranë |- |1987 |Partizani Tiranë |- |1988 |17 Nëntori Tiranë |- |1989 |17 Nëntori Tiranë |- |1990 |Dajti Tiranë |- |1991 |Teuta Durrës (Lokomotiva gwezhall) |- |1992 |Ne voe ket c'hoariet |- |1993 |Ne voe ket c'hoariet |- |1994 |Ne voe ket c'hoariet |- |1995 |Ne voe ket c'hoariet |- |1996 |Teuta Durrës |} | {| class="sortable wikitable" |- !Bloaz!!Klub |- |1997 |Ne voe ket c'hoariet |- |1998 |Partizani Tiranë |- |1999 |Studenti Tiranë |- |2000 |Dinamo Tiranë |- |2001 |Studenti Tiranë |- |2002 |Studenti Tiranë |- |2003 |Studenti Tiranë |- |2004 |Studenti Tiranë |- |2005 |Butrinti Sarandë |- |2006 |Luftëtari Gjirokastër |- |2007 |Butrinti Sarandë |- |2008 |Vllaznia Shkodër |- |2009 |Butrinti Sarandë |- |2010 |Veleçiku Koplik |- |2011 |Teuta Durrës |- |2012 |Teuta Durrës |- |2013 |Butrinti Sarandë |- |2014 |Nafëtari Kuçovë |- |2015 |Butrinti Sarandë |- |2016 |Nafëtari Kuçovë ''(open)'' |- |2017 |Nafëtari Kuçovë ''(open)'' |- |2018 |Nafëtari Kuçovë |- |2019 |Tirana |- |2020 |Tirana |- |2021 |Tirana |- |2022 |Butrinti Sarandë |- |2023 |Butrinti Sarandë |- |2024 |Partizani |} |} == Kampionad kleuboù ar maouezi == {| class="wikitable" |- !Bloaz!!Kleub |- |1983 |Vllaznia Shkodër |- |1984 |Lokomotiva Durrës ''(Teuta bremañ)'' |- |1985 |Ne voe ket c'hoariet |- |1986 |Vllaznia Shkodër |- |1987 |Vllaznia Shkodër |- |1988 |Partizani Tiranë |- |1989 |Vllaznia Shkodër |- |1990 |Vllaznia Shkodër |- |1991 |Dajti Tiranë |} ;''National Spartakiadas'' {| class="wikitable" |- !Bloaz!!Hollek!!Maouezi |- |1979 |Dajti Tiranë |- |- |1984 |Lokomotiva Durrës |Vllaznia Shkodër |- |1989 |Lokomotiva Durrës |Vllaznia Shkodër |} == Liammoù diavaez== *{{it}}[http://www.giovanniarmillotta.it/albania/scacchi/ Roll ar gampionoù gant ar c'hazetenner sportoù italian Giovanni Armillotta] *{{sq}}[https://achf.org.al/ Lec'hienn ofisiel Kevre albanian an echedoù] == Notennoù ha dave == {{daveoù}} [[Rummad:Kampionadoù echedoù hervez ar vro|Albania]] pbdoqet5hkmlxlzhl97vfptvq3s86jx 0 165930 2197519 2159876 2026-08-05T00:13:39Z Juan carlos perez rodriguez 80737 /* Republik Sokialour Makedonia */ 2197519 wikitext text/x-wiki {{LabourAChom}} '''Kampionad makedonian an echedoù''' eo kampionad an [[echedoù]] e [[Makedonia]]. Aozet e vez abaoe 1946. E [[1992]] e tarzhas Yougoslavia, krouet e voe stadoù nevez ha ne voe ket aozet [[Kampionad yougoslaviat an echedoù]] ken. Savet e voe kampionadoù broadel er stadoù nevez : [[Kampionad bosniat an echedoù|Bosnia ha Herzegovina]], [[Kampionad kroatiat an echedoù|Kroatia]], Makedonia, [[Kampionad slovenat an echedoù|Slovenia]] ha [[Kampionad Serbia-Montenegro an echedoù| Republik Kevreadel Yougoslavia]], hag, en dibenn e voe savet ar stad [[Kampionad montenegrat an echedoù|montenegrat]], dispartiet diouzh [[Kampionad serb an echedoù|Serbia]]. == Republik Sokialour Makedonia == E [[1946]] e voe aozet ar c’hampionad kentañ, trec'h e voe [[Pavle Bidev]] <ref>{{en}}[https://old.chesstempo.com/gamedb/player/237430 Chesstempo]</ref>{{,}} <ref>{{en}} [https://www.365chess.com/players/Pavle_Bidev 365chess.com]</ref> ; etre 1946 ha [[1955]] e voe kampion peder gwezh. Gant Jovan Sofrevski<ref>{{en}} [https://old.chesstempo.com/gamedb/player/246126 Chesstempo]</ref>{{,}}<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/players/Jovan_Sofrevski 365chess.com]</ref> ez eas an titl c'hwezek gwezh. Risto Nicevski a oa ugent vloaz hepken pa voe trec'h e [[1966]], ar c’hampion yaouankañ e voe<ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/player/risto_nicevski.html Chessgames]</ref>{{,}} <ref>{{en}}[https://old.chesstempo.com/gamedb/player/243622 Chesstempo]</ref>, kampion e voe peder gwezh c’hoazh. == Republik Makedonia == <gallery> Zvonko Stanojoski 2013.jpg|Zvonko Stanojoski, kampion e 1992, 2003, 2005 ha 2006. </gallery> :{| class="sortable wikitable" ! # !! Bloaz !! Kampion |- | 1 || 1992 || [[Zvonko Stanojoski]] |- | 2 || 1993 || [[Vlatko Bogdanovski]] |- | 3 || 1994 || [[Rolando Kutirov]] |- | 4 || 1995 ||[[Vlatko Bogdanovski]] |- | 5 || 1996 || [[Dragoljub Jacimović]] |- | 6 || 1997 ||[[Trajče Nedev]] |- | 7 || 1998 ||[[Dragoljub Jacimović]] |- | 8 || 1999 || [[Toni Kiroski]] |- | 9 || 2000 ||[[Trajče Nedev]] |- | 10 || 2001 || Vanco Stamenkov |- | 11 || 2002 || Nikola Mitkov |- | 12 || 2003 ||[[Zvonko Stanojoski]] |- | 13 || 2004 ||[[Nikola Vasovski]] |- | 14 || 2005 ||[[Zvonko Stanojoski]] |- | 15 || 2006 ||[[Zvonko Stanojoski]] |- | 16 || 2007 || [[Vladimir Georgiev]] |- | 17 || 2008 || [[Riste Menkinoski]] |- | 18 || 2009 ||[[Vlatko Bogdanovski]] |- | 19 || 2010 ||Filip Pančevski |- | 20 || 2011 ||[[Trajče Nedev]] |- | 21 || 2012 || Filip Pančevski <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr77774.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&flag=30&SNode=SO XXI.Kampionad makedonian]</ref> |- | 22 || 2013 || Vlatko Bogdanovski <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr106010.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&flag=30&SNode=SO XXII.Kampionad makedonian]</ref> |- | 23 || 2014 || Filip Pančevski <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr143606.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&flag=30&SNode=SO XXIII.Kampionad makedonian]</ref> |- | 24 || 2015 || Zvonko Stanojoski <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr181456.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&flag=30&SNode=SO XXIV.Kampionad makedonian]</ref> |- | 25 || 2016 || Filip Pančevski <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr226770.aspx?lan=2&art=1&turdet=YES&flag=30&SNode=SO XXV.Kampionad makedonian]</ref> |- | 26 || 2017 || [[Georgi Filev]] <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr290626.aspx?lan=2&art=1&turdet=YES&flag=30&SNode=SO XXVI.Kampionad makedonian]</ref> |- | 27 || 2018 || Filip Pančevski <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr397410.aspx?lan=2&art=1&turdet=YES&flag=30&SNode=SO XXVII.Kampionad makedonian]</ref> |- | 28 || 2019 || [[Kiril Georgiev]] <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr439859.aspx?lan=2&art=1&turdet=YES&SNode=SO XXVIII.Kampionad makedonian]</ref> |- | 29 || 2021 || [[Filip Mihov]] <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr568405.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&SNode=SO XXIX.Kampionad makedonian]</ref> |- | 30 || 2022 || Filip Pančevski <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr626695.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&SNode=SO XXX.Kampionad makedonian]</ref> |- | 31 || 2023 || Zvonsko Stanojoski <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr756265.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&SNode=SO XXXI.Kampionad makedonian]</ref> |- | 32 || 2024 ||[[Toni Lazov]] <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr928897.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO XXXII.Kampionad makedonian]</ref> |- |} == Kampionad ar maouezi == :{| class="sortable wikitable" ! Bloaz !! Kampion |- | 2008 || [[Gabriela Koskoska]] |- | 2011 || [[Gabriela Koskoska]] <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr54371.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Kampionad makedonian ayollar 2011]</ref> |- | 2022 || [[Monika Stojkovska]] <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr627965.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&SNode=SO Kampionad makedonian ayollar 2022]</ref> |- | 2023 || [[Monika Stojkovska]] <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr758408.aspx?lan=2&art=1&turdet=YES&SNode=SO Kampionad makedonian ayollar 2023]</ref> |- | 2024 || [[Gabriela Koskoska]]<ref name="2024champ">{{cite web|url=https://www.slobodenpecat.mk/en/gabriela-koskoska-i-toni-lazov-od-alkaloid-se-novite-makedonski-shampioni-vo-shah/|title=Gabriela Koskoska and Toni Lazov from Alkaloid are the new Macedonian chess champions}}</ref> |- |} == Pennadoù kar == * [[Kampionad bosniat an echedoù]] * [[Kampionad kroatiat an echedoù]] * [[Kampionad montenegrat an echedoù]] * [[Kampionad serb an echedoù]] * [[Kampionad Serbia-Montenegro an echedoù]] * [[Kampionad slovenat an echedoù]] * [[Kampionad yougoslaviat an echedoù]] == Notennoù == {{daveoù}} == Liammoù diavaez == * [https://web.archive.org/web/20190406095014/http://www.chess.com.mk/ Chess.com.mk] [[Rummad:Kampionadoù echedoù hervez ar vro|Makedonia]] pxizqut7raalk6pgvgi1t389kax9pkw 2197521 2197519 2026-08-05T00:32:12Z Juan carlos perez rodriguez 80737 /* Republik Sokialour Makedonia */ 2197521 wikitext text/x-wiki {{LabourAChom}} '''Kampionad makedonian an echedoù''' eo kampionad an [[echedoù]] e [[Makedonia]]. Aozet e vez abaoe 1946. E [[1992]] e tarzhas Yougoslavia, krouet e voe stadoù nevez ha ne voe ket aozet [[Kampionad yougoslaviat an echedoù]] ken. Savet e voe kampionadoù broadel er stadoù nevez : [[Kampionad bosniat an echedoù|Bosnia ha Herzegovina]], [[Kampionad kroatiat an echedoù|Kroatia]], Makedonia, [[Kampionad slovenat an echedoù|Slovenia]] ha [[Kampionad Serbia-Montenegro an echedoù| Republik Kevreadel Yougoslavia]], hag, en dibenn e voe savet ar stad [[Kampionad montenegrat an echedoù|montenegrat]], dispartiet diouzh [[Kampionad serb an echedoù|Serbia]]. == Republik Sokialour Makedonia == E [[1946]] e voe aozet ar c’hampionad kentañ, trec'h e voe [[Pavle Bidev]] <ref>{{en}}[https://old.chesstempo.com/gamedb/player/237430 Chesstempo]</ref>{{,}} <ref>{{en}} [https://www.365chess.com/players/Pavle_Bidev 365chess.com]</ref> ; etre 1946 ha [[1955]] e voe kampion peder gwezh. Gant Jovan Sofrevski<ref>{{en}} [https://old.chesstempo.com/gamedb/player/246126 Chesstempo]</ref>{{,}}<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/players/Jovan_Sofrevski 365chess.com]</ref> ez eas an titl c'hwezek gwezh. Risto Nicevski a oa ugent vloaz hepken pa voe trec'h e [[1966]], ar c’hampion yaouankañ e voe<ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/player/risto_nicevski.html Chessgames]</ref>{{,}} <ref>{{en}}[https://old.chesstempo.com/gamedb/player/243622 Chesstempo]</ref>, kampion e voe peder gwezh c’hoazh. {|class="wikitable" ! # !! Bloaz !! Kampion |- | 1 || 1946 || rowspan=2|[[Pavle Bidev]] |- | 2 || 1947 |- | 3 || 1948 || rowspan=2|[[Georgi Polyakov]] |- | 4 || 1949-'''A''' |- | 5 || 1949-'''B''' || [[Todor Kukinski]] |- | 6 || 1950 || [[Dragoljub Janosevic]] |- | 7 || 1951 || [[Blagoja Sotirovski]] |- | 8 || 1952 || [[Pavle Bidev]] |- | 9 || 1953 || rowspan=2|[[Blagoja Sotirovski]] |- | 10 || 1954 |- | 11 || 1955 || [[Kiro Danov]] |- | 12 || 1956 || [[Jovan Sofrevski]] - [[Pavle Bidev]] |- | 13 || 1957 || [[Evgenie Martinovski]] |- | 14 || 1958 || rowspan=6|[[Jovan Sofrevski]] |- | 15 || 1959 |- | 16 || 1960 |- | 17 || 1961 |- | 18 || 1962 |- | 19 || 1963 |- | 20 || 1964 || [[Boris Ilievski]] |- | 21 || 1965 || [[Vasil Panov]] |- | 22 || 1966 || [[Risto Nichevski]] |- | 23 || 1967 || [[Jovan Sofrevski]] |- | 24 || 1968 || [[Risto Nichevski]] |- | 25 || 1969 || [[Jovan Sofrevski]] |- | 26 || 1970 || [[Risto Nichevski]] |- | 27 || 1971 || rowspan=2|[[Jovan Sofrevski]] |- | 28 || 1972 |- | 29 || 1973 || [[Risto Kizov]] |- | 30 || 1974 || [[Vancho Georgievski]] |- | 31 || 1975 || rowspan=2|[[Jovan Sofrevski]] |- | 32 || 1976 |- | 33 || 1977 || [[Dusan Davchevski]] |- | 34 || 1978 || [[Stevcho Georgievski]] |- | 35 || 1979 || [[Jovan Sofrevski]] |- | 36 || 1980 || [[Risto Nichevski]] |- | 37 || 1981 || [[Jovan Sofrevski]] |- | 38 || 1982 || [[Dusan Davchevski]] |- | 39 || 1983 || [[Risto Nichevski]] |- | 40 || 1984 || [[Pance Zahariev]] |- | 41 || 1985 || [[Nikola Dimovski]] |- | 42 || 1986 || rowspan=2|[[Vlatko Bogdanovski]] |- | 43 || 1987 |- | 44 || 1988 || [[Rolando Kutirov]] |- | 45 || 1989 || [[Vlatko Bogdanovski]] |- | 46 || 1990 || [[Jovan Sofrevski]] |- | 47 || 1991 || [[Nikola Dimovski]] |- |} == Republik Makedonia == <gallery> Zvonko Stanojoski 2013.jpg|Zvonko Stanojoski, kampion e 1992, 2003, 2005 ha 2006. </gallery> :{| class="sortable wikitable" ! # !! Bloaz !! Kampion |- | 1 || 1992 || [[Zvonko Stanojoski]] |- | 2 || 1993 || [[Vlatko Bogdanovski]] |- | 3 || 1994 || [[Rolando Kutirov]] |- | 4 || 1995 ||[[Vlatko Bogdanovski]] |- | 5 || 1996 || [[Dragoljub Jacimović]] |- | 6 || 1997 ||[[Trajče Nedev]] |- | 7 || 1998 ||[[Dragoljub Jacimović]] |- | 8 || 1999 || [[Toni Kiroski]] |- | 9 || 2000 ||[[Trajče Nedev]] |- | 10 || 2001 || Vanco Stamenkov |- | 11 || 2002 || Nikola Mitkov |- | 12 || 2003 ||[[Zvonko Stanojoski]] |- | 13 || 2004 ||[[Nikola Vasovski]] |- | 14 || 2005 ||[[Zvonko Stanojoski]] |- | 15 || 2006 ||[[Zvonko Stanojoski]] |- | 16 || 2007 || [[Vladimir Georgiev]] |- | 17 || 2008 || [[Riste Menkinoski]] |- | 18 || 2009 ||[[Vlatko Bogdanovski]] |- | 19 || 2010 ||Filip Pančevski |- | 20 || 2011 ||[[Trajče Nedev]] |- | 21 || 2012 || Filip Pančevski <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr77774.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&flag=30&SNode=SO XXI.Kampionad makedonian]</ref> |- | 22 || 2013 || Vlatko Bogdanovski <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr106010.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&flag=30&SNode=SO XXII.Kampionad makedonian]</ref> |- | 23 || 2014 || Filip Pančevski <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr143606.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&flag=30&SNode=SO XXIII.Kampionad makedonian]</ref> |- | 24 || 2015 || Zvonko Stanojoski <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr181456.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&flag=30&SNode=SO XXIV.Kampionad makedonian]</ref> |- | 25 || 2016 || Filip Pančevski <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr226770.aspx?lan=2&art=1&turdet=YES&flag=30&SNode=SO XXV.Kampionad makedonian]</ref> |- | 26 || 2017 || [[Georgi Filev]] <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr290626.aspx?lan=2&art=1&turdet=YES&flag=30&SNode=SO XXVI.Kampionad makedonian]</ref> |- | 27 || 2018 || Filip Pančevski <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr397410.aspx?lan=2&art=1&turdet=YES&flag=30&SNode=SO XXVII.Kampionad makedonian]</ref> |- | 28 || 2019 || [[Kiril Georgiev]] <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr439859.aspx?lan=2&art=1&turdet=YES&SNode=SO XXVIII.Kampionad makedonian]</ref> |- | 29 || 2021 || [[Filip Mihov]] <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr568405.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&SNode=SO XXIX.Kampionad makedonian]</ref> |- | 30 || 2022 || Filip Pančevski <ref>[https://s3.chess-results.com/tnr626695.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&SNode=SO XXX.Kampionad makedonian]</ref> |- | 31 || 2023 || Zvonsko Stanojoski <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr756265.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&SNode=SO XXXI.Kampionad makedonian]</ref> |- | 32 || 2024 ||[[Toni Lazov]] <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr928897.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO XXXII.Kampionad makedonian]</ref> |- |} == Kampionad ar maouezi == :{| class="sortable wikitable" ! Bloaz !! Kampion |- | 2008 || [[Gabriela Koskoska]] |- | 2011 || [[Gabriela Koskoska]] <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr54371.aspx?lan=2&art=4&SNode=SO Kampionad makedonian ayollar 2011]</ref> |- | 2022 || [[Monika Stojkovska]] <ref>[https://s2.chess-results.com/tnr627965.aspx?lan=2&art=4&turdet=YES&SNode=SO Kampionad makedonian ayollar 2022]</ref> |- | 2023 || [[Monika Stojkovska]] <ref>[https://s1.chess-results.com/tnr758408.aspx?lan=2&art=1&turdet=YES&SNode=SO Kampionad makedonian ayollar 2023]</ref> |- | 2024 || [[Gabriela Koskoska]]<ref name="2024champ">{{cite web|url=https://www.slobodenpecat.mk/en/gabriela-koskoska-i-toni-lazov-od-alkaloid-se-novite-makedonski-shampioni-vo-shah/|title=Gabriela Koskoska and Toni Lazov from Alkaloid are the new Macedonian chess champions}}</ref> |- |} == Pennadoù kar == * [[Kampionad bosniat an echedoù]] * [[Kampionad kroatiat an echedoù]] * [[Kampionad montenegrat an echedoù]] * [[Kampionad serb an echedoù]] * [[Kampionad Serbia-Montenegro an echedoù]] * [[Kampionad slovenat an echedoù]] * [[Kampionad yougoslaviat an echedoù]] == Notennoù == {{daveoù}} == Liammoù diavaez == * [https://web.archive.org/web/20190406095014/http://www.chess.com.mk/ Chess.com.mk] [[Rummad:Kampionadoù echedoù hervez ar vro|Makedonia]] q8clp8n5082fetotidkaxiq4ipyl2dd 0 169588 2197520 2195607 2026-08-05T00:19:08Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197520 wikitext text/x-wiki {{Pennad zo|FN Browning Group}} [[Restr:FN-Herstal-logo.svg|Logo an embregerezh.|dehou|220x220px]] Ar '''Fabrique Nationale Herstal''', anvet '''FN Herstal''' ivez, zo un embregerezh [[Arm-tan|armoù-tan]] hiniennel ha munisionoù [[Belgia|belgiat]] diazezet abaoe 1889 e kumun [[Herstal]], nepell diouzh [[Liège]]. Perc'henn eo war merkoù armoù brudet all evel [[Browning]] pe [[Winchester Repeating Arms Company|Winchester]]. Perzh eo er strollad [[FN Browning Group]], perc'hennet gant [[Wallonia|Rannvro Wallonia]] penn-da-benn. {{databox}} == Istor == Adalek ar XV{{Vet}} kantved ha deroù implij an armoù-tan en [[Europa (kevandir)|Europa]] e oa brudet Liège evit he [[Bombezerez|bombezerezioù]] hag hec'h [[Akebut|akebutoù]]. [[Kleze|Klezeoù]], bouc'haloù ha kontilli a veze graet eno a-raok dija. [[Poultr-tarzh|Poultr du]] a veze produet ivez e Liège abaoe 1595 er ''Maison Curtius''. E 1803 e tibabas [[Napoleon Iañ|Napoléon Bonaparte]] savadurioù ar ''Prieuré de Saint-Léonard'', hanter zistrujet, d'ober un deuzerez kanolioù enno, a zeuas goude da vezañ ar ''Fonderie Royale de Saint-Léonard'' (serret e 1945). E 1889 e voe krouet e Liège ar '''Fabrique Nationale d'Armes de Guerre''' diwar intrudu bourc'hizien an trowardroioù, evit gellet respont d'ur goulenn {{formatnum:150000}} fuzuilh [[Mauser M1889|Mauser]] da bourveziañ an [[Arme Belgia|arme belgiat]]. Savet e voe uzinoù e kumun Herstal, nepell diouzh Liège. Implijet e voe an armoù gant arme ar vro ar Brezel-bed Kentañ, betek ar bloavezhioù 1930<ref name=":1">{{En}} POOLE Eric, JAMES Garry, ''[https://www.gunsandammo.com/editorial/the-untold-fn-story/248546 The Untold FN Story, Guns & Ammo]'', 24/03/2016 (lennet d'an 19/05/2025)</ref>. [[Restr:Herstal - Entrée FN.jpg|kleiz|thumb|Mont e-barzh al labouradeg e Herstal.]] === Kenlabour gant John Browning === An ijinour armoù stadunanat [[John Browning|John M. Browning]] en doa krouet e 1898 an [[Browning Auto-5|Auto-5]], ar fuzuilh-chase damaotomatek modern kentañ. Nac'het e oa bet ar raktres gant Winchester a oa boas da labourat gantañ, ha mont a reas ar Stadunanad e 1902 da ginnig e arm d'an FN Herstal, a brodue dija ar bistolenn [[Browning M1900|Model 1900]] ijinet gantañ. Plijout a reas an Auto-5 d'an FN Herstal ha sinañ a reas ur gevrat gant Browning evit produiñ ar fuzuilh. Berzh a reas, ha {{formatnum:50000}} skouerenn anezhi a voe gwerzhet er [[Stadoù-Unanet Amerika|Stadoù-Unanet]] er bloavezh kentañ. Penn-kentañ ur c'henlabour frouezhus e voe etre an ijinour hag an embregerezh. John M. Browning a roas an droad d'an FN da implijout e anv evel merk marilhet. E 1912 e oa bet produet ur milion a fuzuilhoù Auto-5 e Herstal dija. Un arm all, an [[Browning M1900|FN M1900]], a verkas ivez deroù berzh ar pistolennoù savet gant Browning evit an FN<ref name=":1" />. Un nebeud kirri-tan ha marc'hoù-houarn a voe produet ivez gant an FN Herstal e kard kentañ an XX{{Vet}} kantved, ha marc'hoù-tan betek 1965. === Eus an eil brezel d'egile === Aloubet e voe kêr Liège e deroù ar [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]] gant an arme alaman. Savadurioù an FN Herstal a zeuas da vezañ un ospital evit ar soudarded c'hloazet. Ul lod deus implijdi an embregerezh a voe kaset just a-raok an aloubadeg da [[Bro-Saoz|Vro-Saoz]] e-lec'h ma kendalc'hjont da broduiñ fuzuilhoù evit pourveziañ an arme belgiat. John Browning en em lakaas neuze e servij arme ar Stadoù-Unanet. Goude ar brezel e teuas ar bank ''Société Générale de Belgique'' da vezañ mestr war an FN Herstal. Ar bloavezhioù 1920 a voe diaes evit an embregerezh. E miz Du 1926 e voe digoret un atalier engravañ war vetal en uzin, ennañ 10 artizan o labourat. Er memes bloaz e varvas John M. Browning e Herstal pa oa o labourat war ar B25, ur fuzuilh-chase dezhi kanolioù an eil war egile, un nevezinti d'ar poent-se. E vab Val Allen, unan eus renerien ar produerezh abaoe 1920, a echuas al labour hag e 1930 e voe lakaet an arm war ar marc'had. Ur wech ouzhpenn e reas berzh hag e sikouras an FN Herstal da adsevel. Betek 1980 e voe produet {{formatnum:500000}} skouerenn eus an arm gant an embregerezh. [[Restr:FN Hi Power.jpg|thumb|200x200px|Ur Browning HP (1935)]] E 1930 e voe kemeret plas penn ijiner armoù-tan an FN Herstal gant ar Belgiad [[Dieudonné Saive]]. Hemañ a savas da skouer ar bistolenn [[Browning HP|GP 35]] (pe Hi-Power)<ref>'''{{En}}''' T. Logan Metesh, ''[https://web.archive.org/web/20250522093335/https://www.highcaliberhistory.com/post/brief-bio-dieudonn%C3%A9-saive Brief Bio: Dieudonné Saive]'', High Caliber History, 17/11/2022 (lennet d'an 19/05/2025)</ref>, a voe unan eus an armoù-dorn implijetañ gant an armeoù en XX{{Vet}} kantved<ref name=":1" />. E 1940 e voe aloubet Liège gant an Alamaned adarre. Ul lod deus an implijdi a guitaas an uzin, Saive en zouez. Steuñvioù armoù evel reoù ar Browning HP a voe kaset da [[Breizh-Veur|Vreizh-Veur]], hag alese betek [[Kanada]], e-lec'h ma kenlabouras skipailhoù an FN Herstal gant [[John Inglis and Company|Inglis]] evit produiñ pistolennoù e uzin [[Toronto]]. Klask a reas ar [[Wehrmacht]] produiñ enni pistolennoù dindan aotre Browning. Tarvet e voe meur a arm gant al labourerien. Troc'het e voe da vat an darempred etre ar familh Browning hag an FN Herstal e fin 1941 pa zisklêrias ar Stadoù-Unanet ar brezel a-enep d'an [[Trede Reich]]. E miz Gwengolo 1944 e voe dieubet Liège gant Stadunaniz. Bombezadegoù alaman kalet a zistrujas neuze ul lod deus savadurioù an FN. === Kresk eil hanter an XX{{Vet}} kantved === E dibenn ar bloavezhioù 1940, goude ar brezel, e voe krouet gant Dieudonné Saive evit ezhommoù an arme belgiat an [[SAFN 49]] (evit ''Semi-Automatique FN''), ur fuzuilh-emgann, ha dreist-holl an [[FN FAL]] (''Fusil d'Assaut Léger'')<ref name=":1" />, evit heuliañ meizad ar [[Fuzuilh-arsailh|fuzuilhoù-arsailh]] [[Sturmgewehr 44]] ijinet en Alamagn e dibenn ar brezel. Berzh a reas an arm diwezhañ-mañ e broioù all eus [[Aozadur ar Feur-emglev Norzh-Atlantel|AFNA]] hag adsevel a reas an FN Herstal a-drugarez dezhañ ha gant sikour an ezporzhioù war-zu ar Stadoù-Unanet. Er bloavezhioù 1960 e c'hoarvezas harzoù-labour ha manifestadegoù kalet e Wallonia. Pevar labourer a varvas en emgannoù. Ar familh Browning a zivizas lakaat produiñ ul lodenn eus e armoù e [[Japan]]. En arvar e oa an FN Herstal da vont da get ma kolle ar marc'had stadunanat dre ma teue 60% eus e werzhoù alese. E fin ar bloavezhioù 1970 e cheñchas an traoù avat : bresk e oa deuet da vezañ an embregerezh Browning eno abalamour d'an enkadenn ekonomikel ha da gudennoù justis gant gouarnamant ar Stadoù-Unanet. E 1977 e tivizas an FN Herstal prenañ [[Browning Arms Company|Browning USA]] evit 20 milion $. Ne felle ket da Veljiz e kouezhfe ar merk etre daouarn o c'hevezerien. Ul lod deus ar produerezh a chomas memestra e Japan. Er bloavezhioù war-lerc'h e voe klasket ledanaat oberioù Browning ha gwerzhet produioù a bep seurt dindan e anv : dafar pesketa, golf, sportoù dour... Ne badas ket an traoù ha dilaosket e voe tamm-ha-tamm ar rannoù-mañ. Tro {{formatnum:10000}} den a laboure evit an FN Herstal er bloavezhioù 1970. E 1979 e voe krouet FN America, skourr an embregerezh er Stadoù-Unanet, evit produiñ an M240 eno, un adstumm eus ar vindrailherez [[FN MAG]]<ref name=":0">{{En}} ''[https://fnamerica.com/press-releases/fn-announces-second-facility-in-pickens-county-south-carolina/ FN Announces Second Facility in Pickens County, South Carolina]'', war lec'hienn FN America, 26/04/2023 (lennet d'ar 14/11/2024)</ref>. Savet e voe an uzin e [[Columbia (South Carolina)|Columbia]] ([[South Carolina]])<ref>{{En}} SAGI Guy J., ''[https://www.americanrifleman.org/content/fn-breaks-ground-on-second-south-carolina-factory/ FN Breaks Ground On Second South Carolina Factory]'', American Rifleman, 31/10/2023 (lennet d'ar 14/11/2024)</ref>. Er bloavezhioù 1980 e oa en arvar ivez ar produer armoù [[Winchester Repeating Arms Company|Winchester]], un embregerezh istorel all er Stadoù-Unanet. An FN Herstal a brenas anezhañ. Postañ a reas kalz arc'hant da adsevel un uzin nevez e [[New Haven (Connecticut)|New Haven]], nepell diouzh an hini gozh. Divizet e voe produiñ armoù a rummad uhel dindan an anv Browning ha reoù a rummad etre dindan hini Winchester. === Goude ar bloavezhioù 1990 === Goude diskar [[Unaniezh ar Republikoù Sokialour Soviedel|URSS]] e kouezhas ar goulenn war an armoù er bed. Ar garabinenn Maral, gwerzhet adalek 2013, a reas berzh e bed ar chaseourien. E 2022 e tigreskas gwerzhoù munisionoù an FN deus 30% goude ehan ar produiñ evit an [[Arabia Saoudat]]. Ar [[Brezel etre Ukraina ha Rusia|brezel en Ukraina]] en deus adsavet ar goulenn war ar munisionoù abaoe 2023 ha tennañ a ra an FN Herstal gounid deus se. {{formatnum:2300}} den a labour evit an embregerezh hiziv an deiz. E miz Ebrel 2023 en deus kemennet FN America e oa o vont da sevel un eil uzin e kêr [[Liberty (South Carolina)|Liberty]] ([[kontelezh Pickens]], South Carolina) evit gellet respont da gresk marc'had an armoù-tan hiniennel eno<ref name=":0" />. E 2024 he deus sinet arme Belgia un emglev gant an FN Herstal evit ma produfe he holl vunisionoù. 100 den ouzphenn zo bet implijet ha 100 milion a euroioù zo bet postet evit dont a-benn d'en ober<ref>{{fr}} Olivier THUNUS, ''[https://www.rtbf.be/article/la-fn-herstal-remporte-un-important-marche-de-munitions-pour-l-armee-francaise-11758664 La FN Herstal remporte un important marché de munitions pour l’armée française]'', RTBF, 16/07/2026 (lennet d'an 23/07/2026)</ref>. Bro-C'hall, evel broioù all, he deus merzhet e oa e dalc'h embregerezhioù estren e-keñver produioù strategel goude ar [[bedreuziad COVID-19]]. E hanterenn gentañ ar bloavezhioù 2020 en deus an [[Pennrenerezh an Armerezh (Bro-C'hall)|DGA]] galvet da ginnigoù evit adproduiñ munisionoù milourel bihan o c'halibr er vro. An FN Herstal, asambles gant an embregerezhioù Chedditte ha Nobelsport, en deus gounezet e miz Gouere 2026 ar marc'had evit produiñ 75 milion a gartouchennoù [[5,56 × 45 mm NATO|5,56 × 45 mm]] ha [[7,62 × 51 mm NATO|7,62 × 51 mm]], ar re implijetañ en [[Arme Frañs|arme c'hall]], adalek 2029<ref>{{fr}} Mia Goasguen-Rodeno, ''[https://www.usinenouvelle.com/aero-spatial/defense/financement-capacite-de-production-exclusion-du-9-mm-comment-letat-veut-relancer-la-production-de-munitions-de-petit-calibre-en-france.X6ZUXKMOQFBJPIQCEXT7IWN6GY.html Financement, capacité de production, exclusion du 9 mm… Comment l’État veut relancer la production de munitions de petit calibre en France]'', L'Usine Nouvelle, 22/07/2026 (lennet d'an 23/07/2026)</ref>. An [[FN Minimi]], [[FN MAG]], hag ar rummad modernoc'h [[FN SCAR]] zo e-touez an armoù hiniennel gwerzhet ar muiañ hiziv-an-deiz gant an FN Herstal. == Armoù produet gant an FN Herstal == === Fuzuilhoù ha fuzuilhoù-arsailh === {|border="0" cellpadding="2" |- valign="top" | * [[Mauser 1889]] * [[Browning Auto-5|FN/Browning Auto-5]] (1905) * [[Remington Model 8]] (1910), dindan an anv FN Modèle 1900 * [[Browning B25|FN/Browning B25]] (1931) * Mauser 1935 * Mauser 1936 * [[SAFN 49]] (1947) * [[FN FAL]] (1953) | * [[FN CAL]] * [[FN FNC]] (1977) * FN SPR * [[FN F2000]] (2001) * [[FN SCAR]] (2004) * [[FN FNAR]] (2008) * [[FN ARKA]] (2026) | [[Restr:FN FAL rifle.JPG|thumb|Ur fuzuilh-arsailh FN FAL.|kreizenn]] |} === Fuzuilhoù-mindrailher === * [[FN Minimi]] (1974) === Pistolennoù-mindrailher === * [[Uzi|FN Uzi]] * Beretta M12 * [[FN P90]] === Pistolennoù === {|border="0" cellpadding="2" |- valign="top" | * [[Browning M1900]] * [[Browning M1906]] * [[Browning M1910|Browning M1910 / M1922]] * [[Browning HP|Browning HP / Browning GP 35]] * Browning HP-DA * FN Forty-Nine | * Rummad [[FN FNP|FNP]] (2003-2011) * FN FNS * FN Five-seven * Rummad [[FN FNX|FNX]] (2009 - bremañ) * [[FN 509]] (& FN 545, FN 510, [[FN 502]]) : abaoe 2017 | [[Restr:FN High Power.png|thumb|Ur bistolenn FN Browning GP 35.|kreizenn]] |} === Revolver === * [[FN Barracuda]] === Banner-greunadennoù === * FN40GL === Mindrailherezioù === * [[FN MAG]] (1958) * [[M2 Browning|M2 Browning QCB]] * [[FN EVOLYS]] === Armoù nann-varvus === * [[FN 303]] == En Istor == * Implijet e voe ur bistolenn [[Browning M1910]] produet en FN Herstal gant [[Gavrilo Princip]] e [[gwalldaol Sarajevo]], d'an [[28 a viz Mezheven]] [[1914]]. == Levrlennadur == * {{Fr}} FRANCOTTE Auguste & GAIER Claude, ''FN 100 ans, Histoire d'une grande entreprise liégeoise'', Didier Hatier, 1989, EAN 9782870886441 * {{en}} Auguste Francotte, Claude Gaier, Robert Karlshausen, ''Ars mechanica. Le grand livre de la FN'', Herstal Group / La Renaissance du Livre, 2008, 250 p., ISBN 978-2874158773 == Liammoù diavaez == * {{En}} [https://fnherstal.com/en/ Lec'hienn an FN Herstal] * {{Fr}} ''[https://www.youtube.com/watch?v=suoDKRsJiS4 La Fabrique Nationale]'' war ''Liège ma ville'', 2023 * {{Fr}} ''[https://www.youtube.com/watch?v=O2XKNtakoNM Browning, une marque qui a révolutionné les armes à feu],'' 16/11/2022 == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Embregerezhioù armoù-tan]] [[Rummad:Embregerezhioù Belgia]] [[Rummad:Embregerezhioù savet e 1889]] jocvafrkgd6fnwqro61w06b8rol5mxr 0 169758 2197544 2183838 2026-08-05T08:40:05Z Kestenn 14086 2197544 wikitext text/x-wiki {{implijoù all|Kalachnikov}} {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Ruchnoy Pulemyot Kalachnikova|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:7.62mm light machine gun RPK.png|frameless|280x280px]] <br /><br />Fuzuilh-vindrailher '''RPK''' dezhi ur c'harger ront 75 kartouchenn |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{URSS}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh-vindrailher]] |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre amprest gazoù, piston hir e red |- ! scope="row" |[[Munision]] |[[7,62 × 39 mm M43]] |- ! scope="row" |Ijiner |[[Mic'hail Kalachnikov]] |- ! scope="row" |Mare ijinañ |1959-1961 |- ! scope="row" |Mare produiñ |1961-1978 |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel<br>(stumm orin) |- ! scope="row" |Mas (hep kartouchenn, gant he c'harger) |4,8 kg |- ! scope="row" |Hirder |1.040 mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |590 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Hed-tenn pleustrek |Etre 100 ha {{formatnum:1000}} m |- ! scope="row" |Tizh ar boledoù V<sub>0</sub> |745 m/s |- ! scope="row" |Lusk-tennañ teorikel |600 tenn/mn |- ! scope="row" |Endalc'h |Karger fiñv 30 pe 40 kartouchenn, karger fiñv ront 75 kartouchenn |- ! scope="row" |Adstummoù |RPK, RPKS, RPK-74, RPKS-74, RPK-74M |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |- |} An '''RPK''' (eus ar rusianeg ''РПК,'' ''Ручной пулемёт Калашникова'', romanekadur ''Ruchnoy Pulemyot Kalashnikova'', brezhoneg "Mindrailherez Kalashnikov douget gant an daouarn"), lesanvet raloc'h hag en mod siek '''RPK-47''', zo ur [[fuzuilh-vindrailher]] [[URSS|soviedat]] ijinet gant [[Mic'hail Kalachnikov]] e penn-kentañ ar bloavezhioù 1960. Kambret eo evit kartouchennoù [[7,62 × 39 mm M43|7,62 × 39 mm]]. == Istor ha deskrivadur == Savet e oa bet an RPK er memes koulz hag ar [[fuzuilh-arsailh|fuzuilhoù-arsailh]] [[AKM]]. Pal an ijinourien soviedat hag an [[Lu Ruz|Arme Ruz]] a oa ijinañ un arm marc'hadmat, skañvoc'h evit an [[RPD (mindrailherez)|RPD]], ha simplaat pourvezañ ar soudarded. Evit en ober e voe ouzhpennet ur c'hanol hiroc'h (590 mm e-lec'h 415 mm) hag un [[daoubez]] d'an AKM, ar pezh a zegase un tizh uheloc'h d'ar boledoù (732 m/s e-lec'h 715) ha tennoù resisoc'h. Abalamour e oa ur fuzuilh-arsailh kemmet, ne oa ket posubl cheñch he c'hanol aes, ha tonket e oa da dommañ betek re he c'hanol pa veze tennet gant tennadegoù hir<ref>{{Fr}} McNAB Chris, ''Armes à feu Encyclopédie Visuelle'', L'Imprévu, 2022, p. 265</ref>. An RPK a vez implijet hiziv-an-deiz c'hoazh gant nerzhioù lu bet soviedat ha lod eus broioù Afrika pe Azia. Savet e vez c'hoazh en un nebeud broioù evel [[Bulgaria]], [[Hungaria]], [[Roumania]], ha [[Serbia]]. == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù-mindrailher]] [[Rummad:Armoù URSS]] [[Rummad:Armoù Rusia]] [[Rummad:Armoù ar Brezel Yen]] [[Rummad:Armoù brezel Ukraina]] [[Rummad:Squad automatic weapon]] b9h095u5qmpkq4st4jxuobgtj8cs67k 2197545 2197544 2026-08-05T08:40:42Z Kestenn 14086 2197545 wikitext text/x-wiki {{implijoù all|Kalachnikov}} {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Ruchnoy Pulemyot Kalachnikova|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:7.62mm light machine gun RPK.png|frameless|280x280px]] <br /><br />Fuzuilh-vindrailher '''RPK''' dezhi ur c'harger ront 75 kartouchenn |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{URSS}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh-vindrailher]] |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre amprest gazoù, piston hir e red |- ! scope="row" |[[Munision]] |[[7,62 × 39 mm M43]] |- ! scope="row" |Ijiner |[[Mic'hail Kalachnikov]] |- ! scope="row" |Mare ijinañ |1959-1961 |- ! scope="row" |Mare produiñ |1961-1978 |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel<br>(stumm orin) |- ! scope="row" |Mas (hep kartouchenn, gant he c'harger) |4,8 kg |- ! scope="row" |Hirder |1.040 mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |590 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Hed-tenn pleustrek |Etre 100 ha {{formatnum:1000}} m |- ! scope="row" |Tizh ar boledoù V<sub>0</sub> |745 m/s |- ! scope="row" |Lusk-tennañ teorikel |600 tenn/mn |- ! scope="row" |Endalc'h |Karger fiñv 30 pe 40 kartouchenn, karger fiñv ront 75 kartouchenn |- ! scope="row" |Adstummoù |RPK, RPKS, RPK-74, RPKS-74, RPK-74M |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |- |} An '''RPK''' (eus ar rusianeg ''РПК,'' ''Ручной пулемёт Калашникова'', romanekadur ''Ruchnoy Pulemyot Kalachnikova'', brezhoneg "Mindrailherez Kalashnikov douget gant an daouarn"), lesanvet raloc'h hag en mod siek '''RPK-47''', zo ur [[fuzuilh-vindrailher]] [[URSS|soviedat]] ijinet gant [[Mic'hail Kalachnikov]] e penn-kentañ ar bloavezhioù 1960. Kambret eo evit kartouchennoù [[7,62 × 39 mm M43|7,62 × 39 mm]]. == Istor ha deskrivadur == Savet e oa bet an RPK er memes koulz hag ar [[fuzuilh-arsailh|fuzuilhoù-arsailh]] [[AKM]]. Pal an ijinourien soviedat hag an [[Lu Ruz|Arme Ruz]] a oa ijinañ un arm marc'hadmat, skañvoc'h evit an [[RPD (mindrailherez)|RPD]], ha simplaat pourvezañ ar soudarded. Evit en ober e voe ouzhpennet ur c'hanol hiroc'h (590 mm e-lec'h 415 mm) hag un [[daoubez]] d'an AKM, ar pezh a zegase un tizh uheloc'h d'ar boledoù (732 m/s e-lec'h 715) ha tennoù resisoc'h. Abalamour e oa ur fuzuilh-arsailh kemmet, ne oa ket posubl cheñch he c'hanol aes, ha tonket e oa da dommañ betek re he c'hanol pa veze tennet gant tennadegoù hir<ref>{{Fr}} McNAB Chris, ''Armes à feu Encyclopédie Visuelle'', L'Imprévu, 2022, p. 265</ref>. An RPK a vez implijet hiziv-an-deiz c'hoazh gant nerzhioù lu bet soviedat ha lod eus broioù Afrika pe Azia. Savet e vez c'hoazh en un nebeud broioù evel [[Bulgaria]], [[Hungaria]], [[Roumania]], ha [[Serbia]]. == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù-mindrailher]] [[Rummad:Armoù URSS]] [[Rummad:Armoù Rusia]] [[Rummad:Armoù ar Brezel Yen]] [[Rummad:Armoù brezel Ukraina]] [[Rummad:Squad automatic weapon]] shikp15i183ogycqitzdcterkmyz6je 0 169838 2197301 2186433 2026-08-04T16:16:51Z Kestenn 14086 2197301 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Fuzuilh-vindrailher DP|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center" | [[Restr:Machine gun DP MON.jpg|280px]] Ur fuzuilh-vindrailher '''DP-28''' |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{URSS}} |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Fuzuilh-vindrailher]] |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre amprest gazoù, piston hir e red |- ! scope="row" |[[Munision]] |[[7,62 × 54 mm R]] |- ! scope="row" |Mare implij |Adalek 1927 |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas (hep kartouchenn) |9,12 kg |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1290}} mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |605 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Lusk-tennañ |600 tenn/mn |- ! scope="row" |Tizh ar boledoù V<sub>0</sub> |840 m/s |- ! scope="row" |Endalc'h |Karger ront 47 kartouchenn |- ! scope="row" |Adstummoù |DP-27, DP-28, DA, DT, DPM, DTM, RP-46 |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |} An '''DP-27''' pe '''DP-28''' hervez hec'h adstumm ([[rusianeg]] : ''Пулемёт Дегтярёвa Пехотный,'' romanekadur : ''Pulemyot Degtyaryova Pekhotny'', brezhoneg : ''mindrailherez troadegiezh Degtyaryov'') pe '''Degtyaryov''' a reer eus ur [[fuzuilh-vindrailher]]<ref name=":0">{{Fr}} McNAB Chris, ''Armes à feu Encyclopédie visuelle'', L'Imprévu, 2022, p. 250</ref> kambret evit kartouchennoù [[7,62 × 54 mm R]] hag a oa bet implijet da gentañ gant [[Unaniezh ar Republikoù Sokialour Soviedel]]. == Istor ha mont en-dro == E dibenn [[brezel diabarzh Rusia]] e chome gant an [[Lu Ruz|Arme Ruz]] kozh mindrailherezioù [[PM M1910]] nemetken. Goulennet e voe gant an ijinour [[Vasiliy Degtyaryov]] sevel ur vindrailherez skañv pe ur fuzuilh-vindrailher aes da zougen war an dachenn-emgann. Arnodet e voe an '''DP-27''' a ginnigas e 1927 ha degemeret e voe er servij da vat e 1928. Ur fuzuilh-vindrailher yenaet dre aer eo. Brudet e oa evit bezañ fiziapl ha solut. Div vindrailherez a voe deveret anezhi : an DA (''Degtiaryova Aviatsionniy'', Дегтярёва авиационный), evit bezañ savet war nijerezed, hag an DT (''Degtiareva Tankoviy'', Дегтярёва танковый)<ref name=":1">{{En}} POPENKER Maxim, ''[https://modernfirearms.net/en/machineguns/russia-machineguns/dp-dpm-rp-46-eng/ Degtyarov DP DPM RP-46]'', Modern Firearms (lennet d'ar 16/03/2026)</ref>, a voe lakaet war an tankoù [[T-28 (tank)|T-28]], [[BT (tank)|BT-7]], [[KV-1]], [[T-60]], [[T-34]], T-70 hag [[IS-2]]<ref>{{Fr}} FOSS Christopher F., ''Chars de la 2<sup>e</sup> Guerre mondiale'', PML Éditions, 1994, ISBN 2-87628-896-6, p. 96-119</ref>. Stummoù modernizaet (DPM, DTM) a voe gwellaet e dibenn ar brezel a-drugarez da skiant-prenet an arme ruz war an dachenn. Ur stumm diwezhañ, an RP-46, a voe produet goude ar brezel<ref name=":1" />. Kemeret e voe he flas e fin ar bloavezhioù 1950<ref name=":0" /> gant an [[RPD (mindrailherez)|RPD]] e arme URSS, met implijet e vez c'hoazh e armeoù 'zo eus broadoù bet soviedel. <gallery mode="packed" heights="240px">UA TDF soldier DPM.jpg|Soudard [[Ukraina|ukrainat]] eus an [[Nerzhioù Difenn Tiriadel (Ukraina)|Nerzhioù Difenn Tiriadel]] o pleustriñ gant ur vindrailherez DPM e-kerzh [[Aloubadeg Ukraina gant Rusia]]</gallery> == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Patrom:WW2URSSTroad}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù-mindrailher]] [[Rummad:Armoù URSS an Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Armoù URSS]] [[Rummad:Armoù an Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Armoù Rusia]] [[Rummad:Armoù brezel Ukraina]] oke1mfw28lbrcdq0v8coty2iad9gr0y 0 169861 2197308 2195624 2026-08-04T17:00:05Z Kestenn 14086 /* Istor */ 2197308 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Fusil Modèle 1886|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Lebel Mle. 1886.JPG|frameless|280x280px]] <br /><br />Ur fuzuilh '''"Modèle 1886"''' pe '''Lebel''' |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{Frañs}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh]] |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre zorn, dre vorailh |- ! scope="row" |[[Munision|Munisionoù]] |[[8 mm Lebel|8 × 50 mm R]] (adanvet 8 × 51 mm R abaoe 2015 evit chom hep droukveskañ gant an [[8 × 50 mm Mannlicher]]) |- ! scope="row" |Produerien |[[Manufacture d'Armes de Châtellerault]]<br>[[Manufacture d'Armes de Saint-Étienne]]<br>[[Manufacture d'Armes de Tulle]] |- ! scope="row" |Mare implij |1886–1920 (Bro-C'hall) |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas (hep kartouchenn) |4,180 kg |- ! scope="row" |Mas (karget) |4,415 kg |- ! scope="row" |Mas (karget, gant he baionetez) |4,890 kg |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1307}} mm ({{formatnum:1825}} mm gant he [[baionetez]]) |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |800 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Hed-tenn pleustrek |250 m |- ! scope="row" |Tizh mont e-maez ar boledoù |Etre 632 ha 840 m/s hervez ar gartouchenn |- ! scope="row" |Endalc'h |10 kartouchenn en holl : 8 er c'harger korzennek + 1 en ajell + 1 er gambr |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |D2 (munision e rummad C) |- |} Ar '''fuzuilh Lebel''', pe '''Fusil modèle 1886''' hervez e anv ofisiel e galleg, a oa bet dibabet gant an [[Arme c'hall]] e miz Mae 1887 da gemer plas ar fuzuilh [[Gras (fuzuilh)|Gras Modèle 1874]].[[Restr:Fusil_lebel.jpg|thumb|Brastresoù ar fuzuilh Lebel hag he sistem pourveziañ Kropatschek.|kleiz]]Brudet eo evit bezañ bet arm-skoaz diazez an droadeien c'hall e-pad ar [[Brezel-bed Kentañ]], e-kichen ar fuzuilhoù [[Berthier (armoù-skoaz)|Berthier]]. Implijet e oa bet un tamm da vare an [[Eil Brezel-bed]], ha goude-se e brezelioù didrevadenniñ kreiz an XX{{Vet}} kantved e-lec'h ma veze roet d'ar strolladoù a stourme asambles gant an arme c'hall. Lesanvet e voe ar fuzuilh gant anv unan eus an ofiserien a gemeras perzh er bodad-labour evit he sevel, ar c'horonal [[Nicolas Lebel]], komandant [[kamp Châlons]] (e [[Mourmelon-le-Grand|Mourmelon]]) e-lec'h ma voe kaset an amprouennoù<ref name=":0">{{Fr}} {{Cite book|author=Henri Vuillemin|title=Gazette des Armes Hors Série n°2 : La grande aventure des fusils réglementaires français 1866-1936|page=p.63|location=Paris|edition=Gazette des Armes L.C.V. - REGI'ARM|date=1996|pages=100}}</ref>. Gellet a rae an arm bezañ pourveziet gant 10 kartouchenn kalibr [[8 mm Lebel|8 × 50 R mm]] (8 er c'harger, 1 en ajell, 1 er gambr)<ref>{{fr}} Pierre BREUVART, ''Tirer au Lebel'', Cibles n°575, miz C'hwevrer 2018, pp 70-77</ref>. Ar fuzuilh Lebel a oa an hini gentañ er bed oc'h ober gant kartouchennoù enne [[Poultr divoged|poultr hep moged]] (« poultr B », savet diwar nitroseluloz). A-drugarez d'an nevezenti-mañ e oa bet uhelaet a-galz tizh hag hed-tenn pleustrek an armoù-tan<ref name=":1">{{Fr}} ''[http://armesfrancaises.free.fr/FR%20Mle%201886%20M93.html Le fusil de 8 mm modèle 1886 et 1886M93]'' war lec'hienn ''ArmesFrancaises.free.fr'' (lennet d'an 01/02/2024)</ref>. == Istor == Pa zeuas ar [[Georges Boulanger|Jeneral Boulanger]] da vezañ Ministr ar Brezel d'ar 7 a viz Genver 1886 e c'houlennas groñs e vefe kinniget dezhañ ur patrom fuzuilh nevez evit an arme a-benn ar c'hentañ a viz Mae war-lerc'h. Pimpatromoù a voe savet er [[Manufacture d'Armes de Châtellerault]] evit enbarzhiñ div ijinadenn : ar [[Karger (armoù-tan)|c'hargañ]] dre ur gorzenn dindan ar c'hanol, anavezet abaoe un ugent vloaz bennak er [[Henry (fuzuilh)|fuzuilhoù Henry]] stadunanat, hag ar poultr hep moged ijinet e 1884 gant ar Gall [[Paul Vieille]]. Amprouet e voe anezhe e kamp Châlons hag e-touez unvezioù eus an arme. D'an 22 a viz Ebrel 1887 e voe anvet ar patrom diwezhañ ''Modèle 1886'' ha goulennet ur milion ar skouerennoù anezhañ gant Ministrerezh ar Brezel er bloavezh kentañ.<ref name=":1" /> En holl e voe savet ouzhpenn {{formatnum:3500000}} skouerenn eus ar fuzuilh etre 1887 ha 1920 (daou vilion anezhe a-raok ar Brezel-bed Kentañ) e uzinoù armoù Châtellerault, [[Manufacture d'Armes de Saint-Étienne|Saint-Étienne]] ha Tulle. [[Restr:Soldat francais rampant dans un tranchee aux Dardanelles 1915.jpg|kleiz|thumb|Ur soudard gall oc'h en em stlejañ en ur foz-brezel, e fuzuilh Lebel gantañ en e zorn, [[Emgann an Dardanelloù]], 1915]] == Implij == Implijet e voe ar fuzuilh Lebel evit ar wech kentañ e [[fuzuilhadeg Fourmies]] d'ar c'hentañ a viz Mae 1891, e-lec'h ma voe lazhet gant an arme 9 den e-touez manifesterien. Er gelaouenn ''L'Illustration'' embannet d'an 9 a viz Mae e lenner e c'halle ar fuzuilh nevez ''"treuziñ tri pe pevar den da heul ha lazhañ anezhe"''<ref>{{Fr}} [https://www.armarium-hautsdefrance.fr/document/23030?origin=Sujets&origin-title=Mouvements+sociaux#?c=0&m=0&s=0&cv=0 Pellgarget enlinenn war lec'hienn ''L'Armarium''] d'an 01/02/2024</ref>. Implijet e voe ar fuzuilh goude da vare [[Emsavadeg ar Vokserien]] e [[Sina]] e 1900-1901 pe en [[emgann Tit]] a-enep d'an [[Touareged|Douareged]] e 1902. Kalz [[Troadegiezh|troadeien]] c'hall a veze pourveziet ganti da vare ar Brezel-bed Kentañ<ref name=":1" />. Paouez a reas produerezh ar fuzuilhoù Lebel e 1920 met kempennet e voent betek 1937 e [[Manufacture d'Armes de Tulle|uzin armoù Tulle]]<ref name=":0" />. E 1957 e voe fardet ar munisionoù diwezhañ evit an arm, ha {{formatnum:10000}} skouerenn a oa e servij da vare brezel Aljeria. == Gwelet ivez == * [[Kleze-baionetez stumm 1886]], lesanvet ''Rosalie'', arm gwenn a oa savet ouzh ar fuzuilh Lebel. == Levrlennadur == * {{Fr}} HUON Jean, ''Le fusil Lebel'', Crépin-Leblond, 2015, 344 p., ISBN 9782703004042 == Daveennoù == {{Daveoù}} {{WW1FRAArme}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù]] [[Rummad:Armoù Bro-C'hall]] [[Rummad:Armoù ar Brezel-bed Kentañ]] [[Rummad:Armoù an Eil Brezel-bed]] sn8g0owqgpmgxcvjysu85xfbecwvvub 2197530 2197308 2026-08-05T07:14:57Z Kestenn 14086 2197530 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Fusil Modèle 1886|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Lebel Mle. 1886.JPG|frameless|280x280px]] <br /><br />Ur fuzuilh '''"Modèle 1886"''' pe '''Lebel''' |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{Frañs}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh]] |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre zorn, dre vorailh |- ! scope="row" |[[Munision|Munisionoù]] |[[8 mm Lebel|8 × 50 mm R]] (adanvet 8 × 51 mm R abaoe 2015 evit chom hep droukveskañ gant an [[8 × 50 mm Mannlicher]]) |- ! scope="row" |Produerien |[[Manufacture d'Armes de Châtellerault]]<br>[[Manufacture d'Armes de Saint-Étienne]]<br>[[Manufacture d'Armes de Tulle]] |- ! scope="row" |Mare implij |1886–1920 (Bro-C'hall) |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas (hep kartouchenn) |4,180 kg |- ! scope="row" |Mas (karget) |4,415 kg |- ! scope="row" |Mas (karget, gant he baionetez) |4,890 kg |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1307}} mm ({{formatnum:1825}} mm gant he [[baionetez]]) |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |800 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Hed-tenn pleustrek |250 m |- ! scope="row" |Tizh mont e-maez ar boledoù |Etre 632 ha 840 m/s hervez ar gartouchenn |- ! scope="row" |Endalc'h |10 kartouchenn en holl : 8 er c'harger korzennek + 1 en ajell + 1 er gambr |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |D2 (munision e rummad C) |- |} Ar '''fuzuilh Lebel''', pe '''Fusil modèle 1886''' hervez e anv ofisiel e galleg, a oa bet dibabet gant an [[Arme c'hall]] e miz Mae 1887 da gemer plas ar fuzuilh [[Gras (fuzuilh)|Gras Modèle 1874]].[[Restr:Fusil_lebel.jpg|thumb|Brastresoù ar fuzuilh Lebel hag he sistem pourveziañ Kropatschek.|kleiz]]Brudet eo evit bezañ bet arm-skoaz diazez an droadeien c'hall e-pad ar [[Brezel-bed Kentañ]], e-kichen ar fuzuilhoù [[Berthier (armoù-skoaz)|Berthier]]. Implijet e oa bet un tamm da vare an [[Eil Brezel-bed]], ha goude-se e brezelioù didrevadenniñ kreiz an XX{{Vet}} kantved e-lec'h ma veze roet d'ar strolladoù a stourme asambles gant an arme c'hall. Lesanvet e voe ar fuzuilh gant anv unan eus an ofiserien a gemeras perzh er bodad-labour evit he sevel, ar c'horonal [[Nicolas Lebel]], komandant [[kamp Châlons]] (e [[Mourmelon-le-Grand|Mourmelon]]) e-lec'h ma voe kaset an amprouennoù<ref name=":0">{{Fr}} Henri Vuillemin, e ''Gazette des Armes Hors Série n°2 : La grande aventure des fusils réglementaires français 1866-1936'', 1996, p.63</ref>. Gellet a rae an arm bezañ pourveziet gant 10 kartouchenn kalibr [[8 mm Lebel|8 × 50 R mm]] (8 er c'harger, 1 en ajell, 1 er gambr)<ref>{{fr}} Pierre BREUVART, ''Tirer au Lebel'', Cibles n°575, miz C'hwevrer 2018, pp 70-77</ref>. Ar fuzuilh Lebel a oa an hini gentañ er bed oc'h ober gant kartouchennoù enne [[Poultr divoged|poultr hep moged]] (« poultr B », savet diwar nitroseluloz). A-drugarez d'an nevezenti-mañ e oa bet uhelaet a-galz tizh hag hed-tenn pleustrek an armoù-tan<ref name=":1">{{Fr}} ''[http://armesfrancaises.free.fr/FR%20Mle%201886%20M93.html Le fusil de 8 mm modèle 1886 et 1886M93]'' war lec'hienn ''ArmesFrancaises.free.fr'' (lennet d'an 01/02/2024)</ref>. == Istor == Pa zeuas ar [[Georges Boulanger|Jeneral Boulanger]] da vezañ Ministr ar Brezel d'ar 7 a viz Genver 1886 e c'houlennas groñs e vefe kinniget dezhañ ur patrom fuzuilh nevez evit an arme a-benn ar c'hentañ a viz Mae war-lerc'h. Pimpatromoù a voe savet er [[Manufacture d'Armes de Châtellerault]] evit enbarzhiñ div ijinadenn : ar [[Karger (armoù-tan)|c'hargañ]] dre ur gorzenn dindan ar c'hanol, anavezet abaoe un ugent vloaz bennak er [[Henry (fuzuilh)|fuzuilhoù Henry]] stadunanat, hag ar poultr hep moged ijinet e 1884 gant ar Gall [[Paul Vieille]]. Amprouet e voe anezhe e kamp Châlons hag e-touez unvezioù eus an arme. D'an 22 a viz Ebrel 1887 e voe anvet ar patrom diwezhañ ''Modèle 1886'' ha goulennet ur milion ar skouerennoù anezhañ gant Ministrerezh ar Brezel er bloavezh kentañ.<ref name=":1" /> En holl e voe savet ouzhpenn {{formatnum:3500000}} skouerenn eus ar fuzuilh etre 1887 ha 1920 (daou vilion anezhe a-raok ar Brezel-bed Kentañ) e uzinoù armoù Châtellerault, [[Manufacture d'Armes de Saint-Étienne|Saint-Étienne]] ha Tulle. [[Restr:Soldat francais rampant dans un tranchee aux Dardanelles 1915.jpg|kleiz|thumb|Ur soudard gall oc'h en em stlejañ en ur foz-brezel, e fuzuilh Lebel gantañ en e zorn, [[Emgann an Dardanelloù]], 1915]] == Implij == Implijet e voe ar fuzuilh Lebel evit ar wech kentañ e [[fuzuilhadeg Fourmies]] d'ar c'hentañ a viz Mae 1891, e-lec'h ma voe lazhet gant an arme 9 den e-touez manifesterien. Er gelaouenn ''L'Illustration'' embannet d'an 9 a viz Mae e lenner e c'halle ar fuzuilh nevez ''"treuziñ tri pe pevar den da heul ha lazhañ anezhe"''<ref>{{Fr}} [https://www.armarium-hautsdefrance.fr/document/23030?origin=Sujets&origin-title=Mouvements+sociaux#?c=0&m=0&s=0&cv=0 Pellgarget enlinenn war lec'hienn ''L'Armarium''] d'an 01/02/2024</ref>. Implijet e voe ar fuzuilh goude da vare [[Emsavadeg ar Vokserien]] e [[Sina]] e 1900-1901 pe en [[emgann Tit]] a-enep d'an [[Touareged|Douareged]] e 1902. Kalz [[Troadegiezh|troadeien]] c'hall a veze pourveziet ganti da vare ar Brezel-bed Kentañ<ref name=":1" />. Paouez a reas produerezh ar fuzuilhoù Lebel e 1920 met kempennet e voent betek 1937 e [[Manufacture d'Armes de Tulle|uzin armoù Tulle]]<ref name=":0" />. E 1957 e voe fardet ar munisionoù diwezhañ evit an arm, ha {{formatnum:10000}} skouerenn a oa e servij da vare brezel Aljeria. == Gwelet ivez == * [[Kleze-baionetez stumm 1886]], lesanvet ''Rosalie'', arm gwenn a oa savet ouzh ar fuzuilh Lebel. == Levrlennadur == * {{Fr}} HUON Jean, ''Le fusil Lebel'', Crépin-Leblond, 2015, 344 p., ISBN 9782703004042 == Daveennoù == {{Daveoù}} {{WW1FRAArme}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù]] [[Rummad:Armoù Bro-C'hall]] [[Rummad:Armoù ar Brezel-bed Kentañ]] [[Rummad:Armoù an Eil Brezel-bed]] r04wyrslq0pue7xxiesh5u2fl3lxl22 0 169921 2197302 2174129 2026-08-04T16:27:30Z Kestenn 14086 2197302 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Fallschirmjägergewehr 42 (FG 42)|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Fallschirmjaegergewehr 42 noBG.png|frameless|280x280px]] <br /><br />'''Fallschirmjägergewehr 42''' adstumm E (a-us) ha G (dindan) |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{Trede Reich}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh-arsailh]] damaotomatek / aotomatek |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre amprest gazoù, piston hir e red |- ! scope="row" |[[Munision]] |[[7,92 × 57 mm Mauser]] |- ! scope="row" |Produerien |[[Rheinmetall|Rheinmetall-Borsig]]<br>Heinrich Krieghoff Waffenfabrik<br>L. O. Dietrich |- ! scope="row" |Mare implij |1942-1945 |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel<br>(Stummoù E/G) |- ! scope="row" |Mas (hep kartouchenn) |4,38 kg / 5,05 kg |- ! scope="row" |Hirder |945 mm / 975 mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |800 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Hed-tenn pleustrek |500 m |- ! scope="row" |Lusk-tennañ |900 tenn/mn / 750 tenn/mn |- ! scope="row" |Tizh ar boledoù V<sub>0</sub> |740 m/s |- ! scope="row" |Endalc'h |Karger fiñv 10 pe 20 kartouchenn |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |- |} Ar '''Fallschirmjägergewehr 42''', anavezetoc'h dindan e anv '''FG 42''', zo ur [[fuzuilh-arsailh]] ha [[fuzuilh-vindrailher]] savet evit ar ''[[Fallschirmjäger]],'' harzlammerien an arme alaman e-pad an [[Eil Brezel-bed]]. Talvezout a ra hec'h anv ''Fuzuilh'' (Gewehr) an ''Harzlammerien'' (Fallschirmjäger). == Istor == Efedus e voe an unvezioù Fallschirmjäger da vare aloubadeg an [[Danmark]] e miz Ebrel 1940, met kudennoù a voe lakaet war-wel e-pad an [[Emgann Kreta|oberenn Merkur]] e [[Kreta]] e miz Mae 1941 : lammat a rae ar soudarded alaman gant [[Arm-dorn|armoù-dorn]] nemetken, ha rediet e vezent da adtapout o armoù galloudusoc'h ([[Karabiner 98k]], [[Maschinenpistole 40|MP40]] hag [[Maschinengewehr 34|MG 34]]) e kontenerioù harzlammet e memes koulz hag int. Dre-se en em gavent hep gellet en em zifenn diouzhtu pa erruent war an douar. O armoù aotomatek skañv nemete, ar [[Pistolenn-vindrailher|pistolennoù-mindrailher]] MP40, a oa re verr [[Hed-tenn|hed-tenn pleustrek]] o munision ([[9 × 19 mm Parabellum|9 mm Parabellum]]) evit talañ ouzh ar fuzuilhoù-mindrailher [[Bren (fuzuilh-vindrailher)|BREN]] implijet gant ar Saozon ha kambret e [[.303 British]]. Ur c'haier-kargoù strizh a voe skrivet gant al [[Luftwaffe (Wehrmacht)|Luftwaffe]] evit sevel un arm hiniennel nevez a ranke kemer plas an holl re all. Rankout a rae bezañ aotomatek, resis a-walc'h evit tennañ pell, pourveziet gant [[Karger (armoù-tan)|kargerioù]] fiñv, kaout un [[daoubez]] hag ur [[Baionetez|vaionetez]], tennañ serr e [[Kulasenn (armoù-tan)|gulasenn]] e mod damaotomatek ha digor e gulasenn e mod aotomatek a-benn aesaat ar yenaat, implijout ar memes munision hag ar Karabiner 98k hep bezañ ponneroc'h pe vrasoc'h evitañ. Dont a reas a-benn an embregerezh [[Rheinmetall AG|Rheinmetall-Borsig]] da ginnig an arm-mañ hag asantet e voe produiñ anezhañ. [[Adolf Hitler]] a nac'has e-pad pell an arm nevez-mañ abalamour e soñje dezhañ e oa tad ar Mauser 98k war an armoù hiniennel all, met kendrec'het e voe gant [[Hermann Göring]] ha produet e voe ar Fallschirmjäger a-rummadoù adalek 1943 gant an embregerezh Krieghoff, dre ma oa re izel kapasite-produiñ [[Rheinmetall AG|Rheinmetall]] evit en ober ha dre ma oa Göring perc'henn war ul lodenn eus Krieghoff. == Deskrivadur == Ar Fallschirmjägergewehr 42 a zo dezhi ur c'harger war he c'hostez, un daoubez, ur vaionetez hag ur [[Geriaoueg an armoù-tan#Starderez-veg|starderez]] war veg he c'hanol. [[Geriaoueg an armoù-tan#Reilh|Reilhoù]] a zo ivez da c'hellet montañ ul [[Lunedenn (arm-tan)|lunedenn]] (ZFG42 pe ZF41). Lodennoù ar [[Kouch (arm-tan)|c'houch]] a c'haller plegañ e-pad an harzlammat. C'hwec'h stumm eus an arm a zo bet, daou anezhe, an '''E''' hag a '''G,''' o vezañ produet da vat<ref>{{en}} Maxim POPENKER, ''[https://modernfirearms.net/en/military-rifles/self-loading-rifles/germany-self-loading-rifles/fg-42-eng/ FG 42]'', Modern Firearms (lennet d'ar 04/08/2026)</ref>. * Stumm A - Kentpatrom kentañ * Stumm B - Kentpatrom kentañ kempennet * Stumm C - Kentpatrom "LC-6" * Stumm D - Fallschirmjägergewehr kentañ ; esaeet war an talbenn * Stumm E - Fallschirmjägergewehr kentañ produet a-rummadoù (anvet a-wechoù ''Modell I'') * Stumm F - Fallschirmjägergewehr merkezennet kentañ * Stumm G - Stumm Fallschirmjägergewehr diwezhañ produet (anvet a-wechoù ''Modell II'') [[Restr:FG42.jpg|kleiz|thumb|Un FG-42 E (a-us) hag un FG-42 G (dindan) e mirdi an arme brazilian ([[Rio de Janeiro]]).]] === Stumm E (1942) === Ar stumm E a zo skañv hag uhel e lusk-tennañ. E zaoubez a zo just dirak e grogenn, e kreiz an arm, ha plegañ a raer anezhañ war-zu beg ar c'hanol. hag e [[Lamm (arm-tan)|lamm]] zo e metal. E zornell zo stouet-kenañ. An diuzer-tennañ (aotomatek / damaotomatek) hag ar surentez a zo bodet war ar memes bouton. Sioù a zeuas war-wel da vare implij an stumm-mañ war an dachenn : bresk e oa al lamm hag an daoubez, skañv e oa an arm ha diaes da vestroniañ pa denned e mod aotomatek. Ne oa ket akomod tamm ebet an dornell stouet. War-dro {{formatnum:2000}} skouerenn eus ar stumm E a voe produet hepken. === Stumm G === Ponneroc'h eo evit mestroniañ gwelloc'h argil an arm. Izeloc'h eo e [[lusk-tennañ]] (750 tenn/mn e-lec'h 900 tenn/mn). Ul lamm koad zo dezhañ, an daoubez zo staget ouzh beg ar c'hanol ha plegañ a ra war-zu lamm an arm, ar pezh a sikour ivez evit mestroniañ an argil. Hiroc'h eo e ganol (25 mm ouzhpenn), dispartiet eo an diuzer-tennañ diouzh ar surentez. Un dirouder a zo a-dreñv d'ar gulasenn da virout ouzh an douilhezioù da nijal e dremm an tenner. Izeloc'h e oa kalite pezhioù ar Fallschirmjägergewehr G a-benn fonnusaat ar produiñ. == Implij == [[Restr:Bundesarchiv Bild 101I-567-1503A-01, Gran Sasso, Fallschirmjäger vor Lastensegler.jpg|kleiz|thumb|Un harzlammer alaman gantañ un FG-42 war menez [[Gran Sasso]] ([[Italia]]) da vare an [[oberenn Eiche]] (miz Gwengolo 1943).]] Nebeud a Fallschirmjägergewehr 42 (etre {{formatnum:7000}} ha {{formatnum:10000}} hervez an istimadurioù) a voe produet etre 1943 ha 1945 hepken. Implijet e voent e miz Gwengolo 1943 gant soudarded ar ''Fallschirmjäger Lehrbataillon'' evit dieubiñ [[Benito Mussolini]]. Ar bras anezhe a voe implijet war talbenn kornôg Europa adalek miz Even 1944. Ur c'hard eus ar skouerennoù produet a oa etre daouarn an [[2. Fallschirmjäger-Division]], a chomas etre [[Kemper]] ha [[Landerne]] e miz Gouere 1944 hag a gemeras perzh e [[Emgann Brest (1944)|emgann Brest]] etre miz Eost ha miz Gwengolo 1944. Abalamour d'he c'houst-produiñ ha d'he gwikefre luziet e voe dilezet tamm-ha-tamm an FG 42 ur wech ijinet ha produet ar [[Sturmgewehr 44]]. == Liammoù diavaez == * {{Fr}} [https://www.youtube.com/watch?v=z0sQhhhEBno Fusil-Mitrailleur FG42 – Comparaison des Deux Grands Types de Fallschirmgewehr] war chadenn ''Maître Luger (''15/09/2023) * {{En}} ''[https://www.awm.gov.au/collection/C151812 FG 42 Paratroop Rifle]'' war lec'hienn Australian War Memorial (lennet d'ar 06/02/2024) == Levrlennadur == * {{fr}} DOUGHERTY Martin J. Dougherty, ''Armes à feu'', Elcy éditions, ISBN 9782753205215, pp. 140-141 * {{En}} DUGELBY Thomas B., STEVENS R. Blake, ''Death from above - The german FG 42 paratroop rifle'', Collector Grade Publications, 1990, 160 p. == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Patrom:WW2ALATroad}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Armoù an Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Armoù Alamagn]] [[Rummad:Fuzuilhoù-arsailh]] [[Rummad:Fuzuilhoù-mindrailher]] [[Rummad:Armoù alaman an Eil Brezel-bed]] 0d2vcikxcx4wl1dbj0hxoi4mxqz7uoe 0 170120 2197300 2175030 2026-08-04T16:14:08Z Kestenn 14086 2197300 wikitext text/x-wiki {{Droukveskañ|CZ 805 BREN}} {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Fuzuilh-vindrailher Bren|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Bren wog.jpg|frameless|280x280px]] <br /><br />Ur fuzuilh-vindrailher '''Bren Mk I'''. |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{Rouantelezh-Unanet}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh-vindrailher]] |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre amprest gazoù, dre biston |- ! scope="row" |[[Munision|Munisionoù]] |[[.303 British]]<br>[[7,62 × 51 mm NATO]]<br>[[7,92 × 57 mm Mauser|7,92 × 57 mm]] (e Sina e-pad an Eil Brezel-bed)<br>[[.280 British]] (kentpatromoù) |- ! scope="row" |Produerien |[[Royal Small Arms Factory|Arsanailh Enfield]]<br>Monotype<br>[[John Inglis & Company|Inglis]] (Kanada)<br>Arsanailh Ichapore ([[India]])<br>Lithgow Small Arms Factory ([[Aostralia]]) |- ! scope="row" |Mare implij |1938 - 1992 (Rouantelezh-Unanet) |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas (hep kartouchenn) |10,35 kg (Mk I hag Mk II) 8,68 kg (Mk III hag Mk IV) |- ! scope="row" |Mas (karget) |11,25 kg (Mk I hag Mk II) 9,75 kg (Mk III hag Mk IV) |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1160}} mm (Mk I hag Mk II) {{formatnum:1090}} mm (Mk III hag Mk IV) |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |635 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Lusk-tennañ |500 tenn/mn |- ! scope="row" |Hed-tenn pleustrek |550 m |- ! scope="row" |Tizh ar boledoù V<sub>0</sub> |743 m/s |- ! scope="row" |Endalc'h |Kargerioù fiñv 30 pe 100 kartouchenn<br>Karger fiñv 20 kartouchennoù evit adstummoù zo er c'halibr 7,62 mm |- ! scope="row" |Adstummoù |Mark I, Mark II, Mark III, Mark IV |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |- |} Ar '''Bren''' (pe '''BREN''') zo ur [[fuzuilh-vindrailher]] breizhveuriat. Deveret eo eus ar [[ZB-30]] tchekoslovak. Implijet e vez abaoe 1937 er [[British Army]] ha pevar adstumm nesañ anezhi a zo bet produet. Dont a ra hec'h anv eus an daou lec'h m'eo bet ijinet, '''BR''' evit [[Brno]] ([[Tchekoslovakia]]) hag '''EN''' evit Enfield, un arondisamant eus [[Londrez]] ma oa staliet ar [[Royal Small Arms Factory]] ennañ. [[Restr:Private_of_the_Canadian_Perth_Regiment_advancing_through_forest_north_of_Arnhem_with_Bren_gun_1945.jpg|thumb|Soudard an arme kanadian o tougen ur Bren da vare an Eil Brezel-bed.|kleiz]] == Istor hag implij == E miz Mae 1935 e tapas ar [[Rouantelezh-Unanet]] an aotre da broduiñ an arm tchekoslovak [[ZBG-34]]. Kemmoù a voe degaset, evel implij ar c'halibr [[.303 British]] e-lec'h ar [[7,92 × 57 mm Mauser|7,92 × 57 mm]] tchek. {{formatnum:280000}} Bren a voe produet gant arsanailh Enfield e-pad an [[Eil Brezel-bed]]. Skouerennoù all a voe graet gant ar strollad Monotype, en [[India]] vreizhveuriat (arsanailh Ichapore), e [[Kanada]] (John Inglis & Co) hag en Aostralia (Lithgow Small Arms Factory). Pourveziet e voe ar [[Kevredidi an Eil Brezel-bed|Gevredidi]], [[Sina]] hag an emsavioù Rezistañs en Europa gant fuzuilhoù-mindrailher Bren. Brudet e oa ar Bren evit bezañ solut ha fiziapl. Produet e voent eus 1938 betek 1958. Goude ar bloavezh-se e voe treuzfurmet lod anezhe evit ar munision [[7,62 × 51 mm NATO|7,62 × 51 mm]] standart en [[Aozadur ar Feur-emglev Norzh-Atlantel|AFNA]]. Implijet e voent e [[Kentañ brezel Indez-Sina|brezel Indez-Sina]], [[brezel Korea]], [[brezel an Inizi Maloù]] pe [[brezel ar Pleg-mor]]. == Deskrivadur == Ar Bren he deus ur sistem [[Arm-tennata#Tennata damaotomatek hag aotomatek|tennata dre amprest gazoù]] a-drugarez d'ur piston hir e red. He c'hanol a c'haller distagañ prim : pa denner kalz (pevar c'harger pe 120 kartouchenn bep munutenn) e ranker implijout unan nevez, amzer d'an hini kentañ yenaat. 30 kartouchenn a c'hall bezañ lakaet en he c'harger, met kalz soudarded a gave gwelloc'h ensoc'hañ 27 pe 28 munision hepken, kuit da gaout kudennoù pourveziañ<ref>{{En}} Maxim POPENKER, ''[https://modernfirearms.net/en/machineguns/great-britain-machineguns/bren-eng/ Bren]'', Modern Firearms (lennet d'ar 04/08/2026)</ref>. === Adstummoù === Pevar stumm eus an arm a voe produet ('''Mark I''' da '''Mark IV''', a-wechoù berraet e '''Mk'''). Disheñvel e oa o hirder ha munudoù all. An daou gentañ anezhe, ar '''Mark I''' hag ar '''Mark II,''' a voe roet d'an [[Troadegiezh|droadeien]]. Ar '''Mark III''' hag ar '''Mark IV''' a oa bet savet evit an [[Harz-lamm|harzlammerien]]. Ar Bren a servijas ivez evel arm a-enep ar c'hirri-nij e-bourzh ar [[Bren Carrier]]. == Gwelet ivez == * [[Armoù ar Rezistañs e Breizh]] == Levrlennadur == * {{En}} Neil Grant, Peter Dennis, ''The Bren Gun'', Osprey Publishing, 2013, 80 p., ISBN 978-1782000822 == Daveennoù == * {{fr}} Martin J. Dougherty, ''Armes à feu : encyclopédie visuelle'', Elcy éditions, 304 p. {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù-mindrailher]] [[Rummad:Armoù an Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Armoù ar Rouantelezh-Unanet en Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Armoù ar Rouantelezh-Unanet]] jlxqpd5ba962067cvpmcrmw53m8orhg 0 170211 2197284 2197192 2026-08-04T12:35:54Z Kestenn 14086 2197284 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {|width="100%" border="0" cellspacing="4" cellpadding="2" | align="left" valign="center"|[[Restr:2019 Colt Navy 1851 Leech&Rigdon.jpg|kreizenn|frameless|299x299px]] | align="left" valign="center"| <div align="center" style="font-size:150%;">[[Restr:Apache chieff Geronimo (right) and his warriors in 1886.jpg|kreizenn|frameless]]'''Donemat war borched an armoù-tan !''' </div> <div align="center" style="font-size:100%;"> An [[Arm-tan|armoù-tan]] a zo stag ouzh istor Mab-den abaoe kantvedoù evit brezeliñ, chaseal, ober sport, torfediñ, en em zifenn... O sevel hag o implij a ro ur skeudenn eus ar gevredigezh e-lec'h ma vevomp war tachennoù an teknologiezhioù, ar gwir, ar geopolitikerezh hag ar justis. '''War ar bajenn [[Geriaoueg an armoù-tan]] e kavoc'h pennadoù berr war sujedoù n'eus ket bet savet pajenn ebet diwar o fenn evit poent.''' </div> | align="right" valign="center"| [[Skeudenn:GLOCK 17 Gen 4 Pistol MOD 45160305.jpg|130x130px]] |}<div style="text-align:center;"> {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | colspan="2" align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''ARMOÙ'''</div> |- | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | == [[Arm-skoaz|Armoù-skoaz]] == === [[Fuzuilh|Fuzuilhoù]] === [[Accuracy International Arctic Warfare]] • [[Arisaka 38]] • [[Arisaka 99]] • [[Barrett M82]] • [[Barrett MRAD]] • [[Benelli M4]] • [[Berdan (fuzuilh)|Berdan]] • [[Berthier (armoù-skoaz)|Berthier]] • [[Carcano M91]] • [[Chassepot (fuzuilh)|Chassepot]] • [[Dreyse (fuzuilh)|Dreyse]] • [[Enfield M1917]] • [[FN FNAR]] • [[FR-F1]] ''•'' [[Gewehr 88]] • [[Gewehr 98]] • [[Gras (fuzuilh)|Gras]] • [[Henry (fuzuilh)|Henry]] • [[Krag-Jørgensen]] • [[L42A1]] • [[Lebel (fuzuilh)|Lebel]] • [[Lee-Enfield]] • [[Lee-Metford]] • [[Lee Navy M1895]] • [[Long rifle]] • [[M14 (fuzuilh)|M14]] • [[M16 (fuzuilh)|M16]] • [[Mannlicher M1885]] • [[Mannlicher M1893]] • [[Mannlicher M1895]] • [[Mannlicher-Schönauer]] • [[Martini-Henry]] • [[MAS-36|MAS 36]] • [[Mauser M1871]] • [[Mauser M1889]] • [[Mauser M1893]] • [[Mauser Standard-Modell]] • [[Mauser Sveden|Mauser svedat]] • [[McMillan Tac-50]] • [[Meunier A6]] • [[Mondragón M1908]] • [[Mosin-Nagant]] • [[Murata (armoù-skoaz)|Murata]] • [[Pattern 1914 Enfield]] • [[PGM Hécate II]] • [[PTRD-41|PTRD 41]] • [[Ribeyrolles 1918]] • [[Remington Rolling Block|Rolling Block]] • [[Ross (fuzuilh)|Ross]] • [[Fusil automatique Modèle 1917|RSC M1917]] • [[Sako M23]] • [[Schmidt-Rubin]] • [[Sharps (fuzuilh)|Sharps]] • [[Smith-Jennings (fuzuilh)|Smith-Jennings]] • [[Snider-Enfield]] • [[Snipex Alligator]] • [[Spencer (fuzuilh)|Spencer]] • [[Springfield Model 1873|Springfield M1873]] • [[Springfield M1903]] • [[Springfield Model 1922|Springfield M1922]] • [[SVD (fuzuilh)|SVD Dragunov]] • [[Fuzuilh Tchang Kai-chek|Tchang Kai-chek]] • [[Tkiv 85]] • [[Vetterli (fuzuilh)|Vetterli]] • [[Werder M1869]] === [[Fuzuilh-arsailh|Fuzuilhoù-arsailh]] === [[Restr:HK416N.png|kleiz|frameless|110x110px]][[AEK-971]] • [[Nikonov AN-94|AN-94]] • [[AK-47]] • [[AK-74]] • [[AK-12]] • [[AR-15]] • [[Avtomat Fyodorova]] • [[Beretta AR70/90]] • [[CZ 805 BREN]] • [[FAMAS]] • [[Fallschirmjägergewehr 42|FG 42]] • [[FN ARKA]] • [[FN F2000]] • [[FN FNC]] • [[FN SCAR]] • [[IMI Galil|Galil]] • [[Haenel MK 556]] • [[HK G36]] • [[HK 416]] • [[M4 (karabinenn)|M4 Carbine]] • [[M7 (fuzuilh-arsailh)|M7]] • [[M16 (fuzuilh)|M16]] • [[M27 Infantry Automatic Rifle|M27 IAR]] • [[QBZ-95]] • [[QBZ-191]] • [[RK 62]] • [[SA80]] • [[Samopal vz. 58|Sa vz. 58]] • [[SIG SG 540|SIG 540]] • [[SIG SG 550|SIG 550]] • [[Steyr AUG]] • [[Sturmgewehr 44]] === [[Fuzuilh-emgann|Fuzuilhoù-emgann]] === [[Automatgevär m/42]] • [[Automatkarbin 4]] • [[AVS-36|AVS 36]] • [[FN FAL]] • [[Gewehr 41]] • [[Hakim (fuzuilh)|Hakim]] • [[Fuzuilh Jeneral Liu|Jeneral Liu]] • [[Johnson M1941]] • [[L1A1]] • [[M1 Garand]] • [[MAS 49]] • [[AR-10]] • [[HK G3]] • [[SAFN 49]] • [[SIG SG 510|SIG 510]] • [[SVT-40]] === [[Fuzuilh-chase|Fuzuilhoù-chase]] === [[Browning BAR|BAR]] • [[Baikal IZh-27]] • [[Benelli Raffaello]] • [[Benelli Super Black Eagle]] • [[Beretta A400]] • [[Browning Auto-5]] • [[Browning B25]] • [[Chapuis C35]] • ''[[Fuzuilh-liorzh]]'' • [[Manufrance Robust]] • [[M30 Luftwaffe]] • [[Perazzi MX 410]] • [[Ruger Red Label]] • [[Saiga-12]] • [[Verney-Carron Sagittaire]] • [[Winchester Model 1911]][[Restr:Army Heritage Museum B.A.R..jpg|kleiz|frameless|140x140px]] === [[Fuzuilh-vindrailher|Fuzuilhoù-mindrailher]] === [[BAR M1918]] • [[Beardmore-Farquhar]] • [[Bren (fuzuilh-vindrailher)|BREN]] • [[Chauchat (fuzuilh-vindrailher)|Chauchat]] • [[DP-27/DP-28]] • [[Fallschirmjägergewehr 42|FG 42]] • [[FM 24/29]] • [[FN Minimi]] • [[Hotchkiss M1922]] • [[Lewis (fuzuilh-vindrailher)|Lewis]] • [[Madsen (fuzuilh-vindrailher)|Madsen]] • [[M249 light machine gun|M249 SAW]] • [[RPK]] • [[Type 99 (fuzuilh-vindrailher)|Type 99]] • [[Ultimax 100]] === [[Fuzuilh-pomp|Fuzuilhoù-pomp]] === [[Ithaca 37]] • [[Mossberg 500]] • [[Remington 870]] • [[Remington Model 14]] • [[Franchi SPAS-12]] • [[Winchester Model 1200]] • [[Winchester Model 1897]] • [[Winchester Model 1912]] === [[Karabinenn|Karabinennoù]] === [[Baker (karabinenn)|Baker]] • [[Bergara B14]] • [[Chiappa Little Badger]] • [[CZ 457]] • [[CZ 600]] • [[De Lisle (karabinenn)|De Lisle]] • [[Gewehr 43]] • [[K31 (karabinenn)|Karabiner 31]] • [[Karabiner 98k]] • [[Korrigane (karabinenn)|Korrigane]] • [[M1 (karabinenn)|M1]] • [[M4 Survival Rifle]] • [[Marlin Model 60]] • [[Mauser M18]] • [[Mossberg Patriot]] • [[Pallas BA-15]] • ''[[Karabinenn#Munisionoù|PCC]]'' • [[Rachid (karabinenn)|Rachid]] • [[Remington Model 8]] • [[Remington Model 30]] • [[Remington 700]] • [[Ruger 10/22]] • [[Ruger M77]] • [[Ruger Gunsite Scout]] • [[Ruger Mini-14]] • [[Savage Model 110]] • ''[[Scout Rifle]]'' • [[Schmeisser SP15]] • [[SKS]] • [[Steyr Scout]] • [[Tikka T1x]] • [[Tikka T3]] • [[Vz. 24 (karabinenn)|vz. 24]] • [[Vz. 52 (karabinenn)|vz. 52]] • [[Winchester Model 1873]] • [[Winchester Model 1886]] • [[Winchester Model 1892]] • [[Winchester Model 1894]] • [[Winchester Model 1903]] • [[Winchester Model 1907]] • [[Winchester Model 52]] • [[Winchester Model 54]] • [[Winchester Model 70]] • [[Winchester Wildcat]] === [[Mindrailherez|Mindrailherezioù]] === [[Restr:MG42 1 noBG.jpg|dehou|frameless|110x110px]][[AA 52]] • [[Besa (mindrailherez)|Besa]] • [[Bollée (mindrailherez)|Bollée]] • [[Breda-SAFAT]] • [[Browning M1917]] • [[Browning M1919]] • [[Colt-Browning M1895]] • [[DChK]] • [[FN EVOLYS]] • [[FN MAG]] • [[Gatling (mindrailherez)|Gatling]] • [[Hotchkiss Modèle 1914]] • [[Kord (mindrailherez)|Kord]] • [[KPV]] • [[M134 Minigun]] • [[M60 (mindrailherez)|M60]] • [[M2 Browning]] • [[Maxim (mindrailherez)|Maxim]] • [[MG 08]] • [[MG 08/15]] • [[MG 13]] • [[Maschinengewehr 34|MG 34]] • [[MG42|MG 42]] • [[NSV (mindrailherez)|NSV]] • [[PM M1910]] • [[PK (mindrailherez)|PK]] • [[RPD (mindrailherez)|RPD]] • [[Saint-Étienne Modèle 1907|Saint-Étienne 1907]] • [[Schwarzlose (mindrailherez)|Schwarzlose]] • [[Stumm 73 (mindrailherez)|Stumm 73]] • [[Union Repeating Gun]] • [[Vickers (mindrailherez)|Vickers]] • [[Vickers .50]] • [[Vz. 59 (mindrailherez)|vz. 59]] • [[ZB-53]] === [[Pistolenn-vindrailher|Pistolennoù-mindrailher]] === [[Beretta M1918]] • [[Beretta M1938]] • [[Bergmann MP35]] • [[Błyskawica (pistolenn-vindrailher)|Błyskawica]] • [[Brügger & Thomet MP9]] • [[Carl Gustaf m/45]] • [[FN P90]] • [[HK MP5]] • [[Lanchester (pistolenn-vindrailher)|Lanchester]] • [[M2 Hyde]] • [[M3 (pistolenn-vindrailher)|M3 Grease Gun]] • [[MAC-10]] • [[MAS 38]] • [[MAT 49]] • [[Maschinenpistole 18|MP 18]] • [[Maschinenpistole 28|MP 28]] • [[Maschinenpistole 34|MP 34]] • [[Maschinenpistole 40|MP 40]] • [[Owen gun]] • [[PPCh-41|PPCh 41]] • [[PPS (pistolenn-vindrailher)|PPS]] • [[Škorpion vz. 61]] • [[Standschütze Hellriegel M1915]] • [[STEN (pistolenn-vindrailher)|STEN]] • [[Sterling (pistolenn-vindrailher)|Sterling]] • [[Suomi KP/-31]] • [[Thompson (pistolennoù-mindrailher)|Thompson]] • [[Type 100 (pistolenn-vindrailher)|Type 100]] • [[United Defense M42]] • [[Uzi]] | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | == [[Arm-dorn|Armoù-dorn]] == === [[Pistolenn|Pistolennoù]] === '''''(renket dre verk pe produer)''''' [[Restr:CZ 75 SP-01 Shadow 9x19 mm.jpg|dehou|frameless|110x110px]]'''Astra :''' [[Astra 400]] • '''Beretta :''' [[Beretta M1915]] • [[Beretta M1934]] • [[Beretta 951]] • [[Beretta 92]] • [[Beretta 93R]] • '''Loewe :''' [[Borchardt C93]] • '''Browning :''' [[Browning Buck Mark]] • [[Browning HP]] • [[Browning M1900]] • [[Browning M1906]] • [[Browning M1910]] • '''Colt :''' [[Colt M1903 Pocket Hammerless]] • [[Colt M1911]] • '''CZ :''' [[CZ 27]] • [[CZ 52]] • [[CZ 75]] • [[CZ 82]] • [[CZ P-07]] • [[CZ P-09]] • [[CZ P-10 C]] • [[CZ Shadow 2]] • '''FB :''' [[Vis wz. 35]] • '''FN Herstal :''' [[FN Model 1903]] • [[FN FNP]] • [[FN FNX]] • [[FN 502]] • [[FN 509]] • '''Fort''' : [[Fort-12]] • [[Fort-17]] • [[Fort-20]] • '''General Motors :''' [[FP-45 Liberator]] • '''Glock :''' [[Glock (pistolenn)|Glock]] • '''HK :''' [[HK USP]] • [[HK VP70|VP70]] • '''IMI :''' [[Jericho 941]] '''•''' [[Desert Eagle]] • '''LLama-Gabilondo :''' [[Llama M-82]] • [[Llama Pressin]] • '''Luger :''' [[Luger 1900]] • [[Luger P04]] • [[Luger P08]] • '''MAB :''' [[MAB F]] • [[MAB PA-15]] • '''MAC :''' [[MAC Modèle 1950|MAC 50]] • '''MAS :''' [[Pistolet automatique modèle 1935S|PA 35S]] • '''Mauser :''' [[Mauser 1914]] • [[Mauser C96]] • [[Mauser M712]] • '''Nambu :''' [[Nambu 14]] • '''Ruger :''' [[Ruger Standard]] • [[Ruger SR22|SR22]] • '''SIG :''' [[SIG P210]] • [[SIG Sauer P220|P220]] • [[SIG Sauer P226|P226]] • [[SIG Sauer P320|P320]] • [[SIG Sauer P322|P322]] • [[SIG Sauer SP2022|SP2022]] • '''SACM :''' [[Pistolet automatique modèle 1935A|PA 35A]] • '''Sauer & Sohn :''' [[Sauer & Sohn M1913|Sauer M1913]] • [[Sauer 38H]] • '''Savage :''' [[Savage Model 1907]] • '''Smith & Wesson :''' [[Smith & Wesson Model 41]] • [[Smith & Wesson Model 52]] • [[Smith & Wesson SW22 Victory]] • '''STAR :''' [[Star B]] • '''Steyr :''' [[Steyr M1912 (pistolenn)|Steyr M1912]] • '''Tokarev :''' [[Tokarev TT 33|Tokarev TT33]] • '''Walther :''' [[Walther P38]] • [[Walther PP]] • [[Walther PPK]] • [[Walther PPQ]] • [[Walther PDP]] • '''Produerien a bep seurt :''' [[APS (pistolenn)|APS]] • [[Bren Ten]] • [[Deer Gun]] • [[Unique DES 69|DES 69]] • [[Dreyse M1907]] • [[Springfield Armory Echelon|Echelon]] • [[Glisenti Modello 1910|Glisenti M1910]] • [[GCh-18]] • [[Grand Power K100]] • [[Isard (pistolenn)|Isard]] • [[KelTec PR57]] • [[Kolibri (pistolenn)|Kolibri]] • [[Korovin (pistolenn)|Korovin]] • [[Lahti L-35]] • [[Le Français (pistolenn)|Le Français]] • [[Liberator (pistolenn)|Liberator]] • [[Makarov (pistolenn)|Makarov]] • [[MP-443 Grach]] • [[PSM (pistolenn)|PSM]] • [[PSS (pistolenn)|PSS]] • [[Ruby (pistolenn)|Ruby]] • [[Salvator-Dormus (pistolenn)|Salvator-Dormus]] • [[Schönberger-Laumann 1892|Schönberger-Laumann]] • [[Star M14]] • [[Stumm 19 Norzh Sina (pistolenn)|Stumm 19 Norzh Sina]] • [[Tanfoglio T95]] • [[TP-82]] • [[Welrod]] • [[Zigana]] === [[Revolver|Revolverioù]] === [[Restr:Colt Python1.JPG|kleiz|frameless|110x110px]][[Apache (arm-dorn)|Apache]] • [[Astra 44]] • [[Chiappa Rhino]] • '''Colt :''' [[Colt 1851 Navy]] • [[Colt Anaconda]] • [[Colt Cobra]] • [[Colt Detective Special]] • [[Colt Dragoon]] • [[Colt M1877]] • [[Colt M1892]] • [[Colt New Service]] • [[Colt Official Police]] • [[Colt Paterson]] • [[Colt Police Positive]] • [[Colt Python]] • [[Colt Single Action Army]] • [[Colt Walker]] •• [[M1917 (revolverioù)|M1917]] • '''Manurhin :''' [[Manurhin MR 73]] • [[Manurhin MR 88]] •• [[Mauser C78]] • [[Nagant M1895]] • [[Rast & Gasser M1898]] • [[Reichsrevolver M1879|Reichsrevolver]] • [[Revolver d'ordonnance modèle 1873]] • [[Revolver d'ordonnance modèle 1892]] • '''Ruger :''' [[Ruger Blackhawk]] • [[Ruger Redhawk]] • [[Ruger SP101]] • '''Smith & Wesson :''' [[Smith & Wesson Model 3]] • [[Smith & Wesson Model 10]] • [[Smith & Wesson Model 14]] • [[Smith & Wesson Model 17]] • [[Smith & Wesson Model 19]] • [[Smith & Wesson Model 27]] • [[Smith & Wesson Model 28]] • [[Smith & Wesson Model 29]] • [[Smith & Wesson Model 36]] • [[Smith & Wesson Model 53]] • [[Smith & Wesson Model 60]] • [[Smith & Wesson Model 64]] • [[Smith & Wesson Model 460]] • [[Smith & Wesson Model 500]] • [[Smith & Wesson Model 686]] •• [[Enfield No. 2]] • [[Taurus Raging Bull]] • [[Webley (revolver)|Webley]] == Armoù eneptank == ''[[Fuzuilh eneptank]]'' •• [[Ampulomet]] • [[Boys (fuzuilh eneptank)|Boys]] • [[Carl Gustaf 84 mm]] • [[FGM-148 Javelin]] • [[Lahti L-39]] • [[Northover Projector]] • [[Panzerbüchse 39|Panzerbüsche 39]] • [[Panzerfaust]] • [[PIAT]] • [[PTRD-41]] • [[PTRS-41]] • [[RPG-2]] • [[Stouhna-P]] • [[Tankgewehr M1918]] == [[Kanol (kanolierezh)|Kanolioù]] == [[2 cm Flak 30, Flak 38 ha Flakvierling 38|2cm Flak 30/38]] • [[38 cm SK C/34]] • [[Bofors 40 mm L/60]] • [[CAESAR (kanolierezh)|CAESAR]] • [[Dicke Bertha]] • [[Dulle Griet (kanol)|Dulle Griet]] • [[Gamma-Gerät]] • [[Kanol 155 mm M1 Long Tom|Kanol 155 mm M1]] • [[Kanol 75 mm stumm 1897]] • [[8,8-cm-Flak 18/36/37/41|88 mm Flak]] • [[La Consulaire]] • [[Kanol MK 108|MK 108]] • [[Mk44 Bushmaster II]] • [[Ordnance QF 25-pounder]] • [[Pariser Kanone]] • [[Williams Gun]] == [[Kanol-mortez|Kanolioù-mortez]] == [[Brandt Mle 27/31|Brandt 27/31]] • [[8-cm-Granatwerfer-34|Granatwerfer 34]] • [[M1 (kanol-mortez)|M1]] • [[M2 (kanol-mortez)|M2]] • [[Minenwerfer]] • [[MO 81 LLR]] • [[MO 120 RT]] == [[Banner-roketennoù|Banneroù-roketennoù]] == [[Bazooka]] • [[Banner roketennoù Katyoucha|Katyoucha]] • [[Mattress (banner-roketennoù)|Mattress]] • [[Nebelwerfer]] • [[Panzerschrek]] == Doareoù armoù-tan kozh == [[Restr:Roleplayers Firing Arquebus - Age of Chivalry 2018.jpg|dehou|frameless|110x110px]][[Akebut]] •• [[Derringer (pistolenn)|Derringer]] : [[Remington Model 95]] •• [[Koulerinenn]] •• '''[[Mousked]]''' : [[Brown Bess]] • [[Pattern 1853 Enfield|Enfield 1853]] • [[Fayetteville (mousked)|Fayetteville]] • [[Fusil Modèle 1777]] • [[Springfield Model 1861|Springfield M1861]] • [[Whitworth (mousked)|Whitworth]] •• [[Mouskedig]] •• [[Pebrouer (arm-tan)|Pebrouer]] •• [[Ribauldequin]] == Armoù hiron == [[Apache (arm-dorn)|Apache]] • [[NRS-2]] • [[Thompson/Center Contender]] • [[TKB-506]] |} <br> {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''[[Munision|MUNISIONOÙ]]'''</div> |- | align="left" style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" |[[Restr:Shotgun Shells 12-70 Gauge CC BY-SA 4.0 by Grasyl Mk.2*.jpg|kleiz|frameless|120x120px]] === Evit ar c'hanolioù flour === [[Restr:9.3X62-30-06-8X57-6.5X55-308.JPG|dehou|frameless|140x140px]][[Kalibr 12]] • [[Kalibr 16]] • [[Kalibr 20]] • [[Kalibr 28]] • [[Kalibr .410]] === Evit ar c'hanolioù rizennet (hervez ar vro orin) === * {{SUA}} : [[.17 HMR]] • [[.17 Remington]] • [[.17 Winchester Super Magnum|.17 WSM]] • [[.218 Bee]] • [[.22 Short]] • [[.22 Hornet]] • [[.22 Long]] • [[.22 Long Rifle]] • [[.22 Remington Jet]] • [[.22 Winchester Centerfire|.22 WCF]] • [[.22 WMR]] • [[.22-250 Remington]] • [[.220 Swift]] • [[.222 Remington]] • [[.222 Remington Magnum]] • [[.223 Remington]] • [[.243 Winchester]] • [[6,35 mm Browning|.25 ACP]] • [[.25-06 Remington]] • [[.257 Roberts]] • [[.270 Winchester]] • [[.280 Remington]] • [[.284 Winchester]] • [[.300 AAC Blackout]] • [[.30 Carbine]] • [[.30-03 Springfield]] • [[.30-06 Springfield]] • [[.30-284 Winchester]] • [[.30-30 Winchester]] • [[.30-40 Krag]] • [[.30 Super Carry]] • [[.300 PRC]] • [[.300 Savage]] • [[.300 Weatherby Magnum]] • [[.300 Winchester Short Magnum]] • [[.300 Winchester Magnum]] • [[.300 Whisper]] • [[7,62 × 51 mm NATO|.308 Winchester]] • [[.32-20 Winchester]] • [[.32-40 Ballard]] • [[7,65 × 17 mm Browning|.32 ACP]] • [[.32 H&R Magnum]] • [[.32 Remington]] • [[.32 S&W]] • [[.32 Winchester Special]] • [[.32 S&W Long]] • [[.338 Winchester Magnum]] • [[.340 Weatherby Magnum]] • [[.35 Remington]] • [[.35 Whelen]] • [[.350 Legend]] • [[.350 Remington Magnum]] • [[.351 Winchester Self-Loading|.351 WSL]] • [[.357 Magnum]] • [[.357 Remington Maximum]] • [[.375 CheyTac]] • [[.375 Winchester]] • [[.378 Weatherby Magnum]] • [[.38 ACP]] • [[.38-40 Winchester]] • [[.38-55 Winchester]] • [[.38 Long Colt]] • [[.38 Special]] • [[.38 Super]] • [[.38 S&W]] • [[.380 ACP]] • [[.40 S&W]] • [[.408 CheyTac]] • [[.41 Action Express|.41 AE]] • [[.41 Long Colt]] • [[.41 Magnum]] • [[.41 Short]] • [[.416 Remington Magnum]] • [[.416 Rigby]] • [[.44-40 Winchester]] • [[.44 AMP]] • [[.44 Henry]] • [[.44 Magnum]] • [[.44 Russian]] • [[.44 S&W American]] • [[.44 Special]] • [[.444 Marlin]] • [[.45-70]] • [[.45 ACP]] • [[.45 Auto Rim]] • [[.45 Colt]] • [[.45 Schofield]] • [[.45 Winchester Magnum]] • [[.450 Bushmaster]] • [[.454 Casull]] • [[.458 Lott]] • [[.458 Winchester Magnum]] • [[.460 Weatherby Magnum]] • [[.460 S&W Magnum]] • [[.50-90 Sharps]] • [[.50 Action Express]] • [[.50 BMG]] • [[.500 S&W Magnum]] • [[6 mm BR]] • [[6 mm Lee Navy]] • [[6 mm PPC]] • [[6,35 mm Browning]] • [[6,5 mm Creedmoor]] • [[6,5 mm Grendel]] • [[6,5 mm PRC]] • [[6,8 mm Remington SPC]] • [[6,8 × 51 mm]] • [[7 mm-08 Remington]] • [[7 mm Backcountry]] • [[7 mm BR]] • [[7 mm PRC]] • [[7 mm Remington Magnum]] • [[7,62 × 51 mm NATO|7,62 × 51 mm]] • [[7,65 × 20 mm Long]] • [[.50 Beowulf]] • [[.50 BMG]] * {{Alamagn}} : [[.30 R Blaser]] • [[4,6 × 30 mm]] • [[4,73 × 33 mm]] • [[5,6 × 57 mm]] • [[6 × 62 mm Frères]] • [[6,5 × 57 mm Mauser]] • [[6,5 × 68 mm]] • [[7 × 57 mm Mauser]] • [[7 × 64 mm]] • [[7,63 × 25 mm Mauser]] • [[7,65 × 21 mm Parabellum]] • [[7,65 × 25 mm Borchardt]] • [[7,65 × 53 mm Mauser]] • [[7,92 × 33 mm Kurz]] • [[7,92 × 57 mm Mauser]] • [[7,92 × 94 mm]] • [[8 × 60 mm S]] • [[8 × 64 mm S|8 × 64 mm]] • [[8 × 68 mm S]] • [[8,5 × 55 mm Blaser]] • [[9 × 18 mm Ultra]] • [[9 mm P.A.K.]] • [[9 × 19 mm Parabellum]] • [[9 × 23 mm Largo]] • [[9 × 25 mm Mauser]] • [[9 × 57 mm Mauser|9 × 57 mm]] • [[9,3 × 62 mm]] • [[9,3 × 64 mm Brenneke]] • [[9,3 × 74 mm R]] • [[10,6 × 25 mm R]] • [[11 × 50 mm R]] • [[11 × 60 mm R]] • [[13,2 × 92 mm SR|13,2 × 92 mm]] * {{Frañs}} : [[6 mm Flobert]] • [[7 × 57 mm Meunier]] • [[7,5 × 54 mm 1929C]] • [[7,5 × 58 mm]] • [[8 × 27 mm]] • [[8 × 35 mm SR]] • [[8 mm Lebel]] • [[9 mm Flobert]] • [[11 mm modèle 1873]] • [[11 × 59 mm Gras|11 mm Gras]] * {{URSS}} : [[5,45 × 18 mm]] • [[5,45 × 39 mm M74]] • [[5,6 × 39 mm]] • [[7,62 × 25 mm Tokarev|7,62 × 25 mm]] • [[7,62 × 39 mm M43]] • [[7,62 × 42 mm SP-4|7,62 × 42 mm]] • [[7,62 × 54 mm R]] • [[9 × 18 mm Makarov]] • [[12,7 × 108 mm]] • [[14,5 × 114 mm]] * {{Rouantelezh Unanet}} : [[.280 British]] • [[.300 H&H Magnum]] • [[.303 British]] • [[.375 H&H Magnum]] • [[.455 Webley]] • [[4,85 × 49 mm]] • [[.55 Boys]] • [[.577 Snider]] • [[.600 Nitro Express]] • [[12,7 × 81 mm]] • [[12,7 × 81 mm SR]] • [[.700 Nitro Express]] * {{Aostria}} hag {{Aostria-Hungaria}} : [[2,7 mm Kolibri]] • [[.45 GAP]] • [[6,5 × 53 mm R|6,5 × 53 mm]] • [[6,5 × 54 mm Mannlicher-Schönauer]] • [[7,8 × 19 mm R]] • [[8 mm Gasser]] • [[8 × 50 mm Mannlicher]] • [[9 × 23 mm Steyr]] * {{Belgia}} : [[5,56 × 45 mm NATO|5,56 × 45 mm]] • [[5,7 × 28 mm]] • [[7,62 × 38 mm Nagant]] • [[7,92 × 24 mm]] • [[9 mm Browning Long]] * {{Italia}} : [[6,5 × 52 mm Carcano]] • [[7,35 × 51 mm Carcano]] • [[9 × 19 mm Glisenti]] • [[9 × 21 mm IMI]] * {{Suis}} : [[5,6 mm Suis]] • [[.357 SIG]] • [[7,5 mm GP 90]] • [[7,5 × 55 mm Swiss|7,5 × 55 mm]] • [[10,4 × 38 mm R]] • [[20 × 138 mm B|20 × 138 <abbr>mm</abbr> B]] * {{Sveden}} : [[.308 Norma Magnum]] • [[6,5-284 Norma]] • [[6,5 × 55 mm]] • [[10 mm Auto]] • [[12,17 × 42 mm R]] * {{Japan}} : [[6,5 × 50 mm Arisaka]] • [[7,7 × 58 mm Arisaka]] • [[8 × 22 mm Nambu]] * {{Finland}} : [[7,62 × 53 mm R]] • [[.338 Lapua Magnum]] * {{Tchekia}} / {{Tchekoslovakia}}: [[7,5 FK]] • [[7,62 × 45 mm]] * {{Danmark}} : [[8 × 58 mm R]] * {{Norvegia}} : [[12,17 × 42 mm R]] * {{Sina}} : [[5,8 × 42 mm]] |} {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''TEKNIK'''</div> |- | align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" |[[Restr:Rifle scope.svg|dehou|frameless|140x140px]] === Elfennoù armoù ha munisionoù === [[Arm a-wenn]] • [[Arm-kelenn]] • [[Baionetez]] • [[Beta C-Mag]] • [[Boled]] • [[Boled Minié]] • [[Buker poent ruz]] • [[Buker laser]] • ''[[Ching sling]]'' • [[Choke]] • [[Daoubez]] • [[Douilhez (elfenn munision)|Douilhez]] • [[Douilhez distroñsañ]] • [[Draen (armoù)|Draen]] • [[Emors (munisionoù)|Emors]] • [[Fulminat merkur(II)|Fulminat merkur]] • [[Jeder bannouriezh]] • [[Karger (armoù-tan)|Karger]] • [[Kartouchenn (arm-tan)|Kartouchenn]] • [[Kartouchenn brochennet]] • [[Kartouchenn Wildcat|Kartouchenn ''Wildcat'']] • [[Kulasenn (armoù-tan)|Kulasenn]] • [[Kordit]] • [[Korn-poultr]] • [[Kouch (arm-tan)|Kouch]] • [[Lamm (arm-tan)|Lamm]] • [[Lunedenn (arm-tan)|Lunedenn]] • [[Munision]] • [[Munision gwenn]] • [[Munision hep douilhez]] • ''[[Personal Defense Weapon]]'' • [[Platinenn (arm-tan)|Platinenn]] • [[Poultr du]] • [[Poultr divoged]] • [[Reduer-son]] • [[Senklenn (armoù-tan)|Senklenn]] • [[Shrapnel]] • [[Slug]] • [[Skoer (armoù-tan)|Skoer]] • [[Stanker-kulasenn]] • [[Starderez-veg]] === Mont en-dro ha teknikoù tennañ === [[Adkargañ (munisionoù)|Adkargañ]] • [[Argil]] • [[Arm-tennata]] • [[Arm hep argil]] • [[Bannouriezh]] • ''[[Bullpup]]'' • ''[[Chain gun]]'' • [[Chat (armoù-tan)|Chat]] • ''[[Fuzuilh-emgann flour he c'hanol|Combat shotgun]]'' • [[Cook off]] • [[Emzalc'h izoskelel]] • ''[[Fast Draw]]'' • [[Galloud-herzel]] • [[Gel bannouriezh]] • [[Hed-tenn]] • [[Kalibr (armoù-tan)|Kalibr]] • [[Kenefeder bannouriezh]] • [[Kronograf bannouriezh|Kronograf]] • [[Lusk-tennañ]] • [[Momeder bannouriezh|Momeder]] • [[Nerzh Coriolis]] • [[Pistolenn aotomatek]] • [[Pourveziañ dre gregiñ pe dre vontañ]] • ''[[Slamfire]]'' • [[Taolenn vannouriezh]] • ''[[Tap Rack]]'' • [[Tenn Mozambik]] • [[Varmint]] • ''[[Weaver stance]]'' |} <br> {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | colspan="2" align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''TRO-DRO D'AN ARMOÙ-TAN'''</div> |- | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | === Embregerezhioù hag [[Arsanailh|arsanailhoù]] === ==== Armoù (hervez o bro) ==== [[Restr:Winchester EZXS ammunition.jpg|kleiz|frameless|151x151px]]{{Alamagn}} : [[J. G. Anschütz|Anschütz]] • [[C. G. Haenel]] • [[Carl Walther GmbH|Carl Walther]] • [[Deutsche Waffen- und Munitionsfabriken|DWM]] • [[Feinwerkbau]] • [[Heckler & Koch]] • [[Königlich Bayerische Gewehrfabrik]] • [[Krupp]] • [[Ludwig Loewe & Co.|Loewe]] • [[Mauser]] • [[Sauer & Sohn]] • [[Schmeisser GmbH|Schmeisser]] • [[Simson (embregerezh)|Simson]] • {{Aostria}} : [[Glock (embregerezh)|Glock]] • [[Steyr Arms|Steyr]] • [[Österreichische Waffenfabriks-Gesellschaft]] • {{Belgia}} : [[FN Browning Group|FN Browning]] • [[FN Herstal]] • [[Fabrique d'armes Émile et Léon Nagant|Nagant]] • {{Brazil}} : [[Amadeo Rossi|Rossi]] • [[Taurus Armas|Taurus]] • {{Breizh}} : [[Teuzerezh Antrig]] • {{Euskal Herria}} : [[Astra y Unceta, Cía|Astra y Unceta]] • [[Bergara (armoù-tan)|Bergara]] • [[Llama, Gabilondo y Cía S.A.|Llama, Gabilondo y Cía]] • [[Manufacture d'Armes de Bayonne]] • [[Manufacture d'Armes des Pyrénées Françaises|MAPF / Unique]] • [[STAR, Bonifacio Echeverría S.A.|STAR / Bonifacio Echeverría]] • {{Finland}} : [[SAKO]] • [[Tikkakoski (embregerezh)|Tikka]] • {{Frañs}} : [[Bretton-Gaucher]] • [[Chapuis Armes|Chapuis]] • [[Hotchkiss]] • [[Manufacture d'Armes de Châtellerault]] • [[Manufacture d'Armes de Saint-Étienne]] • [[Manufacture d'Armes de Tulle]] • [[Manufrance]] • [[Manurhin]] • [[PGM Précision|PGM]] • [[Verney-Carron]] • {{Israel}} : [[Israel Weapon Industries|IWI]] • {{Italia}} : [[Benelli Armi|Benelli]] • [[Beretta]] • [[Beretta Holding]] • [[Chiappa Firearms|Chiappa]] • [[Franchi]] • [[Davide Pedersoli|Pedersoli]] • [[Sabatti]] • [[Tanfoglio]] • [[Aldo Uberti|Uberti]] • {{Izelvroioù}} : [[Artillerie-Inrichtigen]] • {{Japan}} : [[Miroku]] • {{Kanada}} : [[John Inglis & Company|Inglis]] • {{Pologn}} : [[Fabryka Broni „Łucznik” – Radom|Fabryka Broni]] • {{Rouantelezh Unanet}} : [[Accuracy International]] • [[Birmingham Small Arms Company|BSA]] • [[Royal Small Arms Factory|RSA Enfield]] • [[Holland & Holland]] • [[James Purdey & Sons|Purdey]] • [[Sterling Armaments Company|Sterling]] • [[Webley & Scott]] • {{Rusia}} : [[Ijmeh|Baikal]] • [[Kalachnikov (strollad)|IJMACH / Kalachnikov]] • [[Uzin mekanikerezh Ijevsk|IJMEC'H]] • [[Rostec'h]] • [[Toulskiy Oroujeyniy Zavod|TOZ]] • [[Uzin Degtyaryov|ZiD]] • {{Serbia}} : [[Zastava Arms]] •{{Sina}} : [[Norinco]] • {{Slovakia}} : [[Grand Power]] • {{SUA}} : [[ArmaLite]] • [[Browning Arms Company|Browning]] • [[Colt's Manufacturing Company|Colt]] • [[Harpers Ferry Armory|Harpers Ferry]] • [[Marlin Firearms|Marlin]] • [[O.F. Mossberg & Sons|Mossberg]] • [[Remington]] • [[Rock Island Arsenal|Rock Island]] • [[Savage Arms|Savage]] • [[Sharps Rifle Manufacturing Company|Sharps]] • [[Smith & Wesson]] • [[Springfield Armory]] (arsanailh-Stad) • [[Springfield Armory, Inc.]] • [[Stoeger]] • [[Sturm, Ruger & Co.]] • [[Thompson/Center Arms|Thompson/Center]] • [[Vista Outdoor]] • [[Volcanic Repeating Arms Company|Volcanic]] • [[Weatherby]] • [[Winchester Repeating Arms Company|Winchester]] • {{Suis}} : [[Brügger & Thomet]] • [[SIG Sauer]] • [[Waffenfabrik Bern]] • {{Sveden}} : [[Carl Gustafs stads gevärsfaktori|Carl Gustaf]] • [[Husqvarna Vapenfabrik]] • {{Tchekia}} : [[Česká zbrojovka a.s.|Česká zbrojovka]] • [[Colt CZ Group]] • [[Zbrojovka Brno]] • {{Turkia}} : [[Canik Arms|Canik]] • [[Hatsan]] • [[TİSAŞ]] • [[Yildiz Silah Sanayi|Yildiz]] • {{Ukraina}} : [[Fort (embregerezh)|Fort]] ==== Munisionoù ha dafar adkargañ ==== [[Águila Ammunition|Aguila]] • [[Arsanailh Frankford]] • [[Arsanailh Roazhon]] • [[Brenneke (embregerezh)|Brenneke]] • [[CCI (munisionoù)|CCI]] • [[Cor-Bon]] • [[Eley]] • [[Federal Ammunition|Federal]] • [[Fiocchi Munizioni|Fiocchi]] • [[Geco (munisionoù)|Geco]] • [[Hornady (munisionoù)|Hornady]] • [[Kynoch]] • [[Lapua (uzin munisionoù)|Lapua]] • [[Magtech]] • [[Mary Arm]] • [[Milin-Boultr Pont-ar-Veuzenn]] • [[Nammo]] • [[Norma Precision|Norma]] • ''[[Poultrerezh]]'' • [[Prvi Partizan]] • [[Remington]] • [[RWS]] • [[Sellier & Bellot]] • [[SK Ammunition|SK]] • [[Société Française des Munitions]] • [[Cartouches Sologne|Sologne]] • [[Starline Brass]] • [[Weatherby]] • [[Winchester Repeating Arms Company|Winchester]] ==== Dafar all ==== [[Lee Precision]] • [[Schmidt & Bender]] ==== Kenwerzh ==== [[Europ-Arm]] • [[Hans Wrage & Co. GmbH|Hans Wrage]] • [[SIDAM]] === Krouerien hag embregererien === [[Restr:JohnBrowning.jpeg|dehou|frameless|192x192px]][[Ezekiel Baker]] • [[Hiram Berdan]] • [[André Berthier]] • [[Hugo Borchardt]] • [[Edward M. Boxer]] • [[Wilhelm Brenneke]] • [[John Browning]] • [[Georgiy Chpagin]] • [[Samuel Colt]] • [[Vasiliy Degtyaryov]] • [[Henry Deringer]] • [[Johann Nikolaus von Dreyse]] • [[Vladimir Grigorievitch Fyodorov|Vladimir Fyodorov]] • [[Louis-Nicolas Flobert]] • [[Alexander John Forsyth]] • [[Uziel Gal]] • [[Jean-Cantius Garand|John C. Garand]] • [[Richard Jordan Gatling]] • [[Gaston Glock]] • [[Benjamin Tyler Henry]] • [[Mic'hail Kalachnikov]] • [[Aimo Lahti]] • [[James Paris Lee]] • [[Casimir Lefaucheux]] • [[Georg Luger]] • [[Samuel Neal McClean|Samuel McClean]] • [[Nikolay Fyodorovitch Makarov|Nikolay Makarov]] • [[Ferdinand Mannlicher]] • [[Tullio Marengoni]] • [[Paul Mauser]] • [[Hiram Maxim]] • [[Claude Étienne Minié]] • [[Léon Nagant]] • [[Kijirō Nambu]] • [[Evelyn Owen]] • [[William B. Ruger]] • [[Miroslav Rybář]] • [[Dieudonné Saive]] • [[Hugo Schmeisser]] • [[Otto Schönauer]] • [[Sergey Gavrilovitch Simonov|Sergey Simonov]] • [[Horace Smith]] • [[Igor Stetchkin]] • [[Eugene Stoner]] • [[Aleksei Soudayev]] • [[Leroy James Sullivan]] • [[Paul Tellié]] • [[Fyodor Tokarev]] • [[Johann Friedrich Vetterli|Friedrich Vetterli]] • [[Paul Vieille]] • [[Daniel B. Wesson]] • [[Roy Weatherby]] • [[Oliver Winchester]] | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | === Istor, lezenn ha kevredigezh === [[Armerezh]] • [[Arm-tan graet er gêr]] • [[Arm ordrenañs]] • [[Arm-tan primaozet]] • [[Armoù ar Rezistañs e Breizh]] • [[Commission internationale permanente pour l'épreuve des armes à feu portatives|C.I.P.]] • [[Eskemmez amprouiñ (armoù-tan)|Eskemmez amprouiñ]] • [[Eskemmez amprouiñ Eibar]] • [[Eskemmez amprouiñ Saint-Étienne]] • ''[[Federal Assault Weapons Ban|Assault Weapons Ban]]'' • [[Feulster gant armoù-tan]] • [[Feulster gant armoù-tan e Stadoù-Unanet Amerika|Feulster gant armoù-tan er Stadoù-Unanet]] • [[Hoplologiezh]] • [[IWA OutdoorClassics|IWA]] • [[Lezennoù war an armoù e Frañs]] • [[Mouchouer kelenn evit ar soudarded|Mouchouer kelenn]] • [[National Rifle Association of America|NRA]] • [[Pink Pistols]] • [[Sporting Arms and Ammunition Manufacturers' Institute|SAAMI]] • [[SHOT Show]] • [[SIA (Sistem Titouriñ war an Armoù)|SIA]] • [[Small Arms Survey]] • [[Sniper]] • [[Socialist Rifle Association]] • [[Tenner-resisted]] • [[Trafikerezh armoù]] • [[Union Française des amateurs d'Armes|UFA]] • [[Viktor Bout]] • [[Winchester ankounac'haet]] ==== Mediaoù hag embann ==== ''[[American Handgunner]]'' • ''[[Cibles]]'' • [[Crépin-Leblond]] ''•'' ''[[Guns & Ammo]]'' • ''[[La Gazette des Armes]]'' • ''[[Shooting Illustrated]] • [[Shooting Times]]'' ==== Tennerien ha tennerezed en Istor ==== [[Jeff Cooper]] • [[Carlos Hathcock]] • [[Simo Häyhä]] • [[Wild Bill Hickok]] • [[Chris Kyle]] • [[Annie Oakley]] • [[Lioudmila Mic'hailovna Pavlitchenko|Lioudmila Pavlitchenko]] • [[Francis Pegahmagabow]] • [[Thomas Plunket]] • [[Vasily Grigorievitch Zaitsev|Vasily Zaitsev]][[Restr:Charleroi - station Janson - Lucky Luke - 01.jpg|kleiz|frameless|139x139px]] === Er sevenadur === [[American Sniper|''American Sniper'']] • [[Bowling for Columbine|''Bowling for Columbine'']] • ''[[Forgotten Weapons]]'' • [[Internet Movie Firearm Database]] • [[Lord Of War|''Lord of war'']] • [[Lucky Luke|''Lucky Luke'']] • ''[[Saturday night special]]'' • [[Stalingrad (film, 2001)|''Stalingrad'' (film 2001)]] • [[Stembridge Gun Rentals]] • [[Winchester '73 (film)|''Winchester '73'']] • [[Wonder Nine]] • ''[[World of Guns: Gun Disassembly|World of Guns]]'' === [[Sportoù tennañ]] === [[Ball-Trap]] • [[Benchrest (sport)|Benchrest]] • [[Cowboy Action Shooting]] • [[International Practical Shooting Confederation|IPSC]] • [[International Shooting Sport Federation|ISSF]] • [[Plinking]] • [[Stand tennañ]] • [[Tenn pleustrek]] ==== Tennerien ha tennerezed sport ==== [[Clément Bessaguet]] • [[Tanguy De La Forest]] • [[Benjamin Gineste]] • [[Éric Grauffel]] • [[Camille Jedrzejewski]] • [[William McMillan (tenner sport)|William McMillan]] • [[Jean Quiquampoix]][[Restr:Skeet masculin aux Jeux olympiques de 2024 - Éric Delaunay (2).jpg|kreizenn|frameless|225x225px]] |- | colspan="2" align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''RUMMADOÙ'''</div> [[:Rummad:Armoù-tan|Armoù-tan]] • [[:Rummad:Armoù dre vro|Armoù dre vro]] ==== Armoù dre zarvoud istorel ==== '''XIX{{Vet}} kantved :''' [[:Rummad:Armoù Brezelioù Napoleon|Armoù Brezelioù Napoleon]] • [[:Rummad:Armoù Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika|Armoù Brezel Diabarzh Stadoù-Unanet Amerika]] • [[:Rummad:Armoù Brezel 1870-1871 etre Bro-C'hall ha Prusia|Armoù Brezel 1870-1871 etre Bro-C'hall ha Prusia]] '''XX{{Vet}} kantved :''' [[:Rummad:Armoù ar Brezel-bed Kentañ|Armoù ar Brezel-bed Kentañ]] • [[:Rummad:Armoù Brezel ar Rif|Armoù Brezel ar Rif]] • [[Armoù Brezel Spagn]] • [[:Rummad:Armoù ar Brezel Goañv|Armoù ar Brezel Goañv]] • [[:Rummad:Armoù an Eil Brezel-bed|Armoù an Eil Brezel-bed]] • [[:Rummad:Armoù hervez ar mare|Armoù ar Brezel Yen]] • [[:Rummad:Armoù Brezel Indez-Sina|Armoù Brezel Indez-Sina]] • [[:Rummad:Armoù Brezel Aljeria|Armoù Brezel Aljeria]] • [[:Rummad:Armoù Brezel Vietnam|Armoù Brezel Vietnam]] '''XXI'''{{Añ}} '''kantved :''' [[:Rummad:Armoù brezel Ukraina|Armoù brezel Ukraina]] ==== Evit mont pelloc'h gant an armoù ==== [[:Rummad:Armoù gwenn|Armoù gwenn]] • [[:Rummad:Armoù dre aer gwasket|Armoù dre aer gwasket]] |} <br> {{Porchedoù roll}} [[Rummad:Porchedoù|Armoù-tan]] [[Rummad:Armoù]] 5l91yp2zsdvcv2he8xkva0ty4vb1j04 2197558 2197284 2026-08-05T11:53:43Z Kestenn 14086 /* Karabinennoù */ 2197558 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {|width="100%" border="0" cellspacing="4" cellpadding="2" | align="left" valign="center"|[[Restr:2019 Colt Navy 1851 Leech&Rigdon.jpg|kreizenn|frameless|299x299px]] | align="left" valign="center"| <div align="center" style="font-size:150%;">[[Restr:Apache chieff Geronimo (right) and his warriors in 1886.jpg|kreizenn|frameless]]'''Donemat war borched an armoù-tan !''' </div> <div align="center" style="font-size:100%;"> An [[Arm-tan|armoù-tan]] a zo stag ouzh istor Mab-den abaoe kantvedoù evit brezeliñ, chaseal, ober sport, torfediñ, en em zifenn... O sevel hag o implij a ro ur skeudenn eus ar gevredigezh e-lec'h ma vevomp war tachennoù an teknologiezhioù, ar gwir, ar geopolitikerezh hag ar justis. '''War ar bajenn [[Geriaoueg an armoù-tan]] e kavoc'h pennadoù berr war sujedoù n'eus ket bet savet pajenn ebet diwar o fenn evit poent.''' </div> | align="right" valign="center"| [[Skeudenn:GLOCK 17 Gen 4 Pistol MOD 45160305.jpg|130x130px]] |}<div style="text-align:center;"> {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | colspan="2" align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''ARMOÙ'''</div> |- | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | == [[Arm-skoaz|Armoù-skoaz]] == === [[Fuzuilh|Fuzuilhoù]] === [[Accuracy International Arctic Warfare]] • [[Arisaka 38]] • [[Arisaka 99]] • [[Barrett M82]] • [[Barrett MRAD]] • [[Benelli M4]] • [[Berdan (fuzuilh)|Berdan]] • [[Berthier (armoù-skoaz)|Berthier]] • [[Carcano M91]] • [[Chassepot (fuzuilh)|Chassepot]] • [[Dreyse (fuzuilh)|Dreyse]] • [[Enfield M1917]] • [[FN FNAR]] • [[FR-F1]] ''•'' [[Gewehr 88]] • [[Gewehr 98]] • [[Gras (fuzuilh)|Gras]] • [[Henry (fuzuilh)|Henry]] • [[Krag-Jørgensen]] • [[L42A1]] • [[Lebel (fuzuilh)|Lebel]] • [[Lee-Enfield]] • [[Lee-Metford]] • [[Lee Navy M1895]] • [[Long rifle]] • [[M14 (fuzuilh)|M14]] • [[M16 (fuzuilh)|M16]] • [[Mannlicher M1885]] • [[Mannlicher M1893]] • [[Mannlicher M1895]] • [[Mannlicher-Schönauer]] • [[Martini-Henry]] • [[MAS-36|MAS 36]] • [[Mauser M1871]] • [[Mauser M1889]] • [[Mauser M1893]] • [[Mauser Standard-Modell]] • [[Mauser Sveden|Mauser svedat]] • [[McMillan Tac-50]] • [[Meunier A6]] • [[Mondragón M1908]] • [[Mosin-Nagant]] • [[Murata (armoù-skoaz)|Murata]] • [[Pattern 1914 Enfield]] • [[PGM Hécate II]] • [[PTRD-41|PTRD 41]] •[[Remington Model 30]] • [[Ribeyrolles 1918]] • [[Remington Rolling Block|Rolling Block]] • [[Ross (fuzuilh)|Ross]] • [[Fusil automatique Modèle 1917|RSC M1917]] • [[Sako M23]] • [[Schmidt-Rubin]] • [[Sharps (fuzuilh)|Sharps]] • [[Smith-Jennings (fuzuilh)|Smith-Jennings]] • [[Snider-Enfield]] • [[Snipex Alligator]] • [[Spencer (fuzuilh)|Spencer]] • [[Springfield Model 1873|Springfield M1873]] • [[Springfield M1903]] • [[Springfield Model 1922|Springfield M1922]] • [[SVD (fuzuilh)|SVD Dragunov]] • [[Fuzuilh Tchang Kai-chek|Tchang Kai-chek]] • [[Tkiv 85]] • [[Vetterli (fuzuilh)|Vetterli]] • [[Werder M1869]] === [[Fuzuilh-arsailh|Fuzuilhoù-arsailh]] === [[Restr:HK416N.png|kleiz|frameless|110x110px]][[AEK-971]] • [[Nikonov AN-94|AN-94]] • [[AK-47]] • [[AK-74]] • [[AK-12]] • [[AR-15]] • [[Avtomat Fyodorova]] • [[Beretta AR70/90]] • [[CZ 805 BREN]] • [[FAMAS]] • [[Fallschirmjägergewehr 42|FG 42]] • [[FN ARKA]] • [[FN F2000]] • [[FN FNC]] • [[FN SCAR]] • [[IMI Galil|Galil]] • [[Haenel MK 556]] • [[HK G36]] • [[HK 416]] • [[M4 (karabinenn)|M4 Carbine]] • [[M7 (fuzuilh-arsailh)|M7]] • [[M16 (fuzuilh)|M16]] • [[M27 Infantry Automatic Rifle|M27 IAR]] • [[QBZ-95]] • [[QBZ-191]] • [[RK 62]] • [[SA80]] • [[Samopal vz. 58|Sa vz. 58]] • [[SIG SG 540|SIG 540]] • [[SIG SG 550|SIG 550]] • [[Steyr AUG]] • [[Sturmgewehr 44]] === [[Fuzuilh-emgann|Fuzuilhoù-emgann]] === [[Automatgevär m/42]] • [[Automatkarbin 4]] • [[AVS-36|AVS 36]] • [[FN FAL]] • [[Gewehr 41]] • [[Hakim (fuzuilh)|Hakim]] • [[Fuzuilh Jeneral Liu|Jeneral Liu]] • [[Johnson M1941]] • [[L1A1]] • [[M1 Garand]] • [[MAS 49]] • [[AR-10]] • [[HK G3]] • [[SAFN 49]] • [[SIG SG 510|SIG 510]] • [[SVT-40]] === [[Fuzuilh-chase|Fuzuilhoù-chase]] === [[Browning BAR|BAR]] • [[Baikal IZh-27]] • [[Benelli Raffaello]] • [[Benelli Super Black Eagle]] • [[Beretta A400]] • [[Browning Auto-5]] • [[Browning B25]] • [[Chapuis C35]] • ''[[Fuzuilh-liorzh]]'' • [[Manufrance Robust]] • [[M30 Luftwaffe]] • [[Perazzi MX 410]] • [[Ruger Red Label]] • [[Saiga-12]] • [[Verney-Carron Sagittaire]] • [[Winchester Model 1911]][[Restr:Army Heritage Museum B.A.R..jpg|kleiz|frameless|140x140px]] === [[Fuzuilh-vindrailher|Fuzuilhoù-mindrailher]] === [[BAR M1918]] • [[Beardmore-Farquhar]] • [[Bren (fuzuilh-vindrailher)|BREN]] • [[Chauchat (fuzuilh-vindrailher)|Chauchat]] • [[DP-27/DP-28]] • [[Fallschirmjägergewehr 42|FG 42]] • [[FM 24/29]] • [[FN Minimi]] • [[Hotchkiss M1922]] • [[Lewis (fuzuilh-vindrailher)|Lewis]] • [[Madsen (fuzuilh-vindrailher)|Madsen]] • [[M249 light machine gun|M249 SAW]] • [[RPK]] • [[Type 99 (fuzuilh-vindrailher)|Type 99]] • [[Ultimax 100]] === [[Fuzuilh-pomp|Fuzuilhoù-pomp]] === [[Ithaca 37]] • [[Mossberg 500]] • [[Remington 870]] • [[Remington Model 14]] • [[Franchi SPAS-12]] • [[Winchester Model 1200]] • [[Winchester Model 1897]] • [[Winchester Model 1912]] === [[Karabinenn|Karabinennoù]] === [[Baker (karabinenn)|Baker]] • [[Bergara B14]] • [[Chiappa Little Badger]] • [[CZ 457]] • [[CZ 600]] • [[De Lisle (karabinenn)|De Lisle]] • [[Gewehr 43]] • [[K31 (karabinenn)|Karabiner 31]] • [[Karabiner 98k]] • [[Korrigane (karabinenn)|Korrigane]] • [[M1 (karabinenn)|M1]] • [[M4 Survival Rifle]] • [[Marlin Model 60]] • [[Mauser M18]] • [[Mossberg Patriot]] • [[Pallas BA-15]] • ''[[Karabinenn#Munisionoù|PCC]]'' • [[Rachid (karabinenn)|Rachid]] • [[Remington Model 8]] • [[Remington 700]] • [[Ruger 10/22]] • [[Ruger M77]] • [[Ruger Gunsite Scout]] • [[Ruger Mini-14]] • [[Savage Model 110]] • ''[[Scout Rifle]]'' • [[Schmeisser SP15]] • [[SKS]] • [[Steyr Scout]] • [[Tikka T1x]] • [[Tikka T3]] • [[Vz. 24 (karabinenn)|vz. 24]] • [[Vz. 52 (karabinenn)|vz. 52]] • [[Winchester Model 1873]] • [[Winchester Model 1886]] • [[Winchester Model 1892]] • [[Winchester Model 1894]] • [[Winchester Model 1903]] • [[Winchester Model 1907]] • [[Winchester Model 52]] • [[Winchester Model 54]] • [[Winchester Model 70]] • [[Winchester Wildcat]] === [[Mindrailherez|Mindrailherezioù]] === [[Restr:MG42 1 noBG.jpg|dehou|frameless|110x110px]][[AA 52]] • [[Besa (mindrailherez)|Besa]] • [[Bollée (mindrailherez)|Bollée]] • [[Breda-SAFAT]] • [[Browning M1917]] • [[Browning M1919]] • [[Colt-Browning M1895]] • [[DChK]] • [[FN EVOLYS]] • [[FN MAG]] • [[Gatling (mindrailherez)|Gatling]] • [[Hotchkiss Modèle 1914]] • [[Kord (mindrailherez)|Kord]] • [[KPV]] • [[M134 Minigun]] • [[M60 (mindrailherez)|M60]] • [[M2 Browning]] • [[Maxim (mindrailherez)|Maxim]] • [[MG 08]] • [[MG 08/15]] • [[MG 13]] • [[Maschinengewehr 34|MG 34]] • [[MG42|MG 42]] • [[NSV (mindrailherez)|NSV]] • [[PM M1910]] • [[PK (mindrailherez)|PK]] • [[RPD (mindrailherez)|RPD]] • [[Saint-Étienne Modèle 1907|Saint-Étienne 1907]] • [[Schwarzlose (mindrailherez)|Schwarzlose]] • [[Stumm 73 (mindrailherez)|Stumm 73]] • [[Union Repeating Gun]] • [[Vickers (mindrailherez)|Vickers]] • [[Vickers .50]] • [[Vz. 59 (mindrailherez)|vz. 59]] • [[ZB-53]] === [[Pistolenn-vindrailher|Pistolennoù-mindrailher]] === [[Beretta M1918]] • [[Beretta M1938]] • [[Bergmann MP35]] • [[Błyskawica (pistolenn-vindrailher)|Błyskawica]] • [[Brügger & Thomet MP9]] • [[Carl Gustaf m/45]] • [[FN P90]] • [[HK MP5]] • [[Lanchester (pistolenn-vindrailher)|Lanchester]] • [[M2 Hyde]] • [[M3 (pistolenn-vindrailher)|M3 Grease Gun]] • [[MAC-10]] • [[MAS 38]] • [[MAT 49]] • [[Maschinenpistole 18|MP 18]] • [[Maschinenpistole 28|MP 28]] • [[Maschinenpistole 34|MP 34]] • [[Maschinenpistole 40|MP 40]] • [[Owen gun]] • [[PPCh-41|PPCh 41]] • [[PPS (pistolenn-vindrailher)|PPS]] • [[Škorpion vz. 61]] • [[Standschütze Hellriegel M1915]] • [[STEN (pistolenn-vindrailher)|STEN]] • [[Sterling (pistolenn-vindrailher)|Sterling]] • [[Suomi KP/-31]] • [[Thompson (pistolennoù-mindrailher)|Thompson]] • [[Type 100 (pistolenn-vindrailher)|Type 100]] • [[United Defense M42]] • [[Uzi]] | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | == [[Arm-dorn|Armoù-dorn]] == === [[Pistolenn|Pistolennoù]] === '''''(renket dre verk pe produer)''''' [[Restr:CZ 75 SP-01 Shadow 9x19 mm.jpg|dehou|frameless|110x110px]]'''Astra :''' [[Astra 400]] • '''Beretta :''' [[Beretta M1915]] • [[Beretta M1934]] • [[Beretta 951]] • [[Beretta 92]] • [[Beretta 93R]] • '''Loewe :''' [[Borchardt C93]] • '''Browning :''' [[Browning Buck Mark]] • [[Browning HP]] • [[Browning M1900]] • [[Browning M1906]] • [[Browning M1910]] • '''Colt :''' [[Colt M1903 Pocket Hammerless]] • [[Colt M1911]] • '''CZ :''' [[CZ 27]] • [[CZ 52]] • [[CZ 75]] • [[CZ 82]] • [[CZ P-07]] • [[CZ P-09]] • [[CZ P-10 C]] • [[CZ Shadow 2]] • '''FB :''' [[Vis wz. 35]] • '''FN Herstal :''' [[FN Model 1903]] • [[FN FNP]] • [[FN FNX]] • [[FN 502]] • [[FN 509]] • '''Fort''' : [[Fort-12]] • [[Fort-17]] • [[Fort-20]] • '''General Motors :''' [[FP-45 Liberator]] • '''Glock :''' [[Glock (pistolenn)|Glock]] • '''HK :''' [[HK USP]] • [[HK VP70|VP70]] • '''IMI :''' [[Jericho 941]] '''•''' [[Desert Eagle]] • '''LLama-Gabilondo :''' [[Llama M-82]] • [[Llama Pressin]] • '''Luger :''' [[Luger 1900]] • [[Luger P04]] • [[Luger P08]] • '''MAB :''' [[MAB F]] • [[MAB PA-15]] • '''MAC :''' [[MAC Modèle 1950|MAC 50]] • '''MAS :''' [[Pistolet automatique modèle 1935S|PA 35S]] • '''Mauser :''' [[Mauser 1914]] • [[Mauser C96]] • [[Mauser M712]] • '''Nambu :''' [[Nambu 14]] • '''Ruger :''' [[Ruger Standard]] • [[Ruger SR22|SR22]] • '''SIG :''' [[SIG P210]] • [[SIG Sauer P220|P220]] • [[SIG Sauer P226|P226]] • [[SIG Sauer P320|P320]] • [[SIG Sauer P322|P322]] • [[SIG Sauer SP2022|SP2022]] • '''SACM :''' [[Pistolet automatique modèle 1935A|PA 35A]] • '''Sauer & Sohn :''' [[Sauer & Sohn M1913|Sauer M1913]] • [[Sauer 38H]] • '''Savage :''' [[Savage Model 1907]] • '''Smith & Wesson :''' [[Smith & Wesson Model 41]] • [[Smith & Wesson Model 52]] • [[Smith & Wesson SW22 Victory]] • '''STAR :''' [[Star B]] • '''Steyr :''' [[Steyr M1912 (pistolenn)|Steyr M1912]] • '''Tokarev :''' [[Tokarev TT 33|Tokarev TT33]] • '''Walther :''' [[Walther P38]] • [[Walther PP]] • [[Walther PPK]] • [[Walther PPQ]] • [[Walther PDP]] • '''Produerien a bep seurt :''' [[APS (pistolenn)|APS]] • [[Bren Ten]] • [[Deer Gun]] • [[Unique DES 69|DES 69]] • [[Dreyse M1907]] • [[Springfield Armory Echelon|Echelon]] • [[Glisenti Modello 1910|Glisenti M1910]] • [[GCh-18]] • [[Grand Power K100]] • [[Isard (pistolenn)|Isard]] • [[KelTec PR57]] • [[Kolibri (pistolenn)|Kolibri]] • [[Korovin (pistolenn)|Korovin]] • [[Lahti L-35]] • [[Le Français (pistolenn)|Le Français]] • [[Liberator (pistolenn)|Liberator]] • [[Makarov (pistolenn)|Makarov]] • [[MP-443 Grach]] • [[PSM (pistolenn)|PSM]] • [[PSS (pistolenn)|PSS]] • [[Ruby (pistolenn)|Ruby]] • [[Salvator-Dormus (pistolenn)|Salvator-Dormus]] • [[Schönberger-Laumann 1892|Schönberger-Laumann]] • [[Star M14]] • [[Stumm 19 Norzh Sina (pistolenn)|Stumm 19 Norzh Sina]] • [[Tanfoglio T95]] • [[TP-82]] • [[Welrod]] • [[Zigana]] === [[Revolver|Revolverioù]] === [[Restr:Colt Python1.JPG|kleiz|frameless|110x110px]][[Apache (arm-dorn)|Apache]] • [[Astra 44]] • [[Chiappa Rhino]] • '''Colt :''' [[Colt 1851 Navy]] • [[Colt Anaconda]] • [[Colt Cobra]] • [[Colt Detective Special]] • [[Colt Dragoon]] • [[Colt M1877]] • [[Colt M1892]] • [[Colt New Service]] • [[Colt Official Police]] • [[Colt Paterson]] • [[Colt Police Positive]] • [[Colt Python]] • [[Colt Single Action Army]] • [[Colt Walker]] •• [[M1917 (revolverioù)|M1917]] • '''Manurhin :''' [[Manurhin MR 73]] • [[Manurhin MR 88]] •• [[Mauser C78]] • [[Nagant M1895]] • [[Rast & Gasser M1898]] • [[Reichsrevolver M1879|Reichsrevolver]] • [[Revolver d'ordonnance modèle 1873]] • [[Revolver d'ordonnance modèle 1892]] • '''Ruger :''' [[Ruger Blackhawk]] • [[Ruger Redhawk]] • [[Ruger SP101]] • '''Smith & Wesson :''' [[Smith & Wesson Model 3]] • [[Smith & Wesson Model 10]] • [[Smith & Wesson Model 14]] • [[Smith & Wesson Model 17]] • [[Smith & Wesson Model 19]] • [[Smith & Wesson Model 27]] • [[Smith & Wesson Model 28]] • [[Smith & Wesson Model 29]] • [[Smith & Wesson Model 36]] • [[Smith & Wesson Model 53]] • [[Smith & Wesson Model 60]] • [[Smith & Wesson Model 64]] • [[Smith & Wesson Model 460]] • [[Smith & Wesson Model 500]] • [[Smith & Wesson Model 686]] •• [[Enfield No. 2]] • [[Taurus Raging Bull]] • [[Webley (revolver)|Webley]] == Armoù eneptank == ''[[Fuzuilh eneptank]]'' •• [[Ampulomet]] • [[Boys (fuzuilh eneptank)|Boys]] • [[Carl Gustaf 84 mm]] • [[FGM-148 Javelin]] • [[Lahti L-39]] • [[Northover Projector]] • [[Panzerbüchse 39|Panzerbüsche 39]] • [[Panzerfaust]] • [[PIAT]] • [[PTRD-41]] • [[PTRS-41]] • [[RPG-2]] • [[Stouhna-P]] • [[Tankgewehr M1918]] == [[Kanol (kanolierezh)|Kanolioù]] == [[2 cm Flak 30, Flak 38 ha Flakvierling 38|2cm Flak 30/38]] • [[38 cm SK C/34]] • [[Bofors 40 mm L/60]] • [[CAESAR (kanolierezh)|CAESAR]] • [[Dicke Bertha]] • [[Dulle Griet (kanol)|Dulle Griet]] • [[Gamma-Gerät]] • [[Kanol 155 mm M1 Long Tom|Kanol 155 mm M1]] • [[Kanol 75 mm stumm 1897]] • [[8,8-cm-Flak 18/36/37/41|88 mm Flak]] • [[La Consulaire]] • [[Kanol MK 108|MK 108]] • [[Mk44 Bushmaster II]] • [[Ordnance QF 25-pounder]] • [[Pariser Kanone]] • [[Williams Gun]] == [[Kanol-mortez|Kanolioù-mortez]] == [[Brandt Mle 27/31|Brandt 27/31]] • [[8-cm-Granatwerfer-34|Granatwerfer 34]] • [[M1 (kanol-mortez)|M1]] • [[M2 (kanol-mortez)|M2]] • [[Minenwerfer]] • [[MO 81 LLR]] • [[MO 120 RT]] == [[Banner-roketennoù|Banneroù-roketennoù]] == [[Bazooka]] • [[Banner roketennoù Katyoucha|Katyoucha]] • [[Mattress (banner-roketennoù)|Mattress]] • [[Nebelwerfer]] • [[Panzerschrek]] == Doareoù armoù-tan kozh == [[Restr:Roleplayers Firing Arquebus - Age of Chivalry 2018.jpg|dehou|frameless|110x110px]][[Akebut]] •• [[Derringer (pistolenn)|Derringer]] : [[Remington Model 95]] •• [[Koulerinenn]] •• '''[[Mousked]]''' : [[Brown Bess]] • [[Pattern 1853 Enfield|Enfield 1853]] • [[Fayetteville (mousked)|Fayetteville]] • [[Fusil Modèle 1777]] • [[Springfield Model 1861|Springfield M1861]] • [[Whitworth (mousked)|Whitworth]] •• [[Mouskedig]] •• [[Pebrouer (arm-tan)|Pebrouer]] •• [[Ribauldequin]] == Armoù hiron == [[Apache (arm-dorn)|Apache]] • [[NRS-2]] • [[Thompson/Center Contender]] • [[TKB-506]] |} <br> {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''[[Munision|MUNISIONOÙ]]'''</div> |- | align="left" style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" |[[Restr:Shotgun Shells 12-70 Gauge CC BY-SA 4.0 by Grasyl Mk.2*.jpg|kleiz|frameless|120x120px]] === Evit ar c'hanolioù flour === [[Restr:9.3X62-30-06-8X57-6.5X55-308.JPG|dehou|frameless|140x140px]][[Kalibr 12]] • [[Kalibr 16]] • [[Kalibr 20]] • [[Kalibr 28]] • [[Kalibr .410]] === Evit ar c'hanolioù rizennet (hervez ar vro orin) === * {{SUA}} : [[.17 HMR]] • [[.17 Remington]] • [[.17 Winchester Super Magnum|.17 WSM]] • [[.218 Bee]] • [[.22 Short]] • [[.22 Hornet]] • [[.22 Long]] • [[.22 Long Rifle]] • [[.22 Remington Jet]] • [[.22 Winchester Centerfire|.22 WCF]] • [[.22 WMR]] • [[.22-250 Remington]] • [[.220 Swift]] • [[.222 Remington]] • [[.222 Remington Magnum]] • [[.223 Remington]] • [[.243 Winchester]] • [[6,35 mm Browning|.25 ACP]] • [[.25-06 Remington]] • [[.257 Roberts]] • [[.270 Winchester]] • [[.280 Remington]] • [[.284 Winchester]] • [[.300 AAC Blackout]] • [[.30 Carbine]] • [[.30-03 Springfield]] • [[.30-06 Springfield]] • [[.30-284 Winchester]] • [[.30-30 Winchester]] • [[.30-40 Krag]] • [[.30 Super Carry]] • [[.300 PRC]] • [[.300 Savage]] • [[.300 Weatherby Magnum]] • [[.300 Winchester Short Magnum]] • [[.300 Winchester Magnum]] • [[.300 Whisper]] • [[7,62 × 51 mm NATO|.308 Winchester]] • [[.32-20 Winchester]] • [[.32-40 Ballard]] • [[7,65 × 17 mm Browning|.32 ACP]] • [[.32 H&R Magnum]] • [[.32 Remington]] • [[.32 S&W]] • [[.32 Winchester Special]] • [[.32 S&W Long]] • [[.338 Winchester Magnum]] • [[.340 Weatherby Magnum]] • [[.35 Remington]] • [[.35 Whelen]] • [[.350 Legend]] • [[.350 Remington Magnum]] • [[.351 Winchester Self-Loading|.351 WSL]] • [[.357 Magnum]] • [[.357 Remington Maximum]] • [[.375 CheyTac]] • [[.375 Winchester]] • [[.378 Weatherby Magnum]] • [[.38 ACP]] • [[.38-40 Winchester]] • [[.38-55 Winchester]] • [[.38 Long Colt]] • [[.38 Special]] • [[.38 Super]] • [[.38 S&W]] • [[.380 ACP]] • [[.40 S&W]] • [[.408 CheyTac]] • [[.41 Action Express|.41 AE]] • [[.41 Long Colt]] • [[.41 Magnum]] • [[.41 Short]] • [[.416 Remington Magnum]] • [[.416 Rigby]] • [[.44-40 Winchester]] • [[.44 AMP]] • [[.44 Henry]] • [[.44 Magnum]] • [[.44 Russian]] • [[.44 S&W American]] • [[.44 Special]] • [[.444 Marlin]] • [[.45-70]] • [[.45 ACP]] • [[.45 Auto Rim]] • [[.45 Colt]] • [[.45 Schofield]] • [[.45 Winchester Magnum]] • [[.450 Bushmaster]] • [[.454 Casull]] • [[.458 Lott]] • [[.458 Winchester Magnum]] • [[.460 Weatherby Magnum]] • [[.460 S&W Magnum]] • [[.50-90 Sharps]] • [[.50 Action Express]] • [[.50 BMG]] • [[.500 S&W Magnum]] • [[6 mm BR]] • [[6 mm Lee Navy]] • [[6 mm PPC]] • [[6,35 mm Browning]] • [[6,5 mm Creedmoor]] • [[6,5 mm Grendel]] • [[6,5 mm PRC]] • [[6,8 mm Remington SPC]] • [[6,8 × 51 mm]] • [[7 mm-08 Remington]] • [[7 mm Backcountry]] • [[7 mm BR]] • [[7 mm PRC]] • [[7 mm Remington Magnum]] • [[7,62 × 51 mm NATO|7,62 × 51 mm]] • [[7,65 × 20 mm Long]] • [[.50 Beowulf]] • [[.50 BMG]] * {{Alamagn}} : [[.30 R Blaser]] • [[4,6 × 30 mm]] • [[4,73 × 33 mm]] • [[5,6 × 57 mm]] • [[6 × 62 mm Frères]] • [[6,5 × 57 mm Mauser]] • [[6,5 × 68 mm]] • [[7 × 57 mm Mauser]] • [[7 × 64 mm]] • [[7,63 × 25 mm Mauser]] • [[7,65 × 21 mm Parabellum]] • [[7,65 × 25 mm Borchardt]] • [[7,65 × 53 mm Mauser]] • [[7,92 × 33 mm Kurz]] • [[7,92 × 57 mm Mauser]] • [[7,92 × 94 mm]] • [[8 × 60 mm S]] • [[8 × 64 mm S|8 × 64 mm]] • [[8 × 68 mm S]] • [[8,5 × 55 mm Blaser]] • [[9 × 18 mm Ultra]] • [[9 mm P.A.K.]] • [[9 × 19 mm Parabellum]] • [[9 × 23 mm Largo]] • [[9 × 25 mm Mauser]] • [[9 × 57 mm Mauser|9 × 57 mm]] • [[9,3 × 62 mm]] • [[9,3 × 64 mm Brenneke]] • [[9,3 × 74 mm R]] • [[10,6 × 25 mm R]] • [[11 × 50 mm R]] • [[11 × 60 mm R]] • [[13,2 × 92 mm SR|13,2 × 92 mm]] * {{Frañs}} : [[6 mm Flobert]] • [[7 × 57 mm Meunier]] • [[7,5 × 54 mm 1929C]] • [[7,5 × 58 mm]] • [[8 × 27 mm]] • [[8 × 35 mm SR]] • [[8 mm Lebel]] • [[9 mm Flobert]] • [[11 mm modèle 1873]] • [[11 × 59 mm Gras|11 mm Gras]] * {{URSS}} : [[5,45 × 18 mm]] • [[5,45 × 39 mm M74]] • [[5,6 × 39 mm]] • [[7,62 × 25 mm Tokarev|7,62 × 25 mm]] • [[7,62 × 39 mm M43]] • [[7,62 × 42 mm SP-4|7,62 × 42 mm]] • [[7,62 × 54 mm R]] • [[9 × 18 mm Makarov]] • [[12,7 × 108 mm]] • [[14,5 × 114 mm]] * {{Rouantelezh Unanet}} : [[.280 British]] • [[.300 H&H Magnum]] • [[.303 British]] • [[.375 H&H Magnum]] • [[.455 Webley]] • [[4,85 × 49 mm]] • [[.55 Boys]] • [[.577 Snider]] • [[.600 Nitro Express]] • [[12,7 × 81 mm]] • [[12,7 × 81 mm SR]] • [[.700 Nitro Express]] * {{Aostria}} hag {{Aostria-Hungaria}} : [[2,7 mm Kolibri]] • [[.45 GAP]] • [[6,5 × 53 mm R|6,5 × 53 mm]] • [[6,5 × 54 mm Mannlicher-Schönauer]] • [[7,8 × 19 mm R]] • [[8 mm Gasser]] • [[8 × 50 mm Mannlicher]] • [[9 × 23 mm Steyr]] * {{Belgia}} : [[5,56 × 45 mm NATO|5,56 × 45 mm]] • [[5,7 × 28 mm]] • [[7,62 × 38 mm Nagant]] • [[7,92 × 24 mm]] • [[9 mm Browning Long]] * {{Italia}} : [[6,5 × 52 mm Carcano]] • [[7,35 × 51 mm Carcano]] • [[9 × 19 mm Glisenti]] • [[9 × 21 mm IMI]] * {{Suis}} : [[5,6 mm Suis]] • [[.357 SIG]] • [[7,5 mm GP 90]] • [[7,5 × 55 mm Swiss|7,5 × 55 mm]] • [[10,4 × 38 mm R]] • [[20 × 138 mm B|20 × 138 <abbr>mm</abbr> B]] * {{Sveden}} : [[.308 Norma Magnum]] • [[6,5-284 Norma]] • [[6,5 × 55 mm]] • [[10 mm Auto]] • [[12,17 × 42 mm R]] * {{Japan}} : [[6,5 × 50 mm Arisaka]] • [[7,7 × 58 mm Arisaka]] • [[8 × 22 mm Nambu]] * {{Finland}} : [[7,62 × 53 mm R]] • [[.338 Lapua Magnum]] * {{Tchekia}} / {{Tchekoslovakia}}: [[7,5 FK]] • [[7,62 × 45 mm]] * {{Danmark}} : [[8 × 58 mm R]] * {{Norvegia}} : [[12,17 × 42 mm R]] * {{Sina}} : [[5,8 × 42 mm]] |} {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''TEKNIK'''</div> |- | align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" |[[Restr:Rifle scope.svg|dehou|frameless|140x140px]] === Elfennoù armoù ha munisionoù === [[Arm a-wenn]] • [[Arm-kelenn]] • [[Baionetez]] • [[Beta C-Mag]] • [[Boled]] • [[Boled Minié]] • [[Buker poent ruz]] • [[Buker laser]] • ''[[Ching sling]]'' • [[Choke]] • [[Daoubez]] • [[Douilhez (elfenn munision)|Douilhez]] • [[Douilhez distroñsañ]] • [[Draen (armoù)|Draen]] • [[Emors (munisionoù)|Emors]] • [[Fulminat merkur(II)|Fulminat merkur]] • [[Jeder bannouriezh]] • [[Karger (armoù-tan)|Karger]] • [[Kartouchenn (arm-tan)|Kartouchenn]] • [[Kartouchenn brochennet]] • [[Kartouchenn Wildcat|Kartouchenn ''Wildcat'']] • [[Kulasenn (armoù-tan)|Kulasenn]] • [[Kordit]] • [[Korn-poultr]] • [[Kouch (arm-tan)|Kouch]] • [[Lamm (arm-tan)|Lamm]] • [[Lunedenn (arm-tan)|Lunedenn]] • [[Munision]] • [[Munision gwenn]] • [[Munision hep douilhez]] • ''[[Personal Defense Weapon]]'' • [[Platinenn (arm-tan)|Platinenn]] • [[Poultr du]] • [[Poultr divoged]] • [[Reduer-son]] • [[Senklenn (armoù-tan)|Senklenn]] • [[Shrapnel]] • [[Slug]] • [[Skoer (armoù-tan)|Skoer]] • [[Stanker-kulasenn]] • [[Starderez-veg]] === Mont en-dro ha teknikoù tennañ === [[Adkargañ (munisionoù)|Adkargañ]] • [[Argil]] • [[Arm-tennata]] • [[Arm hep argil]] • [[Bannouriezh]] • ''[[Bullpup]]'' • ''[[Chain gun]]'' • [[Chat (armoù-tan)|Chat]] • ''[[Fuzuilh-emgann flour he c'hanol|Combat shotgun]]'' • [[Cook off]] • [[Emzalc'h izoskelel]] • ''[[Fast Draw]]'' • [[Galloud-herzel]] • [[Gel bannouriezh]] • [[Hed-tenn]] • [[Kalibr (armoù-tan)|Kalibr]] • [[Kenefeder bannouriezh]] • [[Kronograf bannouriezh|Kronograf]] • [[Lusk-tennañ]] • [[Momeder bannouriezh|Momeder]] • [[Nerzh Coriolis]] • [[Pistolenn aotomatek]] • [[Pourveziañ dre gregiñ pe dre vontañ]] • ''[[Slamfire]]'' • [[Taolenn vannouriezh]] • ''[[Tap Rack]]'' • [[Tenn Mozambik]] • [[Varmint]] • ''[[Weaver stance]]'' |} <br> {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | colspan="2" align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''TRO-DRO D'AN ARMOÙ-TAN'''</div> |- | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | === Embregerezhioù hag [[Arsanailh|arsanailhoù]] === ==== Armoù (hervez o bro) ==== [[Restr:Winchester EZXS ammunition.jpg|kleiz|frameless|151x151px]]{{Alamagn}} : [[J. G. Anschütz|Anschütz]] • [[C. G. Haenel]] • [[Carl Walther GmbH|Carl Walther]] • [[Deutsche Waffen- und Munitionsfabriken|DWM]] • [[Feinwerkbau]] • [[Heckler & Koch]] • [[Königlich Bayerische Gewehrfabrik]] • [[Krupp]] • [[Ludwig Loewe & Co.|Loewe]] • [[Mauser]] • [[Sauer & Sohn]] • [[Schmeisser GmbH|Schmeisser]] • [[Simson (embregerezh)|Simson]] • {{Aostria}} : [[Glock (embregerezh)|Glock]] • [[Steyr Arms|Steyr]] • [[Österreichische Waffenfabriks-Gesellschaft]] • {{Belgia}} : [[FN Browning Group|FN Browning]] • [[FN Herstal]] • [[Fabrique d'armes Émile et Léon Nagant|Nagant]] • {{Brazil}} : [[Amadeo Rossi|Rossi]] • [[Taurus Armas|Taurus]] • {{Breizh}} : [[Teuzerezh Antrig]] • {{Euskal Herria}} : [[Astra y Unceta, Cía|Astra y Unceta]] • [[Bergara (armoù-tan)|Bergara]] • [[Llama, Gabilondo y Cía S.A.|Llama, Gabilondo y Cía]] • [[Manufacture d'Armes de Bayonne]] • [[Manufacture d'Armes des Pyrénées Françaises|MAPF / Unique]] • [[STAR, Bonifacio Echeverría S.A.|STAR / Bonifacio Echeverría]] • {{Finland}} : [[SAKO]] • [[Tikkakoski (embregerezh)|Tikka]] • {{Frañs}} : [[Bretton-Gaucher]] • [[Chapuis Armes|Chapuis]] • [[Hotchkiss]] • [[Manufacture d'Armes de Châtellerault]] • [[Manufacture d'Armes de Saint-Étienne]] • [[Manufacture d'Armes de Tulle]] • [[Manufrance]] • [[Manurhin]] • [[PGM Précision|PGM]] • [[Verney-Carron]] • {{Israel}} : [[Israel Weapon Industries|IWI]] • {{Italia}} : [[Benelli Armi|Benelli]] • [[Beretta]] • [[Beretta Holding]] • [[Chiappa Firearms|Chiappa]] • [[Franchi]] • [[Davide Pedersoli|Pedersoli]] • [[Sabatti]] • [[Tanfoglio]] • [[Aldo Uberti|Uberti]] • {{Izelvroioù}} : [[Artillerie-Inrichtigen]] • {{Japan}} : [[Miroku]] • {{Kanada}} : [[John Inglis & Company|Inglis]] • {{Pologn}} : [[Fabryka Broni „Łucznik” – Radom|Fabryka Broni]] • {{Rouantelezh Unanet}} : [[Accuracy International]] • [[Birmingham Small Arms Company|BSA]] • [[Royal Small Arms Factory|RSA Enfield]] • [[Holland & Holland]] • [[James Purdey & Sons|Purdey]] • [[Sterling Armaments Company|Sterling]] • [[Webley & Scott]] • {{Rusia}} : [[Ijmeh|Baikal]] • [[Kalachnikov (strollad)|IJMACH / Kalachnikov]] • [[Uzin mekanikerezh Ijevsk|IJMEC'H]] • [[Rostec'h]] • [[Toulskiy Oroujeyniy Zavod|TOZ]] • [[Uzin Degtyaryov|ZiD]] • {{Serbia}} : [[Zastava Arms]] •{{Sina}} : [[Norinco]] • {{Slovakia}} : [[Grand Power]] • {{SUA}} : [[ArmaLite]] • [[Browning Arms Company|Browning]] • [[Colt's Manufacturing Company|Colt]] • [[Harpers Ferry Armory|Harpers Ferry]] • [[Marlin Firearms|Marlin]] • [[O.F. Mossberg & Sons|Mossberg]] • [[Remington]] • [[Rock Island Arsenal|Rock Island]] • [[Savage Arms|Savage]] • [[Sharps Rifle Manufacturing Company|Sharps]] • [[Smith & Wesson]] • [[Springfield Armory]] (arsanailh-Stad) • [[Springfield Armory, Inc.]] • [[Stoeger]] • [[Sturm, Ruger & Co.]] • [[Thompson/Center Arms|Thompson/Center]] • [[Vista Outdoor]] • [[Volcanic Repeating Arms Company|Volcanic]] • [[Weatherby]] • [[Winchester Repeating Arms Company|Winchester]] • {{Suis}} : [[Brügger & Thomet]] • [[SIG Sauer]] • [[Waffenfabrik Bern]] • {{Sveden}} : [[Carl Gustafs stads gevärsfaktori|Carl Gustaf]] • [[Husqvarna Vapenfabrik]] • {{Tchekia}} : [[Česká zbrojovka a.s.|Česká zbrojovka]] • [[Colt CZ Group]] • [[Zbrojovka Brno]] • {{Turkia}} : [[Canik Arms|Canik]] • [[Hatsan]] • [[TİSAŞ]] • [[Yildiz Silah Sanayi|Yildiz]] • {{Ukraina}} : [[Fort (embregerezh)|Fort]] ==== Munisionoù ha dafar adkargañ ==== [[Águila Ammunition|Aguila]] • [[Arsanailh Frankford]] • [[Arsanailh Roazhon]] • [[Brenneke (embregerezh)|Brenneke]] • [[CCI (munisionoù)|CCI]] • [[Cor-Bon]] • [[Eley]] • [[Federal Ammunition|Federal]] • [[Fiocchi Munizioni|Fiocchi]] • [[Geco (munisionoù)|Geco]] • [[Hornady (munisionoù)|Hornady]] • [[Kynoch]] • [[Lapua (uzin munisionoù)|Lapua]] • [[Magtech]] • [[Mary Arm]] • [[Milin-Boultr Pont-ar-Veuzenn]] • [[Nammo]] • [[Norma Precision|Norma]] • ''[[Poultrerezh]]'' • [[Prvi Partizan]] • [[Remington]] • [[RWS]] • [[Sellier & Bellot]] • [[SK Ammunition|SK]] • [[Société Française des Munitions]] • [[Cartouches Sologne|Sologne]] • [[Starline Brass]] • [[Weatherby]] • [[Winchester Repeating Arms Company|Winchester]] ==== Dafar all ==== [[Lee Precision]] • [[Schmidt & Bender]] ==== Kenwerzh ==== [[Europ-Arm]] • [[Hans Wrage & Co. GmbH|Hans Wrage]] • [[SIDAM]] === Krouerien hag embregererien === [[Restr:JohnBrowning.jpeg|dehou|frameless|192x192px]][[Ezekiel Baker]] • [[Hiram Berdan]] • [[André Berthier]] • [[Hugo Borchardt]] • [[Edward M. Boxer]] • [[Wilhelm Brenneke]] • [[John Browning]] • [[Georgiy Chpagin]] • [[Samuel Colt]] • [[Vasiliy Degtyaryov]] • [[Henry Deringer]] • [[Johann Nikolaus von Dreyse]] • [[Vladimir Grigorievitch Fyodorov|Vladimir Fyodorov]] • [[Louis-Nicolas Flobert]] • [[Alexander John Forsyth]] • [[Uziel Gal]] • [[Jean-Cantius Garand|John C. Garand]] • [[Richard Jordan Gatling]] • [[Gaston Glock]] • [[Benjamin Tyler Henry]] • [[Mic'hail Kalachnikov]] • [[Aimo Lahti]] • [[James Paris Lee]] • [[Casimir Lefaucheux]] • [[Georg Luger]] • [[Samuel Neal McClean|Samuel McClean]] • [[Nikolay Fyodorovitch Makarov|Nikolay Makarov]] • [[Ferdinand Mannlicher]] • [[Tullio Marengoni]] • [[Paul Mauser]] • [[Hiram Maxim]] • [[Claude Étienne Minié]] • [[Léon Nagant]] • [[Kijirō Nambu]] • [[Evelyn Owen]] • [[William B. Ruger]] • [[Miroslav Rybář]] • [[Dieudonné Saive]] • [[Hugo Schmeisser]] • [[Otto Schönauer]] • [[Sergey Gavrilovitch Simonov|Sergey Simonov]] • [[Horace Smith]] • [[Igor Stetchkin]] • [[Eugene Stoner]] • [[Aleksei Soudayev]] • [[Leroy James Sullivan]] • [[Paul Tellié]] • [[Fyodor Tokarev]] • [[Johann Friedrich Vetterli|Friedrich Vetterli]] • [[Paul Vieille]] • [[Daniel B. Wesson]] • [[Roy Weatherby]] • [[Oliver Winchester]] | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | === Istor, lezenn ha kevredigezh === [[Armerezh]] • [[Arm-tan graet er gêr]] • [[Arm ordrenañs]] • [[Arm-tan primaozet]] • [[Armoù ar Rezistañs e Breizh]] • [[Commission internationale permanente pour l'épreuve des armes à feu portatives|C.I.P.]] • [[Eskemmez amprouiñ (armoù-tan)|Eskemmez amprouiñ]] • [[Eskemmez amprouiñ Eibar]] • [[Eskemmez amprouiñ Saint-Étienne]] • ''[[Federal Assault Weapons Ban|Assault Weapons Ban]]'' • [[Feulster gant armoù-tan]] • [[Feulster gant armoù-tan e Stadoù-Unanet Amerika|Feulster gant armoù-tan er Stadoù-Unanet]] • [[Hoplologiezh]] • [[IWA OutdoorClassics|IWA]] • [[Lezennoù war an armoù e Frañs]] • [[Mouchouer kelenn evit ar soudarded|Mouchouer kelenn]] • [[National Rifle Association of America|NRA]] • [[Pink Pistols]] • [[Sporting Arms and Ammunition Manufacturers' Institute|SAAMI]] • [[SHOT Show]] • [[SIA (Sistem Titouriñ war an Armoù)|SIA]] • [[Small Arms Survey]] • [[Sniper]] • [[Socialist Rifle Association]] • [[Tenner-resisted]] • [[Trafikerezh armoù]] • [[Union Française des amateurs d'Armes|UFA]] • [[Viktor Bout]] • [[Winchester ankounac'haet]] ==== Mediaoù hag embann ==== ''[[American Handgunner]]'' • ''[[Cibles]]'' • [[Crépin-Leblond]] ''•'' ''[[Guns & Ammo]]'' • ''[[La Gazette des Armes]]'' • ''[[Shooting Illustrated]] • [[Shooting Times]]'' ==== Tennerien ha tennerezed en Istor ==== [[Jeff Cooper]] • [[Carlos Hathcock]] • [[Simo Häyhä]] • [[Wild Bill Hickok]] • [[Chris Kyle]] • [[Annie Oakley]] • [[Lioudmila Mic'hailovna Pavlitchenko|Lioudmila Pavlitchenko]] • [[Francis Pegahmagabow]] • [[Thomas Plunket]] • [[Vasily Grigorievitch Zaitsev|Vasily Zaitsev]][[Restr:Charleroi - station Janson - Lucky Luke - 01.jpg|kleiz|frameless|139x139px]] === Er sevenadur === [[American Sniper|''American Sniper'']] • [[Bowling for Columbine|''Bowling for Columbine'']] • ''[[Forgotten Weapons]]'' • [[Internet Movie Firearm Database]] • [[Lord Of War|''Lord of war'']] • [[Lucky Luke|''Lucky Luke'']] • ''[[Saturday night special]]'' • [[Stalingrad (film, 2001)|''Stalingrad'' (film 2001)]] • [[Stembridge Gun Rentals]] • [[Winchester '73 (film)|''Winchester '73'']] • [[Wonder Nine]] • ''[[World of Guns: Gun Disassembly|World of Guns]]'' === [[Sportoù tennañ]] === [[Ball-Trap]] • [[Benchrest (sport)|Benchrest]] • [[Cowboy Action Shooting]] • [[International Practical Shooting Confederation|IPSC]] • [[International Shooting Sport Federation|ISSF]] • [[Plinking]] • [[Stand tennañ]] • [[Tenn pleustrek]] ==== Tennerien ha tennerezed sport ==== [[Clément Bessaguet]] • [[Tanguy De La Forest]] • [[Benjamin Gineste]] • [[Éric Grauffel]] • [[Camille Jedrzejewski]] • [[William McMillan (tenner sport)|William McMillan]] • [[Jean Quiquampoix]][[Restr:Skeet masculin aux Jeux olympiques de 2024 - Éric Delaunay (2).jpg|kreizenn|frameless|225x225px]] |- | colspan="2" align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''RUMMADOÙ'''</div> [[:Rummad:Armoù-tan|Armoù-tan]] • [[:Rummad:Armoù dre vro|Armoù dre vro]] ==== Armoù dre zarvoud istorel ==== '''XIX{{Vet}} kantved :''' [[:Rummad:Armoù Brezelioù Napoleon|Armoù Brezelioù Napoleon]] • [[:Rummad:Armoù Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika|Armoù Brezel Diabarzh Stadoù-Unanet Amerika]] • [[:Rummad:Armoù Brezel 1870-1871 etre Bro-C'hall ha Prusia|Armoù Brezel 1870-1871 etre Bro-C'hall ha Prusia]] '''XX{{Vet}} kantved :''' [[:Rummad:Armoù ar Brezel-bed Kentañ|Armoù ar Brezel-bed Kentañ]] • [[:Rummad:Armoù Brezel ar Rif|Armoù Brezel ar Rif]] • [[Armoù Brezel Spagn]] • [[:Rummad:Armoù ar Brezel Goañv|Armoù ar Brezel Goañv]] • [[:Rummad:Armoù an Eil Brezel-bed|Armoù an Eil Brezel-bed]] • [[:Rummad:Armoù hervez ar mare|Armoù ar Brezel Yen]] • [[:Rummad:Armoù Brezel Indez-Sina|Armoù Brezel Indez-Sina]] • [[:Rummad:Armoù Brezel Aljeria|Armoù Brezel Aljeria]] • [[:Rummad:Armoù Brezel Vietnam|Armoù Brezel Vietnam]] '''XXI'''{{Añ}} '''kantved :''' [[:Rummad:Armoù brezel Ukraina|Armoù brezel Ukraina]] ==== Evit mont pelloc'h gant an armoù ==== [[:Rummad:Armoù gwenn|Armoù gwenn]] • [[:Rummad:Armoù dre aer gwasket|Armoù dre aer gwasket]] |} <br> {{Porchedoù roll}} [[Rummad:Porchedoù|Armoù-tan]] [[Rummad:Armoù]] jz9ne9lwp7rg6gmlp3dgx1ovm1165qs 2197559 2197558 2026-08-05T11:54:02Z Kestenn 14086 /* Fuzuilhoù */ 2197559 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {|width="100%" border="0" cellspacing="4" cellpadding="2" | align="left" valign="center"|[[Restr:2019 Colt Navy 1851 Leech&Rigdon.jpg|kreizenn|frameless|299x299px]] | align="left" valign="center"| <div align="center" style="font-size:150%;">[[Restr:Apache chieff Geronimo (right) and his warriors in 1886.jpg|kreizenn|frameless]]'''Donemat war borched an armoù-tan !''' </div> <div align="center" style="font-size:100%;"> An [[Arm-tan|armoù-tan]] a zo stag ouzh istor Mab-den abaoe kantvedoù evit brezeliñ, chaseal, ober sport, torfediñ, en em zifenn... O sevel hag o implij a ro ur skeudenn eus ar gevredigezh e-lec'h ma vevomp war tachennoù an teknologiezhioù, ar gwir, ar geopolitikerezh hag ar justis. '''War ar bajenn [[Geriaoueg an armoù-tan]] e kavoc'h pennadoù berr war sujedoù n'eus ket bet savet pajenn ebet diwar o fenn evit poent.''' </div> | align="right" valign="center"| [[Skeudenn:GLOCK 17 Gen 4 Pistol MOD 45160305.jpg|130x130px]] |}<div style="text-align:center;"> {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | colspan="2" align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''ARMOÙ'''</div> |- | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | == [[Arm-skoaz|Armoù-skoaz]] == === [[Fuzuilh|Fuzuilhoù]] === [[Accuracy International Arctic Warfare]] • [[Arisaka 38]] • [[Arisaka 99]] • [[Barrett M82]] • [[Barrett MRAD]] • [[Benelli M4]] • [[Berdan (fuzuilh)|Berdan]] • [[Berthier (armoù-skoaz)|Berthier]] • [[Carcano M91]] • [[Chassepot (fuzuilh)|Chassepot]] • [[Dreyse (fuzuilh)|Dreyse]] • [[Enfield M1917]] • [[FN FNAR]] • [[FR-F1]] ''•'' [[Gewehr 88]] • [[Gewehr 98]] • [[Gras (fuzuilh)|Gras]] • [[Henry (fuzuilh)|Henry]] • [[Krag-Jørgensen]] • [[L42A1]] • [[Lebel (fuzuilh)|Lebel]] • [[Lee-Enfield]] • [[Lee-Metford]] • [[Lee Navy M1895]] • [[Long rifle]] • [[M14 (fuzuilh)|M14]] • [[M16 (fuzuilh)|M16]] • [[Mannlicher M1885]] • [[Mannlicher M1893]] • [[Mannlicher M1895]] • [[Mannlicher-Schönauer]] • [[Martini-Henry]] • [[MAS-36|MAS 36]] • [[Mauser M1871]] • [[Mauser M1889]] • [[Mauser M1893]] • [[Mauser Standard-Modell]] • [[Mauser Sveden|Mauser svedat]] • [[McMillan Tac-50]] • [[Meunier A6]] • [[Mondragón M1908]] • [[Mosin-Nagant]] • [[Murata (armoù-skoaz)|Murata]] • [[Pattern 1914 Enfield]] • [[PGM Hécate II]] • [[PTRD-41|PTRD 41]] • [[Remington Model 30]] • [[Ribeyrolles 1918]] • [[Remington Rolling Block|Rolling Block]] • [[Ross (fuzuilh)|Ross]] • [[Fusil automatique Modèle 1917|RSC M1917]] • [[Sako M23]] • [[Schmidt-Rubin]] • [[Sharps (fuzuilh)|Sharps]] • [[Smith-Jennings (fuzuilh)|Smith-Jennings]] • [[Snider-Enfield]] • [[Snipex Alligator]] • [[Spencer (fuzuilh)|Spencer]] • [[Springfield Model 1873|Springfield M1873]] • [[Springfield M1903]] • [[Springfield Model 1922|Springfield M1922]] • [[SVD (fuzuilh)|SVD Dragunov]] • [[Fuzuilh Tchang Kai-chek|Tchang Kai-chek]] • [[Tkiv 85]] • [[Vetterli (fuzuilh)|Vetterli]] • [[Werder M1869]] === [[Fuzuilh-arsailh|Fuzuilhoù-arsailh]] === [[Restr:HK416N.png|kleiz|frameless|110x110px]][[AEK-971]] • [[Nikonov AN-94|AN-94]] • [[AK-47]] • [[AK-74]] • [[AK-12]] • [[AR-15]] • [[Avtomat Fyodorova]] • [[Beretta AR70/90]] • [[CZ 805 BREN]] • [[FAMAS]] • [[Fallschirmjägergewehr 42|FG 42]] • [[FN ARKA]] • [[FN F2000]] • [[FN FNC]] • [[FN SCAR]] • [[IMI Galil|Galil]] • [[Haenel MK 556]] • [[HK G36]] • [[HK 416]] • [[M4 (karabinenn)|M4 Carbine]] • [[M7 (fuzuilh-arsailh)|M7]] • [[M16 (fuzuilh)|M16]] • [[M27 Infantry Automatic Rifle|M27 IAR]] • [[QBZ-95]] • [[QBZ-191]] • [[RK 62]] • [[SA80]] • [[Samopal vz. 58|Sa vz. 58]] • [[SIG SG 540|SIG 540]] • [[SIG SG 550|SIG 550]] • [[Steyr AUG]] • [[Sturmgewehr 44]] === [[Fuzuilh-emgann|Fuzuilhoù-emgann]] === [[Automatgevär m/42]] • [[Automatkarbin 4]] • [[AVS-36|AVS 36]] • [[FN FAL]] • [[Gewehr 41]] • [[Hakim (fuzuilh)|Hakim]] • [[Fuzuilh Jeneral Liu|Jeneral Liu]] • [[Johnson M1941]] • [[L1A1]] • [[M1 Garand]] • [[MAS 49]] • [[AR-10]] • [[HK G3]] • [[SAFN 49]] • [[SIG SG 510|SIG 510]] • [[SVT-40]] === [[Fuzuilh-chase|Fuzuilhoù-chase]] === [[Browning BAR|BAR]] • [[Baikal IZh-27]] • [[Benelli Raffaello]] • [[Benelli Super Black Eagle]] • [[Beretta A400]] • [[Browning Auto-5]] • [[Browning B25]] • [[Chapuis C35]] • ''[[Fuzuilh-liorzh]]'' • [[Manufrance Robust]] • [[M30 Luftwaffe]] • [[Perazzi MX 410]] • [[Ruger Red Label]] • [[Saiga-12]] • [[Verney-Carron Sagittaire]] • [[Winchester Model 1911]][[Restr:Army Heritage Museum B.A.R..jpg|kleiz|frameless|140x140px]] === [[Fuzuilh-vindrailher|Fuzuilhoù-mindrailher]] === [[BAR M1918]] • [[Beardmore-Farquhar]] • [[Bren (fuzuilh-vindrailher)|BREN]] • [[Chauchat (fuzuilh-vindrailher)|Chauchat]] • [[DP-27/DP-28]] • [[Fallschirmjägergewehr 42|FG 42]] • [[FM 24/29]] • [[FN Minimi]] • [[Hotchkiss M1922]] • [[Lewis (fuzuilh-vindrailher)|Lewis]] • [[Madsen (fuzuilh-vindrailher)|Madsen]] • [[M249 light machine gun|M249 SAW]] • [[RPK]] • [[Type 99 (fuzuilh-vindrailher)|Type 99]] • [[Ultimax 100]] === [[Fuzuilh-pomp|Fuzuilhoù-pomp]] === [[Ithaca 37]] • [[Mossberg 500]] • [[Remington 870]] • [[Remington Model 14]] • [[Franchi SPAS-12]] • [[Winchester Model 1200]] • [[Winchester Model 1897]] • [[Winchester Model 1912]] === [[Karabinenn|Karabinennoù]] === [[Baker (karabinenn)|Baker]] • [[Bergara B14]] • [[Chiappa Little Badger]] • [[CZ 457]] • [[CZ 600]] • [[De Lisle (karabinenn)|De Lisle]] • [[Gewehr 43]] • [[K31 (karabinenn)|Karabiner 31]] • [[Karabiner 98k]] • [[Korrigane (karabinenn)|Korrigane]] • [[M1 (karabinenn)|M1]] • [[M4 Survival Rifle]] • [[Marlin Model 60]] • [[Mauser M18]] • [[Mossberg Patriot]] • [[Pallas BA-15]] • ''[[Karabinenn#Munisionoù|PCC]]'' • [[Rachid (karabinenn)|Rachid]] • [[Remington Model 8]] • [[Remington 700]] • [[Ruger 10/22]] • [[Ruger M77]] • [[Ruger Gunsite Scout]] • [[Ruger Mini-14]] • [[Savage Model 110]] • ''[[Scout Rifle]]'' • [[Schmeisser SP15]] • [[SKS]] • [[Steyr Scout]] • [[Tikka T1x]] • [[Tikka T3]] • [[Vz. 24 (karabinenn)|vz. 24]] • [[Vz. 52 (karabinenn)|vz. 52]] • [[Winchester Model 1873]] • [[Winchester Model 1886]] • [[Winchester Model 1892]] • [[Winchester Model 1894]] • [[Winchester Model 1903]] • [[Winchester Model 1907]] • [[Winchester Model 52]] • [[Winchester Model 54]] • [[Winchester Model 70]] • [[Winchester Wildcat]] === [[Mindrailherez|Mindrailherezioù]] === [[Restr:MG42 1 noBG.jpg|dehou|frameless|110x110px]][[AA 52]] • [[Besa (mindrailherez)|Besa]] • [[Bollée (mindrailherez)|Bollée]] • [[Breda-SAFAT]] • [[Browning M1917]] • [[Browning M1919]] • [[Colt-Browning M1895]] • [[DChK]] • [[FN EVOLYS]] • [[FN MAG]] • [[Gatling (mindrailherez)|Gatling]] • [[Hotchkiss Modèle 1914]] • [[Kord (mindrailherez)|Kord]] • [[KPV]] • [[M134 Minigun]] • [[M60 (mindrailherez)|M60]] • [[M2 Browning]] • [[Maxim (mindrailherez)|Maxim]] • [[MG 08]] • [[MG 08/15]] • [[MG 13]] • [[Maschinengewehr 34|MG 34]] • [[MG42|MG 42]] • [[NSV (mindrailherez)|NSV]] • [[PM M1910]] • [[PK (mindrailherez)|PK]] • [[RPD (mindrailherez)|RPD]] • [[Saint-Étienne Modèle 1907|Saint-Étienne 1907]] • [[Schwarzlose (mindrailherez)|Schwarzlose]] • [[Stumm 73 (mindrailherez)|Stumm 73]] • [[Union Repeating Gun]] • [[Vickers (mindrailherez)|Vickers]] • [[Vickers .50]] • [[Vz. 59 (mindrailherez)|vz. 59]] • [[ZB-53]] === [[Pistolenn-vindrailher|Pistolennoù-mindrailher]] === [[Beretta M1918]] • [[Beretta M1938]] • [[Bergmann MP35]] • [[Błyskawica (pistolenn-vindrailher)|Błyskawica]] • [[Brügger & Thomet MP9]] • [[Carl Gustaf m/45]] • [[FN P90]] • [[HK MP5]] • [[Lanchester (pistolenn-vindrailher)|Lanchester]] • [[M2 Hyde]] • [[M3 (pistolenn-vindrailher)|M3 Grease Gun]] • [[MAC-10]] • [[MAS 38]] • [[MAT 49]] • [[Maschinenpistole 18|MP 18]] • [[Maschinenpistole 28|MP 28]] • [[Maschinenpistole 34|MP 34]] • [[Maschinenpistole 40|MP 40]] • [[Owen gun]] • [[PPCh-41|PPCh 41]] • [[PPS (pistolenn-vindrailher)|PPS]] • [[Škorpion vz. 61]] • [[Standschütze Hellriegel M1915]] • [[STEN (pistolenn-vindrailher)|STEN]] • [[Sterling (pistolenn-vindrailher)|Sterling]] • [[Suomi KP/-31]] • [[Thompson (pistolennoù-mindrailher)|Thompson]] • [[Type 100 (pistolenn-vindrailher)|Type 100]] • [[United Defense M42]] • [[Uzi]] | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | == [[Arm-dorn|Armoù-dorn]] == === [[Pistolenn|Pistolennoù]] === '''''(renket dre verk pe produer)''''' [[Restr:CZ 75 SP-01 Shadow 9x19 mm.jpg|dehou|frameless|110x110px]]'''Astra :''' [[Astra 400]] • '''Beretta :''' [[Beretta M1915]] • [[Beretta M1934]] • [[Beretta 951]] • [[Beretta 92]] • [[Beretta 93R]] • '''Loewe :''' [[Borchardt C93]] • '''Browning :''' [[Browning Buck Mark]] • [[Browning HP]] • [[Browning M1900]] • [[Browning M1906]] • [[Browning M1910]] • '''Colt :''' [[Colt M1903 Pocket Hammerless]] • [[Colt M1911]] • '''CZ :''' [[CZ 27]] • [[CZ 52]] • [[CZ 75]] • [[CZ 82]] • [[CZ P-07]] • [[CZ P-09]] • [[CZ P-10 C]] • [[CZ Shadow 2]] • '''FB :''' [[Vis wz. 35]] • '''FN Herstal :''' [[FN Model 1903]] • [[FN FNP]] • [[FN FNX]] • [[FN 502]] • [[FN 509]] • '''Fort''' : [[Fort-12]] • [[Fort-17]] • [[Fort-20]] • '''General Motors :''' [[FP-45 Liberator]] • '''Glock :''' [[Glock (pistolenn)|Glock]] • '''HK :''' [[HK USP]] • [[HK VP70|VP70]] • '''IMI :''' [[Jericho 941]] '''•''' [[Desert Eagle]] • '''LLama-Gabilondo :''' [[Llama M-82]] • [[Llama Pressin]] • '''Luger :''' [[Luger 1900]] • [[Luger P04]] • [[Luger P08]] • '''MAB :''' [[MAB F]] • [[MAB PA-15]] • '''MAC :''' [[MAC Modèle 1950|MAC 50]] • '''MAS :''' [[Pistolet automatique modèle 1935S|PA 35S]] • '''Mauser :''' [[Mauser 1914]] • [[Mauser C96]] • [[Mauser M712]] • '''Nambu :''' [[Nambu 14]] • '''Ruger :''' [[Ruger Standard]] • [[Ruger SR22|SR22]] • '''SIG :''' [[SIG P210]] • [[SIG Sauer P220|P220]] • [[SIG Sauer P226|P226]] • [[SIG Sauer P320|P320]] • [[SIG Sauer P322|P322]] • [[SIG Sauer SP2022|SP2022]] • '''SACM :''' [[Pistolet automatique modèle 1935A|PA 35A]] • '''Sauer & Sohn :''' [[Sauer & Sohn M1913|Sauer M1913]] • [[Sauer 38H]] • '''Savage :''' [[Savage Model 1907]] • '''Smith & Wesson :''' [[Smith & Wesson Model 41]] • [[Smith & Wesson Model 52]] • [[Smith & Wesson SW22 Victory]] • '''STAR :''' [[Star B]] • '''Steyr :''' [[Steyr M1912 (pistolenn)|Steyr M1912]] • '''Tokarev :''' [[Tokarev TT 33|Tokarev TT33]] • '''Walther :''' [[Walther P38]] • [[Walther PP]] • [[Walther PPK]] • [[Walther PPQ]] • [[Walther PDP]] • '''Produerien a bep seurt :''' [[APS (pistolenn)|APS]] • [[Bren Ten]] • [[Deer Gun]] • [[Unique DES 69|DES 69]] • [[Dreyse M1907]] • [[Springfield Armory Echelon|Echelon]] • [[Glisenti Modello 1910|Glisenti M1910]] • [[GCh-18]] • [[Grand Power K100]] • [[Isard (pistolenn)|Isard]] • [[KelTec PR57]] • [[Kolibri (pistolenn)|Kolibri]] • [[Korovin (pistolenn)|Korovin]] • [[Lahti L-35]] • [[Le Français (pistolenn)|Le Français]] • [[Liberator (pistolenn)|Liberator]] • [[Makarov (pistolenn)|Makarov]] • [[MP-443 Grach]] • [[PSM (pistolenn)|PSM]] • [[PSS (pistolenn)|PSS]] • [[Ruby (pistolenn)|Ruby]] • [[Salvator-Dormus (pistolenn)|Salvator-Dormus]] • [[Schönberger-Laumann 1892|Schönberger-Laumann]] • [[Star M14]] • [[Stumm 19 Norzh Sina (pistolenn)|Stumm 19 Norzh Sina]] • [[Tanfoglio T95]] • [[TP-82]] • [[Welrod]] • [[Zigana]] === [[Revolver|Revolverioù]] === [[Restr:Colt Python1.JPG|kleiz|frameless|110x110px]][[Apache (arm-dorn)|Apache]] • [[Astra 44]] • [[Chiappa Rhino]] • '''Colt :''' [[Colt 1851 Navy]] • [[Colt Anaconda]] • [[Colt Cobra]] • [[Colt Detective Special]] • [[Colt Dragoon]] • [[Colt M1877]] • [[Colt M1892]] • [[Colt New Service]] • [[Colt Official Police]] • [[Colt Paterson]] • [[Colt Police Positive]] • [[Colt Python]] • [[Colt Single Action Army]] • [[Colt Walker]] •• [[M1917 (revolverioù)|M1917]] • '''Manurhin :''' [[Manurhin MR 73]] • [[Manurhin MR 88]] •• [[Mauser C78]] • [[Nagant M1895]] • [[Rast & Gasser M1898]] • [[Reichsrevolver M1879|Reichsrevolver]] • [[Revolver d'ordonnance modèle 1873]] • [[Revolver d'ordonnance modèle 1892]] • '''Ruger :''' [[Ruger Blackhawk]] • [[Ruger Redhawk]] • [[Ruger SP101]] • '''Smith & Wesson :''' [[Smith & Wesson Model 3]] • [[Smith & Wesson Model 10]] • [[Smith & Wesson Model 14]] • [[Smith & Wesson Model 17]] • [[Smith & Wesson Model 19]] • [[Smith & Wesson Model 27]] • [[Smith & Wesson Model 28]] • [[Smith & Wesson Model 29]] • [[Smith & Wesson Model 36]] • [[Smith & Wesson Model 53]] • [[Smith & Wesson Model 60]] • [[Smith & Wesson Model 64]] • [[Smith & Wesson Model 460]] • [[Smith & Wesson Model 500]] • [[Smith & Wesson Model 686]] •• [[Enfield No. 2]] • [[Taurus Raging Bull]] • [[Webley (revolver)|Webley]] == Armoù eneptank == ''[[Fuzuilh eneptank]]'' •• [[Ampulomet]] • [[Boys (fuzuilh eneptank)|Boys]] • [[Carl Gustaf 84 mm]] • [[FGM-148 Javelin]] • [[Lahti L-39]] • [[Northover Projector]] • [[Panzerbüchse 39|Panzerbüsche 39]] • [[Panzerfaust]] • [[PIAT]] • [[PTRD-41]] • [[PTRS-41]] • [[RPG-2]] • [[Stouhna-P]] • [[Tankgewehr M1918]] == [[Kanol (kanolierezh)|Kanolioù]] == [[2 cm Flak 30, Flak 38 ha Flakvierling 38|2cm Flak 30/38]] • [[38 cm SK C/34]] • [[Bofors 40 mm L/60]] • [[CAESAR (kanolierezh)|CAESAR]] • [[Dicke Bertha]] • [[Dulle Griet (kanol)|Dulle Griet]] • [[Gamma-Gerät]] • [[Kanol 155 mm M1 Long Tom|Kanol 155 mm M1]] • [[Kanol 75 mm stumm 1897]] • [[8,8-cm-Flak 18/36/37/41|88 mm Flak]] • [[La Consulaire]] • [[Kanol MK 108|MK 108]] • [[Mk44 Bushmaster II]] • [[Ordnance QF 25-pounder]] • [[Pariser Kanone]] • [[Williams Gun]] == [[Kanol-mortez|Kanolioù-mortez]] == [[Brandt Mle 27/31|Brandt 27/31]] • [[8-cm-Granatwerfer-34|Granatwerfer 34]] • [[M1 (kanol-mortez)|M1]] • [[M2 (kanol-mortez)|M2]] • [[Minenwerfer]] • [[MO 81 LLR]] • [[MO 120 RT]] == [[Banner-roketennoù|Banneroù-roketennoù]] == [[Bazooka]] • [[Banner roketennoù Katyoucha|Katyoucha]] • [[Mattress (banner-roketennoù)|Mattress]] • [[Nebelwerfer]] • [[Panzerschrek]] == Doareoù armoù-tan kozh == [[Restr:Roleplayers Firing Arquebus - Age of Chivalry 2018.jpg|dehou|frameless|110x110px]][[Akebut]] •• [[Derringer (pistolenn)|Derringer]] : [[Remington Model 95]] •• [[Koulerinenn]] •• '''[[Mousked]]''' : [[Brown Bess]] • [[Pattern 1853 Enfield|Enfield 1853]] • [[Fayetteville (mousked)|Fayetteville]] • [[Fusil Modèle 1777]] • [[Springfield Model 1861|Springfield M1861]] • [[Whitworth (mousked)|Whitworth]] •• [[Mouskedig]] •• [[Pebrouer (arm-tan)|Pebrouer]] •• [[Ribauldequin]] == Armoù hiron == [[Apache (arm-dorn)|Apache]] • [[NRS-2]] • [[Thompson/Center Contender]] • [[TKB-506]] |} <br> {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''[[Munision|MUNISIONOÙ]]'''</div> |- | align="left" style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" |[[Restr:Shotgun Shells 12-70 Gauge CC BY-SA 4.0 by Grasyl Mk.2*.jpg|kleiz|frameless|120x120px]] === Evit ar c'hanolioù flour === [[Restr:9.3X62-30-06-8X57-6.5X55-308.JPG|dehou|frameless|140x140px]][[Kalibr 12]] • [[Kalibr 16]] • [[Kalibr 20]] • [[Kalibr 28]] • [[Kalibr .410]] === Evit ar c'hanolioù rizennet (hervez ar vro orin) === * {{SUA}} : [[.17 HMR]] • [[.17 Remington]] • [[.17 Winchester Super Magnum|.17 WSM]] • [[.218 Bee]] • [[.22 Short]] • [[.22 Hornet]] • [[.22 Long]] • [[.22 Long Rifle]] • [[.22 Remington Jet]] • [[.22 Winchester Centerfire|.22 WCF]] • [[.22 WMR]] • [[.22-250 Remington]] • [[.220 Swift]] • [[.222 Remington]] • [[.222 Remington Magnum]] • [[.223 Remington]] • [[.243 Winchester]] • [[6,35 mm Browning|.25 ACP]] • [[.25-06 Remington]] • [[.257 Roberts]] • [[.270 Winchester]] • [[.280 Remington]] • [[.284 Winchester]] • [[.300 AAC Blackout]] • [[.30 Carbine]] • [[.30-03 Springfield]] • [[.30-06 Springfield]] • [[.30-284 Winchester]] • [[.30-30 Winchester]] • [[.30-40 Krag]] • [[.30 Super Carry]] • [[.300 PRC]] • [[.300 Savage]] • [[.300 Weatherby Magnum]] • [[.300 Winchester Short Magnum]] • [[.300 Winchester Magnum]] • [[.300 Whisper]] • [[7,62 × 51 mm NATO|.308 Winchester]] • [[.32-20 Winchester]] • [[.32-40 Ballard]] • [[7,65 × 17 mm Browning|.32 ACP]] • [[.32 H&R Magnum]] • [[.32 Remington]] • [[.32 S&W]] • [[.32 Winchester Special]] • [[.32 S&W Long]] • [[.338 Winchester Magnum]] • [[.340 Weatherby Magnum]] • [[.35 Remington]] • [[.35 Whelen]] • [[.350 Legend]] • [[.350 Remington Magnum]] • [[.351 Winchester Self-Loading|.351 WSL]] • [[.357 Magnum]] • [[.357 Remington Maximum]] • [[.375 CheyTac]] • [[.375 Winchester]] • [[.378 Weatherby Magnum]] • [[.38 ACP]] • [[.38-40 Winchester]] • [[.38-55 Winchester]] • [[.38 Long Colt]] • [[.38 Special]] • [[.38 Super]] • [[.38 S&W]] • [[.380 ACP]] • [[.40 S&W]] • [[.408 CheyTac]] • [[.41 Action Express|.41 AE]] • [[.41 Long Colt]] • [[.41 Magnum]] • [[.41 Short]] • [[.416 Remington Magnum]] • [[.416 Rigby]] • [[.44-40 Winchester]] • [[.44 AMP]] • [[.44 Henry]] • [[.44 Magnum]] • [[.44 Russian]] • [[.44 S&W American]] • [[.44 Special]] • [[.444 Marlin]] • [[.45-70]] • [[.45 ACP]] • [[.45 Auto Rim]] • [[.45 Colt]] • [[.45 Schofield]] • [[.45 Winchester Magnum]] • [[.450 Bushmaster]] • [[.454 Casull]] • [[.458 Lott]] • [[.458 Winchester Magnum]] • [[.460 Weatherby Magnum]] • [[.460 S&W Magnum]] • [[.50-90 Sharps]] • [[.50 Action Express]] • [[.50 BMG]] • [[.500 S&W Magnum]] • [[6 mm BR]] • [[6 mm Lee Navy]] • [[6 mm PPC]] • [[6,35 mm Browning]] • [[6,5 mm Creedmoor]] • [[6,5 mm Grendel]] • [[6,5 mm PRC]] • [[6,8 mm Remington SPC]] • [[6,8 × 51 mm]] • [[7 mm-08 Remington]] • [[7 mm Backcountry]] • [[7 mm BR]] • [[7 mm PRC]] • [[7 mm Remington Magnum]] • [[7,62 × 51 mm NATO|7,62 × 51 mm]] • [[7,65 × 20 mm Long]] • [[.50 Beowulf]] • [[.50 BMG]] * {{Alamagn}} : [[.30 R Blaser]] • [[4,6 × 30 mm]] • [[4,73 × 33 mm]] • [[5,6 × 57 mm]] • [[6 × 62 mm Frères]] • [[6,5 × 57 mm Mauser]] • [[6,5 × 68 mm]] • [[7 × 57 mm Mauser]] • [[7 × 64 mm]] • [[7,63 × 25 mm Mauser]] • [[7,65 × 21 mm Parabellum]] • [[7,65 × 25 mm Borchardt]] • [[7,65 × 53 mm Mauser]] • [[7,92 × 33 mm Kurz]] • [[7,92 × 57 mm Mauser]] • [[7,92 × 94 mm]] • [[8 × 60 mm S]] • [[8 × 64 mm S|8 × 64 mm]] • [[8 × 68 mm S]] • [[8,5 × 55 mm Blaser]] • [[9 × 18 mm Ultra]] • [[9 mm P.A.K.]] • [[9 × 19 mm Parabellum]] • [[9 × 23 mm Largo]] • [[9 × 25 mm Mauser]] • [[9 × 57 mm Mauser|9 × 57 mm]] • [[9,3 × 62 mm]] • [[9,3 × 64 mm Brenneke]] • [[9,3 × 74 mm R]] • [[10,6 × 25 mm R]] • [[11 × 50 mm R]] • [[11 × 60 mm R]] • [[13,2 × 92 mm SR|13,2 × 92 mm]] * {{Frañs}} : [[6 mm Flobert]] • [[7 × 57 mm Meunier]] • [[7,5 × 54 mm 1929C]] • [[7,5 × 58 mm]] • [[8 × 27 mm]] • [[8 × 35 mm SR]] • [[8 mm Lebel]] • [[9 mm Flobert]] • [[11 mm modèle 1873]] • [[11 × 59 mm Gras|11 mm Gras]] * {{URSS}} : [[5,45 × 18 mm]] • [[5,45 × 39 mm M74]] • [[5,6 × 39 mm]] • [[7,62 × 25 mm Tokarev|7,62 × 25 mm]] • [[7,62 × 39 mm M43]] • [[7,62 × 42 mm SP-4|7,62 × 42 mm]] • [[7,62 × 54 mm R]] • [[9 × 18 mm Makarov]] • [[12,7 × 108 mm]] • [[14,5 × 114 mm]] * {{Rouantelezh Unanet}} : [[.280 British]] • [[.300 H&H Magnum]] • [[.303 British]] • [[.375 H&H Magnum]] • [[.455 Webley]] • [[4,85 × 49 mm]] • [[.55 Boys]] • [[.577 Snider]] • [[.600 Nitro Express]] • [[12,7 × 81 mm]] • [[12,7 × 81 mm SR]] • [[.700 Nitro Express]] * {{Aostria}} hag {{Aostria-Hungaria}} : [[2,7 mm Kolibri]] • [[.45 GAP]] • [[6,5 × 53 mm R|6,5 × 53 mm]] • [[6,5 × 54 mm Mannlicher-Schönauer]] • [[7,8 × 19 mm R]] • [[8 mm Gasser]] • [[8 × 50 mm Mannlicher]] • [[9 × 23 mm Steyr]] * {{Belgia}} : [[5,56 × 45 mm NATO|5,56 × 45 mm]] • [[5,7 × 28 mm]] • [[7,62 × 38 mm Nagant]] • [[7,92 × 24 mm]] • [[9 mm Browning Long]] * {{Italia}} : [[6,5 × 52 mm Carcano]] • [[7,35 × 51 mm Carcano]] • [[9 × 19 mm Glisenti]] • [[9 × 21 mm IMI]] * {{Suis}} : [[5,6 mm Suis]] • [[.357 SIG]] • [[7,5 mm GP 90]] • [[7,5 × 55 mm Swiss|7,5 × 55 mm]] • [[10,4 × 38 mm R]] • [[20 × 138 mm B|20 × 138 <abbr>mm</abbr> B]] * {{Sveden}} : [[.308 Norma Magnum]] • [[6,5-284 Norma]] • [[6,5 × 55 mm]] • [[10 mm Auto]] • [[12,17 × 42 mm R]] * {{Japan}} : [[6,5 × 50 mm Arisaka]] • [[7,7 × 58 mm Arisaka]] • [[8 × 22 mm Nambu]] * {{Finland}} : [[7,62 × 53 mm R]] • [[.338 Lapua Magnum]] * {{Tchekia}} / {{Tchekoslovakia}}: [[7,5 FK]] • [[7,62 × 45 mm]] * {{Danmark}} : [[8 × 58 mm R]] * {{Norvegia}} : [[12,17 × 42 mm R]] * {{Sina}} : [[5,8 × 42 mm]] |} {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''TEKNIK'''</div> |- | align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" |[[Restr:Rifle scope.svg|dehou|frameless|140x140px]] === Elfennoù armoù ha munisionoù === [[Arm a-wenn]] • [[Arm-kelenn]] • [[Baionetez]] • [[Beta C-Mag]] • [[Boled]] • [[Boled Minié]] • [[Buker poent ruz]] • [[Buker laser]] • ''[[Ching sling]]'' • [[Choke]] • [[Daoubez]] • [[Douilhez (elfenn munision)|Douilhez]] • [[Douilhez distroñsañ]] • [[Draen (armoù)|Draen]] • [[Emors (munisionoù)|Emors]] • [[Fulminat merkur(II)|Fulminat merkur]] • [[Jeder bannouriezh]] • [[Karger (armoù-tan)|Karger]] • [[Kartouchenn (arm-tan)|Kartouchenn]] • [[Kartouchenn brochennet]] • [[Kartouchenn Wildcat|Kartouchenn ''Wildcat'']] • [[Kulasenn (armoù-tan)|Kulasenn]] • [[Kordit]] • [[Korn-poultr]] • [[Kouch (arm-tan)|Kouch]] • [[Lamm (arm-tan)|Lamm]] • [[Lunedenn (arm-tan)|Lunedenn]] • [[Munision]] • [[Munision gwenn]] • [[Munision hep douilhez]] • ''[[Personal Defense Weapon]]'' • [[Platinenn (arm-tan)|Platinenn]] • [[Poultr du]] • [[Poultr divoged]] • [[Reduer-son]] • [[Senklenn (armoù-tan)|Senklenn]] • [[Shrapnel]] • [[Slug]] • [[Skoer (armoù-tan)|Skoer]] • [[Stanker-kulasenn]] • [[Starderez-veg]] === Mont en-dro ha teknikoù tennañ === [[Adkargañ (munisionoù)|Adkargañ]] • [[Argil]] • [[Arm-tennata]] • [[Arm hep argil]] • [[Bannouriezh]] • ''[[Bullpup]]'' • ''[[Chain gun]]'' • [[Chat (armoù-tan)|Chat]] • ''[[Fuzuilh-emgann flour he c'hanol|Combat shotgun]]'' • [[Cook off]] • [[Emzalc'h izoskelel]] • ''[[Fast Draw]]'' • [[Galloud-herzel]] • [[Gel bannouriezh]] • [[Hed-tenn]] • [[Kalibr (armoù-tan)|Kalibr]] • [[Kenefeder bannouriezh]] • [[Kronograf bannouriezh|Kronograf]] • [[Lusk-tennañ]] • [[Momeder bannouriezh|Momeder]] • [[Nerzh Coriolis]] • [[Pistolenn aotomatek]] • [[Pourveziañ dre gregiñ pe dre vontañ]] • ''[[Slamfire]]'' • [[Taolenn vannouriezh]] • ''[[Tap Rack]]'' • [[Tenn Mozambik]] • [[Varmint]] • ''[[Weaver stance]]'' |} <br> {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | colspan="2" align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''TRO-DRO D'AN ARMOÙ-TAN'''</div> |- | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | === Embregerezhioù hag [[Arsanailh|arsanailhoù]] === ==== Armoù (hervez o bro) ==== [[Restr:Winchester EZXS ammunition.jpg|kleiz|frameless|151x151px]]{{Alamagn}} : [[J. G. Anschütz|Anschütz]] • [[C. G. Haenel]] • [[Carl Walther GmbH|Carl Walther]] • [[Deutsche Waffen- und Munitionsfabriken|DWM]] • [[Feinwerkbau]] • [[Heckler & Koch]] • [[Königlich Bayerische Gewehrfabrik]] • [[Krupp]] • [[Ludwig Loewe & Co.|Loewe]] • [[Mauser]] • [[Sauer & Sohn]] • [[Schmeisser GmbH|Schmeisser]] • [[Simson (embregerezh)|Simson]] • {{Aostria}} : [[Glock (embregerezh)|Glock]] • [[Steyr Arms|Steyr]] • [[Österreichische Waffenfabriks-Gesellschaft]] • {{Belgia}} : [[FN Browning Group|FN Browning]] • [[FN Herstal]] • [[Fabrique d'armes Émile et Léon Nagant|Nagant]] • {{Brazil}} : [[Amadeo Rossi|Rossi]] • [[Taurus Armas|Taurus]] • {{Breizh}} : [[Teuzerezh Antrig]] • {{Euskal Herria}} : [[Astra y Unceta, Cía|Astra y Unceta]] • [[Bergara (armoù-tan)|Bergara]] • [[Llama, Gabilondo y Cía S.A.|Llama, Gabilondo y Cía]] • [[Manufacture d'Armes de Bayonne]] • [[Manufacture d'Armes des Pyrénées Françaises|MAPF / Unique]] • [[STAR, Bonifacio Echeverría S.A.|STAR / Bonifacio Echeverría]] • {{Finland}} : [[SAKO]] • [[Tikkakoski (embregerezh)|Tikka]] • {{Frañs}} : [[Bretton-Gaucher]] • [[Chapuis Armes|Chapuis]] • [[Hotchkiss]] • [[Manufacture d'Armes de Châtellerault]] • [[Manufacture d'Armes de Saint-Étienne]] • [[Manufacture d'Armes de Tulle]] • [[Manufrance]] • [[Manurhin]] • [[PGM Précision|PGM]] • [[Verney-Carron]] • {{Israel}} : [[Israel Weapon Industries|IWI]] • {{Italia}} : [[Benelli Armi|Benelli]] • [[Beretta]] • [[Beretta Holding]] • [[Chiappa Firearms|Chiappa]] • [[Franchi]] • [[Davide Pedersoli|Pedersoli]] • [[Sabatti]] • [[Tanfoglio]] • [[Aldo Uberti|Uberti]] • {{Izelvroioù}} : [[Artillerie-Inrichtigen]] • {{Japan}} : [[Miroku]] • {{Kanada}} : [[John Inglis & Company|Inglis]] • {{Pologn}} : [[Fabryka Broni „Łucznik” – Radom|Fabryka Broni]] • {{Rouantelezh Unanet}} : [[Accuracy International]] • [[Birmingham Small Arms Company|BSA]] • [[Royal Small Arms Factory|RSA Enfield]] • [[Holland & Holland]] • [[James Purdey & Sons|Purdey]] • [[Sterling Armaments Company|Sterling]] • [[Webley & Scott]] • {{Rusia}} : [[Ijmeh|Baikal]] • [[Kalachnikov (strollad)|IJMACH / Kalachnikov]] • [[Uzin mekanikerezh Ijevsk|IJMEC'H]] • [[Rostec'h]] • [[Toulskiy Oroujeyniy Zavod|TOZ]] • [[Uzin Degtyaryov|ZiD]] • {{Serbia}} : [[Zastava Arms]] •{{Sina}} : [[Norinco]] • {{Slovakia}} : [[Grand Power]] • {{SUA}} : [[ArmaLite]] • [[Browning Arms Company|Browning]] • [[Colt's Manufacturing Company|Colt]] • [[Harpers Ferry Armory|Harpers Ferry]] • [[Marlin Firearms|Marlin]] • [[O.F. Mossberg & Sons|Mossberg]] • [[Remington]] • [[Rock Island Arsenal|Rock Island]] • [[Savage Arms|Savage]] • [[Sharps Rifle Manufacturing Company|Sharps]] • [[Smith & Wesson]] • [[Springfield Armory]] (arsanailh-Stad) • [[Springfield Armory, Inc.]] • [[Stoeger]] • [[Sturm, Ruger & Co.]] • [[Thompson/Center Arms|Thompson/Center]] • [[Vista Outdoor]] • [[Volcanic Repeating Arms Company|Volcanic]] • [[Weatherby]] • [[Winchester Repeating Arms Company|Winchester]] • {{Suis}} : [[Brügger & Thomet]] • [[SIG Sauer]] • [[Waffenfabrik Bern]] • {{Sveden}} : [[Carl Gustafs stads gevärsfaktori|Carl Gustaf]] • [[Husqvarna Vapenfabrik]] • {{Tchekia}} : [[Česká zbrojovka a.s.|Česká zbrojovka]] • [[Colt CZ Group]] • [[Zbrojovka Brno]] • {{Turkia}} : [[Canik Arms|Canik]] • [[Hatsan]] • [[TİSAŞ]] • [[Yildiz Silah Sanayi|Yildiz]] • {{Ukraina}} : [[Fort (embregerezh)|Fort]] ==== Munisionoù ha dafar adkargañ ==== [[Águila Ammunition|Aguila]] • [[Arsanailh Frankford]] • [[Arsanailh Roazhon]] • [[Brenneke (embregerezh)|Brenneke]] • [[CCI (munisionoù)|CCI]] • [[Cor-Bon]] • [[Eley]] • [[Federal Ammunition|Federal]] • [[Fiocchi Munizioni|Fiocchi]] • [[Geco (munisionoù)|Geco]] • [[Hornady (munisionoù)|Hornady]] • [[Kynoch]] • [[Lapua (uzin munisionoù)|Lapua]] • [[Magtech]] • [[Mary Arm]] • [[Milin-Boultr Pont-ar-Veuzenn]] • [[Nammo]] • [[Norma Precision|Norma]] • ''[[Poultrerezh]]'' • [[Prvi Partizan]] • [[Remington]] • [[RWS]] • [[Sellier & Bellot]] • [[SK Ammunition|SK]] • [[Société Française des Munitions]] • [[Cartouches Sologne|Sologne]] • [[Starline Brass]] • [[Weatherby]] • [[Winchester Repeating Arms Company|Winchester]] ==== Dafar all ==== [[Lee Precision]] • [[Schmidt & Bender]] ==== Kenwerzh ==== [[Europ-Arm]] • [[Hans Wrage & Co. GmbH|Hans Wrage]] • [[SIDAM]] === Krouerien hag embregererien === [[Restr:JohnBrowning.jpeg|dehou|frameless|192x192px]][[Ezekiel Baker]] • [[Hiram Berdan]] • [[André Berthier]] • [[Hugo Borchardt]] • [[Edward M. Boxer]] • [[Wilhelm Brenneke]] • [[John Browning]] • [[Georgiy Chpagin]] • [[Samuel Colt]] • [[Vasiliy Degtyaryov]] • [[Henry Deringer]] • [[Johann Nikolaus von Dreyse]] • [[Vladimir Grigorievitch Fyodorov|Vladimir Fyodorov]] • [[Louis-Nicolas Flobert]] • [[Alexander John Forsyth]] • [[Uziel Gal]] • [[Jean-Cantius Garand|John C. Garand]] • [[Richard Jordan Gatling]] • [[Gaston Glock]] • [[Benjamin Tyler Henry]] • [[Mic'hail Kalachnikov]] • [[Aimo Lahti]] • [[James Paris Lee]] • [[Casimir Lefaucheux]] • [[Georg Luger]] • [[Samuel Neal McClean|Samuel McClean]] • [[Nikolay Fyodorovitch Makarov|Nikolay Makarov]] • [[Ferdinand Mannlicher]] • [[Tullio Marengoni]] • [[Paul Mauser]] • [[Hiram Maxim]] • [[Claude Étienne Minié]] • [[Léon Nagant]] • [[Kijirō Nambu]] • [[Evelyn Owen]] • [[William B. Ruger]] • [[Miroslav Rybář]] • [[Dieudonné Saive]] • [[Hugo Schmeisser]] • [[Otto Schönauer]] • [[Sergey Gavrilovitch Simonov|Sergey Simonov]] • [[Horace Smith]] • [[Igor Stetchkin]] • [[Eugene Stoner]] • [[Aleksei Soudayev]] • [[Leroy James Sullivan]] • [[Paul Tellié]] • [[Fyodor Tokarev]] • [[Johann Friedrich Vetterli|Friedrich Vetterli]] • [[Paul Vieille]] • [[Daniel B. Wesson]] • [[Roy Weatherby]] • [[Oliver Winchester]] | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | === Istor, lezenn ha kevredigezh === [[Armerezh]] • [[Arm-tan graet er gêr]] • [[Arm ordrenañs]] • [[Arm-tan primaozet]] • [[Armoù ar Rezistañs e Breizh]] • [[Commission internationale permanente pour l'épreuve des armes à feu portatives|C.I.P.]] • [[Eskemmez amprouiñ (armoù-tan)|Eskemmez amprouiñ]] • [[Eskemmez amprouiñ Eibar]] • [[Eskemmez amprouiñ Saint-Étienne]] • ''[[Federal Assault Weapons Ban|Assault Weapons Ban]]'' • [[Feulster gant armoù-tan]] • [[Feulster gant armoù-tan e Stadoù-Unanet Amerika|Feulster gant armoù-tan er Stadoù-Unanet]] • [[Hoplologiezh]] • [[IWA OutdoorClassics|IWA]] • [[Lezennoù war an armoù e Frañs]] • [[Mouchouer kelenn evit ar soudarded|Mouchouer kelenn]] • [[National Rifle Association of America|NRA]] • [[Pink Pistols]] • [[Sporting Arms and Ammunition Manufacturers' Institute|SAAMI]] • [[SHOT Show]] • [[SIA (Sistem Titouriñ war an Armoù)|SIA]] • [[Small Arms Survey]] • [[Sniper]] • [[Socialist Rifle Association]] • [[Tenner-resisted]] • [[Trafikerezh armoù]] • [[Union Française des amateurs d'Armes|UFA]] • [[Viktor Bout]] • [[Winchester ankounac'haet]] ==== Mediaoù hag embann ==== ''[[American Handgunner]]'' • ''[[Cibles]]'' • [[Crépin-Leblond]] ''•'' ''[[Guns & Ammo]]'' • ''[[La Gazette des Armes]]'' • ''[[Shooting Illustrated]] • [[Shooting Times]]'' ==== Tennerien ha tennerezed en Istor ==== [[Jeff Cooper]] • [[Carlos Hathcock]] • [[Simo Häyhä]] • [[Wild Bill Hickok]] • [[Chris Kyle]] • [[Annie Oakley]] • [[Lioudmila Mic'hailovna Pavlitchenko|Lioudmila Pavlitchenko]] • [[Francis Pegahmagabow]] • [[Thomas Plunket]] • [[Vasily Grigorievitch Zaitsev|Vasily Zaitsev]][[Restr:Charleroi - station Janson - Lucky Luke - 01.jpg|kleiz|frameless|139x139px]] === Er sevenadur === [[American Sniper|''American Sniper'']] • [[Bowling for Columbine|''Bowling for Columbine'']] • ''[[Forgotten Weapons]]'' • [[Internet Movie Firearm Database]] • [[Lord Of War|''Lord of war'']] • [[Lucky Luke|''Lucky Luke'']] • ''[[Saturday night special]]'' • [[Stalingrad (film, 2001)|''Stalingrad'' (film 2001)]] • [[Stembridge Gun Rentals]] • [[Winchester '73 (film)|''Winchester '73'']] • [[Wonder Nine]] • ''[[World of Guns: Gun Disassembly|World of Guns]]'' === [[Sportoù tennañ]] === [[Ball-Trap]] • [[Benchrest (sport)|Benchrest]] • [[Cowboy Action Shooting]] • [[International Practical Shooting Confederation|IPSC]] • [[International Shooting Sport Federation|ISSF]] • [[Plinking]] • [[Stand tennañ]] • [[Tenn pleustrek]] ==== Tennerien ha tennerezed sport ==== [[Clément Bessaguet]] • [[Tanguy De La Forest]] • [[Benjamin Gineste]] • [[Éric Grauffel]] • [[Camille Jedrzejewski]] • [[William McMillan (tenner sport)|William McMillan]] • [[Jean Quiquampoix]][[Restr:Skeet masculin aux Jeux olympiques de 2024 - Éric Delaunay (2).jpg|kreizenn|frameless|225x225px]] |- | colspan="2" align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''RUMMADOÙ'''</div> [[:Rummad:Armoù-tan|Armoù-tan]] • [[:Rummad:Armoù dre vro|Armoù dre vro]] ==== Armoù dre zarvoud istorel ==== '''XIX{{Vet}} kantved :''' [[:Rummad:Armoù Brezelioù Napoleon|Armoù Brezelioù Napoleon]] • [[:Rummad:Armoù Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika|Armoù Brezel Diabarzh Stadoù-Unanet Amerika]] • [[:Rummad:Armoù Brezel 1870-1871 etre Bro-C'hall ha Prusia|Armoù Brezel 1870-1871 etre Bro-C'hall ha Prusia]] '''XX{{Vet}} kantved :''' [[:Rummad:Armoù ar Brezel-bed Kentañ|Armoù ar Brezel-bed Kentañ]] • [[:Rummad:Armoù Brezel ar Rif|Armoù Brezel ar Rif]] • [[Armoù Brezel Spagn]] • [[:Rummad:Armoù ar Brezel Goañv|Armoù ar Brezel Goañv]] • [[:Rummad:Armoù an Eil Brezel-bed|Armoù an Eil Brezel-bed]] • [[:Rummad:Armoù hervez ar mare|Armoù ar Brezel Yen]] • [[:Rummad:Armoù Brezel Indez-Sina|Armoù Brezel Indez-Sina]] • [[:Rummad:Armoù Brezel Aljeria|Armoù Brezel Aljeria]] • [[:Rummad:Armoù Brezel Vietnam|Armoù Brezel Vietnam]] '''XXI'''{{Añ}} '''kantved :''' [[:Rummad:Armoù brezel Ukraina|Armoù brezel Ukraina]] ==== Evit mont pelloc'h gant an armoù ==== [[:Rummad:Armoù gwenn|Armoù gwenn]] • [[:Rummad:Armoù dre aer gwasket|Armoù dre aer gwasket]] |} <br> {{Porchedoù roll}} [[Rummad:Porchedoù|Armoù-tan]] [[Rummad:Armoù]] a9p7s0ax45l4ulqv7f3r5t8c5jd806x 0 170344 2197320 2188966 2026-08-04T17:14:07Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197320 wikitext text/x-wiki '''Griffin''' zo un anv-tiegezh hag a c'hall bezañ eus Bro-Iwerzhon, Bro-Saoz pe Bro-Gembre. Un anv-bihan eo ivez, ur stumm all eus an anv-bihan Griffith, stumm saoznekaet an anv kembraek Gruffydd. Griffin a dalv kement ha [[gripi]] e saozneg. Ar 75{{vet}} anv-tiegezh ar muiañ douget e oa en Iwerzhon e 1891.<ref>Matheson 1891</ref> E 2000 e oa ar 114{{vet}} anv-tiegezh er Stadoù-Unanet, ar pezh a glot gant daou c'hant mil den.<ref name="USCB">{{Cite web|url=https://www.census.gov/genealogy/names/names_files.html|title=Genealogy|work=United States Census Bureau|archive-url=https://web.archive.org/web/20120515010621/https://www.census.gov/genealogy/names/names_files.html|archive-date=15 May 2012|url-status=unfit}}</ref> == Griffin en Iwerzhon == An anv-tiegezh "Griffin" en deus meur a vammenn ouezelek. ===Ó Gríofa=== Ó Gríofa (paotred) pe Ní Ghríofa (merc'hed) a zo ur familh eus [[kontelezh An Clár]]. O anv a voe saoznekaet e meur a stumm, en o zouez O'Griffey hag O'Griffy. Ó Gríofa a c'hall bezañ troet e saozneg e "diskennad eus an hini a zo evel ur gripi". Ó Gríofa a veze skrivet ''Ó Gríobhtha''<ref>[https://www.libraryireland.com/names/og/o-griobhtha.php]</ref> a-raok ma voe cheñchet an digejadur gouezelek. Ar re Ó Gríofa a oa pennoù ar skourr Cineal Cuallachta<ref>[https://www.libraryireland.com/names/irishclans/cineal-cuallachta.php]</ref> eus ar c'hlann Dál gCais<ref>[https://www.libraryireland.com/names/irishclans/dal-gcais.php]</ref>, pe ar re Dalcassian, gant o c'hastell e Ballygriffy >ref>[https://www.google.com/maps/place/Ballygriffy+Castle/@52.8929002,-9.0098681,2107m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x0:0x15014f99e7b359b6!8m2!3d52.8934787!4d-9.0083894?hl=en]</ref> e North Ballygriffey, e parrez An Díseart (baroniezh Inchiquin a-raok). Ar re Ó Gríofa a zeu eus ar memes penngef hag ar re O'Dea hag ar re O'Quins, hag a zo eus ar c'hlann Cineal Fearmaic, pe gwelloc'h ar Ui Fearmaic <ref>[https://www.libraryireland.com/names/irishclans/ui-fearmaic.php]</ref>,<ref>{{cite book |last=O'Laughlin |first=Michael C. |title=Families of County Clare Ireland |url=https://archive.org/details/familiesofcounty0003olau |year=2000 |publisher=Irish Genealogical Foundation |isbn=978-0940134980 |ref=O'Laughlin}}</ref> ===Ó Grifín=== An doare-skrivañ "Ó Grifín" (paotred) / "Ní Ghrifín" (merc'hed) a zeu eus ar familh Kerry. Ar re Kerry Griffins eo diskennidi ar [[Gallowglass]], stourmerien [[Emsavadeg ar re Desmond]] a-enep ar Saozon.<ref>{{cite web |title=FamilyTreeDNA|url=https://www.familytreedna.com/groups/griffith/about/background}}</ref> ===Ó Gríofáin=== Kavout a reer an anv a-hed an harz etre [[kontelezh Maigh Eo]], [[kontelezh Ros Comáin]] ha [[kontelezh Gaillimh]].<ref>{{cite web |title=Irish Surname Maps|url=https://barrygriffin.com/surname-maps/surnames.php?surname=Griffin}}</ref><ref>{{cite web |title=Sloinne|url=https://www.sloinne.ie/surname/ga/o-griobhthain-2/}}</ref> ===Griffith=== Gallout a reer ivez kavout en Iwerzhon ul liamm gant an anv kembreat Griffith, met kalz raloc'h eo.<ref>O'Laughin 1997</ref> ==Griffin e Kembre== Peurliesañ eo "Griffin" ur stumm all eus an anv-tiegezh "[[Griffith]]", pe anvioù kembreat damheñvel all. == Tud anvet Griffin== * [[Gruffydd ap Llywelyn]] (1000 – 5 a viz Eost 1063), roue kembreat. * [[Gruffudd ap Llywelyn Fawr]] (1200 – 1añ a viz Meurzh 1244), mab bastard [[Llywelyn ab Iorwerth|Llywelyn Veur]] ([[circa|c.]] 1173–1240). * [[Rhodri ap Gruffudd]] ([[circa|c.]] 1230 - c. 1315), pe Roderick Fitz Griffin e saozneg, priñs kembreat. *[[Walter Burley Griffin]] (1878–1937), tisavour ha gweledvaour stadunanat, empennet gantañ [[Canberra]], kêr-benn Aostralia, ha kêrioù [[Griffith (Sukembre-Nevez)|Griffith]] ha [[Leeton (Sukembre-Nevez)|Leeton]] e stad [[Sukembre-Nevez]]. *[[Nick Griffin]] (ganet e 1959), bet kadoriad [[Strollad Broadel Breizhveurat (BNP)]]. ==Tudennoù faltazi== * ar familh Griffin, harozed ar stiriad bevaat ''[[Family Guy]]''. *Griffin, anv-bihan an dudenn er filmoù tennet eus romant [[H. G. Wells]] ''The Invisible Man'' *ar barner Jürgen Griffin, un dudenn eus ar c'homic strip [[Judge Dredd]] *Henry Griffin, un dudenn er stiriad ''The O.C.'' *Kylie Griffin, un dudenn e ''Extreme Ghostbusters'' hag ar c'homic strip ''Ghostbusters'' embannet gant IDW *Sandi Griffin, un dudenn er stiriad-bev ''Daria'' *Clarke Griffin, un dudenn er stiriad ''The 100'' *Hawley Griffi, un dudenn er c'homic strip ''The League of Extraordinary Gentlemen'' == A bep seurt == * [[Griffin (Georgia)|Griffin]], ur gêr e stad [[Georgia]], er Stadoù-Unanet. * meur a lestr eus ar [[Royal Navy]] a zoug an anv HMS Griffin. ==Gwelout ivez== *[[Griffith]] == Daveoù == * {{cite web |url= https://www.barrygriffin.com/surname-maps/ |title= Surname Maps of Ireland. |access-date= 2018-05-26 |format= map |publisher= barrygriffin.com}} * O'Laughin, M. C. (1997). "The Book of Irish Families Great & Small". Irish Genealogical Foundation * Matheson, R. E. (1891). "Special Report on Surnames in Ireland" * Williams, M. (1996) "Researching Local History" * U.S. Census Bureau (1990), Population Division, Population Analysis & Evaluation Staff ==Notennoù == {{daveoù}} [[Rummad:Anvioù-tiegezh Bro-Saoz]] [[Rummad:Anvioù-tiegezh Iwerzhon]] [[Rummad:Anvioù-tiegezh Kembre]] r4imi9n704bbhfdfvorvoq4jiibdsn6 0 171050 2197534 2172662 2026-08-05T07:56:28Z Kestenn 14086 2197534 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Fusil d'Infanterie Modèle 1866|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Chassepot-p1000738.jpg|frameless|280x280px]]Ur fuzuilh '''Modèle 1866''' pe '''Chassepot''' gant he [[baionetez]] |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |[[Restr:Flag_of_France.svg|liamm=Restr:Flag_of_France.svg|border|class=noviewer|20x20px]] [[Eil Impalaeriezh c'hall]] |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh]] un-tenn |- ! scope="row" |Mont en-dro |Morailh, sistem skeiñ dre spilhenn |- ! scope="row" |[[Munision|Munisionoù]] |Kartouchennoù paper [[11 mm Chassepot]] |- ! scope="row" |Produerien |[[Manufacture d'Armes de Châtellerault]]<br>[[Manufacture d'Armes de Saint-Étienne]]<br>[[Manufacture d'Armes de Tulle]]<br>[[Manufacture d'Armes de Mutzig]] |- ! scope="row" |Mare implij |1866–1874 (Bro-C'hall) |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas |4,100 kg (4,700 kg gant he baionetez) |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1310}} mm ({{formatnum:1880}} mm gant he baionetez) |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |795 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Hed-tenn pleustrek |Etre 300 ha 500 m |- ! scope="row" |Tizh mont e-maez ar boledoù |375 m/s |- ! scope="row" |Lusk-tennañ |Hervez an tenner, war-dro 8 tenn/mn |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |D |- |} Ar '''Chassepot''', pe hervez hec'h anv ofisiel '''Fusil d'infanterie modèle 1866''', a oa ar [[fuzuilh]] gentañ karget dre he [[Kulasenn (armoù-tan)|c'hulasenn]] implijet gant arme [[Bro-C'hall]]. == Istor ha mont en-dro == Adalek 1840 e voe implijet gant an armeoù [[Prusia|prusian]] an [[Dreyse (fuzuilh)|Dreyse]], ur fuzuilh nevez he gwikefre. Enni e veze treuzet ar [[Kartouchenn (arm-tan)|c'hartouchennoù]] paper gant ur spilhenn a lakae un [[Emors (munisionoù)|emors]] da darzhañ. Ur pezh araokadenn e oa e-keñver ar fuzuilhoù implijet betek-neuze : ar c'hartouchennoù klok a oa aesoc'h da zougen ha da zornata evit ar boledoù hag ar poultr dispartiet. Gellet a rae an arm nevez bezañ karget dre he c'hulasenn, setu e c'halle ar soudarded chom gourvezet pe pennglinet d'ar mare ma adkargent, ar pezh a oa gwelloc'h evit o surentez. Evit respont d'ar fuzuilh Dreyse e c'houlennas [[Napoleon III]] e 1864 e vije pourvezet an arme gant ur fuzuilh karget dre he c'hulasenn ha dezhi ur c'halibr izeloc'h. [[Alphonse Antoine Chassepot]], kontroller er [[Manufacture d'Armes de Châtellerault]] ha goude e hini [[Manufacture d'Armes de Saint-Étienne|Saint-Étienne]], a wellaas kulasenn fuzuilhoù kent en ur ouzphennañ dezhi ur junt kaoutchoug evit ma vije didreuz d'an aer penn-da-benn. Roet e voe e anv d'ar fuzuilh nevez, a voe dibabet gant an arme ha produet adalek 1866, goude amprouennoù e [[kamp Châlons]]<ref>{{Fr}} Yves DENACLARA, ''Le fusil Chassepot du camp de Châlons (1ère partie)'', e Cibles n°647, miz Mae 2024, pp. 40-45</ref>. Daou jestr a ranked ober da zigeriñ kulasenn ar fuzuilh Chassepot. Kement-se ne oa ket evit abegoù teknikel met abalamour e soñje da bennoù bras 'zo en arme c'hall e vije foeltret re a vunisionoù gant ar soudarded ma c'hallent kargañ ur munision re vuan<ref>{{Fr}} ''[https://musee-armee.fr/fileadmin/user_upload/Documents/Support-Visite-Fiches-Objets/Fiches-1815-1870/MA_fiche-chassepot.pdf Le fusil Chassepot (1866) et sa cartouche]'', fichenn da bellgargañ embannet gant Mirdi an Arme, Pariz (lennet d'ar 01/05/2024)</ref>. Diskouez a reas ar fuzuilh Chassepot bezañ resisoc'h evit an hini Dreyse, met lousaet e veze buan gant ar [[poultr du]] implijet enni.<ref>{{Fr}} McNAB Chris, ''Armes à feu Encyclopédie visuelle'', L'Imprévu, 2022, pp. 120-121</ref> Daoust d'he ferzhioù mat ne sikouras ket Frañs da c'hounit [[Brezel Gall-Prusian eus 1870|brezel 1870 a-enep da Brusia]]. === Goude 1871 === Kemeret e voe he flas en arme c'hall gant ar [[Gras (fuzuilh)|fuzuilh Gras]] adalek 1874. Lod eus ar Chassepot a voe adkambret evit ar c'hartouchennoù metal [[11 × 59 mm Gras|11 mm Gras]]. Etre {{formatnum:50000}} ha {{formatnum:60000}} anezhe a voe treuzfurmet e armoù kelenn evit an droadegiezh adalek 1872, e labouradegoù Châtellerault (niveret eus 1 da {{formatnum:30000}}), Saint-Étienne ({{formatnum:30001}} da {{formatnum:70000}}) ha [[Manufacture d'Armes de Tulle|Tulle]] ({{formatnum:70001}} ha pelloc'h). Al lizherenn X a gaver e niver-serienn an doareoù-mañ<ref>{{Fr}} DENACLARA Yves, ''Les armes Chassepot de théorie'', Cibles n°664, miz Here 2025, pp. 82-85</ref>. Skouerennoù eus ar Chassepot seziset gant an Alamaned e 1870-1871 a voe adkambret e [[11 × 60 mm R|11 mm Mauser]]<ref>'''{{fr}}''' [http://www.armeetpassion.com/11%20m%20mauser-1.html ''11 mm Mauser''], Arme et Passion (lennet d'an 02/11/2025)</ref>. == Er sevenadur == E sevenadur gall dibenn an {{XIXvet kantved}} e oa stag ar fuzuilh Chassepot ouzh gwaskerezh ar bobl gant an arme. Meneg a gaver eus an arm e meur a oberenn, en o zouez : * kanaouennoù ar barzh dispac'hour [[Eugène Pottier]] : "''Maigres salaires et nul repos, / Il faut qu'on s'y fasse ou qu'on crève, / Bonnets carrés et chassepots / Ne se mettent jamais en grève."'' (e ''[[Jean Misère]]''), pe ''"On l'a tuée à coups d'chassepots, / À coups de mitrailleuses, / Et roulée avec son drapeau / Dans la terre argileuse"'' e ''[[Elle n'est pas morte !]]'' (1886), diwar-benn [[Kumun Pariz]] * er ganaouenn ''[[La semaine sanglante|La Semaine Sanglante]]'' skrivet gant [[Jean Baptiste Clément]] e 1871 : ''"Demain les manons, les lorettes / Et les dames des beaux faubourgs / Porteront sur leurs collerettes / Des chassepots et des tambours / On mettra tout au tricolore / Les plats du jour et les rubans / Pendant que le héros Pandore / Fera fusiller nos enfants"'' Meneget eo ar Chassepot meur a wech en oberenn beoc'helour ''[[La Débâcle]]'' gant [[Émile Zola]] (1892). == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù]] [[Rummad:Armoù Bro-C'hall]] [[Rummad:Armoù Brezel 1870-1871 etre Bro-C'hall ha Prusia]] p8rlpwmah0q0qzcr6ffjkchmmogny5p 0 171072 2197425 2098427 2026-08-04T19:19:33Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197425 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="font-size:90%;" |- | colspan="2"| [[File:Škoda nieuw.png|center|200px|Logo abaoe 2023]] |- | colspan="2"| [[File:Škoda head office 01.JPG|260px|center]] |- | colspan="2"| Sez e Mladá Boleslav, Republik tchek ---- |- | '''Anv''' || Škoda Automobilová a.s. |- | '''Statud''' || Isembregerezh |- | '''Penngevredad ''' || [[Volkswagen (embregerezh)|Volkswagen AG]] |- | '''Diazezet''' || [[1925]] |- | '''Diazezerien''' || Václav Laurin<br>Václav Klement |- | '''Sez''' || Mladá Boleslav, {{Tchekia}} |- | '''Tachenn''' || [[Greanterezh]] |- | '''Produioù''' || [[Karr-tan|Kirri-tan]]<br>Karbedoù-[[tredan]] |- | '''Renerien''' || Klaus Zellmer<br>Thomas Schäfer |- | '''Implijidi''' || [[File:Decrease2.svg|11px]] {{formatnum:34884}} <ref name="AR23">{{en}} {{cite web|url=https://reporting.skoda-auto.com/?_gl=1*17ibe2m*_gcl_au*NjUzMTkxMTg3LjE3MTQ0MDc2Mjc.*GA4_ga*czF2MnRpYjktejA5eC14NWpqLXdxNngtOWUxMzhsZ2JjaHh1*GA4_ga_CR52PEW89M*MTcxNDQwNzYyNy4xLjEuMTcxNDQwNzY0Mi4wLjAuNjkxNDExMjg3 |title=''Annual Report 2023''|accessdate=03 Mae 24}}</ref> |- bgcolor="#05362a" ! colspan="2" style="text-align:center; color:#fff;"| Disoc'hoù e 2023 |- | '''Produadur''' || [[File:Increase2.svg|11px]] {{formatnum:864889}} c'harr <ref name="AR23" /> |- | '''Gwerzhioù''' || [[File:Increase2.svg|11px]] {{formatnum:866820}} karr <ref name="AR23" /> |- | '''Korvoder''' || [[File:Increase2.svg|11px]] {{formatnum:24000}} [[Mega|M]][[Euro|€]] <ref name="AR23" /> |- | '''Gounid''' || [[File:Increase2.svg|11px]] {{formatnum:1700}} [[Mega|M]][[Euro|€]] <ref name="AR23" /> |- bgcolor="#05362a" ! colspan="2" style="text-align:center; color:#fff;"| Framm |- | '''Rannoù''' || Škoda Motorsport |- | '''Skourroù'''|| [[File:Flag of the Czech Republic.svg|20px|border]] Škoda Auto Česká Republika<br>[[File:Flag of Germany.svg|20px|border]] Škoda Auto Deutschland GmbH<br>[[File:Flag of Slovenia.svg|20px|border]] Škoda Auto Slovensko s.r.o.<br>[[File:Flag of India.svg|20px|border]] Škoda Auto Volkswagen India |- bgcolor="#05362a" | colspan="2"| |- | '''Internet''' || {{en}} [https://www.skoda-auto.com/ skoda-auto.com]<br>{{fr}} [https://www.skoda.fr/ skoda.fr] |} '''Škoda Automobilová''' <abbr title="''Akciová společnost'', kevredad dre gevrannoù">'''a.s.'''</abbr> ({{IPA|ˈʃkoda}} {{Audio|Cs-Skoda.ogg|selaou}}), berraet e '''Škoda Auto''', zo ur saver [[karr-tan|kirri-tan]] [[Tchekia|tchek]] a voe staliet e [[1925]] evel warlerc'hiad an embregerezh Laurin & Klement. E Mladá Boleslav, e [[Rannvro Kreiz Bohemia]], emañ e sez. Broadelet e voe gant ar [[Stad]] e [[1948]] kent bezañ prevesaet tamm-ha-tamm e [[1991]], pa voe gwerzhet d'an embregerezh [[Alamagn|alaman]] [[Volkswagen (embregerezh)|Volkswagen AG]] (VW) : un isembregerezh da VW e voe e [[1994]] a-raok bezañ perc'hennet penn-da-benn gant VW er bloaz [[2000]]<ref name="NV">{{en}} Návělek, Vojtěch (2011). {{cite web|url=https://theses.cz/id/sgu4xy/00140705-621242035.pdf |title=''Acquisition of Škoda Auto Company by Volkswagen Group''|accessdate=03 Mae 24}}</ref>. E tremen 100 Stad ez eus bet gwerzhet {{formatnum:866820}} a giri-tan Škoda er bloaz [[2023]]<ref name="AR23" />. ==Istor== E [[1859]] e voe diazezet an embregerezh ''Škodovy závody'' e [[Plzeň]] (e Rouantelezh Bohemia, [[Impalaeriezh Aostria]], d'ar mare-se) gant an ijinour Emil Škoda ([[1839]]-[[1900]]) evit fardañ [[arm]]où. Da unan eus an embregerezhioù [[greanterezh|greantel]] brasañ en [[Europa (kevandir)|Europa]] e troas en {{XXvet kantved}}. ===Laurin & Klement=== Škoda Automobilová a voulc'has e respet er [[bloavezhioù 1890]] dre fardañ [[marc'h-houarn|marc'hoù-houarn]]<ref>{{en}} , Piotr Stefan. ''The Price of Freedom: A History of East Central Europe from the Middle Ages to The Present''. London : Routledge, 1992, p. 171 {{ISBN|978-0-415-07626-5}}</ref>. E [[1894]], ul levrdier yaouank e Mladá Boleslav anvet Václav Klement ([[1868]]–[[1938]]) ne zeue ket a-benn da gaout pezhioù evit e varc'h-houarn Seidel & Naumann bet fardet en Alamagn. Neuze en e gasas d'ar farder en-dro a-gevret gant ul lizher a zisplege petra e oa ret ober evit e gempenn ; diwezhatoc'h e resevas ul lizher en [[alamaneg]] hag a lavare : «&nbsp;Mar fell deoc'h e rafemp war ho tro, skrivit dimp en ur yezh a c'hallomp kompren.&nbsp;»<ref>Jetschgo & Ward 2019, pp. 8-9.</ref>. Broc'het e voe V. Klement, hogen merzout a eure e oa labour da ober war an dachenn-se, ha kerkent e tivizas sevel ur stal ma vefe kempennet marc'hoù-houarn. Dre ma ne ouie dare a-fet ar vicher ec'h eas e darempred gant an ijinour Václav Laurin ([[1865]]–[[1930]]), ur farder marc'hoù-houarn e Turnov, ur gêr dost<ref>Jetschgo & Ward 2019, p. 9.</ref>. E 1896 end-eeun e voe diazezet al labouradegoù Laurin & Klement, farderien marc'hoù-houarn. E [[1898]] e tilojas an daou gevredad d'o labouradeg nevez hag e prenjont ur marc'h-tan gall fardet e [[Pariz]], ur Werner ''Motocyclette''. Diwar skouer ar Werner e fardjont o marc'h-tan kentañ, gant ur [[Keflusker dre enleskiñ|c'heflusker dre enleskiñ]] stag ouzh ar varrenn-stur hag a luske ar rod dirak, evel er Werner. Ken arvarus ha dañjerus e oa ar wikefre avat ma klaskas an daou geneil un doare all d'he c'has : staliañ ar c'heflusker en he framm. Bloaz goude, e [[1899]], e lakajont e gwerzh ar ''Slavia B'', ar c'hentañ marc'h-tan Laurel & Klement ; dre-se e voe an embregerezh ar c'hentañ farder marc'hoù-tan e [[Europa ar C'hreiz|Kreizeuropa]]. E [[1901]] e oa 32 zen implijet gant an embregerezh, a ezporzhie da Alamagn hag ar [[Rouantelezh-Unanet]] a-drugarez da drec'h ar ''Slavia B'' er redadeg Pariz-[[Berlin]]<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.skoda-storyboard.com/en/press-releases/laurin-klement-slavia-b-the-history-of-skoda-motorsport-began-120-years-ago-between-paris-and-berlin/ |title=''Laurin & Klement Slavia B'' @ Škoda|accessdate=03 Mae 24}}</ref>. Adalek [[1905]] e voe fardet kirri-tan gant Laurin & Klement, a voe an eil farder er broioù tchek (Bohemia ha [[Moravia]]) goude an embregerezh Tatra, a oa bet diazezet e [[1897]]. War {{formatnum:7800}} [[metr|m²]] e oa al labouradeg, a implije 320 den ha 170 [[Mekanik dre vurezh|mekanik-benveg dre vurezh]] hag a lonke 75 [[Watt|kW]]. ''Voiturette A'' e voe ar c'harr-tan kentañ, a reas berzh bras koulz en [[Aostria-Hungaria]] hag en estrenvro. <div style="width:66%;"> <gallery mode="packed" heights="250px"> Laurin & Klement founders 1895.jpg|V. Klement (kleiz) ha V. Laurin e [[1895]] </gallery> <gallery mode="packed" heights="180px"> 1899 Laurin & Klement Republic.JPG|''Laurin & Klement Type A'' (1899) 12-01-11-autostadt-wolfsburg-by-RalfR-301.jpg|Ar ''Voiturette A'' (1905) </gallery> </div> ===Škoda Automobilová=== Goude ar [[Brezel-bed kentañ]] e krogas Laurin & Klement da genderc'hañ [[Karr-samm|sammgirri]] ; er bloaz [[1924]] avat e rankjont paouez a-c'houde un [[tan-gwall]] el labouradeg ; dirak diaesterioù e klaskjont ur c'hevredad all, a gavjont : an embregerezh brasañ e [[Tchekoslovakia]], ''Škodovy závody'', a farde armoù e Plzeň hag a oa o klask astenn e oberiantiz war un dachenn bennak all. E 1925 neuze e prenas Laurin & Klement hag e stagas da fardañ kirri-tan a-gevret gant ar gompagnunezh [[Katalonia|katalan]] ''Hispano-Suiza'', bet diazezet e [[Barcelona]] e [[1904]]. Dindan ar merk Škoda e veze gwerzhet an darn vrasañ eus ar c'hirri. Diwar skouer [[Ford Motor Company]] e voe staliet ul linenn-genstrollañ adalek [[1930]] ; er bloaz-se ivez e voe krouet un isembregerezh anvet ASAP (''Akciová společnost pro automobilový průmysl'', "Kevredad dre gevrannoù evit greanterezh ar c'hirri"). E ASAP e voe fiziet ar brudañ, ar gwerzhañ hag ar c'hempenn kirri, dindan ar merk Škoda bepred. Tra ma voe brasaet labouradeg Mladá Boleslav war {{formatnum:215000}} m², ma veze implijet {{formatnum:3750}} micherour ha 500 sterner, e voe savet ur stal-labour evit ASAP e [[Praha]]. <gallery mode="packed" heights="180px"> Old Škoda Prague2.jpg|Škoda 422 (1929) Skoda 932 01 (1).jpg|Škoda Š 932, kentpatrom (1932) </gallery> Er bloaz [[1932]], ASAP-Škoda e Mladá Boleslav a ginnigas ur c'hentpatrom anvet ''Š 932'' : ur c'harr bihan e garroñsadur profilet graet diwar [[koad|goad]] ha [[metal]] e oa, mat evit pevar den, div zor dezhañ, gant ur c'heflusker a-dreñv ; ur skouerenn hepken a voe fardet eus ar c'harr-tan-se, a oa dekvloaziadoù en a-raok koulskoude<ref>{{en}} Margolius, Ivan. ''Škoda's People's Car''. In : ''The Automobile'', {{cite web|url=https://www.theautomobile.co.uk/june-2023-issue/ |title=Mezheven 2023|accessdate=03 Mae 24}}</ref>. [[File:Škoda Rahmen r.jpg|thumb|Kastell-kreiz ur Škoda 420 (1935)]] War ziskar ec'h eas Škoda Automobilová en abeg da [[Enkadenn Veur]] [[1929]], hogen er [[bloavezhioù 1930]] e lakaas war ar marc'had ur skalfad nevez hag a oa disheñvel diouzh e batromoù kent. Diwar skouer Tatra e voe ijinet ur c'hastell-kreiz evit kaletaat framm ar c'hirri, a-gevret gant distroñserezh dizalc'h ouzh pep rod<ref name="JK">{{cz}} Králík 2008, pp. 19-22.</ref>. Ar c'hastell-se a voe lakaet da ziazez ar c'hirri ''Popular'' ([[1933]]-[[1946]] ; kefluskerioù 845–1089 cm<sup><small>3</small></sup>), ''Rapid'' ([[1935]]-[[1947]] ; 1165–1766 cm<sup><small>3</small></sup>), ''Favorit'' ([[1936]]-[[1941]] ; 1802–2091 cm<sup><small>3</small></sup>) ha ''Superb'' (([[1934]]-[[1949]] ; 2492–3991 cm<sup><small>3</small></sup>).<ref name="JK" />. P'en devoa bet Škoda 14% eus ar marc'had e Tchekoslovakia e [[1933]], a-drek Praga ha Tatra, e renas war ar marc'had adalek [[1936]] gant 39% e [[1938]]<ref name="JK" />. ;Eil Brezel-bed Pa voe aloubet Tchekoslovakia gant an [[Trede Reich]] en [[Eil Brezel-bed]] e voe lakaet Škoda d'ur rann eus ar ''Reichswerke Hermann Göring'' ("Labouradeg [[Hermann Göring]]") ha rediet da fardañ pezhioù evit karbedoù milourel, [[nijerez]]ioù milourel, armoù ha [[munision]]où. Pa oa bet kenderc'het {{formatnum:7052}} garr hant Škoda e 1939 ne fardas nemet 683 e [[1944]], 43 anezho hepken o vezañ nann-milourel ; 316 sammgarr a voe kenderc'het etre [[1940]] ha [[1945]]<ref>{{en}} Pavlínek, Petr. ''A Successful Transformation? Restructuring of the Czech Automobile Industry''. Heidelberg : Physica-Verlag, 2008 {{ISBN|978-3-7908-2039-3}}</ref>. Meur a wech e voe bombezet al labouradegoù Škoda e Plzeň gant ar [[Royal Air Force]] hag an [[United States Air Force|U. S. Air Force]] etre 1940 hag ar [[25 a viz Ebrel]] 1945, an deiz ma voent peuzdistrujet ; ur mil den bennak a voe lazhet pe c'hloazet<ref>{{en}} Streitfeld, Leonard. {{cite web|url=http://www.398th.org/History/Veterans/History/Streitfeld/HFH_19450425_Pilsen.html |title=''Hell From Heaven – Chapter 35 – Mission 31 – Pilsen, Czechoslovakia – Our Last Combat Mission – April 25, 1945''|accessdate=03 Mae 24}}</ref> ;Goude ar brezel [[File:Škoda Tudor Cabrio 938, 2013 Oldtimer Bohemia Rally 38.JPG|thumb|Škoda ''1101 Tudor Roadster'' (1949)]] [[File:13-04-05-Skoda Museum Mladá Boleslav by RalfR-014 (cropped).jpg|thumb|Škoda ''Felicia'' (1955)]] [[File:13-04-05-Skoda Museum Mladá Boleslav by RalfR-122.jpg|thumb|Škoda ''Octavia Super'' (1960)]] [[File:13-04-05-Skoda Museum Mladá Boleslav by RalfR-121.jpg|thumb|Škoda ''MB 1000'' (1966)]] Ken abred ha miz Gouhere 1945 e oa bet adsavet al labouradeg Škoda e Mladá Boleslav, ha kerkent ec'h adstagas da fardañ kirri. Ar skalfad ''1101'' e voe da gentañ, eleze ur gentel nevez eus ar ''Popular'' a veze fardet kent 1939. Adalek an diskaramzer e [[1948]] e voe ebarzhet Tchekoslovakia en [[URSS]] ; Škoda hag embregerezhioù tchek all a voe meret hervez [[armerzh]] steuñvek ar Stad [[komunouriezh|komunour]], ar pezh a strishaas ar marc'had, a droc'has pep darempred gant kevelerien hag a viras ouzh an ijinourien a zeskiñ a-zivout araokadennoù teknikel e broioù na oant ket komunour. Brudet-mat e chomas ar merk koulskoude, ha betek ar [[bloavezhioù 1960]] e kenderc'has kirri poblek evel ar ''440 Spartak'' ([[1955]]-[[1959]], an ''Octavia'' (1959-[[1971]]), ar ''Felicia'' (1959-1964) hag ar ''1000 MB'' (1964-[[1969]])<ref>{{en}} Estrin,Saul & Richet, Xavier & Brada, Josef C.. ''Foreign Direct Investment in Central Eastern Europe: Case Studies of Firms in Transition''. London : Routledge, 2000 {{ISBN|978-0-7656-0255-8}}</ref>. E dibenn ar bloaz 1959 e voe ezporzhiet ar Škoda ''Felicia'' da [[SUA]], ma voe ur c'hwitadenn : evit an hevelep priz (war-dro {{formatnum:7200}} [[Dollar ar Stadoù Unanet|dollar]]) e c'helled prenañ ur c'harr amerikan brasoc'h, galloudusoc'h ha kletoc'h, a lonke muioc'h a [[trelosk kondon|zour-tan]] hogen marc'had-mat e oa (war-dro 0,08 $ dre [[litr]]) ; a zo gwashoc'h, meur a gudenn gant ar ''Felicia'' e zivrudas buan. Echu e voe gant marc'had Škoda en SUA. Betek diwezh ar [[bloavezhioù 1980]] e veze fardet kirri Škoda hervez patromoù ar bloavezhioù 1960 ; kirri marc'had-mat ha solius e oant, a veze gwerzhet mat en [[Europa ar C'hornôg]]. Kirri bihan kaset gant ur c'heflusker a-dreñv evel ar Škoda ''105/120/125 Estelle'' ([[1976]]-[[1990]]) hag ar ''130 Rapid'' ([[1984]]-1990) a rae berzh e-tal kirri modernoc'h er redadegoù evel ar ''Royal Automobile Club Rally'' e [[Kembre]], a vez dalc'het abaoe 1932 ; seitek gwech ec'h eas ar maout gant ''Estelle'' ha ''Rapid'' en o rummad a-drugarez d'o c'heflusker 1289 cm<sup><small>3</small></sup> ha 97 kW (130 marc'h-nerzh) — daoust d'ar fentigelloù niverus a rae goap eus ar c'hirri-se, evel eus ar c'hirri [[Rusia|rus]] Lada<ref>Da skouer : «&nbsp;Petra eo an diforc'h etre ur Škoda hag ar [[SIDA]] ?&nbsp;» — «&nbsp;Ha klasket 'peus c'hoazh bountañ ur Škoda d'un den bennak ?&nbsp;»</ref>. Koulskoude e veze gwelet kalzik kirri Škoda war hentoù Europa ar C'hornôg a-hed ar bloavezhioù [[bloavezhioù 1970|70]] ha 80<ref name="BBC">{{en}} {{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/654973.stm |title=''Skoda has last laugh'' @ BBC, 24/02/2000|accessdate=03 Mae 24}}</ref>. <div style="width:66%;"> <gallery mode="packed" heights="180px"> Škoda 105L(1).jpg|Škoda ''105/120/125 Estelle'' Skoda 130 Rapid.jpg|Škoda ''130 Rapid'' </gallery> </div> E [[1987]] e voe kenderc'het ar Škoda ''Favorit'' (1987-1994), ur c'harr damheñvel ouzh ar c'hirri rus Lada ''Samara'' (1984-[[2013]]) ha Zastava ''Yugo Florida'' ([[1988]]-[[2008]], daoust dezhañ bezañ bet treset gant an embregerezh [[italia]]n Bertone e [[Torino]]. Ur c'harr gant [[teknologiezh]] Europa ar C'hornôg e oa ar ''Favorit'', daoust dezhañ bezañ kaset c'hoazh gant ar c'heflusker kozh 1289 cm<sup><small>3</small></sup> bet ijinet e Tchekoslovakia. Modernoc'h e oa ar C'hornôg c'hoazh, met buan e voe stanket an toull. Kalz ''Favorit'' a voe gwezhet e bloc'h ar Reter, hag er C'hornôg ivez (e [[Danmark]] hag ar Rouantelezh-Unanet pergen) dre ma oant marc'had-mat, solius ha padus. Peogwir e vezent lakaet da zisteroc'h eget kirri merkoù ar C'hornôg avat e voent gwellaet a-fet kletadurezh, ha bepred e voe mat ar gwerzhioù betek donedigezh ar Škoda ''Felicia'' e 1994. <gallery mode="packed" heights="180px"> Skoda Favorit Utrecht 1989.jpg|Škoda ''Favorit'' (1989) Lada Samara 2108 1100 1991 (10969247196).jpg|Lada ''Samara'' (1991) 1991 Yugo Florida 1.3 EFI.jpg|Zastava ''Yugo Florida'' (1991) </gallery> ===Volkswagen AG=== Betek 1990 e fardas Škoda ur skalfad kirri bihan o c'heflusker a-dreñv, petra bennak ma oa ar ''Favorit'' war ar marc'had abaoe 1987. Kemmoù bras a c'hoarvezas e Tchekoslovakia pan eas URSS war ziskar (da get ec'h eas d'ar [[26 a viz Kerzu]] [[1991]]<ref>{{ru}} {{cite web|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA_%D0%92%D0%A1_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_26.12.1991_%E2%84%96_142-%D0%9D |title=Декларация Совета Республик ВС СССР от 26.12.1991 № 142-Н / ''Dislkêriadur Nerzhioù Milourel URSS ar 26.12.1991 niv. 142-N''|accessdate=03 Mae 24}}</ref>) : an darn vrasañ eus an embregerezhioù tchek a c'helle bezañ prevesaet. Abaoe deroù 1990 edo ar pennadurezhioù tchek o klask ur c'hevredad estren ha kreñv evit prenañ Škoda Automobilová ; diwar 24 embregerezh solitet e voe 8 o tiskouez atapi : BMW, Fiat, Ford, General Motors, Mercedes-Benz, Renault, Volkswagen AG ha Volvo. E miz Eost 1990 ne chome nemet Renault ha VW<ref name="NV" />. *Renault a ginnigas lakaat Škoda da baouez gant ar ''Favorit'' ha da fardañ ur patrom kozh, ar Renault ''R18'' ([[1978]]-1989), hag unan nevez, an ''Twingo'' (adalek [[1993]]). Nac'het e voe, neuze e kinnigas Renault ur c'hevelerezh 60% Škoda / 40% Renault ; fardet e vefe ar Škoda ''Favorit'' e-kichen ar Renault ''R19'' ; Škoda a genderc'hfe kefluskerioù, boestoù an tizhoù ha pezhioù all evit Renault ; kement-se holl evit 2,6 milmilion a zollaroù (a vefe 6 milmilion a zollaroù e [[2024]])<ref name="NV" />. *Volkswagen a ginnigas ur c'hevelerezh 70% Škoda / 30% VW AG, kenderc'hel gant ar ''Favorit'', mirout ar merk Škoda, ha mirout an aozadur Škoda K & D (Klask ha Diorren) e Tchekia, kement-se evit 6,6 milmilion a zollaroù (a vefe 15 milmilion a zollaroù e 2024)<ref name="NV" />. E-skoaz ma save ar pennadurezhioù tchek a-du gant Renault, ar [[sindikad]]où a gavas gwelloc'h mont gant VW AG, a oa brasoc'h eget Renault hag a c'hellje diorren gwelloc'h an embregerezh Škoda er C'hornôg. Erziwezh ec'h eas ar [[gouarnamant]] tchek war-du Volkswagen e miz Kerzu 1990 ; e miz Ebrel 1991 ec'h eas 31% eus kevlodennoù Škoda Auro gant VW AG, ar pezh a savas da 60,3% e diwezh 1994 — gant VW AG e oa ar muianiver neuze — ha da 70% e miz Kerzu [[1995]] ; e miz Mae [[2000]], an 30% a chome a yeas gant VW AG, ha gant 0% a gevrannoù e troas Škoda da isembregerezh ramz [[Wolfsburg]]<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.volkswagen-group.com/en/the-history-of-the-brands-17668/the-history-of-skoda-17686 |title=''The History of Škoda'' @ VW AG|accessdate=03 Mae 24}}</ref>. [[File:Skoda Felicia outside Robinson.JPG|thumb|Ur Škoda ''Felicia'' e 2012]] Gwellaet a-galz e voe tres ha danzen ar c'hirri Škoda gant harp Volkswagen. Ar patrom kentañ Škoda-VW, ar ''Felicia'' (1994), ne oa nemet un eil kentel eus ar ''Favorit'' met gwellaet e oa bet an aveadur hag ar berzhded dre vras. Berzh a reas er Republik Tchek, ha kresk a voe war ar gwerzhioù en Europa ; unan eus ar c'hirri renket an uhelañ en enklaskoù laouenidigezh er Rouantelezh-Unanet e voe ar ''Felicia''<ref name="NV" />. [[File:Skoda Octavia Combi RS (III) – Frontansicht, 20. Juni 2014, Düsseldorf.jpg|thumb|Un ''Octavia Combi RS'' e 2014]] Da-heul ar ''Felicia'' e voe kenderc'het ar Škoda ''Octavia'' ([[1996]]) hag ar ''Fabia'' ([[1999]]) ; diazez kalz kirri graet gant VW (Ar ''Golf M4'', da skouer) eo leurenn an ''Octavia'', ha diwar ar ''Fabia'' e voe fardet kentelioù nevez eus ar VW ''Polo'' hag ar SEAT ''Ibiza''. Nebeut-ha-nebeut ec'h eas ar "fentigelloù Škoda" da get en Europa ar C'hornôg<ref>{{cite web|url= http://www.carpages.co.uk/skoda/skoda_marketing_success_17_12_02.asp |title=''Skoda's marketing success goes from strength to strength'' @ Carpages, 17/12/2002|accessdate=03 Mae 24}}</ref> a-drugarez da goulzadoù brudañ diazezet war ar fent-se end-eeun ; er bloaz 2000 e voe ur c'houlzad evit ar ''Fabia'' er Rouantelezh-Unanet gant al lugan ''It is a Škoda, honest'' ("Ur Škoda eo, hep farsal"), ha goude meur a goulzad war an hevelep ton e fizias ar brenerien er merk tchek. Pa oa bet kenderc'het {{formatnum:172000}} karr gant Škoda, 26% anezho ezporzhiet da 30 bro e 1991, e voe kenderc'het {{formatnum:435000}} karr e 2000, 82% anezho esporzhiet da 72 bro<ref>{{en}} {{cite web|url=https://europe.autonews.com/article/20010702/ANE/107020793/new-flagship-model-will-compete-skoda-rebirth |title=''New flagship model will compete Skoda rebirth'' @ Automotive News Europe, 13/07/2020|accessdate=03 Mae 24}}</ref> ; {{formatnum:1037200}} karr Škoda a voe gwerzhet er bed e [[2014]]. E [[2015]] ec'h anzavas Volkswagen endevout truchet dre staliañ war girri ar strollad VW AG ur [[meziant]] evit touellañ ar muzulioù a-fed saotradur : kalz muioc'h eget reoliadoù ar Stadoù ma vezent ezporzhiet e saotre ar c'hirri-se, war-dro {{formatnum:1200000}} karr Škoda en o zouez<ref>{{en}} Schiermeier, Quirin. ''The science behind the Volkswagen emissions scandal''. In : {{cite web|url=https://www.nature.com/articles/nature.2015.18426 |title=''Nature'', 24/09/2015|accessdate=03 Mae 24}}</ref>{{,}}<ref>{{fr}} Orain, Grégoire. ''Six clés pour comprendre le scandale qui secoue Volkswagen''. In : {{cite web|url=https://www.lemonde.fr/automobile/article/2015/09/25/six-cles-pour-comprendre-le-scandale-qui-secoue-volkswagen_4772191_1654940.html |title=''Le Monde', 25/09/2015|accessdate=03 Mae 24}}</ref>. Škoda a embannas e vefe kempennet e girri diwar goust VW AG. ==Kirri-tredan== [[File:Skoda Enyaq iV 80 – f 03052021.jpg|thumb|Škoda ''Enyaq iV 80'', ur c'harr-tredan bet lañset e 2020]] E 2015 ivez ec'h embannas Škoda edo VW AG o raktresañ kirri-[[tredan]], peogwir ne oa "diskoulm all ebet"<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.autocar.co.uk/car-news/industry/skoda-electric-vehicle-under-development |title=''Skoda electric vehicle under development'' @ ''Autocar'', 16/03/2016|accessdate=03 Mae 24}}</ref>. E [[2017]] e weljod e Saloñs [[Shanghai]] ar c'hentpatrom ''Vision E'', ur c'harr-tredan 220 kW (300 marc'h-nerzh) gouest da vont a-hed 500 km<ref>Hervez ar reoliad <abbr title="Worldwide Harmonised Light Vehicles Test Procedure">WTLP</abbr>.</ref>{{,}}<ref>{{en}} Pollard, Tim. ''Skoda Vision E: it's the Czechs' first electric car''. In : {{cite web|url=http://www.carmagazine.co.uk/car-news/motor-shows-events/shanghai/2017/skoda-vision-e-its-the-czechs-first-electric-car/ |title=''Autocar'', 18/04/2017|accessdate=03 Mae 24}}</ref>. Diazezet war ar savenn VW MEB (''Modularer E-Antriebs Baukasten'', "kit liestamm ar bleinañ-tredan") e oa ar ''Vision E'', ha Škoda a fardfe ar batirioù en e labouradeg e Mladá Boleslav. Ur c'harr dre geflusker hiron (dour-tan ha tredan), ar ''Superb iV'', a voe lakaet e gwerzh e deroù ar bloaz [[2020]], hag er bloaz-se ivez e teuas er-maez ar Škoda ''Kamiq'' hiron e geflusker [[gaz]] naturel ha tredan, hag ar ''Fabia'' hiron. En diskaramzer [[2019]], Škoda a baouezas da fardañ e ''Citigo'' dre drelosk kondon ([[2011]]-2019) hag a lañsas ar gentel ''Citigo-e iV'', ur c'harr-tredan kaset gant ur c'heflusker 60 kW (80 marc'h-nerzh) a c'halle mont a-hed 260 km ; paouezet e voe en diskaramzer 2020 da reiñ lec'h d'an ''Enyaq iV 80'' e meur a gentel : eus 109 kW (146 marc'h-nerzh, 340 km) da 210 kW (280 marc'h-nerzh, 542 km) ==Škoda Motosport== Adalek 1901 e vez Škoda o kemer perzh e redadegoù kirri, ma voe trec'h meur a wech gant meur a batrom er bed a-bezh. Ul labouradeg e Mladá Boleslav zo gouestlet d'ar prientiñ kirri evit ar redadegoù. Kent 2013 e voe kirri Škoda en ''Intercontinental Rally Challenge'' (IRC) ; etre 1999 ha [[2005]] e kemerjont perzh er ''World Rally Championship'' (WRC) ; en ''European Rally Championship'' (ERC) hag er ''World Rally Championship''/rummad 2 (WRC2) e redont bremañ<ref>22 ''Fabia'' zo enskrivet en ERC (Mae 2024) • {{en}} {{cite web|url=https://www.fiaerc.com/teams-and-drivers?menu=ERC&tab=drivers |title=''ERC''|accessdate=03 Mae 24}}</ref>{{,}}<ref>63 ''Fabia'' zo enskrivet er WRC2 (Mae 2024) • {{en}} {{cite web|url=https://www.wrc.com/teams-and-drivers?menu=WRC2&tab=drivers |title=''WRC2''|accessdate=03 Mae 24}}</ref>. Pa voe lakaet termen d'an IRC e oa Škoda Motosport ar merk en devoa bet trec'h an aliesañ. Gant ar ''Fabia S2000'' e voe trec'h en ERC e 2010 hag e 2014. <gallery mode="packed" heights="180px"> 2014 Škoda Museum, Škoda Supersport typ 966 1950 01.JPG|Škoda ''966 Supersport'' ([[1950]]) Škoda Motorsport (18060783156).jpg|Ur Škoda ''Fabia R5'' e 2015 </gallery> ==Logo== [[File:The Childrens Museum of Indianapolis - Plains headdress with trailer - overall.jpg|thumb|upright|Orin al logo ?]] [[File:Laurin & Klement logo.svg|thumb|upright|Logo Laurin & Klement]] Daou arouez kenwerzhel a voe enrollet e [[1923]] e Plzeň evit Škoda : ur saezh askellek pemp pluñvenn dezhi troet ouzh an tu dehou en ur c'helc'h, gant ul lagad en askell tost da benn ar saezh, hag ur saezh askellek teir fluñvenn dezhi. An eil e voe logo ar merk adalek [[1926]] betek 1990. Arouez an [[tizh]] eo ar saezh, hini an araokaat eo an askell, hini ar resisted eo al lagad, hag arouez ur bed klok c'hwek eo ar c'helc'h. Kontet e vez e oa bet ijinet al logo-se gant rener ar c'henwerzh, Tomáš Maglič, a-c'houde ur veaj en SUA ma oa bet ''škodeget'' gant pennwisk pluñvek un [[Rummatadur pobladoù kentidik Norzhamerika#Kompezennoù Meur|Amerindian eus ar C'hompezennoù Meur]]<ref>Jetschgo & Ward, 2019, p. 40.</ref> ;1925 Vigelc'hiek e oa al logo kentañ, war ur foñs [[glas (liv)|glas]] teñval ; ''Škoda'' a oa skrivet e lizherennoù [[aour|alaouret]] gronnet gant deliennoù lore da aroueziañ ar berzh, evel ma oa e logo Laurin & Klement. ;1926 Ar saezh askellek teir fluñvenn dezhi bet enrollet e 1923 a voe arveret war ar c'hirri, ar pezhioù distag ha war an teulioù moullet. E [[1937]] e voe ouzhpennet an anv ''Škoda'' e-kichen al logo, a oa e meur a liv : [[arc'hant|argant]] ha [[glas (liv)|glas]] peurvuiañ, [[ruz (liv)|ruz]] ivez er bloavezhioù 1950 ha 1960. ;1993 Pa voe lonket Škoda gant Volkswagen e voe treset ul logo nevez : [[gwer (liv)|gwer]] e voe evit kemenn e touje Škoda d'an endro, tevaet e voe ar c'helc'h tro-tro d'ar saezh ha skrivet ''Škoda'' ennañ. ;1994 Duet e voe ar c'helc'h, ha lakaet deliennoù lore Laurin & Klement ennañ, edan ar saezh. War benn a-raok ha penn a-dreñv an holl girri e veze lakaet al logo, koulz ha war ar rod-stur hag ouzh pep rod. ;2011 Erlerc'hiet e voe ur c'helc'h moan argant ouzh ar c'helc'h ledan du, da lezel muioc'h a lec'h d'ar saezh wer, a voe trolinennet en argant da reiñ bos dezhi. ''Škoda'' zo moullet gant ur font nevez ha lakaet a-us ar c'helc'h. ;2016 Dindan ar c'helc'h e voe lakaet an anv. ;2023 Distaget eo bet an anv diouzh al logo hag arveret a-zisrann evel arouez pennañ ar merk. Moullet eo gant ur font nevez ma'z eo bet lakaet en ''S'' an arouez diakritek (''[[Kraon|háček]]'', '''ˇ''') a oa a-us dezhañ, kement-se evit ma vefe helennusoc'h en diavaezvro hep dilezel ar perzh tchekek<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.skoda-auto.com/world/logo-history |title=''Logo history'' @ Škoda|accessdate=03 Mae 24}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="150px"> 13-04-05-Skoda Museum Mladá Boleslav by RalfR-162.jpg|1925 Skoda Auto Logo from 1991.jpg|1994 13-04-05-Skoda Museum Mladá Boleslav by RalfR-233.png|2011 Škoda nieuw.png|2023 </gallery> == Levrlennadur == *{{en}} {{cite book |last1=Margolius |first1=Ivan |last2=Meisl |first2=Charles |name-list-style=amp |year=1992 |title=Škoda Laurin & Klement |url=https://archive.org/details/isbn_9781855322370 |place=London |publisher=Osprey |isbn=1-85532-237-4}} *{{cz}} Králík, Jan. ''V soukolí okřídleného šípu'' ("E kendentadur ur bir askellek"). Praha : Grada, 2008 {{ISBN| 978-80-247-2415-7}} *{{en}} Jetschgo, Johannes & Ward, Rachel. ''Škoda – A Car That Made History''. Praha : Vitalis, 2019 {{ISBN|978-3-89919-652-8}} ==Liammoù diavaez== {{Commonscat|Škoda Auto}} *{{en}} {{cite web|url=https://www.skoda-motorsport.com/en/ |title=''Škoda Motosport''|accessdate=03 Mae 24}} *{{fr}} {{cite web|url=https://www.skoda.fr/skoda-et-vous/motorsport-skoda |title=''Motosport Škoda''|accessdate=03 Mae 24}} ==Notennoù== {{daveoù|bannoù=2}} {{DEFAULTSORT:Skoda Auto}} [[Rummad:Saverien kirri]] [[Rummad:Embregerezhioù Tchekia]] igxl8ysnr08dftz10smo1zhlusj2j8r 0 171774 2197497 2113254 2026-08-04T20:45:11Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197497 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Roger Sherman Loomis''', ganet d'an [[31 a viz Here]] [[1887]] e [[Yokohama]] ha marvet d'an [[11 Here]] [[1966]] e [[Waterford (Connecticut)|Waterford]], e [[Connecticut]], a oa ur skolveuriad [[stadunanat]] hag unan eus an arbennigourien bennañ war [[lennegezh ar Grennamzer]] ha [[Mojenn Arzhur]]. Diskouez a reas gwrizioù Mojenn Arzhur er [[gwengelouriezh keltek|gwengeloù keltiek]], ma c'heller adkavout peurgetket istor ar [[Gral Santel]]<ref>Gral, ha n'eo ket Graal {TermOfis). Chañch a reas ar sell a veze taolet war [[lennegezh Arzhur]] pa'z eas eus an oberennoù e galleg hag e yezhoù all d'he orinoù keltiek en-dro.</ref>. ==Buhez == Mab e oa d'ar reverant Henry Loomis ha da Jane Herrings Greene ha mab-kuñv da [[Roger Sherman]], unan eus Tadoù diazezerien ar Stadoù Unanet. Tapout a reas un aotreegezh (bachelor of Arts) e [[Williams College]] in 1909 hag ur master e [[Skol-veur Harvard]] e 1910. E 1913 e soutenas un dezenn doktorelezh war lennegezh ar Grennamzer e [[Skol-veur Oxford]]. Danvez an dezenn e oa ''Skeudennadurioù ar marvailhoù en Arzoù saoz er grennamzer''<ref>''Illustrations of the Romances in Mediæval English Art''.</ref><br> Adalek derou e remzad e talc'has da studiañ levezon ar [[Gwengelouriezh keltek|wengelouriezh keltek]] war Mojenn Arzhur hag istor ar Gral Santel peurgetket. E 1930 ez eas da gemer perzh e Kendael etrebroadel an Arzhurianed kentañ, gouestlet da imbourc'hiñ mojennoù Arzhur hag ar Gral Santel. Lakaat a reas e anv e Kevredigezh etrebroadel an Arzhurianed ha lakaet e voe da gadoriad ar skourr stadunanat etre 1948 ha 1963.  Ezel e voe eus meur a gevredigezh skolveuridi en e vro. == Distreiñ ar selloù diouzh al lennegezh kourtes == E 1949 e lakaas R.S. Loomis war wel ne oa ket ar [[romant kourtes|romantoù kourtes]] un adskrivadur eus marvailhoù an Henamzer ha pa vefe implijet danevelloù nevez Bro-Gembre e vijent deuet da Vro C'hall dre hanterouriezh an Normaned aet da aloubiñ Bro-Saoz. E diwezh an {{XIXvet kantved}} e oa bet un tabut skiantel etre [[Gaston Paris]] a soutene orinoù nann-keltiek ha [[Joseph Bédier]] a wele kontadennoù kembraek, evel re ar [[Mabinogi]]on, treuzkaset d'ar c'hevandir gant ar Saozon.<br> Kinniget e voe gant Loomis klask e-barzh mojennoù Bro-Skos ha Bro-Gembre. En un tu e lakaas war wel plad burzhudus roue Stratklut, Rhydderch Hael, a c'helle pourveziñ boued diouzh ar goulenn hag en un tu all [[korn-boud]] Brôn pe vBran, haroz koulz er Mabonogion hag en ur gontadenn arzhurian. En danevell gembraek e weler Bron gant ur c'horn (''korn'' e kembraek ivez) dezhañ ar varregezh da zegas traou hervez ar volontez, ar [[korn ar builhentez|c'horn a builhentez]] anavezet e [[gwengelouriezh Hellaz]]. Treuzkomprenet ar ger ''korn'' ez eas da ''cors'' (kalon) ha da ''corps''(korf) da c'houde. E-barzh oberenn Chrétien de Troyes e weler ur [[kalir|c'halir]] mat da enderc'hel korf ar C'hrist dindan stumm un [[ostiv]] hervez ar vojenn gristenaet.<br> E 1954 e kasas Roparz Hemon d'ar gelaouenn ''Al Liamm''<ref>''Al Liamm'', niv. 42, p.p. 30-34.</ref> un notenn levrlennadur hir diwar-benn eil embannadur ''Arthurian Tradition and Chrétien De Troyes'' hag e roas un diverradenn eus mennozioù pennañ Loomis : {{quotation|1. An doueedoniezh keltiek a zo pennorin an hengoun arzhuriek. 2. An hengoun-se, o tont eus Iwerzhon, Kembre ha Kernev-Veur, a voe kaset gant danevellerien a vicher d'ar Vretoned, ha gant ar re-mañ d'ar C'hallaoued ha d'an Normaned-ha-Saozon. 3. An anviou-tud arzhuriek a zo peurliesañ deveret eus ar c'hembraeg, hag i alies distreset farsus o tremen dre yezhou estren ha dre bluenn skriverien dievezh pe nec'het.}} ==Skridoù== *''Illustrations of Medieval Romance on Tiles from Chertsey Abbey'' (1916) *''Freshman Readings'' (1925) *''Celtic Myth and Arthurian Romance'' (1927) *''The Art of Writing Prose'' (1930) with [[Mabel Louise Robinson]], Helen Hull ha Paul Cavanaugh *''Models for Writing Prose'' (1931) *''The Romance of Tristram and Ysolt'' (1931), troour *''Tristan and Isolt: A study of the Sources of the Romance', asambles gant Gertrude Schoepperle Loomis, 2vet embannadur, expanded by a bibliography and critical essay on Tristan scholarship since 1912, by Roger Sherman Loomis (New York, B. Franklin, 1960) *''Arthurian Legends in Medieval Art'' (1938), asambles gant Laura Hibbard Loomis *''Introduction to Medieval Literature, Chiefly in England. Reading List and Bibliography'' (1939) *''Representative Medieval And Tudor Plays'' (1942) editor with Henry W. Wells *''The Fight for Freedom: College Reading in Wartime'' (1943) with Gabriel M. Liegey *''Modern English Readings'' (1945), kenrener *''Medieval English Verse and Prose'' (1948) with Rudolph Willard *''Arthurian Tradition and Chrétien De Troyes'' (1949) *''Wales and the Arthurian Legend'' (1956) *''Medieval Romances'' (1957) kenrener asambles gant Laura Hibbard Loomis *''Arthurian Literature in the Middle Ages, A Collaborative History'' (1959), rener *''The Grail: From Celtic Myth to Christian Symbol'' (1963) *''The Development of Arthurian Romance'' (1963) *''A Mirror of Chaucer's World'' (1965) *''The Arthurian Material in the Chronicles: Especially Those in Great Britain and France'' (1973) expansion of [[Robert Huntington Fletcher]]'s 1906 book *''Lanzelet'' (2005) troour Thomas Kerth, notennoù Loomis ha [[Kenneth G.&nbsp;T. Webster]] ==Levrlennadur== *Roparz Hemon, "Breizh ha marvailhoù Arzhur". E-barzh ''Al Liamm'', niv. 42, 1954. {{refbegin|35em|indent=yes}} * {{cite book |last=Eisner |first=Sigmund |author-link=Sigmund Eisner (academic) |year=2013 |orig-year=1998 |chapter=Roger Sherman Loomis (1887–1966) |editor-last=Damico |editor-first=Helen |editor-link=Helen Damico |title=Medieval Scholarship: Biographical Studies on the Formation of a Discipline. Volume 2: Literature and Philology |location=New York |publisher=Routledge |pages=381–393 |isbn=978-1-317-73202-0 }} * {{cite book |last1=Ker |first1=Neil Ripley |author1-link=Neil Ripley Ker |last2=Lapidge |first2=Michael |author2-link=Michael Lapidge |year=2002 |chapter=Arthur Sampson Napier, 1853–1916 |editor-last=Lapidge |editor-first=Michael |editor-link=Michael Lapidge |title=Interpreters of Early Medieval Britain |url=https://archive.org/details/interpretersofea0000unse |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |pages=[https://archive.org/details/interpretersofea0000unse/page/91 91]–116 |isbn=978-0-19-726277-1 }} * {{cite encyclopedia |year=2011 |title=Loomis, Roger Sherman |editor-last=Marter |editor-first=Joan |editor-link=Joan Marter |encyclopedia=The Grove Encyclopedia of American Art |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acref/9780195335798.001.0001 |isbn=978-0-19-973926-4 }} * {{cite encyclopedia |last=Young |first=Jonathan |author-link=Jonathan Young (psychologist) |year=2005 |title=Cambell, Joseph (1904–87) |editor-last=Shook |editor-first=John R. |encyclopedia=The Dictionary of Modern American Philosophers |location=Bristol, England |publisher=Thoemmes Continuum |pages=420–425 |doi=10.1093/acref/9780199754663.001.0001 |isbn=978-1-84371-037-0 }} {{refend}} {{refbegin|35em|indent=yes}} * {{cite news |date=October 12, 1966 |title=Roger S. Loomis of Columbia Dies: An Authority on King Arthur and His Knights Was 78 |url=https://www.nytimes.com/1966/10/12/archives/roger-s-loomis-of-columbia-dies-an-authority-on-king-arthur-and-his.html |url-access=subscription |work=The New York Times |page=43 |access-date=June 11, 2020 }} * {{cite book |year=1970 |title=Studies in Medieval Literature: A Memorial Collection of Essays }} {{refend}} ==Liammoù diavaez== *[https://web.archive.org/web/20090120180502/http://geocities.com/dagonet_uk/cauldron.htm The origins of the Holy Grail according to Roger Sherman Loomis] *[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1966/10/12/121502623.pdf?pdf_redirect=true&ip=0 New York Times Obituary] *[https://www.librarything.com/author/loomisrogersherman LibraryThing] *[https://www.cga.ct.gov/hco/books/Sherman_Genealogy.pdf Sherman Genealogy Including Families of Essex, Suffolk and Norfolk, England]. By Thomas Townsend Sherman {{ISBN|9781143159688}} ==Notennoù ha daveennoù== {{daveoù}} {{DEFAULTSORT:Loomis, Roger Sherman}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1887]] [[Rummad:Marvioù 1966]] [[Rummad:Skolveuridi SUA]] [[Rummad:Mojenn Arzhur]] femvkxylqrqv57zhpkj62dhxh0hwd8w 0 171799 2197546 2174137 2026-08-05T08:43:10Z Kestenn 14086 2197546 wikitext text/x-wiki {{Droukveskañ|Arisaka 99}} {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Fuzuilh-vindrailher stumm 99|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Japanese 7.7-mm Nambu Type 99 Light machine gun, New Brunswick Museum, Saint John, New Brunswick.JPG|frameless|280x280px]] <br /><br />Ur fuzuilh-vindrailher '''Type 99''' |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{Impalaeriezh Japan (banniel)}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh-vindrailher]] aotomatek |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre amprest gazoù, piston hir e red |- ! scope="row" |[[Munision]] |[[7,7 × 58 mm Arisaka]] |- ! scope="row" |Produerien |Arsanailhoù Tokyo, Kokura, Nagoya, Jinsen (Incheon), Hoten (Shenyang) |- ! scope="row" |Skouerennoù produet |War-dro {{formatnum:45000}} |- ! scope="row" |Mare implij |1939–1945 (Impalaeriezh Japan) |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas (hep kartouchenn) |10,4 kg |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1181}} mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |550 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Hed-tenn pleustrek |{{formatnum:2000}} m |- ! scope="row" |Tizh mont e-maez ar boledoù |715 m/s |- ! scope="row" |Lusk-tennañ |800 tenn/mn |- ! scope="row" |Endalc'h |Karger fiñv 30 kartouchenn |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |- |} An '''Type 99''' a zo ur [[fuzuilh-vindrailher]] japanat implijet etre 1939 ha 1945 gant [[Lu Impalaeriezh Japan|arme]] ha [[Morlu Impalaeriezh Japan|morlu]] an [[Impalaeriezh Japan|Impalaeriezh]]. == Istor == An Type 99 zo ur stumm gwellaet eus an [[Type 96 (fuzuilh-vindrailher)|Type 96]]. Ijinet eo bet evit kambriñ ar [[munision]] nevez [[7,7 × 58 mm Arisaka|7,7 × 58 mm]] krouet e 1939, a oa azasaet e [[Kalibr (armoù-tan)|galibr]] ouzh bannadelloù ispisial (entanus, tarzh...). Ouzhpenn d'he [[Geriaoueg an armoù-tan#Daoubez|daoubez]] e oa bet ouzhpennet un troad dezhi dindan he [[Lamm (arm-tan)|lamm]]. He c'hanol a c'halle bezañ divontet buan. Daoust d'an arm bezañ gwelet gant ar soudarded japanat evel gwellañ fuzuilh-vindrailher o bro, ne zeuas ket a-benn industrielezh Japan da broduiñ a-walc'h anezhe evit pourvezañ ezhommoù hec'h arme. Tro {{formatnum:45000}} skouerenn a voe produet el labouradegoù da heul<ref>{{Fr}} LE GOFF Hervé, ''Les fusils-mitrailleurs japonais'', in Gazette des Armes n°572, miz Meurzh 2024, pp. 58-59</ref> : * arsanailh Kokura (1942-1943), {{formatnum:7000}} skouerenn ; * arsanailh [[Nagoya]] (1941-1945), {{formatnum:15000}} skouerenn ; * Hitachi Heiki K.K. (1941-1945), {{formatnum:22000}} skouerenn ; * Chuo Kogyo K.K. (1941), {{formatnum:1000}} skouerenn. == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù-mindrailher]] [[Rummad:Armoù Japan]] [[Rummad:Armoù an Eil Brezel-bed]] fgor993a8f0oki5ntz7xxnju3fs44u2 0 172000 2197348 2113823 2026-08-04T17:49:38Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197348 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Frañs | anv = Prats de Molló i la Presta | anvYezh = Prats de Molló i la Presta | Yezh = katalanek | anvOfisiel = Prats-de-Mollo-la-Preste | skeudenn = Prats de mollo.jpeg | alc'hwez = Iliz Santa Justa i Santa Rufina, e Prats de Molló. | ardamezioù = Blason ville fr Prats-de-Mollo-la-Preste (Pyrénées-Orientales).svg | logo = | bro = {{Katalonia}}<br>([[Vallespir]]) | rannvro = [[Okitania (rannvro)|Okitania]] | departamant = [[Pireneoù-ar-Reter]] | arondisamant = [[arondisamant Ceret|Ceret]] | kanton = Ar C'hanigó (Le Canigou) | etrekumuniezh = | bro velestradurel = | cp = 66230 | maer = Claude Ferrer<ref>{{fr}} {{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|publisher=data.gouv.fr, Savenn digor ar roadennoù publik gall|date=13 a viz Gwengolo 2022}}</ref> | amzer-gefridi = 2020-2026 | gorread = 145.09 | hedred = 2.4797 | ledred = 42.4047 | uk = 735 | ubi = 575 | ubr = 2693 | lec'hienn web = [http:/www.pratsdemollolapreste.com/ pratsdemollolapreste.com] }} '''Prats de Molló i la Presta''' e [[katalaneg]] ({{LFE|['pɾadzdəmu'ʎojlə'pɾestə]}}), '''Prats-de-Mollo-la-Preste''' e [[galleg]] ({{LFE|[pʁats də mɔjo la pʁɛst(ə)]|Liamm aodio=LL-Q150 (fra)-Fabricio Cardenas (Culex)-Prats-de-Mollo-la-Preste.wav}}), zo ur [[kumun|gumun]] gatalan e [[komark]] [[Vallespir]] e [[Katalonia an Norzh]], e departamant gall [[Pireneoù-ar-Reter]], nepell diouzh an harzoù etre [[Bro-C'hall]] ha [[Spagn]]<ref>{{fr}} [https://www.insee.fr/fr/metadonnees/cog/commune/COM66150-prats-de-mollo-la-preste INSEE]</ref>. ==Douaroniezh== Prats de Molló i la Presta zo er [[Pireneoù]], 13 km pell diouzh an harzoù etre [[Katalonia|Generalitat Katalonia]] ha Spagn en un tu, ha Bro-C'hall en tu all, war ribloù ar stêr [[Tec]], war tor kreisteiz ar [[Canigó|menez Canigó]] e 735 metr uhelder. Prats de Molló i la Presta zo e kanton ar C'hanigó, en [[arondisamant Ceret]]. === Ar c'hêriadennoù === An anv "Prats de Molló" a dalv kement ha "pradoù Molló" e katalaneg. [[Molló]] zo ur barrez en tu all d'an harzoù etre Bro-C'hall ha Spagn. An div gumun zo liammet dre un [[ode]] anvet "[[Col d'Ares]]". La Presta zo ur [[kêr-zour|gêr-zour]] hag a zo ur gêriadenn bet staget ouzh Prats de Molló e 1956. Prats de Molló i la Presta e oa pennlec'h kanton kozh Prats de Molló i la Presta, bremañ emañ e-barzh kanton ar C'hanigó. [[Restr:Map commune FR insee code 66150.png|thumb|center|upright 1.4|Kartenn Prats de Molló i la Presta hag ar c'humunioù amezek]] [[Restr:Pratsdemollolapreste.jpg|left|thumb|upright 1.25|Ur sell war ar gumun]] ==Istor== Diazezet e voe un drevadenn kouerien eno gant menec'h. Meneget eo an iliz e [[982]]. Savet e voe ar mogerioù-kreñv e kreiz ar {{XIVvet kantved}}. Ar gêr, asambles gant parrezioù all eus komark [[Vallespir]], e rannvro [[Rousilhon]], zo distag diouzh ar peurrest eus Katalonia ha staget ouzh Frañs dre [[Feur-emglev ar Pireneoù]] etre Bro-C'hall ha Spagn e 1659. E 1926 e voe an den a Stad [[Francesc Macià]] o chom e Prats de Molló, o klask aozañ un emsavadeg e Katalonia ar Su a-enep [[diktatouriezh]] spagnol [[Miguel Primo de Rivera]], ha sevel ur [[republik]] katalan. Harzet e voe gant an archerien c'hall. E dibenn [[Brezel Spagn]] e voe treuzet an ode Col d'Ares gant miliadoù a repuidi, hag erruout a rejont er gumun. Ur bod a voe arc'hantaet gant an aozadur peoc'helour "Etrebroadel Rezistanted ar Brezel" (''Internacional de Resistentes a la Guerra'', IRG), ar c'helenner José Brocca en e benn. Eno e voe savet ivez ur [[kamp-bac'h|c'hamp-bac'h]] evit ar repuidi<ref>{{en}} {{cite book |last1=Beevor |first1=Antony |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar0000beev_m2b6 |date=2001 |publisher=Cassell Military Paperbacks |location=London |isbn=0-304-35840-1 |page=[https://archive.org/details/spanishcivilwar0000beev_m2b6/page/394 394]}}</ref>. Hemañ zo unan eus ar c'hampoù a oa bet savet d'ar mare-se evit "dibab" anezho.<ref>{{en}} {{cite book |last1=Beevor |first1=Antony |title=The Battle for Spain |url=https://archive.org/details/battleforspainsp0000beev |date=2006 |publisher=Weidenfeld & Nicolson |location=London |isbn=978-0-7538-2165-7 |pages=[https://archive.org/details/battleforspainsp0000beev/page/455 455]& 456}}</ref> == Poblañs ha kevredigezh == E 2021 e oa 1 134 a dud o chomer gumun, ur c'hresk a 0,62 % e-keñver 2015. E miz C'hwevrer e vez lidet daou dra e Prats : Gouel an arzh (''Festa de l'Ós'' e katalaneg) ha [[Meurlarjez]]. == Lec'hiennoù dibar == [[Restr:Prats-de-Molló-la Preste, Eglise Saintes Juste et Ruffine-PM 47091.jpg|thumb|upright 1.25|Kêriadenn Prats de Molló.]] Ar gêr gozh zo ur milendall straedoù strizh pavezet gant tiez eus ar [[Grennamzer]]. N'eus nemet 1 100 annezad met ur bern pretioù, letioù ha tavarnioù zo. Dre un dreuzell e c'haller mont betek ''Fort de la Guàrdia''(''Fort Lagarde'' e galleg), ur [[gwikadell|wikadell]] savet gant ar marichal [[Vauban]] e 1683 evit kontrolliñ an harzoù nevez etre Bro-C'hall ha Spagn hag ar boblañs goude Emglev ar Pireneoù e 1659 hag emsavadeg an ''Angelets de la Terra'' etre 1667 ha 1675. Gallout a ra ar valeerien loc'hañ eus Prats de Molló ha heuliañ gwenodennoù a-dreuz ar menezioù. Un nebeud kilometroù alese emañ La Presta, ur gêriadenn vrudet evit he dourioù kurañ. == Tud liammet ouzh ar barrez == * [[Josep de la Trinxeria]] (1637-1694), penn emsavadeg an ''Angelets'' a-enep an [[deog-holen]] gourlakaet war Rousilhon gant Bro-C'hall e 1661 * Jean-Louis Boyer (1781-1848), milour e penn "fort Lagarde" e-pad 18 bloaz * [[Carles Bosch de la Trinxeria]] (1831-1897), skrivagner katalan bet ganet e Prats de Molló i la Presta * [[Charles Rondony]] (1856-1914), jeneral bet ganet e Prats de Molló * [[Francesc Macià]] (1859-1933), politikour katalan, bet o chom e Prats de Molló i la Presta * [[:es:José Brocca]] (1891-1950), skrivagner, dengarour ha peoc'helour spagnol, bet o chom e Prats-de-Mollo-la-Preste goude ar [[Retirada]] (1939-1940) * [[Dolors Prat Coll]] (1905-2001), sindikalourez er CNT spagnol, tec'het kuit diouzh diktatouriezh Franco * [[Raymond Blanc (skrivagner)|Raymond Blanc]] (1914-2007), skrivagner bet ganet e Prats de Molló i la Presta * Paulette Dehoux (1915-2016), rezistantez * Jean Lareuse (1925-2016), livour bet ganet e Ceret, bet o chom er Stadoù-Unanet a-raok distreiñ da chom da Prats de Molló i la Presta<ref>{{fr}} [http://www.vellespedres.fr/2016/11/20/les-adieux-a-jean-lareuse/ Velles pedres i Arrels</ref> *[[Joan-Lluís Lluís]] (1963-), skrivagner katalan, unan eus e romantoù, ''El dia de l'ós'' (edicions de la Magrana, Barcelona, 2004) a c'hoarvez e Prats de Molló (troet e galleg gant Tinta Blava dindan an titl ''Le jour de l'ours'') * Chantal Gorostegui (1965-), marc'houarnerez bet ganet e Prats de Molló i la Presta. == Liammoù diavaez == *{{fr}} [http://www.pratsdemollolapreste.com/ Lec'hienn ar gêr] *{{en}} [http://www.anglophone-direct.com/Carnival-Prats-de-Mollo Meurlarjez Prats-de-Mollo] *{{en}} [http://www.anglophone-direct.com/Fete-de-l-Ours-Prats-de-Mollo Gouel an Arzh e Prats-de-Mollo] == Dave ha notennoù== {{daveoù}} [[Rummad:Katalonia an Norzh]] [[Rummad:Vallespir]] [[Rummad:Kumunioù Pireneoù-ar-Reter]] sqhtw96dvsykcl8hp71ypbb2kq6vc6o 0 172207 2197429 2174130 2026-08-04T19:26:01Z Kestenn 14086 2197429 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Fuzuilh-vindrailher 24/29|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:FM 24-24 automatic rifle Invalides 01.jpg|frameless|280x280px]] <br /><br />Ur fuzuilh-vindrailher '''Modèle 1924/29''' e Mirdi an Arme (Pariz) |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{Frañs}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh-vindrailher]] damaotomatek / aotomatek |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre amprest gazoù, piston hir e red |- ! scope="row" |Mare krouidigezh |1920 - 1924 |- ! scope="row" |[[Munision|Munisionoù]] |'''Stumm 24'''<br>[[7,5 × 58 mm]]<br>'''Stumm 24/29'''<br>[[7,5 × 54 mm 1929C|7,5 × 54 mm]] |- ! scope="row" |Produerien |[[Manufacture d'Armes de Châtellerault]]<br>'''Pezhioù'''<br>[[Manufacture d'Armes de Tulle]]<br> [[Manufacture d'Armes de Saint-Étienne]] |- ! scope="row" |Niver produet |War-dro {{formatnum:190000}} |- ! scope="row" |Mare implij |1925 - 1979 (Arme Bro-C'hall) |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas (hep kartouchenn) |8,9 kg |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1080}} mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |500 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Lusk-tennañ |450 tenn/mn |- ! scope="row" |Hed-tenn pleustrek |{{formatnum:1250}} m |- ! scope="row" |Tizh ar boledoù V<sub>0</sub> |830 m/s |- ! scope="row" |Endalc'h |Karger fiñv 25 kartouchenn |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |- |} An '''FM 24/29''', anvet '''Fusil-mitrailleur 1924 modifié 1929''' en ur mod ofisiel e [[Bro-C'hall|Frañs]], zo ur [[fuzuilh-vindrailher]] implijet gant an arme c’hall etre 1924 hag ar bloavezhioù 1970. == Istor == E deroù ar [[Brezel-bed Kentañ]] e oa bet savet e Frañs ar [[Chauchat (fuzuilh-vindrailher)|fuzuilh-vindrailher Chauchat]] evit pourvezañ an arme gant un arm aotomatek skañvoc’h evit ar [[Mindrailherez|mindrailherezioù]] evel an [[Hotchkiss Modèle 1914|Hotchkiss 1914]]. Ijinet e oa bet ar Chauchat war ar prim e 1915, ha kalz sioù a oa gantañ<ref name=":0">'''{{Fr}}''' McNAB Chris, ''Armes à feu Encyclopédie visuelle'', L'Imprévu, 2022, p. 251</ref>. Kambret e oa evit kartouchennoù [[8 mm Lebel]], dezhe ur bourled, hag a oa kudennek evit an armoù aotomatek. E 1921 e voe boulc’het ur programm reneveziñ armoù hiniennel ar vro. Divizet e voe implijout kartouchennoù modernoc’h gant ur greuzenn ha sevel ur fuzuilh-vindrailher nevez. E 1923 e voe esaet pevar arm. Daou anezhe a oa kentpatromoù savet e Frañs (ar '''MAC 1923''', gant ar [[Manufacture d'Armes de Châtellerault|Manufacture d’Armes de Châtellerault]], hag ar '''MAS 1922''' ijinet gant ar [[Manufacture d'Armes de Saint-Étienne|MAS]] e [[Saint-Étienne]]). Daou all a oa bet ijinet er [[Stadoù-Unanet Amerika|Stadoù-Unanet]] er bloavezhioù 1910 : al [[Lewis (fuzuilh-vindrailher)|Lewis Mark I]] hag ar [[BAR M1918|Browning BAR 1918]]<ref name=":1">'''{{Fr}}''' ''[http://armesfrancaises.free.fr/FM%20Mle%2024-29.html Le fusil-mitrailleur de 7,5 mm modèle 1924 et modèle 1924 M29]'', war Armement Réglementaire Français (lennet d'an 09/09/2024)</ref>. Goude an amprouennoù e voe choazet fuzuilh-vindrailher ar MAC, dindan an anv '''FM 1924'''. Kambret e oa evit ar c’hartouchennoù gall nevez [[7,5 × 58 mm]]<ref name=":0" />. Met re heñvel e oa ar c’halibr-mañ ouzh ar [[7,92 × 57 mm Mauser]] alaman, ha gwallzarvoudoù a c’hoarvezas pa veze implijet munisionoù tapet digant an Alamaned goude ar brezel. Divizet e voe cheñch kartouchenn neuze, ha savet e voe reoù nevez [[7,5 × 54 mm 1929C|7,5 × 54 mm]]<ref name=":1" />. Ar fuzuilhoù-mindrailher kambret evit ar gartouchenn nevez, kemmet o [[Karger (armoù-tan)|c’harger]] hag o c’hanol, a voe anvet '''FM MAC 24/29''' (evit ar bloavezh 1929), ha kemer a refont plas ar stumm kozh FM 1924. == Deskrivadur == Mont a ra en-dro an FM 24/29 gant ur sistem [[Arm-tennata#Tennata damaotomatek hag aotomatek|tennata]] dre biston hir e red. He [[Kouch (arm-tan)|c'houch]], reoliek etre 200 ha {{formatnum:2000}} metr, a zo a-gleiz d'ar c'hanol abalamour e vez lakaet ar [[Karger (armoù-tan)|c'harger]] 25 kartouchenn en un toull war nec'h an arm. Ur pezh a c'hall bezañ lakaet war toull ar c'harger evit gwareziñ anezhañ diouzh al loustoni a c'hallfe mont e-barzh. An daou vod damaotomatek hag aotomatek a vez dibabet gant daou [[Draen (armoù)|zraen]] disheñvel. Ur [[Geriaoueg an armoù-tan#Kuzh-tan|c'huzh-tan]] hag un [[daoubez]] zo e beg ar c'hanol<ref>{{En}} Maxim POPENKER, ''[https://modernfirearms.net/en/machineguns/france-machineguns/mac-m192429-eng/ MAC 1924/29]'', Modern Firearms (lennet d'ar 04/08/2026)</ref>. Ur stumm all anvet '''FM 24/29 D''' a voe savet ha lakaet e savadurioù-difenn al [[linenn Maginot]]. Tennet e oa bet e zaoubez, ponneroc'h e oa e ganol, ha soñjet e oa bet evit implijout ar c'hartouchennoù 7,5 × 54 mm stumm D, a oa ponneroc'h o boledoù<ref>{{Fr}} ''[http://armesfrancaises.free.fr/FM%20Mle%2024-29%20%28D%29.html Le fusil-mitrailleur de 7,5 mm modèle 1924 (D) et modèle 1924 M29 (D)]'', war Armement Réglementaire Français (lennet d'an 09/09/2024)</ref>. == Implij == Implijet e voe da gentañ gant an arme e 1926 e [[Maroko]], da vare [[brezel ar Rif]]. Servijout a reas goude e deroù an [[Eil Brezel-bed]] hag e brezelioù [[Kentañ brezel Indez-Sina|Indez-Sina]] hag [[Brezel Aljeria|Aljeria]]. An [[AA 52]] a gemeras he flas tamm-ha-tamm er bloavezhioù 1960<ref name=":1" />. <gallery mode="nolines" align="center" widths="200" heights="200"> Restr:Allied Forces in North Africa 1942 E8400.jpg|kleiz|Soudarded an [[Forces Françaises Libres|FFL]] gant un FM 24/29, Norzhafrika, miz C'hwevrer 1942 Restr:Fm maginot.jpg|Un FM 24/29 stumm D war al linenn Maginot. Un duellenn da zastum an douilhezioù a zo stag ouzh he c'hulasenn. Restr:French indochina 1953 12 1.png|Harzlammerien c'hall da vare Brezel Indez-Sina </gallery> == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù-mindrailher]] [[Rummad:Armoù Bro-C'hall]] [[Rummad:Armoù Brezel ar Rif]] [[Rummad:Armoù an Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Armoù Brezel Indez-Sina]] [[Rummad:Armoù Brezel Aljeria]] sryjf6gwfrnhzdcc0b0sv9zrwojnxc8 0 172216 2197542 2195896 2026-08-05T08:34:38Z Kestenn 14086 2197542 wikitext text/x-wiki {{implijoù all|Lewis (disheñvelout)}} {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Fuzuilh-vindrailher Lewis|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Lewis LMG.png|frameless|280x280px]] <br /><br />Ur fuzuilh-vindrailher '''Lewis Mk I'''. |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro orin |{{Stadoù-Unanet Amerika}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh-vindrailher]] aotomatek |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre amprest gazoù, piston hir e red |- ! scope="row" |[[Munision|Munisionoù]] |'''Stummoù nesañ'''<br>[[.303 British]]<br>[[.30-06 Springfield]]<br>'''Stummoù all'''<br>[[7,92 × 57 mm Mauser]]<br>[[7,62 × 54 mm R]] |- ! scope="row" |Produerien |[[Birmingham Small Arms Company]]<br>[[Savage Arms]] |- ! scope="row" |Bloavezh krouidigezh |1911 |- ! scope="row" |Mare implij |1914 - 1953 (Rouantelezh-Unanet) |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas (hep kartouchenn) |13 kg |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1283}} mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |673 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Lusk-tennañ |500 - 600 tenn/mn |- ! scope="row" |Hed-tenn pleustrek |800 m |- ! scope="row" |Tizh mont e-maez ar boledoù |744 m/s |- ! scope="row" |Endalc'h |Kargerioù ront 47 pe 97 kartouchenn |- ! scope="row" |Stummoù nesañ |Mark I, Mark II |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |- |} Al '''Lewis''' zo un [[fuzuilh-vindrailher]] ijinet e 1911 er [[Stadoù-Unanet Amerika|Stadoù-Unanet]] met produet en Europa hepken<ref name=":1">{{Fr}} McNAB Chris, ''Armes à feu Encyclopédie visuelle'', L'Imprévu, 2022, p. 243</ref>. Unan eus an [[Arm-tan|armoù-tan]] brudetañ implijet gant armeoù ar [[Rouantelezh-Unanet]] da vare ar [[Brezel-bed Kentañ]] eo<ref name=":0">{{Fr}} POTTIEZ Luc, ''[https://www.horizon14-18.eu/mitrailleuse-lewis.html La mitrailleuse Lewis],'' Horizon 14-18 (lennet d'an 09/09/2024)</ref>. == Istor == [[Restr:Lewis gun world war I.jpg|kleiz|thumb|Soudarded [[Aostralia|aostralian]] o tennañ war ur sibl en oabl e [[Ieper|Ypres]] gant ul Lewis, da vare ar Brezel-bed Kentañ.]] Ijinet e voe e 1911 gant [[Isaac Newton Lewis]]<ref name=":0" />, a oa koronal e [[arme ar Stadoù-Unanet]], diwar dresoù armoù aotomatek en doa savet asambles gant [[Samuel Neal McClean|Samuel McClean]] a-raok 1909. Lewis a zegasas ur sistem-yenaat dre aer, ha lakaat a reas skouerennoù eus e arm, kambret e [[.30-06 Springfield]], da vezañ produet gant [[Savage Arms|Savage]]. Ne zeuas ket a-benn da werzhañ e [[fuzuilh-vindrailher]] d'an arme stadunanat, ha kuitaat a reas an arme evit mont da [[Europa (kevandir)|Europa]]. Eno e klaskas da gentañ lakaat e arm da vezañ produet e [[Liège]]. Mont a reas goude da [[Londrez]], ha plijout a reas e fuzuilh-vindrailher d'an arme vreizhveurat. Un nebeud miliadoù a skouerennoù a voe urzhiet ganti e 1914. Adkambret e voent e [[.303 British]] ha produet gant [[Birmingham Small Arms Company|BSA]]<ref>{{Fr}} GUILLOU Luc, ''Les armes de la bataille de la Marne'', Gazette des Armes n°576, miz Gouere/Eost 2024, pp. 33-34</ref>, dindan an anv '''Lewis Mark I'''. Pa badas ar brezel e voe produet ouzhpenn {{formatnum:147000}} Lewis gant BSA<ref>{{Fr}} ''[http://www.armeetpassion.com/lewis.html Lewis Mark I]'' war Arme et passion (lennet d'an 09/09/2024)</ref>. A-benn ar fin e voe implijet ivez gant armeoù ar Stadoù-Unanet ha [[Kanada]] adalek 1917. Ur stumm '''Mark II''', skañvaet e sistem-yenaat, a voe savet e 1915 evit bezañ lakaet war-vourzh ar c'hirri-nij<ref name=":0" />. Servijout a reas an arm da vare an [[Eil Brezel-bed]] ivez, etre daouarn soudarded broioù ar [[Commonwealth|C'hommonwealth]] pe reoù an adarme evel an [[Home Guard (Rouantelezh-Unanet)|Home Guard]] dreist-holl<ref name=":1" />. War-dro {{formatnum:200000}} skouerenn anezhañ a voe produet en holl etre 1914 ha 1953. == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù-mindrailher]] [[Rummad:Armoù ar Brezel-bed Kentañ]] [[Rummad:Armoù an Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Armoù ar Rouantelezh-Unanet]] tsb8mksh00auoirk0mkxpv6n7eko0di 0 172233 2197543 2174134 2026-08-05T08:37:10Z Kestenn 14086 2197543 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Fuzuilh-vindrailher Madsen|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Madsen machine gun with magazine.jpg|frameless|280x280px]] <br /><br />Ur fuzuilh-vindrailher '''Madsen''' |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro orin |{{Danmark}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh-vindrailher]] aotomatek |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre argil berr ar c'hanol |- ! scope="row" |[[Munision|Munisionoù]] |[[8 × 58 mm R]]<br>[[7 × 57 mm Mauser]]<br>[[6,5 × 55 mm]]<br>[[6,5 × 53 mm R]]<br>[[6,5 × 52 mm Carcano]]<br>[[7,92 × 57 mm Mauser]]<br>[[7,65 × 53 mm Mauser]]<br> [[7,62 × 54 mm R]]<br>[[8 mm Lebel]]<br>[[8 × 50 mm Mannlicher|8 × 50 mm R Mannlicher]]<br> [[7,92 × 57 mm Mauser|Patrone 88]]<br>[[.303 British]]<br>[[.30-06 Springfield]]<br>[[7,62 × 51 mm NATO]] |- ! scope="row" |Produer |[[Dansk Rekyl Riffel Syndikat]] |- ! scope="row" |Mare krouidigezh |Bloavezhioù 1890 |- ! scope="row" |Mare produiñ |1902 - 1955 |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas (hep kartouchenn) |9,07 kg |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1143}} mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |584 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Lusk-tennañ |450 tenn/mn |- ! scope="row" |Tizh mont e-maez ar boledoù |870 m/s |- ! scope="row" |Endalc'h |Kargerioù fiñv 25, 30 pe 40 kartouchenn |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |- |} Ar '''Madsen''' a vez gwelet evel ar [[fuzuilh-vindrailher]] efedus kentañ en Istor<ref name=":0">{{Fr}} MCNAB Chris, ''Armes à feu Encyclopédie visuelle'', L'Imprévu, 2022, p. 241</ref>. Ijinet e voe e [[Danmark]] e dibenn ar bloavezhioù 1890, hag implijet e voe gant kalz broioù e hanterenn gentañ an {{XXvet kantved}}. == Istor == === Rakstummoù armoù aotomatek === Kentpatromoù [[Arm-tan|armoù-tan]] aotomatek skañv a voe savet e deroù ar bloavezhioù 1890 gant [[Vilhelm Madsen]], un ofiser en arme danat, hag Alexander Bjarnov, [[Armerezh|armeurer]] anezhañ. Anvet e voent gante ''Forsøksrekylgevær'' ("fuzuilh-argil arnodiñ"). Pourveziet e oant gant kargerioù awenet diwar reoù ar mindrailherezioù [[Gatling (mindrailherez)|Gatling]]. Betek-neuze e veze implijet fuzuilhoù [[Remington Rolling Block|Rolling Block]] gant arme Danmark. E 1893 e choazas ur stumm kentañ eus ar ''Forsøksrekylgevær'', anvet M1893, evit he lec'hioù-difenn. Ponner a-walc'h e oa, met dre ma oa Danmark ur vro neptu e oa troet he doktrin war an difenn, ha trawalc'h e oa d'hec'h arme kaout armoù ponner tonket da gaout ar rol-se nemetken. E 1896 e tibabas ar morlu danat ur stumm skañvaet anezhi, a c'halle bezañ douget gant ur soudard hepken. Kambret e oa e [[8 × 58 mm R]]<ref name=":0" />. === Krouidigezh ar stumm 1903 === E 1898 e roas gouarnamant Danmark an droad da ezporzhiañ an arm. Evit en ober e voe krouet an embregerezh DRRS (''Dansk Rekyl Riffel Syndicat a/s''). Daou deus e implijidi, Julius A. Rasmussen ha Theodore Schouboe, a savas ur [[Mindrailherez|vindrailherez]] skañv nevez, awenet gant ar ''Forsøksrekylgevær''. Ar marc'hegerezh danat a glaske neuze un arm aotomatek a c'halled diblasañ buan evit heuliañ e soudarded war-varc'h war an dachenn. Re bonner e oa ar mindrailherezioù [[Maxim (mindrailherez)|Maxim]] pe [[Hotchkiss Modèle 1900|Hotchkiss]] evit en ober d'ar poent-se. Dibab a rejont an arm skañv produet gant DRRS e 1903, ha lesanvet e voe buan ''Madsen'', abalamour e oa deuet Vilhelm Madsen da vezañ ministr ar Brezel en Danmark etretant. Divizout a reas an DRRS kinnig e fuzuilh-vindrailher e kalz kalibroù disheñvel evit gellet ezporzhiañ an arm aesoc'h, ha berzh a reas e kalz broioù all adalek 1905. === Implij war an dachenn === Implijet e voe ar Madsen da vare ar [[Brezel etre Japan ha Rusia]] e 1905, e-lec'h ma tiskouezas bezañ un arm solut ha fiziapl. Produet e voe dindan aotre er [[Rouantelezh-Unanet]] dindan an anv ''Rexer Automatic Machine Gun'' e 1904. [[Bulgaria]] a brenas 660 skouerenn anezhi a-raok ar [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]], met sezizet e voent gant an [[Impalaeriezh alaman|Impalaeriezh Alaman]], a adkambras anezhe e [[7,92 × 57 mm Mauser]]. Implijet e voent e-pad ar brezel war an eil pe an trede linenn-emgann, a-dreñv d'ar mindrailherezioù [[MG 08/15]]. E 1916 e sinas [[Impalaeriezh Rusia]] un emglev gant DRRS evit ma vije produet {{formatnum:16000}} skouerenn eus ar Madsen, kambret e [[7,62 × 54 mm R]], e uzinoù nevez e Rusia. Un uzin nemetken, hag a zeuio da vezañ [[arsanailh Kovrov]], a voe savet. Dispac'hoù 1917 a lakaas un harz d'ar produerezh eno. Alamagn ha Rusia eo an div vro a implijas ar muiañ an arm da vare ar Brezel-bed Kentañ<ref>{{En}} ''[https://www.americanrifleman.org/content/grim-reapers-the-machine-guns-of-world-war-i/ 'Grim Reapers:' The Machine Guns Of World War I]'', American Rifleman, 20/10/2017 (lennet d'an 13/09/2024)</ref>. Goude ar brezel e voe kambret ar Madsen e [[Kalibr (armoù-tan)|kalibroù]] a bep seurt evit pourvezañ armeoù kalz broioù evel [[Finland]]<ref>{{En}} ''[http://www.jaegerplatoon.net/LMG2.htm Other light machineguns]'' war Jaeger Platoon (lennet d'an 12/09/2024)</ref>, [[Portugal]] pe [[Norvegia]]. Ne servijas ket kalz da vare an [[Eil Brezel-bed]], met kenderc'hel a reas he froduiñ betek 1955. == Daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Fuzuilhoù-mindrailher]] [[Rummad:Armoù Danmark]] [[Rummad:Armoù ar Brezel-bed Kentañ]] lbnbeqgsw8glntqdb0secpjqkaymrkt 0 172509 2197340 2118415 2026-08-04T17:39:01Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197340 wikitext text/x-wiki {{Labour zo}}{{databox}} '''Jeneral brigadenn''' zo ur renk milourel implijet e meur a vro. Peurliesañ ez eo ar renk a-us an hini [[koronal]], ha dindan an hini [[major jeneral]] pe [[jeneral divizion]]. Pa vez lakaet evel penn un dachenn, ar jeneral brigadenn a zour vrigadenn en e garg : e-tro 4000 soudard (daou rejimant pe pevar batailhon). == Istor ar renk == Ar renk a Jeneral brigadenn a zo implijet er broioù lec'h ma'z eo bet implijet doare renkadur lu ar [[Dispac'h Gall|Frañs Dispac'hel]]. Gwir anv ar renk eo '''général de brigade''' hag implijet e oa bet da gentañ gant armeoù an Dispac'h gall. Gallout a ra bezañ implijet ivez evit ober anv eus ur Major jeneral hervez an doare implijet dre lezenn gant ur vro evit penn ur vrigadenn. ==Ardamez== ===Ardamez tirlu=== <gallery class="center"> Restr:Argentina-Army-OF-7.svg|{{lang|es|General de brigada}}<br />([[Tirlu Arc'hantina]])<ref name="Argentina_Army">{{cite web |title=Grados |url=https://www.argentina.gob.ar/ejercito/grados |website=argentina.gob.ar |date=14 February 2018 |publisher=Government of Argentina |access-date=27 May 2021 |language=es}}</ref> Restr:Bangladesh-army-OF-6.svg|Brigadier general<br />{{small|(ব্রিগেডিয়ার জেনারেল Brigēḍiẏāra jēnārēla)}}<br />([[Tirlu Bangladesh]])<ref name="Bangladesh_Army">{{cite web |title=Ranks & insignia |url=https://joinbangladesharmy.army.mil.bd/home/page/ranks-insignia |website=joinbangladesharmy.army.mil.bd |access-date=11 October 2020}}</ref> Restr:13.BDF-BG.svg|Brigadier general<br />([[Rejimant Barbados]]) Restr:Belize-Army-OF-7.svg|Brigadier general<br />([[Nerzhioù Difenn Belize]]) Restr:blank.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Nerzhioù lu Benin|Tirlu Benin]])<ref name="Benin">{{cite web |title=LOI N° 2005-43 DU 26 JUIN 2006 |url=https://www.ilo.org/dyn/natlex/docs/ELECTRONIC/94851/111467/F-404511779/BEN-94851.pdf |website=ilo.org |publisher=National Assembly (Benin) |access-date=13 June 2021 |pages=19-20, 35-36 |language=fr |date=26 June 2006}}</ref> Restr:GenBrigEB.svg|{{lang|es|General de brigada}}<br />([[Tirlu Bolivia]])<ref>{{Cite tweet |author=Ministry of Defense (Bolivia) |author-link=Ministry of Defense (Bolivia) |user=mindefbolivia |number=1204529006906945544 |date=10 December 2019 |title=Conoce la jerarquía de los grados del #Ejército |language=es |access-date=28 May 2021}}</ref> Restr:Brazil-Army-OF-7.svg|{{lang|pt-BR|General de brigada}}<br />([[Tirlu Brazil]])<ref name="Brazil_Army">{{cite web |title=Postos e Graduações - Exército |url=https://www.eb.mil.br/postos-e-graduacoes/-/asset_publisher/DQlwhsMH8YR7/content/exercito?inheritRedirect=false&redirect=https%3A%2F%2Fwww.eb.mil.br%3A443%2Fpostos-e-graduacoes%3Fp_p_id%3D101_INSTANCE_DQlwhsMH8YR7%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26p_p_col_id%3Dcolumn-1%26p_p_col_count%3D1 |website=eb.mil.br |publisher=Brazilian Army |access-date=7 May 2021 |language=pt}}</ref> Restr:16.RBrLF-BG.svg|{{lang|ms|Brigedier jeneral}}<br />([[Nerzhioù Tirlu Roueel Brunei]])<ref name="Brunei_Army">{{cite web |title=Akta angkatan bersenjata diraja Brunei (Penggal 149) |url=http://www.agc.gov.bn/AGC%20Images/LAWS/Gazette_PDF/2013/BM/b088.pdf |website=agc.gov.bn |access-date=14 July 2021 |pages=1999–2000 |language=ms |date=16 December 2013}}</ref> Restr:15. Burkina Faso Army - BG.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Nerzhioù lu Burkina Faso|Nerzhioù tirlu Burkina Faso ]])<ref name="BurkinaFaso1">{{cite web |title=LOI N° 037-2016/AN PORTANT CONDITIONS D'AVANCEMENT DES PERSONNELS D'ACTIVE DES FORCES ARMEES NATIONALES |url=https://lavoixdujuristebf.files.wordpress.com/2018/02/loi_037_avancement_personnel_fan.pdf |date=2015 |access-date=3 June 2021 |pages=17–21 |language=fr |archive-date=31 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831104305/https://lavoixdujuristebf.files.wordpress.com/2018/02/loi_037_avancement_personnel_fan.pdf |url-status=dead }}</ref> Restr:Blank.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />{{small|(Jenerai wa birigade)}}<br />([[Tirlu Burundi]])<ref name="Burundi">{{cite web |title=Loi organique N°1/ 04 du 20 février 2017 portant Missions, Organisation, Composition, Instruction, Conditions de service et Fonctionnement de la Force de Défense Nationale du Burundi |url=http://fdnb.bi/sites/default/files/loi-04-2017.pdf |website=fdnb.bi/ |publisher=Government of Burundi |access-date=27 June 2021 |page=45 |language=fr}}</ref> Restr:Cameroon-Army-OF-6.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Nerzhioù lu Kameroun|Tirlu Kameroun]]) Restr:Canadian Army OF-6.svg|Brigadier-general<br />{{small|(Général de brigade)}}<br />([[Tirlu Kanada]])<ref name="Canada">{{cite web |title=Ranks and appointment |url=https://www.canada.ca/en/services/defence/caf/military-identity-system/rank-appointment-insignia.html |website=canada.ca |date=23 November 2017 |publisher=Government of Canada |access-date=28 May 2021}}</ref> Restr:16.CAGF-BG.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Nerzhioù lu Kreizafrika|Tirlu Kreizafrika]]) Restr:Chile-Army-OF-7.svg|{{lang|es|General de brigada}}<br />([[Tirlu Chile]])<ref name="Chile_Army">{{cite web |url=http://www.ejercito.cl/grados-y-distintivos.php |title=Distintivos de grados |access-date=2012-01-20 |website=ejercito.cl |publisher=Chilean Army |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120051649/http://www.ejercito.cl/grados-y-distintivos.php |archive-date=2012-01-20 }}</ref> Restr:Colombia-Army-OF-6.svg|{{lang|es|Brigadier general}}<br />([[Lu Broadel Kolombia]])<ref name="Colombia_Army">{{cite book |title=RGE 4-20.1: Reglamento de Uniformes, Insignias y Distinciones |publisher=National Army of Colombia |location=Colombia |pages=301–331 |edition=7th |url=https://drive.google.com/file/d/1Unzse7pR7eJe3cJcNcEpV9ouphDSn3uU/view |access-date=28 May 2021 |language=es |chapter=Capítulo V: Insignias militares}}</ref> Restr:DR Congo Army OF-6.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Nerzhioù douar Republik Demokratel Kongo]]) Restr:14-ROCongo Army-BG.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Nerzhioù Lu Republik Kongo|Tirlu Republik Kongo]])<ref name="RepublicoftheCongo">{{cite web |title=Grades appellations distinctions |url=https://defense.gouv.cg/gradesappellationsdistinctions/ |website=defense.gouv.cg |publisher=Ministry of National Defense (Republic of the Congo) |access-date=7 June 2021 |language=fr}}</ref> Restr:Cuba-Army-OF-6.svg|{{lang|es|General de brigada}}<br />([[Lu Reveulzier Kuba]])<ref name="Cuba_Army&AirForce">{{cite web |title=Grados militares |url=https://www.minfar.gob.cu/far/grados-militares?field_clasificacion_value=tropas |website=minfar.gob.cu |publisher=Ministry of the Revolutionary Armed Forces (Cuba) |access-date=28 May 2021 |language=es}}</ref> Restr:Djibouti-Army-OF-6.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Arme Djibouti]]) File:Capona General de Brigada Ejercito Nacional.svg|{{lang|es|General de brigada}}<br />([[Nerzhioù lu ar Republik Dominikan]])<ref name="DominicanRepublic_Officers">{{cite web |title=Insignias |url=https://www.mide.gob.do/detail.aspx?id=477&sl=96 |website=mide.gob.do |publisher=Ministry of Defense (Dominican Republic) |access-date=28 May 2021 |language=es |archive-date=26 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226162440/https://www.mide.gob.do/detail.aspx?id=477&sl=96}}</ref> Restr:15.ECA-BG.svg|{{lang|es|General de brigada}}<br />([[Tirlu Ecuador]])<ref name="Ecuador">{{cite web |title=Resolución No. MRL-2012 |url=https://www.trabajo.gob.ec/wp-content/plugins/download-monitor/download.php?id=887&force=1 |website=trabajo.gob.ec |publisher=Government of Ecuador |access-date=29 May 2021 |language=es |date=2012}}</ref> Restr:E 4 16 GB.png|{{lang|es|General de brigada}}<br />([[Tirlu Salvador]])<ref name="ElSalvador">{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.fuerzaarmada.mil.sv/?page_id=734 |website=fuerzaarmada.mil.sv |publisher=Ministry of National Defense of El Salvador. |access-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304153314/https://www.fuerzaarmada.mil.sv/?page_id=734 |archive-date=4 March 2021 |language=es}}</ref> Restr:13. EGLF-BG.svg|{{lang|es|General de brigada}}<br />([[Arme Ginea ar C'heheder]]) Restr:15.EA-BG.svg|{{lang|am|ብርጋዴር ጄኔራል}}<br />{{lang|am-Latn|Birigadēri jēnērali}}<br />([[Tirlu Etiopia]])<ref name="Ethiopia_ranks">{{cite AV media |date=6 December 2020 |title=Wetaderawī ma'iregochi # fana k'elemati |script-title=am:ወታደራዊ ማዕረጎች # ፋና ቀለማት |trans-title=Military titles #Fana Colors |language=am |url=https://www.youtube.com/watch?v=4I4XFzgwEio&ab_channel=FanaTelevision |access-date=21 December 2021 |location=YouTube |publisher=Fana Television}}</ref> Restr:France-Army-OF-6 Sleeve.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Tirlu gall]])<ref name="France_Army">{{cite book |title=Instruction N° 10300/DEF/EMAT/LOG/ASH |date=13 June 2005 |publisher=Staff of the French Army |url=https://rescue18.fr/wp-content/uploads/2020/02/INSTRUCTION-N-10300_DEF_EMAT_LOG_ASH-DEF_DCCAT_LOG_REG.pdf |access-date=30 May 2021 |language=fr}}</ref> Restr:20.GLF-BG.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Tirlu Gabon]]) Restr:13.Gambian Army-BG.svg|Brigadier general<br />([[Lu Broadel Gambia]]) Restr:Guatemala-army-OF-6.svg|{{lang|es|General de brigada}}<br />([[Tirlu Guatemala]])<ref name="Guatemala">{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.mindef.mil.gt/grados_militares/grados_militares.html |website=mindef.mil.gt |publisher=Ministry of Defence (Guatemala) |access-date=29 May 2021 |language=es |archive-date=16 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516165430/https://www.mindef.mil.gt/grados_militares/grados_militares.html |url-status=dead }}</ref> Restr:Mali-Army-OF-6.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Nerzhioù lu Republik Ginea|Tirlu Ginea]]) Restr:12. Guinea-Bissau BG.svg|{{lang|pt|Brigadeir-general}}<br />([[Military of Guinea-Bissau|Arme Ginea-Bissau]]) Restr:HON-army-OF-6.svg|{{lang|es|General de brigada}}<br />([[Nerzhioù lu Honduras|Tirlu Honduras]])<ref name="Honduras">{{cite book |last1=Flores |first1=Edmundo |editor1-last=Merrill |editor1-first=Tim |title=Honduras: a country study |series=Area Handbook |date=1995 |publisher=Library of Congress |location=Washington, D.C. |lccn=94043036 |pages=232–233 |edition=3rd |url=https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.hondurascountrys00merr_0/?sp=278 |access-date=21 October 2021 |chapter=National Security}}</ref> Restr:19-TNI Army-BG.svg|{{lang|id|Brigadir jenderal}}<br />([[Tirlu Indonezia]])<ref name="Indonesia">{{cite web |title=Pangkat Harian |url=https://www.tni.mil.id/pages-39-pangkat-harian.html |website=tni.mil.id |access-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124202839/https://www.tni.mil.id/pages-39-pangkat-harian.html |publisher=Indonesian National Armed Forces |archive-date=24 November 2020 |language=id}}</ref> Restr:Ivory Coast-Army-OF-6.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Nerhzioù lu Republik Aod an Olifant|Tirlu Aod an Olifant]])<ref name="IvoryCoast">{{cite web |title=GRADES / APPELLATIONS / DISTINCTIONS |url=http://www.defense.gouv.ci/culture/grades |website=defense.gouv.ci |publisher=Ministère de la Défense |access-date=23 September 2020 |language=fr}}</ref> File:Liberia-Army-OF-6.svg|Brigadier general<br />([[Armed Forces of Liberia|Liberian Ground Forces]])<ref name="Liberia">{{cite web |url=http://www.vertic.org/media/National%20Legislation/Liberia/LR_Defense%20Act%20of%202008.pdf |title=Defense Act of 2008 |date=3 September 2008 |page=8 |access-date=20 November 2017}}</ref> File:Madagascar-Army-OF-6.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Madagascar People's Armed Forces|Madagascar Ground Forces]])<ref name="Madagascar">{{cite web |title=LOI N° 96-029 portant Statut Général des Militaires |url=http://www.defense.gov.mg/wp-content/uploads/2020/06/LOI-96-029.pdf |website=defense.gov.mg |publisher=Ministry of Defence (Madagascar) |access-date=10 July 2021 |pages=2 |language=fr |date=15 November 1996}}</ref> File:Malaysia-army-OF-6.svg|{{lang|ms|Brigedier jeneral}}<br />([[Tirlu Malaysia]])<ref name="Malaysia_Officer">{{cite web |title=Pangkat |url=http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |website=mafhq.mil.my |publisher=Malaysian Armed Forces |access-date=4 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429231449/http://www.mafhq.mil.my/index.php/my/mengenai-kami/kerjaya/pangkat |archive-date=29 April 2020 |language=ms}}</ref> Restr:13.Mali Army-BG.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Tirlu Mali]])<ref name="Mali">{{cite web|title=2011 - Plaquette sur les insignes et blasons des Forces Armées du Mali|url=http://www.memoriamali.com/webdossier/2011-parcours-historique-de-la-region-de-segou/|language=fr|date=23 April 2011 |access-date=17 October 2020 }}</ref> Restr:Mexico army OF6.svg|{{lang|es|General brigadier}}<br />([[Arme Mec'hiko]])<ref name="Mexico_Army&AirForce" /> Restr:Mexico army OF7.svg|{{lang|es|General de brigada}}<br />(Arme Mec'hiko)<ref name="Mexico_Army&AirForce" /> Restr:Mongolian Army-BRG-service.svg|{{lang|mn|Бригадын генерал}}<br />{{lang|mn-Latn|Brigadyn gyenyeral}}<br />([[Nerzhioù lu Mongolia]])<ref name="Mongolia">{{cite web |author1=Chief of General Staff |author1-link=Chief of General Staff (Mongolia) |title=Order of the Chief of the General Staff: Number A / 595 |date=25 November 2019 |website=gsmaf.gov.mn |pages=20–26 |url=https://www.gsmaf.gov.mn/gsmaf/onePost/1331 |access-date=18 September 2021 |language=mn}}</ref> Restr:17-Moroccan Army-BG.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Royal Moroccan Army]])<ref name="Morocco">{{cite book |last1=Ehrenreich |first1=Frederich |editor1-last= Nelson |editor1-first=Harold D. |title=Morocco: a country study |url=https://archive.org/details/moroccocountryst0000unse_l9f2 |series=Area Handbook |date=1985 |location=Washington, D.C. |lccn=85600265 |pages=[https://archive.org/details/moroccocountryst0000unse_l9f2/page/350 350]–351 |edition=5th |chapter=National Security}}</ref> Restr:17.Nepalese Army-BG.svg|Brigadier general<br />{{small|({{lang-ne|सहायक रथी|Sahaayak rathee}})}}<br />([[Nepalese Army]])<ref name="Nepal">{{cite web |author1=Nepali Army |author-link1=Nepali Army |title=Nepali Army Rank Structure |url=https://www.nepalarmy.mil.np/page/ranks |website=Nepalarmy.mil.np |publisher=Nepali Army |access-date=25 August 2018}}</ref> Restr:14-Nicaragua Army-BG.svg|{{lang|es|General de brigada}}<br />([[Nicaraguan Army]])<ref name="Nicaragua">{{cite web |title=Insignias de Grados Militares |url=https://www.ejercito.mil.ni/contenido/ejercito/grados/grados.html |website=ejercito.mil.ni |publisher=Nicaraguan Armed Forces |access-date=29 May 2021 |language=es}}</ref> Restr:Blank.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Niger Army]])<ref name="Niger">{{cite web |author1=Bureau international des droits des enfants |title=État des Lieux: Formation des forces de défense et de sécurité sur les droit de l'enfant au Niger |url=http://www.ibcr.org/wp-content/uploads/2016/07/%C3%89tat-des-lieux-Niger.pdf |access-date=28 September 2020 |page=34 |language=fr |date=December 2012}}</ref> Restr:Nigeria-Army-OF-6.svg|Brigadier general<br />([[Nigerian Army]])<ref name="Nigeria">{{cite book |last1=Smaldone |first1=Joseph P. |editor1-last=Metz |editor1-first=Helen Chapin |editor1-link=Helen Chapin Metz |title=Nigeria: a country study |series=Area Handbook |date=1992 |publisher=Library of Congress |location=Washington, D.C. |lccn=92009026 |pages=296–297 |edition=5th |url=https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.nigeriacountryst00metz_0/?sp=340 |access-date=21 October 2021 |chapter=National Security}}</ref> Restr:Paraguay-Army-OF-7.svg|{{lang|es|General de brigada}}<br />([[Tirlu Paraguay]])<ref name="Paraguay">{{cite book |last1=Cooke |first1=Melinda W. |editor1-last=Hanratty |editor1-first=Dennis M. |editor2-last=Meditz |editor2-first=Sandra W. |title=Paraguay: A Country Study |series=Area Handbook Series |date=1990 |edition=2nd |publisher=Library of Congress |pages=216–217 |chapter-url=https://www.loc.gov/resource/frdcstdy.paraguaycountrys00hanr_0/?sp=252 |access-date=5 October 2021 |chapter=Chapter 5: National Security |lccn=89600299}}</ref> Restr:Peru-Army-OF-7.svg|{{lang|es|General de brigada}}<br />([[Tirlu Perou]])<ref name="Peru">{{cite web |title=Grados Militares |url=https://www.ccffaa.mil.pe/cultura-militar/grados-militares/ |website=ccffaa.mil.pe |publisher=Joint Command of the Armed Forces of Peru |access-date=29 May 2021 |language=es}}</ref> Restr:PA Brig. Gen.png|Brigadier general<br />([[Tirlu Filipinez]])<ref name="Philippines_Army">{{cite web |title=Ranks and insignia |url=http://www.army.mil.ph/About_the_army/army/history/Ranks_and_Insignias.html |website=army.mil.ph |publisher=Philippine Army |access-date=20 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100428163644/http://www.army.mil.ph/About_the_army/army/history/Ranks_and_Insignias.html |archive-date=28 April 2010}}</ref> Restr:13-Rwanda Army-BG.svg|Brigadier general<br />([[Nerzhioù Difenn Rwanda|Tirlu Rwanda]])<ref name="Rwanda">{{cite web |title=RDF Insignia |url=https://www.mod.gov.rw/rdf/insignia |website=mod.gov.rw |publisher=Government of the Republic of Rwanda |access-date=12 June 2021}}</ref> Restr:Senegal-Army-OF-6.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Nerzhioù lu Senegal|Tirlu Senegal]]) Restr:08-RSA-OF06.svg|Brigadier general<br />([[Tirlu Singapour]])<ref name="Singapore">{{cite web |title=SAF Rank Insignias |url=https://www.mindef.gov.sg/web/portal/mindef/about-us/saf-rank-insignias |website=mindef.gov.sg |publisher=Ministry of Defence (Singapore) |access-date=7 June 2021}}</ref> Restr:SAA-OF-6.svg|Brigadier general<br />([[Tirlu Su Afrika]])<ref name="SouthAfrica_Army">{{cite web |title=Uniform: Rank insignia |url=http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |website=army.mil.za |publisher=Department of Defence (South Africa) |access-date=29 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020110337/http://www.army.mil.za/aboutus/uniform/rankinsignia.htm |archive-date=20 October 2020}}</ref> Restr:14-Tanzania Army-BG.svg|{{lang|sw|Brigedia jenerali}}<br />([[Nerzhioù Difenn Poblel Tanzania|Tirlu Tanzania]]) Restr:Timor-Leste-Army-OF-6.svg|{{lang|pt|Brigadeiro-general}}<br />([[Nerzhioù Difenn Timor ar Reter|Tirlu Timor ar Reter]]) Restr:Togo-Army-OF-6.svg|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />([[Nerzhioù lu Togo|Tirlu Togo]])<ref name="Togo">{{cite web |title=Journal officiel de la république togolaise |date=12 February 2008 |volume=5 |url=http://jo.gouv.tg/sites/default/files/annee/2008/jo%202008-5.pdf |access-date=16 June 2021 |language=fr}}</ref> Restr:TaT-Army-OF-6.svg|Brigadier general<br />([[Rejimant Trinidad ha Tobago]])<ref name="Trinidad&Tobago_Officer">{{cite web |title=Rank Chart (Commissioned Officers) |url=http://69.0.195.188/HQ/Our-Organisation/Ranks-Chart-(Commissioned-Officers).aspx |website=69.0.195.188 |publisher=Trinidad and Tobago Defence Force |access-date=27 May 2021 }}{{Dead link|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Restr:Grade Terre tunisienne O8.png|{{lang|fr|Général de brigade}}<br />{{small|({{lang-ar|أمير لواء|'amir liwa'}})}}<br />([[Tirlu Tunizia]]) Restr:US Army O7 (Army greens).svg|Brigadier general<br />([[United States Army]])<ref name="US_Army">{{cite web |title=U.S. Army Ranks |url=https://www.army.mil/ranks/ |website=army.mil |publisher=United States Army |access-date=27 May 2021}}</ref> Restr:GBEJB-GNB.png|{{lang|es|General de brigada}}<br />([[Tirlu Venezuela]])<ref name="Venezuela_Officer1">{{cite web |title=Grados de Generales y Almirantes |url=http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-generales-y-almirantes/ |website=ejercito.mil.ve |publisher=Government of Venezuela |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717185821/http://www.ejercito.mil.ve/grados-de-generales-y-almirantes/ |archive-date=17 July 2019 |date=28 August 2017}}</ref> Restr:blank.svg|Brigadier general<br />([[Tirlu Zambia]]) </gallery> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Renkoù lu]] [[Rummad:Rezoù]] 47pgxrpoms71u30t6jmd6woxsmff1gi 0 173207 2197318 2165908 2026-08-04T17:12:38Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197318 wikitext text/x-wiki {{kempenn}} {{databox}} '''Lazhadegoù Poloniz e Volhynia ha Reter Galitsia''' ([[poloneg]]: Rzeź wołyńska pe Rzeź wołyńsko-galicyjska, "Lazhadeg Volhynian-Galitsian"; [[ukraineg]]: Волинсько-Галицька трагедія, romanekadur: Volynsʹko-Halytsʹka trahediya, "Trajedienn Volhynian-Galitsian") a oa bet un hollad [[lazhadeg|lazhadegoù]] sevenet en tiriad dalc'het gant an [[Trede Reich|Alamagn Nazi]] e Polonia ha sevenet gant [[Arme Emsavet Ukrainat]] (AEU), harpet gant ul lodenn eus ar boblañs ukrainat lec'hel, a-enep minorelezh polonat [[Volhynia]], [[Reter Galitsia]], lodennoù eus [[Polesia]] ha [[Voivodiezh Lublin|rannvro Lublin]] etre 1943 ha 1945 <ref name=":3">{{Cite news|url=http://volhyniamassacre.eu/zw2/history/173,What-were-the-Volhynian-Massacres.html|title=What were the Volhynian Massacres?|author=[[Institute of National Remembrance]]|work=Volhynia Massacre|access-date=2018-03-10|language=en}}</ref>. Ar gwashañ mare a oa bet etre miz Gouhere hag Eost 1943. Al lazhadegoù a oa bet feuls ha chivous, ar braz eus ar c'houzañverien a oa maouezed ha bugale<ref name="Snyder B">{{cite journal|author=Timothy Snyder|title=A Fascist Hero in Democratic Kiev|url=http://www.nybooks.com/daily/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/|publisher=NYR Daily|quote=Bandera aimed to make of Ukraine a one-party fascist dictatorship without national minorities.... UPA partisans murdered tens of thousands of Poles, most of them women and children. Some Jews who had taken shelter with Polish families were also killed.|journal=The New York Review of Books|date=24 February 2010 }}. Obererezhioù an AEU a oa bet lazhañ 100 000 Polonad.{{Cite book|title=Peoples on the Move: Population Transfers and Ethnic Cleansing Policies During World War II and Its Aftermath|last=Ahonen|first=Pertti|publisher=Bloomsbury Academic|year=2008|page=99}}</ref>. Istimañ a reer e oa bet muntret etre 60 000<ref>{{Cite book |last1=Ferguson |first1=Niall |title=The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West |url=https://archive.org/details/isbn_2900143112395 |publisher=Penguin Publishing |year=2006 |isbn=1-59420-100-5 |page=[https://archive.org/details/isbn_2900143112395/page/455 455] |language=en}}</ref> ha 120 000 a dud. Ouzhpenn Poloniz e oa bet lazhadeget kantadoù a [[Armenia|Armenianed]], [[Yuzevien]], [[rusia|Rusianed]], [[Tchekia|Tcheked]], [[Jorjia|Jorjianiz]], hag [[Ukraina|Ukrainiz]] izili eus familhoù polonat pe enebet ouzh an AEU pe enebet ouzh al lazhadegoù pe c'hoazh tud hag a oa bet o klask kuzhat gouzañverien. An naetadur etnek gant Ukrainiz a oa ur c'hlask talañ en a-raok ouzh ar Stad polonat da adkemer an douaroù a oa bet d'ar vro met annezet gant Ukrainiz dreist-holl. An diviz da rediañ ar boblañs polonat da vezañ skarzhet diouzh an douaroù-se gwelet evel reoù Ukraina gant ar re [[Banderisted|Vanderisted]] eus [[Aozadur ar Vroadelourien Ukrainat]] (ABU-B) a oa bet kemeret e-kerzh un emvod milourel gant pennoù an aozadur e diskar-amzer 1942, ha steuñvioù a oa bet savet a-benn riñsañ pennoù ar boblañs polonat ha pep kumuniezh polonat a glaskje enebiñ ouzh ar fiñval ret. Pennoù lec'hel an ABU e Volhynia a oa kroget da dagañ ar boblañs polonat, ha buan e oa bet lazhadegoù kêriadennoù dizifenn lies. [[Restr:Odkrywanie grobu.JPG|thumb|E 2015, arkeologourien o labourat evit adkwavout korfoù.]] [[Restr:Iwan Klimczak.jpg|thumb|Iwan Klimczak ("Lysyj"), penn an AEU, a roas urzhioù da lazhadegañ trevourien en Ostrówki ha Woli Ostrowiecka.]] Eneberezh a oa bet, penn an Arme Emsavet Ukrainat e Volhynia, [[Dmytro Klyachkivsky]] ("Klym Savur"), en doa roet an urzh e miz Even 1943 evit "riñsadenn korfel hollek ar boblañs polonat en un doare hollek". Ar wagenn tagadennoù brasañ a oa bet etre Gouhere hag Eost 1943, tagadennoù e Volhynia a oa kendalc'het betek hañv 1944, pa oa bet al [[Lu Ruz]] oc'h erruout e Volhynia ha pa oa bet Gouarnamant Polonia kuzh, a oa bet o sevel Unvezioù emzifenn polonat, o sevel ar [[27vet Divizion Troadegiezh (Polonia)|27vet Divizion Troadegiezh]]. A-vras e vije bet d'an nebeutañ 50 000–60 000 polonat lazhet e lazhadegoù Volhynia, ha betek 2000–3000 ukrainiz lazhet evel digoll gant ar boloniz.<ref>{{cite journal |last=Burds |first=Jeffrey |year=1999 |title=Comments on Timothy Snyder's article, "To Resolve the Ukrainian Question once and for All: The Ethnic Cleansing of Ukrainians in Poland, 1943–1947" |url=http://www.fas.harvard.edu/~hpcws/comment13.htm |journal=Journal of Cold War Studies |volume=1 |issue=2 |at=(1) Chronology |quote=The more I study Galicia, the more I come to the conclusion that *the defining issue was not Soviet or German occupation and war, but rather the civil war between ethnic Ukrainians and ethnic Poles.}}</ref> En trede emvod dreistordinal eus an Aozadur ar Vroadelourien Ukrainat e miz Eost 1943, [[Mykola Lebed]] en doa taget garv obererezhioù feuls an Arme Emsavet en Volhynia ha graet eus an hollad "torfederezh". Darn eus dileuridi an emvod a oa emsavet a-enep e gomzoù, ha gwashoc'h c'hoazh e oa bet votet ledanaat an oberiadur a-enep polonat e Reter Galitsia. En gwirionez e voe disheñvel an traoù: e fin ar bloavezh 1943, e oa bet lazhet pennoù bras ar gumuniezh polonat ha bountet war ar re all da vont kuit etrezek ar c'hornôg e mod all e vijent gouennlazhet chivous. Meurzh 1944, ar penn où uhel eus an Arme Emsavet renet gant [[Roman Shukhevych|Roman Shuchevych]], o doa embannet un urzh da skarzhañ an holl boloniz diouzh Reter Galitsia, da gentañ dre kelaouiñ anezho ha tagañ/ preizhañ ar c'hêriadennoù, goude-se lazhañ ar wazed, hag a-benn ar fin deviñ an holl savadurioù. Un urzh damheñvel a oa bet embannet gant ar penn d'an Arme Emsavet e Reter Galitsia, [[Vasyl Sydor]] ("Shelest"). An urzh a oa bet disentet evit ar bras anezhañ ha kêriadennoù a oa bet riñst gant o holl annezidi raktal hep kelaouiñ an dud. Etre 1943 ha 1946, an ABU-B hag an Arme Emsavet Ukrainat o devoa lazhadeget didruez etre 20 000 ha 25 000 polonat. 1000–2000 ukrainan a oa bet lazhet gant ar [[Stad Polonat Kuzh|Boloniz Kuzh]]. Lod pennoù ukrainat relijiel, melestradurel, hag un nebeud pennoù politikel o doa embannet disentez ouzh an obererezhioù-se, met gant disoc'h ebet war an darvoudoù. {{Commons|Category:Volhynia massacres}} == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Istor Polonia]] [[Rummad:Istor Ukraina]] [[Rummad:Lazhadegoù an Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Torfedoù reizhel]] ke1z3m8j0xctty1vey3zif2tpi25cyv 0 173448 2197324 2132925 2026-08-04T17:16:50Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197324 wikitext text/x-wiki [[Restr:Par Arr.svg|right|thumb|350px|[[Arondisamant Pariz|Arondisamantoù eus Pariz]], gant ar stêr-veur [[Seine]] e-kreiz ar gêr. Ar ribl dehoù eo al lodenn en norzh.]] {{databox}} An termen '''Rive droite''' a vez implijet e [[Pariz]] evit ober anv eus lodenn kêr en norzh d'ar [[Seine]]<ref>https://www.lhistoire.fr/portfolio/paris-au-xive-si%C3%A8cle</ref>, enebet ouzh ar [[Rive gauche|Ribl gleiz]] <ref>{{cite book|title=Paris|url=https://archive.org/details/pariscityguide0000unse|first1=Steve|last1=Fallon|first2=Nicola|last2=Williams|edition=7|publisher=Lonely Planet|year=2008|ISBN=1-74059-850-4}}</ref>. An inizi lec'hiet war ar stêr n'int ket kemeret e kont gant an anvadur-se. Brudet e oa ar ribl dehoù evit bezañ mirouroc'h ha farlotetoc'h (enebet ouzh ar ribl gleiz hag a oa arzel ha [[Bourc'hiz-bohem|bohem]]). Ar sell-se n'eo ket mui gwir hiziv-an-deiz, an enebadur a zo muioc'h unan diazezet war an arc'hant etre ar c'hornôg (pinvidikoc'h) hag ar reter (poblek)<ref>[https://www.liberation.fr/france/2008/07/21/rive-droite-rive-gauche-paris-sens-dessus-dessous_76769 Rive droite-rive gauche, Paris sens dessus dessous]</ref>. == Takad hiziv-an-deiz == War ribl dehoù ar Seine emañ tost hollad ar 14 [[Arondisamantoù Pariz|arondisamant]] da heul : * [[1añ arondisamant eus Pariz]] (nemet [[île de la Cité]]) * [[2l arondisamant eus Pariz]] * [[3de arondisamant eus Pariz]] * [[4re arondisamant eus Pariz]] (nemet île de la Cité hag [[île Saint-Louis]]) * [[8vet arondisamant eus Pariz]] * [[9vet arondisamant eus Pariz]] * [[10vet arondisamant eus Pariz]] * [[11vet arondisamant eus Pariz]] * [[12vet arondisamant eus Pariz]] * [[16vet arondisamant eus Pariz]] * [[17vet arondisamant eus Pariz]] * [[18vet arondisamant eus Pariz]] * [[19vet arondisamant eus Pariz]] * [[20vet arondisamant eus Pariz]] == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Pariz]] s8p7v9oqp06susm2mb9sqvog45exmto 0 173492 2197422 2133144 2026-08-04T19:15:46Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197422 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Lu an Treuz-Mississippi''' a oa bet unan eus an armeoù [[Stadoù Kengevreet Amerika|Kengevreet]] eus [[Departamant an Treuz-Mississippi]] e-kerzh [[Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika]]. Bet e oa an armead Kengevreet diwezhañ o kodianañ, ar pezh a oa bet graet d'ar [[26 a viz Mae]] [[1865]], dres ur miz goude hini [[Joseph E. Johnston|ar jeneral Johnston]] hag a oa bet o kodianañ e reter ar Stadoù-Unanet.<ref>{{cite book|last1=Symonds|first1=Craig L.|date=1992|title = Joseph E. Johnston: A Civil War Biography|url=https://archive.org/details/josephejohnstonc0000symo|publisher=W. W. Norton|location=New York|isbn=9780393311303}}</ref> == Aozadur == *'''Trans-Mississippi Army, I Corps''' (lec'h penn en [[Shreveport (Louisiana)|Shreveport]], Departamant Louisiana) ::Korfad aozet dindan urzh [[Simon Bolivar Buckner, Sr.|Simon Bolivar Buckner]] *'''Trans-Mississippi Army, II Corps''' (Departamant Arkansas ha Missouri) ::Korfad aozet d'ar 4 a viz Eost 1864, dindan urzhioù [[John B. Magruder]]. *'''Trans-Mississippi Army, III Corps''' (lec'h penn e [[Galveston (Texas)|Galveston]], Departamant Texas) ::Korfad aozet d'ar 4 a viz Eost 1864, dindan urzhioù [[John George Walker]]. *'''Trans-Mississippi Army, Cavalry Corps''' ::Korfad aozet d'ar 4 a viz Eost 1864, dindan urzhioù [[Sterling Price]]. *'''Trans-Mississippi Army, Reserve Corps''' ::Korfad adarmead savet d'an 10 a viz Gwengolo 1864, evel harp da lu an Trans-Mississippi. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Strolladoù hag aozadurioù soudardel lamet e 1865]] [[Rummad:Lu Stadoù Kengevreet Amerika]] dwyl5clj43z0z5a14zr3zrc2pvmnvlb 0 173689 2197541 2174132 2026-08-05T08:33:08Z Kestenn 14086 2197541 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Hotchkiss Modèle 1922|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Hotchkiss-M1922-6d5mm-for-greece-batey-haosef-1.jpg|frameless|280x280px]] <br /><br />Ur fuzuilh-vindrailher '''Hotchkiss 1922''' (stumm 1926) implijet gant arme Gres, kambret e 6,5 mm Schönauer |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{Frañs}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh-vindrailher]] aotomatek hepken |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre amprest-gazoù, piston hir e red |- ! scope="row" |[[Munision|Munisionoù]] |[[6,5 × 54 mm Mannlicher-Schönauer|6,5 mm Mannlicher-Schönauer]]<br>[[7 × 57 mm Mauser]]<br>[[7,92 × 57 mm Mauser]]<br>[[.303 British]]<br>[[8 mm Lebel]] |- ! scope="row" |Produer |[[Hotchkiss]] |- ! scope="row" |Bloavezh krouidigezh |1922 |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas (hep kartouchenn) |8,5 kg |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1216}} mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |600 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Lusk-tennañ teorikel |450 tenn/mn |- ! scope="row" |Endalc'h |Bandennadoù reut 15, 24 pe 30 kartouchenn<br>Kargerioù fiñv 20 kartouchenn |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |- |} An '''Hotchkiss Modèle''' '''1922''' zo ur [[fuzuilh-vindrailher]] ijinet gant an embregerezh gall [[Hotchkiss]] ha gwerzhet adalek 1922 d'un nebeud broioù en [[Europa (kevandir)|Europa]]<ref name=":0">{{En}} POPENKER Maxim, ''[http://modernfirearms.net/en/machineguns/france-machineguns/hotchkiss-m1922-eng/ Hotchkiss M1922]'', Modern Firearms (lennet d'an 03/02/2025)</ref>. == Deskrivadur == Evel ar vindrailherez [[Hotchkiss Modèle 1914]] eo diazezet ar fuzuilh-vindrailher M1922 war ur sistem [[Arm-tennata#Tennata damaotomatek hag aotomatek|tennata dre amprest gazoù]] a-drugarez d'ur piston hir e red. Ur mod aotomatek a oa dezhi hepken, ha kambret e voe evit [[Kartouchenn (arm-tan)|kartouchennoù]] a bep seurt, hervez c'hoant he frenerien, evel ar [[6,5 × 54 mm Mannlicher-Schönauer|6,5 mm Mannlicher-Schönauer]], ar [[7 × 57 mm Mauser|7 × 57 mm]] Mauser pe ar [[7,92 × 57 mm Mauser]]<ref name=":0" />. Un nebeud skouerennoù a voe kambret e [[.303 British]] pe e [[8 mm Lebel]] evit amprouennoù er [[British Army]] hag en [[Arme Frañs|arme c'hall]]. Pourveziet e oa gant bandennoù kartouchennoù reut, met [[Karger (armoù-tan)#Kargerioù-fiñv|kargerioù fiñv]] a zo bet implijet evit skouerennoù gwerzhet er [[Rouantelezh-Unanet]] pe e [[Spagn]]<ref name=":1">{{En}} McCOLLUM Ian, ''[https://www.forgottenweapons.com/light-machine-guns/hotchkiss-m19222426/ Hotchkiss M1922/24/26]'', Forgotten Weapons (lennet d'an 03/02/2025)</ref>. Kinnig a reas Hotchkiss an arm gant meur a opsion : kanol standart pe ponner, [[Kalibr (armoù-tan)|kalibroù]] disheñvel pe dornell dezougen da skouer. Anvet e voe '''M1924''' hag '''M1926''' ivez hervez ar stummoù. == Implij == [[Restr:Shooting planes with MG.jpg|kleiz|thumb|200x200px|Soudarded sinaat o tennañ war ur c'harr-nij gant un Hotchkiss M1922 e 1937]] Ne voe ket implijet da vat en arme c'hall, pa choazas homañ ar [[FM 24/29|MAC 24]] e deroù ar bloavezhioù 1920. Amprouet e voe er British Army, ha gwerzhet e voe skouerennoù d'un nebeud broioù all evel [[Gres (bro)|Gres]] (e 6,5 mm Schönauer hag 8 mm Mauser), [[Sina]], [[Tchekoslovakia]] ha [[Turkia]] (e 8 mm Mauser). War-dro 2.000 skouerenn e 7 mm Mauser a voe prenet gant arme [[Spagn]]<ref name=":1" />, ha servijout a reas ar fuzuilh-vindrailher e [[brezel Spagn]]<ref>{{En}} HEINZ Leonard R., ''[https://fireonthewaters.tripod.com/SCWSmallArms.pdf Small arms of the Spain Civil War]'', 10/12/2016 (pellgarget d'an 03/02/2025)</ref>. Implijet e voe ivez er [[brezel etre Italia ha Gres]], e deroù an [[Eil Brezel-bed]]<ref name=":1" />. == Liammoù diavaez == * {{Fr}} [https://www.forgottenweapons.com/wp-content/uploads/Hotchkiss1922/Hotchkiss%201922%20manual%20(French).PDF Mod-implij an Hotchkiss Modèle 1922] war ''[[Forgotten Weapons]]'' (pellgarget d'an 03/02/2025) == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù-mindrailher]] [[Rummad:Armoù Bro-C'hall]] [[Rummad:Armoù Brezel Spagn]] [[Rummad:Armoù an Eil Brezel-bed]] 6mrhszbai22v6xvl61usehtccq20bby 0 173733 2197420 2135065 2026-08-04T19:14:43Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197420 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Lazhadegoù Zawadka Morochowska''' a oa bet un heuliad lazhadegoù eus [[Ukrainiz]] ha [[Lemko]]ed e [[Polonia]], sevenet gant unvezioù komunour [[Lu Poblek Polonia]] d'ar 25 a viz Genver, 28 a viz Meurzh ha 13 a viz Ebrel 1946 <ref>https://www.lexpress.fr/monde/europe/1945-les-derniers-secrets-les-horreurs-de-l-apres-guerre_1696032.html</ref> e kêriadenn [[Zawadka Morochowska]],<ref name=Snyder>{{cite book|last=Snyder|first=Timothy|title=The reconstruction of nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569–1999|url=https://archive.org/details/reconstructionof0000snyd|year=2003|publisher=Snyder|isbn=978-0-300-09569-2|page=[https://archive.org/details/reconstructionof0000snyd/page/194 194]}}</ref> e-kerzh [[Argas Ukrainiz eus Polonia d'an URSS|deportadur Ukrainiz Polonia d'an Unvaniezh soviedel]] goude an [[Eil Brezel-bed]]<ref> https://shs.cairn.info/l-europe-barbare--9782262065096-page-341?lang=fr ''Le nettoyage ethnique de l’Ukraine et de la Pologne'', gant Keith Lowe</ref>. An niver a dud lazhet er c'hentañ lazhadeg (25 a viz Genver) a oa bet 56 (d'an nebeutañ), gant maouezed ha bugale en o zouez<ref>''E-kerzh an dagadenn, hag a voe kaset da benn e meur a wagenn, tro 70 paotr, maouez ha bugale, lod Poloniz ha lod all Ukrainiz, a voe lazhet ha darn eus ar gêriadenn a voe c'hwezhet an tan enni'' (Smoleski 1998; Misio 1999; Motyka 1999).</ref>. Lod eus an dud a oa bet jahinet a-raok bezañ lazhet. D'an 28 a viz Meurzh, 11 paotr d'an nebeutañ a oa bet lazhet. D'an 13 a viz Ebrel e voe lazhet 6 paotr ouzhpenn. Tro 73 eus an annezidi a oa manet bev a voe argaset d'an [[Unvaniezh soviedel]] goude ar brezel e 1946. 15 annezad all a oa bet "fiñvet" e [[Republik Poblek Polonia]] e-kerzh an [[Oberiadur Vistula]] e 1947. Riñset e oa bet a-benn neuze ar gêriadenn <ref>https://en.nuremberg.media/hronotop/20210125/95511/Polish-Punitive-Operation-in-Ukrainian-Village.html</ref>. ==Al lazhadegoù== D'an 23 a viz Genver 1946, un nerzh eus Lu Poblek Polonia, savet gant ur 80 bennak a soudarded (a-wechoù e vez kaoz eus 120 soudard), a oa o klask strolladoù bihan a bartizaned eus an [[Arme Emsavet Ukrainat]]. Kavet e voent ha distrujet. En desped da-se, pa voe klasket ganto dont-tre er gêriadenn Zawadka Morochowska e oa bet talet outo gant partizaned ukrainat a oa bet o kuzhat eno. An disoc'h a oa bet ur redi da gilañ gant ar gomunisted. Er giladenn e oa bet kollet ganto div garrigellad pourvezioù ha meur a [[kanol-mortez|ganol-mortez]]. Kollet e oa bet soudarded ganto, ar pezh a vije bet abeg al lazhadeg daou zevezh war-lerc'h. D'ar 25 a viz Genver, ne oa ket mui partizaned eus an Arme emsavet er gêriadenn, an nerzhioù lu polonat o devoa kelc'hiet al lec'h ha kroget e oant da zeviñ an holl dier ha lazhet etre 56 ha 78 annezad, maouezed ha bugale en o zouez. N'eus prouenn ebet e oa an annezidi e liamm gant an Arme emsavet. Dielloù eus [[Etre an daou vrezel-bed]] e Polonia a embann memes e oa ukrainiz etnek eus annezidi ar gêriadenn, tud habask anezho, gant Poloniz o vevañ tro-dro. Lod eus an Ukrainiz a oa bet jahinet, [[muturniañ|muturniet]] a-raok bezañ lazhet. An unvez lu komunour a voe kablus eus an torfed e oa ar 34vet rejimant eus al [[Ludowe Wojsko Polskie]]<ref>''Ar 34vet rejimant eus Lu Polonia'' [https://pure.uva.nl/ws/files/1036749/64891%20thesis.pdf Lehmann, R. N. M. (2009). Struggling for peace : understanding Polish-Ukrainian coexistence in southeast Poland (1943-2007)]. Tezenn, Skol-veur Amsterdam.</ref>, renet gant al Letanant koronal Stanisław Pluto. Hervez mammennoù eus an Arme emsavet, lod soudarded polonat eus an 2l batailhon eus ar 34vet rejimant bet prizoniet gant an Arme emsavet ukrainat o devoa testeniet e oa bet lazhet darn eus an annezidi gant an 3e batailhon eus ar 34vet rejimant. Adkemeret e oa bet an istor-se gant ar propaganda ukrainat kuzh e flemmskridoù nebeut amzer goude an darvoudoù. == Eñvor == E-pad bloavezhioù ne oa ket bet komzet eus al lazhadegoù e Zawadka. Ret e voe gortoz 1986, evit ma vije kaoz eus al lazhadegoù er gazetenn barizian « Kultura » lec'h ma oa bet embannet ul lizher gant Jerzy Biłas, a oa ur babig 8 miz pa oa c'hoarvezet al lazhadeg, hag en doa bet kollet darn eus e familh en torfed. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Istor Polonia]] [[Rummad:Istor Ukraina]] [[Rummad:Lazhadegoù]] [[Rummad:Torfedoù komunour]] 7iy5kwrq6fnr1i8ctmfksrtrkt9nf3r 0 173865 2197442 2135965 2026-08-04T19:37:10Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197442 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="font-size:90%;" |- {{Infobox/Titl|DeVlag|e3e3e3|talbenn default|000}} |- bgcolor="#e3e3e3" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Deutsch-Vlämische Arbeitsgemeinschaft<br>Duitsch-Vlaamsche Arbeidsgemeenschap |- | colspan="2"| [[Restr:DeVlaglogo.png|150px|center]] |- |- bgcolor="#e3e3e3" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Titouroù hollek |- | '''Aozadur''' || Strollad politikel |- | '''Broioù''' || {{BE-VLG}}<br>{{BE-BRU}} |- | '''Deroù''' || 1936 |- | '''Diwezh''' || 1945 |- | '''Pennoù''' || Jef van de Wiele<br>Rolf Wilkening |- | '''Kadoriad''' || Gottlob Berger |- bgcolor="#e3e3e3" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Mennozhioù |- | '''Tuadur''' || Tu dehou pellañ |- | '''Ideologiezh''' || Naziegezh<br>Faskouriezh<br>Hollc'hermanouriezh |- bgcolor="#e3e3e3" ! colspan="2" style="text-align:center;"| Media |- | '''Katetenn''' || ''De Vlag'' |} [[Restr:De Vlag maandblad.jpg|thumb|upright 1.2|Kazetenn viziek an DeVlag eus 1943.]] An '''Deutsch-Vlämische Arbeitsgemeinschaft''' ("Strollad Labour Alaman-Flamank" ; [[izelvroeg]] : ''Duitsch-Vlaamsche Arbeidsgemeenschap''), brudetoc'h dre an [[teskanv]] '''DeVlag''', a oa ur strolladig a-du krenn gant an [[naziegezh]] ha [[Kenlabourerezh gant Alamagn nazi hag Italia faskour|kenlabourer]] hag oberiant e [[Flandrez]] e-kerzh [[Dalc'herezh alaman Belgia e-kerzh an Eil Brezel-bed|dalc'herezh alaman Belgia]]. Savet e oa bet e [[1936]] gant ar gelennerien skol-veur [[Jef Van de Wiele]] ha Rolf Wilkening evel kevredigezh sevenadurel o klask diazezañ eskemmoù studierien ha kelennerien etre Skol-veur [[katolik|gatolik]] [[Leuven]] ha hini [[Köln]]. Er [[bloavezhioù 1930]] e oa kantadoù a izili.<ref name ="bosworth">{{cite book |title=The Oxford handbook of fascism |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_m4y3 |last1=Bosworth |first1=R. J. B.|year=2009 |publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-929131-1 |page=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_m4y3/page/483 483]}}</ref> E miz Mae [[1940]], goude [[aloubadeg Belgia gant Alamagn (1940)|aloubadeg Belgia gant Alamagn]], DeVlag a oa kroget da vezañ arc'hantaouet gant an [[SS]], hag adaozet e voe en un aozadur nazi. Da gentañ e oa bet graet dre guzh. An SS-[[Obergruppenführer]] alaman [[Gottlob Berger]] a oa bet lakaet goude-se da vezañ prezidant DeVlag, ha dre-se e oa bet lakaet ofisiel e oa ar strolladig un is-skourr eus an SS. ==DeVlag ha VNV== Tuadur DeVlag war-zu an SS en doa fuloret ar [[Vlaamsch Nationaal Verbond]] (VNV), aozadur pennañ ar c'henlabourerezh gant an Alamaned e Flandrez dalc'het. Ar VNV a oa bet o harpañ DeVlag da gentañ evit e oberennoù "sevenadurel"<ref name ="bosworth"/><ref name ="witte">{{cite book |title=Political History of Belgium: From 1830 Onwards |last1=Witte |first1=Els |last2=Craeybeckx |first2=Jan |last3=Meynen |first3=Alain |year=2010 |publisher=Asp / Vubpress / Upa |isbn=978-90-5487-517-8 |pages=203–204 }}</ref>. Met ar VNV, hag a oa [[Emsav Flamank|broadelour flamank]], a oa o klask kaout ur Flandrez dieubet, ha marteze an ''Dietsland'' ([[Izelvroioù bras]]), ur wech echuet ar brezel ha trec'h an nazied. Van de Wiele, eñ, ne wele an [[izelvroeg]] nemet evel ur rannyezh eus an [[alamaneg]] hag ar [[bobl flamank]] evel ul lodenn eus ar « ouenn alaman ». DeVlag a wele ar vroadelourien flamank pe izelvroat evel proviñselourien hepken, hag embann a rae sklaer e oa ret stagañ Flandrez ouzh ar [[Großgermanisches Reich|Reich meur alaman]]. Ar VNV en doa ivez gwriziennoù [[Faskouriezh kloerel|kristen]], tra ma oa ideologiezh an DeVlag hini an SS a oa [[Enep-kristeniezh|enep-kristen]]. Tra ma oa DeVlag o kendeuziñ gant an SS hag o labourat donoc'h-donañ gant ar [[Algemeene-SS Vlaanderen|Germaansche SS in Vlaanderen]], ar VNV a oa harpet gant [[Melestradurezh vilourel e Belgia ha Norzh Frañs|dalc'herezh milourel ar Wehrmacht]] (''Militärverwaltung'') ha gant penn ar gouarnamant milourel [[Alexander von Falkenhausen]]. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Broadelouriezh flamank]] [[Rummad:Kenlabourerezh belgiat gant an nazied]] [[Rummad:Strolladoù hag aozadurioù lamet e 1945]] [[Rummad:Aozadurioù ar Strollad Nazi]] t1732953dx99ntugsv1xz8fsl2b1fo6 0 173925 2197555 2172677 2026-08-05T09:40:18Z Kestenn 14086 2197555 wikitext text/x-wiki {{Droukveskañ|Lee-Enfield}} {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Pattern 1914 Enfield<br>M1917 Enfield|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Rifle Pattern 1914 Enfield - AM.006960.jpg|frameless|280x280px]] <br /><br />Ur fuzuilh '''Pattern 1914 Enfield''' kinniget e mirdi an arme e [[Stockholm]] ([[Sveden]]) |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{Rouantelezh-Unanet}}<br>{{Stadoù-Unanet Amerika}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh]] |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre zorn, dre vorailh |- ! scope="row" |[[Munision]] |[[.303 British]]<br>[[.30-06 Springfield]] (stumm SUA)<br>[[7 × 57 mm Mauser]] (stumm Remington 1934)<br>[[7,92 × 57 mm Mauser]] (stummoù kemmet en Europa da vare [[brezel Spagn]]) |- ! scope="row" |Produerien |[[Winchester Repeating Arms Company]]<br>[[Remington]]<br>[[Eddystone Arsenal]] |- ! scope="row" |Mare produiñ |1915-1917 (Pattern 1914)<br>1917-1919 (M1917) |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas |4,250 kg |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1175}} mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |660 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Hed-tenn efedus |730 m |- ! scope="row" |Tizh mont e-maez ar boledoù |725 m/s |- ! scope="row" |Endalc'h |Karger diabarzh 5 kartouchenn pourveziet gant ul laonenn-gargañ (6 kartouchenn e .30-06 Springfield) |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |C |- |} Ar '''Pattern 1914 Enfield''' zo ur [[fuzuilh]]-vorailh [[Rouantelezh-Unanet|breizhveurat]] implijet a-nebeudoù gant ar [[British Army]], ha gant [[arme ar Stadoù-Unanet]] dindan an anv '''M1917 Enfield''', e-pad ar [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]] dreistholl. == Istor == Un nebeud bloavezhioù a-raok ar Brezel-bed Kentañ e soñje da bennoù zo e arme ar Rouantelezh-Unanet ne oa ket efedus ar fuzuilhoù [[Lee-Enfield|Lee-Enfield SMLE]]. Ur fuzuilh-vorailh, diazezet he gwikefre war reoù [[Mauser]], a voe savet hag anvet '''P13''' (evit '''''Pattern 1913'''''). Kambret e oa evit ur [[munision]] nevez ha galloudusoc'h, an [[.276 Enfield]], a oa sañset kemer plas an [[.303 British]]<ref>'''{{Fr}}''' HOUSTON Rob, STROYAN Christine (renerezh), ''Armes à feu de légende'', Larousse, 2019, p. 155</ref>. E deroù ar brezel e vankas buan armoù-skoaz d'ar vro : divizet e voe adkambriñ ar P13 e .303 British, ha lakaat ober anezhi er [[Stadoù-Unanet Amerika|Stadoù-Unanet]] dindan an anv '''Pattern 1914''', pe '''P14'''. Adalek 1915 ha betek 1917 e voe produet eno gant [[Winchester Repeating Arms Company|Winchester]], [[Remington]] hag [[Eddystone Arsenal|arsanailh Eddystone]], ur rann eus Remington<ref name=":0">{{En}} POPENKER Maxim, ''[https://modernfirearms.net/en/military-rifles/bolt-action-rifles/u-s-a-bolt-action-rifles/p14-m1917-us-enfield-eng/ P14 (Pattern 14) / M1917 Rifle]'' (lennet d'ar 24/02/2025)</ref>. Ar stumm-mañ a voe implijet war an talbenn, lod anezhe en ur stumm [[fuzuilh-resisted]] gant ul [[Lunedenn (arm-tan)|lunedenn]]. [[Herbert W. McBride]], ur soudard [[Kanada|kanadian]] hag a rae gant ur Pattern 1914 Enfield, a voe e-touez ar re gentañ o skrivañ ul levr diwar-benn an taktikoù ijinet pe gwellaet gant ar [[Sniper|sniperien]] da vare ar Brezel-bed Kentañ<ref>{{En}} McBRIDE Herbert W., ''A Rifleman Went to War'', 2015, 314 p., ISBN 978-1517731823</ref>. [[Restr:M1917 Enfield USA 30-06 Armémuseum noBG.png|kleiz|thumb|Ar stumm stadunanat M1917 Enfield]] === Stumm M1917 Enfield === Pa erruas ar Stadoù-Unanet er brezel e 1917 en em gavjont gant ar memes kudenn, pa oa re izel an niver a fuzuilhoù [[Springfield M1903]] gante. Divizet e voe neuze lakaat an tri embregerezh da broduiñ ur stumm eus ar Pattern 1914 anvet '''M1917 Enfield''', dezhañ ar c'halibr [[.30-06 Springfield]] hag un nebeud kemmoù<ref name=":0" />. === Goude ar Brezel-bed Kentañ === Padout a reas implij ar fuzuilh betek kreiz an XX{{Vet}} kantved, evel da vare [[Brezel Spagn]], hag en [[Eil Brezel-bed]], etre daouarn an [[Home Guard (Rouantelezh-Unanet)|Home Guard]] pe ar [[Nerzhioù ar C'hallaoued dieub|Forces Françaises Libres]] da skouer. Ur stumm e [[7,92 × 57 mm Mauser]] a voe produet gant Remington e 1934. <gallery> Restr:Sakala pat ajateenijad.jpg|Soudarded Batailhon Partizaned Sakala (hiziv-an-deiz [[Eil Brigadenn Troadegiezh (Estonia)|Eil Brigadenn Troadegiezh Estonia]]) gant fuzuilhoù Pattern 1914, war-dro 1939-1940 Restr:The Home Guard 1939-1945 H1917.jpg|Izili an [[Home Guard (Rouantelezh-Unanet)|Home Guard]] o vezañ stummet war implij an arm Restr:The British Army in the Normandy Campaign 1944 B8178.jpg|Ur soudard saoz o pleustriñ gant ur stumm sniper eus ar P14 (27 a viz Gouere 1944, [[Normandi]]) </gallery> == Levrlennadur == * {{En}} Bruce N. CANFIELD, ''The U.S. Model 1917 Rifle'', Andrew Mowbray Publishing Inc., 2024, 300 p., ISBN 9781931464925 == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Patrom:WW2SUATroad}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù]] [[Rummad:Armoù ar Brezel-bed Kentañ]] [[Rummad:Armoù an Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Armoù ar Rouantelezh-Unanet]] [[Rummad:Armoù SUA]] 5laumeoara3ikmhsa175ua9e5h7fmdk 2197560 2197555 2026-08-05T11:55:40Z Kestenn 14086 2197560 wikitext text/x-wiki {{Droukveskañ|Lee-Enfield}} {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Pattern 1914 Enfield<br>M1917 Enfield|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Rifle Pattern 1914 Enfield - AM.006960.jpg|frameless|280x280px]] <br /><br />Ur fuzuilh '''Pattern 1914 Enfield''' kinniget e mirdi an arme e [[Stockholm]] ([[Sveden]]) |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Broioù |{{Rouantelezh-Unanet}}<br>{{Stadoù-Unanet Amerika}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh]] |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre zorn, dre vorailh |- ! scope="row" |[[Munision]]où |[[.303 British]]<br>[[.30-06 Springfield]] (stumm SUA)<br>[[7 × 57 mm Mauser]] (stumm Remington 1934)<br>[[7,92 × 57 mm Mauser]] (stummoù kemmet en Europa da vare [[brezel Spagn]]) |- ! scope="row" |Produerien |[[Winchester Repeating Arms Company]]<br>[[Remington]]<br>[[Eddystone Arsenal]] |- ! scope="row" |Mare produiñ |1915-1917 (Pattern 1914)<br>1917-1919 (M1917) |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas |4,250 kg |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1175}} mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |660 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Hed-tenn efedus |730 m |- ! scope="row" |Tizh mont e-maez ar boledoù |725 m/s |- ! scope="row" |Endalc'h |Karger diabarzh 5 kartouchenn pourveziet gant ul laonenn-gargañ (6 kartouchenn e .30-06 Springfield) |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |C |- |} Ar '''Pattern 1914 Enfield''' zo ur [[fuzuilh]]-vorailh [[Rouantelezh-Unanet|breizhveurat]] implijet a-nebeudoù gant ar [[British Army]], ha gant [[arme ar Stadoù-Unanet]] dindan an anv '''M1917 Enfield''', e-pad ar [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]] dreistholl. == Istor == Un nebeud bloavezhioù a-raok ar Brezel-bed Kentañ e soñje da bennoù zo e arme ar Rouantelezh-Unanet ne oa ket efedus ar fuzuilhoù [[Lee-Enfield|Lee-Enfield SMLE]]. Ur fuzuilh-vorailh, diazezet he gwikefre war reoù [[Mauser]], a voe savet hag anvet '''P13''' (evit '''''Pattern 1913'''''). Kambret e oa evit ur [[munision]] nevez ha galloudusoc'h, an [[.276 Enfield]], a oa sañset kemer plas an [[.303 British]]<ref>'''{{Fr}}''' HOUSTON Rob, STROYAN Christine (renerezh), ''Armes à feu de légende'', Larousse, 2019, p. 155</ref>. E deroù ar brezel e vankas buan armoù-skoaz d'ar vro : divizet e voe adkambriñ ar P13 e .303 British, ha lakaat ober anezhi er [[Stadoù-Unanet Amerika|Stadoù-Unanet]] dindan an anv '''Pattern 1914''', pe '''P14'''. Adalek 1915 ha betek 1917 e voe produet eno gant [[Winchester Repeating Arms Company|Winchester]], [[Remington]] hag [[Eddystone Arsenal|arsanailh Eddystone]], ur rann eus Remington<ref name=":0">{{En}} POPENKER Maxim, ''[https://modernfirearms.net/en/military-rifles/bolt-action-rifles/u-s-a-bolt-action-rifles/p14-m1917-us-enfield-eng/ P14 (Pattern 14) / M1917 Rifle]'' (lennet d'ar 24/02/2025)</ref>. Ar stumm-mañ a voe implijet war an talbenn, lod anezhe en ur stumm [[fuzuilh-resisted]] gant ul [[Lunedenn (arm-tan)|lunedenn]]. [[Herbert W. McBride]], ur soudard [[Kanada|kanadian]] hag a rae gant ur Pattern 1914 Enfield, a voe e-touez ar re gentañ o skrivañ ul levr diwar-benn an taktikoù ijinet pe gwellaet gant ar [[Sniper|sniperien]] da vare ar Brezel-bed Kentañ<ref>{{En}} McBRIDE Herbert W., ''A Rifleman Went to War'', 2015, 314 p., ISBN 978-1517731823</ref>. [[Restr:M1917 Enfield USA 30-06 Armémuseum noBG.png|kleiz|thumb|Ar stumm stadunanat M1917 Enfield]] === Stumm M1917 Enfield === Pa erruas ar Stadoù-Unanet er brezel e 1917 en em gavjont gant ar memes kudenn, pa oa re izel an niver a fuzuilhoù [[Springfield M1903]] gante. Divizet e voe neuze lakaat an tri embregerezh da broduiñ ur stumm eus ar Pattern 1914 anvet '''M1917 Enfield''', dezhañ ar c'halibr [[.30-06 Springfield]] hag un nebeud kemmoù<ref name=":0" />. === Goude ar Brezel-bed Kentañ === Padout a reas implij ar fuzuilh betek kreiz an XX{{Vet}} kantved, evel da vare [[Brezel Spagn]], hag en [[Eil Brezel-bed]], etre daouarn an [[Home Guard (Rouantelezh-Unanet)|Home Guard]] pe ar [[Nerzhioù ar C'hallaoued dieub|Forces Françaises Libres]] da skouer. Ur stumm e [[7,92 × 57 mm Mauser]] a voe produet gant Remington e 1934. <gallery> Restr:Sakala pat ajateenijad.jpg|Soudarded Batailhon Partizaned Sakala (hiziv-an-deiz [[Eil Brigadenn Troadegiezh (Estonia)|Eil Brigadenn Troadegiezh Estonia]]) gant fuzuilhoù Pattern 1914, war-dro 1939-1940 Restr:The Home Guard 1939-1945 H1917.jpg|Izili an [[Home Guard (Rouantelezh-Unanet)|Home Guard]] o vezañ stummet war implij an arm Restr:The British Army in the Normandy Campaign 1944 B8178.jpg|Ur soudard saoz o pleustriñ gant ur stumm sniper eus ar P14 (27 a viz Gouere 1944, [[Normandi]]) </gallery> == Levrlennadur == * {{En}} Bruce N. CANFIELD, ''The U.S. Model 1917 Rifle'', Andrew Mowbray Publishing Inc., 2024, 300 p., ISBN 9781931464925 == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Patrom:WW2SUATroad}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù]] [[Rummad:Armoù ar Brezel-bed Kentañ]] [[Rummad:Armoù an Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Armoù ar Rouantelezh-Unanet]] [[Rummad:Armoù SUA]] ezffaukevw894b3tmufdupuzy4matee 0 174033 2197325 2138461 2026-08-04T17:18:06Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197325 wikitext text/x-wiki [[Restr:Sun Cannon.jpg|thumb|Berrdres eus doare implij ar Sonnengewehr]] Ur '''c'hanol heol''', pe '''heliobeam''', a oa un [[arm kelc'htroel]], hag a vije oc'h implij melezourioù kev savet war ul [[loarell]]. Ar pal a vije kreizennañ skinoù an heol war-zu ur spas bihan war ar blanedenn [[Douar (planedenn)|Douar]], da lazhañ ar boudoù-bev dre an tommder ha distrujañ ar savadurioù war ar memes tro. ==Istor== E 1929, ar fizikour alaman [[Hermann Oberth]] en doa savet plañioù evit ur savlec'h egorel gant ur melezour kev 100 metr treuzkiz hag a vije bet implijet evit kreizennañ skinoù an heol war-zu ar blanedenn Douar.<ref name=time>{{cite journal |title=Science: Sun Gun |date=9 a viz Gouhere 1945 |journal=[[Time Magazine]] |url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,852344-1,00.html}}</ref>. Goude-se, e-kerzh an [[Eil Brezel-bed]], ur strollad skiantourien alaman o labourat e kamp arnodiñ ar c'hanolierezh lu en [[Hillersleben]] a oa bet o labourat diwar mennozh Oberth gant ar c'hoant da grouiñ un [[Wunderwaffe|dreistarm]] a c'hellje implij skinoù an heol<ref>{{Cite web |last=Burke |first=Myles |date=February 3, 2025 |title='It could illuminate an area the size of a football stadium': How Russia launched a giant space mirror in 1993 |url=https://www.bbc.com/culture/article/20250130-how-russia-launched-a-giant-space-mirror-in-1993 |website=www.bbc.com}}</ref>. An arm a oa bet lesanvet "fuzuilh heol" (''Sonnengewehr'') hag a vije bet ul lodenn eus ur savlec'h egor lec'hiet war-hed 8200 km diouzh an Douar. Ar skiantourien a oa bet o jediñ e oa ezhomm eus un dameuzher bras, savet gant [[sodium]] metalek ha gant ur gorread a 9 c'hilometr karrez. Gant un ostilh evel-se e vije tu da greizennañ skinoù-heol evit krouiñ a-walc'h a dommder da lakaat ur meurvor da virviñ pe da zeviñ kêrioù<ref name=time/><ref name=life>{{cite journal |title=The German Space Mirror |date=23 a viz Gouhere 1945 |journal=[[Life Magazine]] |page=78 |url=https://books.google.com/books?id=30kEAAAAMBAJ&pg=PA78}}</ref>. Prouennoù zo e oa bet klasket gant [[Impalaeriezh Japan]] ivez sevel un doare skin marvus<ref>{{Cite news |date=1945-10-07 |title=Japanese Had 'Death Ray' In Stage of Development |url=https://www.nytimes.com/1945/10/07/archives/japanese-had-death-ray-in-stage-of-development.html |access-date=2025-02-05 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Fanning |first=William J. |date=2010 |title=The Historical Death Ray and Science Fiction in the 1920s and 1930s |url=https://www.jstor.org/stable/25746409 |journal=Science Fiction Studies |volume=37 |issue=2 |pages=253–274 |issn=0091-7729}}</ref><ref>{{Cite book |last=Grunden |first=Walter E. |title=Secret weapons and World War II: Japan in the shadow of big science |url=https://archive.org/details/secretweaponswor0000grun |date=2005 |publisher=University Press of Kansas |isbn=978-0-7006-1383-0 |series=Modern war studies |location=Lawrence, Kan |pages=[https://archive.org/details/secretweaponswor0000grun/page/110 110]-116}}</ref>. Dre krouidigezh hag implij [[strolloù loarelloù]] ez eus bet soñjet e c'helljed implijout n'eo ket ur melezour nemetken met kantadoù anezho war ar memes tro, ur wech durc'haet anezho war-zu ur memes poent<ref>{{cite web |last=Shiga |first=David |title=Space mirrors could create Earth-like haven on Mars |website=New Scientist |language=en-US |url=https://www.newscientist.com/article/dn10573-space-mirrors-could-create-earth-like-haven-on-mars/ |access-date=23 a viz Ebrel 2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423052858/https://www.newscientist.com/article/dn10573-space-mirrors-could-create-earth-like-haven-on-mars/ |archive-date=23 a viz Ebrel 2023}}</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Wunderwaffe]] [[Rummad:Armoù egorel]] bo5eq76bvt1ahyik28y2ui178uebptb 0 174275 2197532 2138103 2026-08-05T07:32:09Z Kestenn 14086 2197532 wikitext text/x-wiki [[Restr:Canjuers insigne.jpg|dehou|181x181px]] '''Kamp Canjuers''' zo ur c'hamp milourel, perc'hennet gant ar Stad c'hall ha renet gant an [[Tirlu gall|arme-zouar c'hall]]. Kamp milourel brasañ [[Europa (kevandir)|Europa]] eo, ennañ {{formatnum:34652}} hektar a zouaroù, dasparzhet etre 13 kumun er [[Var (departamant)|Var]]<ref name=":0">{{Fr}} IBANEZ Magali, ''[https://mesinfos.fr/83131-montferrat/reportage-exclusif-au-coeur-du-camp-militaire-de-canjuers-203660.html Au cœur du camp militaire de Canjuers]'', Le Var Information, 29/07/2024 (lennet d'an 23/03/2025)</ref>. == Istor == E-pad an [[Eil Brezel-bed]] e voe implijet al lec'h gant ar [[Rezistañs c'hall e-pad an Eil Brezel-bed|Rezistañs]]. Er bloavezhioù 1950 e krogas ar stad da brenañ douaroù evit sevel un dachenn-dennañ warne. Dindan resped [[Georges Pompidou|George Pompidou]] e voe boulc'het ar raktres war {{formatnum:35000}} ha da vat er bloavezhioù 1960, ha prenet tamm-ha-tamm kêriadennoù ha douaroù evit lakaat an annezidi da vont kuit eus al lec'h. Kregiñ a reas an arme da implijout ar c'hamp adalek 1971. {{formatnum:2200}} soudard a labour eno hiziv an deiz en ur mod padus<ref name=":0" />. [[Restr:Canjuers tir.jpg|kreizenn|thumb|1100x1100px|Kamp Canjuers : takad Lagne, implijet evit pleustriñ war an tennañ]] == Daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kampoù milourel|Canjuers]] [[Rummad:Arme c'hall]] 6r6d55zfzeolluyk17es612d3fbcn00 0 174307 2197307 2141714 2026-08-04T16:59:34Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197307 wikitext text/x-wiki {{databox}} An '''emglev Enep-Komintern''',<ref>([[alamaneg]]: Antikominternpakt; [[italianeg]]: Patto anticomintern; [[japaneg]]: 防共協定, ''Bōkyō kyōtei'')</ref> end ofisiel an '''Emglev a-enep ar gomunouriezh etrebroadel'''<ref>([[alamaneg]]: ''Abkommen gegen die Kommunistische Internationale''; japaneg: 共産「インターナショナル」ニ対スル協定, Kyōsan "intānashonaru" ni taisuru kyōtei)</ref> a oa un emglev [[enepkomunouriezh|enepkomunour]] sinet etre [[Trede Reich|Alamagn nazi]] hag [[Impalaeriezh Japan]] d'ar [[25 a viz Du]] [[1936]] hag ar pal a oa enebiñ ouzh ar [[Komintern|gomunouriezh etrebroadel]] (Komintern). Sinet e oa bet gant [[ministr an aferioù estren]] alaman [[Joachim von Ribbentrop]] ha [[kannadour]] Japan en Alamagn [[Kintomo Mushanokōji]]<ref name="Hofer-1982">{{Cite book |title=Der Nationalsozialismus: Dokumente 1933–1945 |url=https://archive.org/details/dernationalsozia0000unse_d2z0 |publisher=Fischer Taschenbuch Verlag |year=1982 |isbn=3596260841 |editor-last=Hofer |editor-first=Walther |location=Frankfurt/Main |language=de |orig-year=1977}}</ref>. [[Rouantelezh Italia|Italia]] a oa bet o tont e-barzh an emglev e 1937 (a-raok e oa bet o sinañ an [[emglev italian-soviedel]]<ref>{{cite book |last1=Stoker |first1=Donald J. |last2=Grant |first2=Jonathan |title=Girding for Battle: The Arms Trade in a Global Perspective, 1815–1940 |date=30 a viz Eost 2003 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-0-275-97339-1 |page=180 |url=https://books.google.com/books?id=ylK2AAAAIAAJ |access-date=26 a viz Meurzh 2024 |language=en}}</ref> gant ar pal enebiñ ouzh Hitler evit ul lodenn), met sellet a reer ouzh ar vro-se evel pa vije bet un ezel abaoe krouidigezh an emglev. [[Spagn frankoour|Spagn]] hag [[Hungaria]] a oa bet ouzhpennet e 1939. Broioù all a oa bet ouzhpennet e-kerzh an [[Eil Brezel-bed]]<ref name="Osmanczyk-1990">{{Cite book |last=Osmanczyk |first=Edmund J. |url=https://archive.org/details/encyclopediaofun00osmarich |title=The Encyclopedia of The United Nations and International Relations |publisher=Taylor and Francis |year=1990 |isbn=0850668336 |edition=2nd |location=Bristol |url-access=registration |orig-year=1985}}</ref>. Japaniz o devoa gwelet an emglev enep-Komintern evel un harp a-enep an [[Unvaniezh Soviedel]], hag evel-se e oa bet gwelet gant Soviediz ivez<ref name="Bosworth-2015">{{Cite book |title=Politics and Ideology |publisher=Cambridge University Press |year=2015 |isbn=9781107034075 |editor-last=Bosworth |editor-first=Richard J. B. |series=The Cambridge History of the Second World War |volume=2 |location=Cambridge |editor-last2=Maiolo |editor-first2=Joseph A.}}</ref>. Ur protokol kuzh a oa stag ouzh an emglev ofisiel hag a resisae ur politikerezh unvan etre Japan hag Alamagn a-enep an URSS end-eeun<ref name="Hofer-1982" /><ref name="Weinberg-1954">{{Cite journal |last=Weinberg |first=Gerhard L. |author-link=Gerhard Weinberg |date=1954 |title=Die geheimen Abkommen zum Antikominternpakt. Dokumentation. |url=https://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/1954_2_6_weinberg.pdf |journal=Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte |language=de |volume=1954/2 |pages=193–201 |via=Institut für Zeitgeschichte}}</ref>. Goude miz Eost 1939, Japan a oa bet o pellaat diouzh Alamagn goude sinadur an [[Emglev Molotov-Ribbentrop]]<ref name="Boog-1998">{{Cite book |last1=Boog |first1=Horst |title=The Attack on the Soviet Union |last2=Förster |first2=Jürgen |last3=Hoffmann |first3=Joachim |last4=Klink |first4=Ernst |last5=Müller |first5=Rolf-Dieter |last6=Ueberschär |first6=Gerd R. |publisher=Clarendon Press |year=1998 |isbn=0198228864 |series=Germany and the Second World War |volume=4 |location=Oxford |display-authors=1}}</ref>. Goude an Emglev enep-Komintern e oa bet unan nevez e miz Gwengolo 1940 anvet an [[Emglev Trifennek]], hag a selle ouzh [[Stadoù-Unanet Amerika]] evel an dañjer brasañ, brasoc'h evit na oa an URSS (memes ma oa ivez ul lodenn eus an emglev a-enep URSS<ref name="Ciano-1980">{{Cite book |last=Ciano |first=Galeazzo |title=1937–1938: Diario |publisher=Cappelli Editore |year=1980 |location=Milan |language=it}}</ref>) ; a-benn miz Kerzu 1941, e gwirionez, ne dalveze ket ken<ref>{{Cite book |last=Schroeder |first=Paul W. |url=https://archive.org/details/axisalliancejapa00paul/page/108/mode/2up?q=%22Tripartite+Pact%22 |title=The Axis Alliance and Japanese-American Relations, 1941 |date=1958 |publisher=Cornell University Press |isbn=0801403715 |page=154 |access-date=26 a viz Meurzh 2025}}</ref>. An emglev Enep-Komintern a voe adnevesaet e miz Du 1941 ha neuze e voe gwelet izili nevez o sinañ<ref name="Osmanczyk-1990" />. An Trede Reich a wele sinadur an Emglev-se evel un test "uhel a lealded"<ref name="Goda1">{{Cite journal |last=Goda |first=Norman J. W. |date=2015 |title=The diplomacy of the Axis, 1940–1945. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-second-world-war/diplomacy-of-the-axis-19401945/393C46700DD97A5A369609202C1A7572 |journal=The Cambridge History of the Second World War |pages=276–300 |doi=10.1017/CHO9781139524377.015 |isbn=9781139524377 |access-date=25 October 2020}}</ref>. An emglev a oa echuet gant fin an Eil Brezel-bed. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Emglevioù etrebroadel ar bloavezhioù 1930]] [[Rummad:Emglevioù etrebroadel ar bloavezhioù 1940]] [[Rummad:Feurioù-emglev sinet gant Alamagn]] [[Rummad:Feurioù-emglev sinet gant URSS]] [[Rummad:Feurioù-emglev sinet gant Impalaeriezh Japan]] [[Rummad:Feurioù-emglev sinet gant Rouantelezh Italia]] [[Rummad:Enepkomunouriezh]] 1jwenqjcp895yt183dtyr95ziy129t8 0 174506 2197402 2142977 2026-08-04T18:55:44Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197402 wikitext text/x-wiki [[Restr:Home Guard 001896.jpg|thumb|300px|Lec'h ged an Home Guard en [[Amiraliezh (Rouantelezh-Unanet)|Amiraliezh]] e kreiz Londrez, d'an 21 a viz Even 1940]] An '''Home Guard''' (da gentañ al '''Local Defence Volunteers''' pe '''LDV''') a oa ur [[bezen]] keodedourien a-youl-vat o harpañ an 'Home Forces' eus ar [[British Army]] e-kerzh an [[Eil brezel-bed]]. Oberiant eus 1940 betek 1944, an [[Home guard|Home Guard]] a oa savet gant ouzhpenn 1,5 milion a emouestlidi lec'hel ha ne c'hellent ket ober o c'hoñje milourel, dre ma oant re yaouank pe re gozh evit bezañ degemeret en [[Armeoù Breizh-Veur|nerzhioù lu]] (ar c'hoñje a oa bet strishaet d'an dud oadet etre 18 ha 41) hag ar re a oa o labourat el [[reserved occupation|labourioù hollbouezus]]. Er-maez eus ar re a oa dija er servijoù armet, ar polis trevour pe en aozadurioù difenn trevour a-youl-vat, tost d'ur paotr a-ziwar pemp a oa bet emezelet en Home Guard. Pal pennañ an aozadur a oa bezañ un nerzh adarmead lec'hel kenkaz ma vije bet un [[Oberiadur-brezel Seelöwe|aloubadeg]] gant nerzhioù lu an [[Trede Reich]]<ref> {{en}} [[Kenneth Macksey|Macksey, Kenneth]]. ''Beda Fomm: The Classic Victory.'' New York: [[Ballantine Books|Ballantine]], 1971. 35. {{ISBN|0345024346}}.</ref><ref>{{cite book|last=DiNardo|first=Richard|title=Germany and the Axis Powers: From Coalition to Collapse|url=https://archive.org/details/germanyaxispower0000dina|year=2005|publisher=[[Lawrence, Kansas]]: [[University Press of Kansas]]|isbn=0-7006-1412-5|page=[https://archive.org/details/germanyaxispower0000dina/page/39 39]}}</ref>. Urzhioù kentañ an Home Guard a oa bet evezhiañ, kelaouiñ pennlec'h an nerzhioù lu, eus forzh peseurt nerzh enebour aloubiñ war zouar pe war vor el lec'h ma oant; goude-se e oa bet ledanaet an urzhioù o c'houlenn d'an nerzhioù-se tagañ ha talañ ouzh un araokadenn enebour. Ar pal a vije bet gounit amzer, un nebeud eurvezhioù evit reiñ an tu d'an nerzhioù lu gwirion da erruout pe da brientiñ lec'hioù difenn. Ouzhpenn-se e oa bet ouzhpennet kefridioù evezhiañ ha gwareziñ lec'hioù dezougen pouezus hag uzinoù en a-dreñv kenkaz ma vije un oberiadur harzlammañ pe gant izili ar [[pempvet kolonenn]]. Ur pal diazez a oa bet fiziet er bezen hag a oa chom mestr war ar boblañs ma vije bet un aloubadeg, mougañ ar barradoù pennfoliñ ha gwareziñ implijusted an hentoù e-tal strolladoù bras repuidi evit ma chomje dieub an hentoù evit nerzhioù al lu da stourm a-enep an Alamanted. E-kerzh kampagn bombezadennoù [[Ahel Roma-Berlin-Tokyo|an Ahel]], anvet ''[[The Blitz]]'', e voe goulennet d'an Home Guard klask ar bombezennoù chomet didarzh hag evezhiañ al lec'h betek ma errufe soudarded da zizarmañ anezho. E-kerzh ar c'hefridioù-se e oa marvet ur 1000 ezel bennak. Adalek 1942, an Home Guard a rae war-dro ar [[kanolierezh arvorel|c'hanolierezh arvorel]] hag ar c'hanolierezh enep kirri-nij kement hag ar bannerien rokedennoù ; evel-se e oa dieubet soudarded an nerzhioù lu all evit kemer perzh en Aloubadeg Europa. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Strolladoù hag aozadurioù soudardel krouet e 1940]] [[Rummad:Strolladoù hag aozadurioù soudardel lamet e 1945]] [[Rummad:Armeoù Breizh-Veur]] j6ntod32yyot29og24ydaxxfdzc0xh0 0 174909 2197487 2149365 2026-08-04T20:32:08Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197487 wikitext text/x-wiki {{databox}} Graet e vez '''ekonomiezh marc'had sokialour''' ('''EMS''') eus ur [[reizhiad ekonomikel]] ha doare diorroadur ekonomikel a vez lakaet da dalvezout e [[Republik pobl Sina]]. Ar reizhiad a zo un [[ekonomiezh marc'had]] met gant ur pouez bras eus ar berc'henniezh foran ha [[Embregerezhioù perc'hennet gant ur Stad|embregerezhioù perc'hennet gant ar Stad]]<ref name=Ding2009>{{cite journal |last1=Ding |first1=Xiaoqin |title=The Socialist Market Economy: China and the World |journal=Science & Society |date=1 April 2009 |volume=73 |issue=2 |pages=235–241 |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 |jstor=40404550 }}</ref>. An droienn "ekonomiezh marc'had sokialour" a oa bet implijet en un doare ofisiel evit ar wech kentañ gant [[Jiang Zemin]] e-kerzh [[14vet Kendalc'h Broadel Strollad Komunour Sina|14vet Kendalc'h Broadel]] [[Strollad Komunour Sina]] (SKS) e 1992 evit diskrivañ pal [[adreizhioù ekonomikel Sina]]<ref name="Belknap Press">{{cite book |last1=Vogel |first1=Ezra |title=Deng Xiaoping and the Transformation of China |url=https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000voge |date=2011 |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-72586-7 |page=[https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000voge/page/682 682]}}</ref>. Ganet e oa ar preder-se da adreizhañ reizhiad ekonomikel Sina e 1978 pa oa bet komprenet ar mad a oa da welet Sina o kemer perzh en [[Bedeladur|ekonomiezh marc'had bedel]] ; an ekonomiezh marc'had sokialour a oa deuet da vezañ neuze [[kentañ pazenn ar sokialouriezh|"kentañ pazenn" diorroadur ar sokialouriezh]]<ref>{{cite web |url=http://english.mofcom.gov.cn/article/topic/bizchina/economicsystem/200406/20040600239133.shtml|title=Socialist Market Economic System |publisher=Ministry of Commerce of the People's Republic of China |date=25 June 2004 |access-date=7 March 2018 |quote= The development of the economic system with public ownership playing a dominant role and diverse forms of ownership developing side by side is a basic characteristic of the socialist economic system at the preliminary stage…The public economy consists not only the state-owned economy and the collective economy, but also the state-owned and collective component in the mixed-ownership economy. The dominant position of the public ownership is represented that: the public assets have a dominant proportion in the overall assets of the society; the state-owned economy controls the lifeline of the national economy and plays a leading role in the economic development, as is from the aspect of the whole country. }}</ref>. Lod arbennigourien a ra eus ar reizhiad-se ur "[[kapitalouriezh Stad|gapitalouriezh Stad]]"<name=Cui2012>{{cite journal |last1=Cui |first1=Zhiyuan |title=Making Sense of the Chinese 'Socialist Market Economy': A Note |journal=Modern China |date=2012 |volume=38 |issue=6 |pages=665–676 |doi=10.1177/0097700412459700 |jstor=41702477 |s2cid=156702979 }}</ref>, ha lod all a ra eus ar reizhiad-se unan liammet don ouzh diorroadur ar [[Marksouriezh|Varksouriezh]], evel ma oa bet gant ar [[Politikerezh Ekonomikel Nevez]] deuet diwar ar [[Marksouriezh-leninouriezh|varksouriezh-leninouriezh]] en [[Unvaniezh Soviedel]], met ar wech-mañ o kenvevañ gant ur reizhiad kapitalour bedelaet<ref name=":0">{{Cite journal|last=Poulin|first=Maxence|date=2021-10-02|title=Comparative Analysis of the Economic Structure of the Socialist Market Economy of China and the New Economy Policy|url=https://doi.org/10.1080/21598282.2021.2007502|journal=International Critical Thought|volume=11|issue=4|pages=519–534|doi=10.1080/21598282.2021.2007502|s2cid=244875301|issn=2159-8282|quote=Our thesis is that the modern Chinese mode of production, since 1990s, follows a logic similar to the Soviet one during the NEP era. In the light of the NEP experience, our research shows that the Chinese development strategy shouldn't be understood as trending towards a neoliberal model. It is rather an original evolution of Marxism, in line with the tradition of Marxism-Leninism, adapted to the cohabitation with a globalized capitalist system.}}</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Sokialouriezh]] [[Rummad:Ekonomiezh Sina]] [[Rummad:Politikerezh Sina]] o4v1nbss22y2drbvzi8dmdv9m6yxkn8 0 174936 2197518 2155400 2026-08-04T23:16:47Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197518 wikitext text/x-wiki '''Dieudonné Saive''', ganet d'an 23 a viz Mae 1888 e [[Wandre]] (bremañ ur c'harter eus [[Liège]], [[Belgia]]) ha marvet d'an 12 a viz Here 1970 er memes lec'h, a oa un ijiner belgiat, brudet evit an [[Arm-tan|armoù-tan]] en doa ijinet pa laboure en [[FN Herstal|FH Herstal]] dreist-holl. == Buhez == Krog e oa Dieudonné Saive da labourat evit an FH Herstal, un embregerezh armoù-tan, e 1906, nepell diouzh e lec'h-ganedigezh. Goude aloubadeg e vro e 1914 e tec'has da [[Bro-Saoz|vro-Saoz]] evit labourat e uzinoù [[Vickers]]. Goude ar [[Brezel-bed kentañ]] e tistroas da labourat en FH Herstal e Liège. Amprouiñ a reas e 1921 ur [[Karger (armoù-tan)|c'harger]] div golonenn evit ar [[Pistolenn|pistolennoù]], hag a c'halle degemer 13 [[Kartouchenn (arm-tan)|kartouchenn]], kalz muioc'h evit ar pezh a veze graet d'ar poent-se. E 1926 e voe anvet da skoazeller [[John Browning]]. Goude marv hemañ un nebeud amzer war-lerc'h e kendalc'has Saive da labourat war gentpatromoù savet gant Browning, ha breouiñ a reas e miz C'hwevrer 1927 ar bistolenn Grand Rendement<ref name=":0">{{En}} T. Logan Metesh, ''[https://web.archive.org/web/20250522093335/https://www.highcaliberhistory.com/post/brief-bio-dieudonn%C3%A9-saive Brief Bio: Dieudonné Saive]'', High Caliber History, 17/11/2022 (lennet d'an 19/05/2025)</ref>. Beajiñ a reas Saive e [[Yougoslavia]] e 1928 evit sikour sevel an arsanailh-Stad nevez eno. E 1929 e tistroas da Velgia evit merañ gwerzhioù stumm kenwerzhel ar [[Browning BAR|BAR]] savet gant John Browning, hag e 1930 e voe anvet da benn meur an ijinañ armoù en FH Herstal. Diorren a reas neuze ar bistolenn [[Browning HP|HP]] (anvet GP 35 ivez), a zeuas adalek 1935 da vezañ unan eus produioù gwerzhetañ an embregerezh<ref name=":0" />. E 1937 e kinnigas kentpatromoù armoù a zeuio da vezañ an [[SAFN 49]]. Pa darzhas an [[Eil Brezel-bed]] e tec'has Saive da Vro-Saoz en-dro, hag e kendalc'has da labourat war an armoù-mañ e uzinoù [[Enfield]]<ref>{{Fr}} Maître Luger, ''[https://theatrum-belli.com/safn-49-le-fusil-semi-automatique-de-fn-herstal/ SAFN 49 – Le fusil semi-automatique de FN Herstal]'', Theatrum Belli, 12/02/2022 (lennet d'an 19/05/2025)</ref>. E dibenn 1944 e tistroas da Velgia hag e kendalc'has e labourioù, evit sevel ur fuzuilh-arsailh ivez. Ijinañ a reas neuze an [[FN FAL]], deuet da vezañ unan eus fuzuilhoù-arsailh gwerzhetañ an XX{{Vet}} kantved e meur a vro. == Armoù == [[Restr:FN Hi Power.jpg|thumb|220x220px|Ur bistolenn Browning HP]] Setu ur roll eus armoù savet gant Saive, pe penn-da-benn, pe asambles gant ijinourien all evel John Browning da skouer : * [[FN Baby Browning]] (.25 ACP) * [[Browning HP]] * [[SLEM-1]] (kentpatrom e uzinoù Enfield) * [[SAFN 49]] * [[FN FAL]] == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} {{DEFAULTSORT:Saive, Dieudonné}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1888]] [[Rummad:Marvioù 1970]] [[Rummad:Krouerien armoù-tan]] [[Rummad:Ijinourien Belgia]] isp8oxeg135rtekqkm3lfxxrri30xxs 0 175030 2197412 2149957 2026-08-04T19:04:53Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197412 wikitext text/x-wiki [[Restr:Logo Partito Comunista Italiano.svg|thumb|300px|Logo ar Partito Comunista Italiano.]] {{databox}} '''Strollad komunour Italia''' ([[italianeg]]: ''Partito Comunista Italiano'', '''PCI''') a oa ur strollad politikel [[italia]]n eus an tu-kleiz hag ar brasañ strollad [[Komunouriezh|komunour]] e [[Europa ar C'hornaoueg]]. Savet e oa bet e [[Livorno]] gant an anv '''Strollad komunour eus Italia''' (italianeg: ''Partito Comunista d'Italia'', '''PCd'I''') d'an [[21 a viz Genver]] [[1921]], pa oa bet ur rann e diabarzh ar [[Strollad sokialour italian]] (PSI)<ref>{{cite book|last=Cortesi|first=Luigi|url=https://books.google.com/books?id=vUf-ozFKkw8C|title=Le origini del PCI: studi e interventi sulla storia del comunismo in Italia|publisher=FrancoAngeli|date=1999|page=9|isbn=978-8-8464-1300-0}}</ref>. Ar strollad nevez-savet a voe renet gant [[Amadeo Bordiga]], [[Antonio Gramsci]] ha [[Nicola Bombacci]]<ref>{{cite book|title=Mussolini|url=https://archive.org/details/mussolinibiograp0000deni|last=Mack Smith|first=Denis|authorlink=Denis Mack Smith|year=1994|publisher=Phoenix|location=London|isbn=978-1-8579-9240-3<!--1-85799-240-7--->|page=[https://archive.org/details/mussolinibiograp0000deni/page/312 312]}}</ref>. Berzhet da vare [[Italia Faskour]], ar strollad en doa kendalc'het da vezañ oberiant dre guzh hag ul lec'h bras en doa bet el [[luskad Rezistañs italian]]<ref name="Treccani">{{cite web|title=Partito comunista italiano|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/partito-comunista-italiano/|access-date=1 February 2023|website=Treccani|language=it}}</ref>. Ar strollad en devoa ur sell peoc'hgarour ha brogarour evit degas ar sokialouriezh er vro<ref>{{cite journal|last=Amendola|first=Giorgio|date=November–December 1977|url=https://newleftreview.org/issues/i106/articles/giorgio-amendola-the-italian-road-to-socialism|title=The Italian Road to Socialism|journal=New Left Review|issue=106|pages=39–50 |access-date=5 July 2023}}</ref>, klask a rae lakaat da dalvezout ar steuñv komunour gant doareoù demokratel,<ref>{{cite book|last=Bracke|first=Maud|date=2007|chapter-url=https://books.openedition.org/ceup/1356?lang=en|chapter=West European Communism and the Changes of 1956|title=Which Socialism, Whose Détente? West European Communism and the Czechoslovak Crisis of 1968|location=Budapest|publisher=Central European University Press|isbn=978-6-1552-1126-3}}</ref> enebet e oa ouzh implij ar feulster ha doujañ a rae [[Bonreizh Italia]] dre ar vro a-bezh<ref>{{cite web|url=https://www.welfarenetwork.it/accaddeoggi-21-agosto-1964-togliatti-muore-a-yalta-20190821/|title=Accaddeoggi 21 agosto 1964: Togliatti muore a Yalta|website=WelfareNetwork|language=it|date=21 August 2022|access-date=5 July 2023}}</ref>. Ar strategiezh-se a oa bet kroget gant [[Palmiro Togliatti]], met evit lod e oa dija obererezh Gramsci<ref>{{cite book|last=Femia|first=Joseph P.|date=April 1987|chapter=A Peaceful Road to Socialism?|title=Gramsci's Political Thought: Hegemony, Consciousness, and the Revolutionary Process|edition=paperback|publisher=University of Oxford Press|pages=190–216|doi=10.1093/acprof:oso/9780198275435.003.0006|isbn=978-9-0045-0334-2}}</ref><ref>{{cite book|last=Jones|first=Steven|date=2006|title=Antonio Gramsci|edition=paperback|series=Routledge Critical Thinkers|location=London|publisher=Routledge|page=25|isbn=978-0-4153-1947-8|postscript=}}</ref><ref> Togliatti e-unan en doa embannet e oa doareoù Strollad komunour Italia e-kerzh ar mare-se, hag a glaskas diwezhatoc'h kaout ur sell komunour europat, reoù a dalveze ivez hervez ar spered Gramscian. Soñjal a reer hiziv e vije bet skarzhet Gramsci eus ar strollad ma vije bet gouzet e vennozhioù gwir, dreist-holl a-fed bezañ muioc'h-mui enebet ouzh doareoù [[Stalin]].</ref><ref>{{cite book|last=Liguori|first=Guido|date=21 December 2021|chapter=Gramsci and the Italian Road to Socialism (1956–59)|title=Gramsci Contested: Interpretations, Debates, and Polemics, 1922–2012|series=Historical Materialism|translator=Braude, Richard|edition=E-book|publisher=Brill|pages=94–123|doi=10.1163/9789004503342_005|isbn=978-0-1982-7543-5|s2cid=245586587 }}</ref>. Kement-se a oa deuet da vezañ evel ur banniel e-kerzh istor ar strollad<ref>{{cite book|last=Bosworth|first=R. J. B.|date=13 January 2023|chapter=Giorgio Amendola and a National Road to Socialism and the End of History|title=Politics, Murder and Love in an Italian Family: The Amendolas in the Age of Totalitarianisms|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|pages=152–186|doi=10.1017/9781009280167.008|isbn=978-1-0092-8016-7}}</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Strolladoù politikel aet da get]] [[Rummad:Strolladoù politikel komunour]] [[Rummad:Strolladoù komunour Italia]] 3o4scyo5hx2t98i7ap661vj4owhghei 0 175281 2197366 2183742 2026-08-04T18:14:21Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197366 wikitext text/x-wiki {{brezhonekaat}} [[Restr:Twin Peaks waitress with two pitchers full uniform.jpg|thumb|En ti debriñ [[Twin Peaks (ti debriñ)|Twin Peaks]] ar servijerezed a zo holl gwisket gant un unwisk skañv. Krouet ez eus bet ur ger evit ober anv eus seurt tiez debriñ: [[Breastaurant]] (ti debriñ bronnek).]] '''Revelekadur''' pe '''sekseladur'''<ref>https://www.brezhoneg21.com/geriadurGB.php?galleg=sexualisation</ref> a vez graet eus un doare da bouezañ war natur pe doareoù [[Revelezh denel|reizhel]] un hinienn. Ar sekseladur a zo liammet ouzh an [[objetadur reizhel]], o welet un den dre ur sell reizhel nemetken evel un objed c'hoant. Hervez an [[American Psychological Association]], ar sekseladur a erru pa vez "hiniennoù hag a zo gwelet evel objedoù seksel ha priziet hervez spisverkoù korf hag ar broudañ seksel pe sexiness."<ref name=Dewar>{{cite web | last = Dewar | first = Gwen | title = The sexualization of girls: Is the popular culture harming our kids? | url = http://www.parentingscience.com/sexualization-of-girls.html | website = parentingscience.com | publisher = Parenting Science | date = October 2012 }}</ref> "Studi goude studi, an disoc'hoù a ziskouez splann eo muioc'h ar maouezed evit ar baotred hag a zo gwelet en un doare reizhel (da skouer, gwisket gant dilhad o tiskouez kroc'hen, gant pozioù korfel pe c'hoari gant an dremm hag a ziskouezfe ar c'hoant reizhel) hag a zo lakaet da dalvezout evel objedoù (da skouer, implijet evit kinklañ, pe gwelet evel ul lodenn korf dreist-holl muioc'h evit un den a-bezh). Ouzhpenn-se, ur standart tresoù korf koant (ha dibosubl da dizhout alies) a vez lakaet da bal hag implijet. Ar skouerioù-se a zo diskouezet d'ar merc'hed yaouank da vezañ studiet ha kemeret evel skouer."<ref name="APA">{{cite report | author=APA Task Force on the Sexualization of Girls| date=February 1, 2008| title=Report of the APA Task Force on the Sexualization of Girls| publisher=American Psychological Association| url=https://www.apa.org/pi/women/programs/girls/report}}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Peter | first1 = Jochen | last2 = Valkenburg | first2 = Patti M. | title = Adolescents' exposure to a sexualized media environment and their notions of women as sex objects | journal = [[Sex Roles (journal)|Sex Roles]] | volume = 56 | issue = 5 | pages = 383–384 | date = March 2007 | doi=10.1007/s11199-006-9176-y | doi-access = free }} [https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2Fs11199-006-9176-y.pdf Pdf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117070212/https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2Fs11199-006-9176-y.pdf |date=17 January 2018 }}</ref> == Sevenedur ha mediaoù == * Pennad spisoc'h o plediñ gant ar reizh er mediaoù hag er sevenadur gwelet [[Pornifikadur]] Ar revelekadur a zo ur sujed studiañ ha tabut e-touez an enklaskerien skol-veur o plediñ gant ar mediaoù ha [[studioù sevenadurel]]. Frederick Attenborough a embann n'eo an droienn nemet unan implijet evit ober anv eus ar pezh a seblant bezañ ur gudenn sevenadurel, met implijet eo muioc'h evit lakaat war-wel ur gudenn ledanoc'h ha liesstumm gant an holl zoareoù ma 'z eo deuet ar reizh da vezañ ken gwelus er mediaoù hag er sevenadur<ref>{{Cite journal | last1 = Attenborough | first1 = Frederick T. | title = Complicating the sexualization thesis: The media, gender and 'sci-candy'|journal = [[Discourse & Society]] | volume = 22| issue = 6| pages = 659–675 | doi = 10.1177/0957926511411693 | date = November 2011 | jstor = 42890113 | s2cid = 144244885 | url=https://www.jstor.org/stable/42890113| access-date=August 13, 2023| url-access = subscription }}</ref>. E-touez ar re-se: ledanadur an talvoudegezhioù liammet ouzh ar revelezh, an doareoù d'ober hag an identelezhioù er mediaoù<ref>{{Cite journal | last1 = Attenborough | first1 = Frederick T. | title = Discourse analysis and sexualisation: a study of scientists in the media |journal = Critical Discourse Studies | volume = 10| issue = 2| pages = 223–236 | doi = 10.1080/17405904.2012.736704 | date = 2013 | s2cid = 144614399 | url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17405904.2012.736704| access-date=August 13, 2023| url-access = subscription }}</ref>; kresk an diazezoù reizhel; da skouer, levrioù ha filmoù erotek, ar [[faltazi slash]], levrioù o plediñ gant ar seks hag an holl diazezoù pornografek; dasorc'hidigezh doareoù revel nevez, evel implij an eskemmoù eeun dre gemennadennoù pe diazezoù reizhel nevez gant sikour an teknologiezhoù; un nec'h foran a-zivout torr an harzoù war an doareoù da zielfennañ ha talañ ouzh ledanadur diroll an hudurniezh; ar gwallreuzioù diniver, gwallreuzioù ha pennfoliñ o welet ar reizh ken gwelus er mediaioù<ref>{{Cite journal | last1 = Attwood | first1 = Feona | title = Sexed up: theorizing the sexualization of culture | journal = [[Sexualities (journal)|Sexualities]] | volume = 9 | issue = 1 | pages = 77–94 | doi = 10.1177/1363460706053336 | date = February 2006 | citeseerx = 10.1.1.452.7825 | s2cid = 677691 }}</ref><ref>{{cite book | last = Attwood | first = Feona | title = Mainstreaming sex the sexualization of Western culture | url = https://archive.org/details/mainstreamingsex0000unse | publisher = I.B. Tauris | location = London | year = 2009 | isbn = 9781845118273 }}</ref>. Hervez an teulfilm gant Aozadur deskadurezh ar mediaioù ''[[Killing Us Softly|Killing Us Softly 4: Advertising's Image of Women]]'', ar sekseladur eus ar merc'hed er mediaioù hag an doare ma 'z eo taolennet ar maouezed er sevenadur pennañ a zo ur skoilh evit diorroadur ar merc'hed yaouank p'emaint o tizoloiñ ha krouiñ o identelezh ha ma krogont da blediñ gant ar fed bezañ un hinienn reizhel<ref name=Kilbourne >{{cite AV media | people= [[Jean Kilbourne]] (writer/presenter), [[Sut Jhally]] (director) and David Rabinovitz | date= 2010 | access-date= 30 December 2015 | title= Killing Us Softly 4: Advertising's Image of Women | medium= Video | url = https://www.imdb.com/title/tt2507550/ | publisher= [[Media Education Foundation]] | location = Northampton, Massachusetts }}</ref>. An droiennoùs "[[pornifikadur]]" ha "pornografikadur" a zo bet implijet ivez evit diskrivañ an doare ma vez implijet ar c'henedouriezh hag a boaz da vezañ kavet er bornografiezh met azasaet en ur stumm ledan er sevenadurezh hollek, betek ar mediaioù foran o tegemer doareoù nevez "oc'h ober dave da stiloù pornografek, ar jestraouiñ hag ar c'henedouriezh liammet" a zo deuet da vezañ implijetoc'h.<ref>{{cite book | last1 = Paasonen | first1 = Susanna | last2 = Nikunen | first2 = Kaarina |last3 = Saarenmaa | first3 = Laura | author-link1 = Susanna Paasonen | title = Pornification: sex and sexuality in media culture | url = https://archive.org/details/pornificationsex0000unse | publisher = Berg | location = Oxford New York | year = 2007 | isbn = 9781845207045 }}</ref> An doare d'ober-se a zo bet taolennet gant Brian McNair evel "pornografikadur ar mainstream".<ref name=McNair>{{cite book | last = McNair | first = Brian | title = Striptease culture sex, media and the democratization of desire | url = https://archive.org/details/stripteasecultur0000mcna | publisher = Routledge | location = London New York | year = 2002 | isbn = 9780415237345 }}</ref> ha diorroet eo gant ledanadur sevenadurezh kelc'h ar bornografiezh pe "pornosferenn" hag a zo deuet ivez da vezañ aesoc'h da dizhout evit arvesterien liesoc'h. Hervez McNair, an doare d'ober-se a zo liammet ouzh kenarroud donedigezh ar "sevenadurezh striptease" hag a zo bet o flodañ an harzoù etre buhez foran hag ar bed prevezh er sevenadurezh kornôgel, dre ma vez pouezet kalz war an doareoù-bevañ, ar gwirvoud, al liammoù, ar prevezded foran hag en em lakaat war-raok.<ref name=McNair /> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Sekseladur]] [[Rummad:Benelouriezh]] e8fzv61xt441qxuseq2d2w8eyzmx06b 0 175336 2197473 2151152 2026-08-04T20:20:12Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197473 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Lazhadegoù Haiti e 1804''', anavezet ivez evel '''gouennlazh haitian'''<ref>{{Cite journal |last=Girard |first=Philippe |title=Caribbean genocide: racial war in Haiti, 1802–4 |journal=[[Patterns of Prejudice]] |date=2005a |volume=39 |issue=2: Colonial Genocide |pages=138–161 |doi=10.1080/00313220500106196 |s2cid=145204936|issn=0031-322X}}</ref>, a oa bet sevenet gant soudarded [[Afro-Haitianed]], an darn vrasañ anezho o vezañ bet [[Sklaverezh|sklaved]], dindan urzhioù [[Jean-Jacques Dessalines]]<ref>{{Cite web |last=Gaffield |first=Julia |date=2016-01-26 |title=Dessalines Reader, 29 February 1804 |url=https://haitidoi.com/2016/01/26/dessalines-reader-1-april-1804-2/ |access-date=2024-09-15 |website=Haiti and the Atlantic World |language=en}}</ref> a-enep ar [[Haitianed wenn|boblañs europat en Haiti]], an darn vrasañ anezho o vezañ [[Bro-C'hall|Gallaoued]]. An [[Dispac'h Haitian]] a oa bet trec'h war al lu gall e miz Du 1803 hag embannet e oa bet [[disklêriadur dieubidigezh Haiti]] d'ar 1añ a viz Genver 1804<ref>{{Cite web |last=Sutherland |first=Claudia |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/haitian-revolution-1791-1804/ |title=Haitian Revolution (1791–1804) |date=16 July 2007 |website=Blackpast.org |access-date=17 June 2022}}</ref>. Eus miz C'hwevrer betek an 22 a viz Ebrel 1804 e voe lazhet etre 2000 ha 7000 den. Al [[Poloniz Haiti|lejionerien bolonat]], hag o devoa kuitaet al lejion c'hall evit sevel a-du gant ar sklaved afrikan, ne c'houzañvjont ket diwar al lazhadeg. Na kennebeut an [[Alamanted Haiti|Alamanted]] abaalamour ma ne oant ket bet o kemer perzh er c'henwerzh sklaved. Un nebeud tud wenn all na voent ket lazhet kennebeut. Roet e voe dezho ar geodedouriezh leun dindan ar vonreizh nevez, memes ma oa bet embannet fraezh gant Dessalines e oa an holl Haitianed da vezañ "tud du". Nicholas Robins, [[Adam Jones (kelenner kanadian)|Adam Jones]], ha [[A. Dirk Moses|Dirk Moses]] a embann e oa bet ar gouennlazh un "is gouennlazh", lec'h ma oa bet ar strollad gwasket oc'h implij doareoù [[Gouennlazh|gouennlazhel]] a-benn distrujañ e waskerien. Philippe Girard, eñ, a zispleg o doa aon tud Haiti e vije adlakaet ar sklaverezh da dalvezout ha kement-se a vije unan eus abegoù al lazhadegoù. Etre penn-kentañ ha kreiz an {{XIXvet kantved}}, darvoudoù al lazhadeg a oa anavezet-mat er [[Stadoù-Unanet Amerika|Stadoù-Unanet]]. Ouzhpenn-se meur a repuad eus [[Kreoled Saint-Domingue|Saint-Domingue]] o devoa kavet repu er Stadoù-Unanet, oc'h erruout e [[New Orleans]], [[Charleston (South Carolina)|Charleston]], [[New York]], [[Baltimore]], ha kêrioù all eus an arvor. Abalamour d'an darvoudoù-se e oa bet aon e [[Su ar Stadoù-Unanet United States|Su SUA]] e c'hellje bezañ eno emsavadegoù awenet gant ar skouer-se, ha rannet e oa bet ar soñjoù e-mesk an dud a-zivout [[torridigezh ar sklavelezh]]<ref name="Julius 2004">{{Cite book |last1=Julius |first1=Kevin C. |title=The abolitionist decade, 1829–1838 : a year-by-year history of early events in the antislavery movement |url=https://archive.org/details/abolitionistdeca0000juli |date=2004 |publisher=McFarland & Co |location=Jefferson, N.C. |isbn=0-7864-1946-6}}</ref><ref name="Marcotte p171">{{Cite book |last1=Marcotte |first1=Frank B. |title=Six days in April : Lincoln and the Union in peril |url=https://archive.org/details/sixdaysinaprilli0000marc |date=2005 |publisher=Algora Publishing |location=New York |isbn=0-8758-6313-2 |page=[https://archive.org/details/sixdaysinaprilli0000marc/page/171 171]}}</ref>. == Al lazhadeg == Unan eus al lazherien brudetañ a gemeras perzh er gouennlazh a oa anvet Jean Zombi, un hiron o chom e [[Port-au-Prince]]. Brudet e oa evit bezañ chivous. En unan eus an testenioù o tiskrivañ al lazhadegoù e konter e oa bet Zombi oc'h herzel un den gwenn er straed. Lakaet en doa anezhañ en noazh, rediet anezhañ da vont betek skalieroù palez ar prezidant, ha lazhet anezhañ gant ur goustilh. Dessalines a oa unan eus arvesterien al lazhadenn; kontañ a reer e oa bet "spouronet" gant an doare d'ober. En hengoun [[Voudou haitian]], Jean Zombi a zo deuet da vezañ pimpatrom ar [[zombi]]ed. == Daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Gouennlazh]] [[Rummad:Istor Haiti]] [[Rummad:1804]] [[Rummad:Dispac'h Haiti]] kntq62mf62rf65wjxcunevczffuf1yd 0 175360 2197352 2151467 2026-08-04T17:54:57Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197352 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''''No-pan kissa''''' (ノーパン喫茶, Nōpan kissa, [[brezhoneg]] : ''Kafeoù hep [[bragoù-bihan]]'') a vez graet eus [[Gasterezh e Japan|pretioù reizhel japanat]] a ro an tu d'ar pratikoù da vezañ servijet boued ha [[died alkoolek|diedoù alkoolek]] gant servijerezed gwisket gant brozioù berr hep bragoù-bihan. Al leur, pe lodennoù eus al leur a c'hell bezañ [[melezour]]ioù<ref name="Uninvited">{{cite web |title=No-pan kissa (No-panty cafes) |url=http://www.japanfortheuninvited.com/articles/no-pan-kissa.html |website=Japan for the Uninvited |access-date=5 August 2018 |date=23 June 2006}}</ref>. Alies e vez al lec'hioù gant ur politikerezh "arabat touch"<ref name=allison1994>{{cite book|title=Nightwork: sexuality, pleasure, and corporate masculinity in a Tokyo hostess club|url=https://archive.org/details/nightworksexuali0000alli|first=Anne|last=Allison|publisher=University of Chicago Press|year=1994|isbn=0-226-01487-8 |pages=[https://archive.org/details/nightworksexuali0000alli/page/131 131]–132}}</ref>. An ''No-pan kissa'' a zo e-giz ar c'hafedioù all (''[[kissaten]]''), kentoc'h eget lec'hioù reizhel. Met priz an diedoù pe ar boued a zo uheloc'h evit e kafedioù standart. A-raok krouidigezh ar stalioù-se e oa gisti a-vicher a veze kavet er [[sōpurando]] ha [[pinsaro]]. An ''No-pan kissa'' a oa brudet-mat dre ma oa aes evit ar maouezed yaouank gounit arc'hant hep bezañ rediet da zont da vezañ labourerezed ar reizh. Goude bezañ bet niverus ha brudet er bloavezhioù 1970-1980 eo kroget o niver da ziskenn. E 1985 e oa bet lakaet tremen ul lezenn war ar gwallreuzioù reizhel dre welet. Ar bloavezh 1998 a oa bet ar gwashañ pa oa bet harzet un toullad servijerezed er pretioù-se goude gwallreuzioù [[Breinadurezh|breinadur]] a veze sinet pe lidet eno. Tost an holl ''No-pan kissa'' a zo aet da get a-benn bremañ hag erlec'hiet gant lec'hioù gasterezh klasel<ref>https://nihonomoshiroi.wordpress.com/places/no-pan-kissa-no-panty-cafes/</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Gerioù japanek]] [[Rummad:Sekseladur]] [[Rummad:Erotegezh]] [[Rummad:Pretioù]] eyd6ybyjc79a4akusw5ogpalbgp47cw 0 175427 2197367 2183628 2026-08-04T18:17:30Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197367 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ur '''c'harr hobregonet''' a vez graet eus ur [[karbed stourm|c'harbed stourm]] [[karbed milourel|milourel]] gant un [[Hobregon (mekanikerezh)|hobregon]] ha rodoù. En istor e oa implijet da gentañ evel karbed enaouer evit sklêrijennañ un dachenn, ambrougerezhoù armet, [[surentezh dibarzh]], ha kefridioù all liammet ouzh un [[Tachenn-emgann|dachenn-emgann]].<ref name="Lepage">{{cite book | first = Jean-Denis G.G.| last = Lepage| title = German Military Vehicles of World War II: An Illustrated Guide to Cars, Trucks, Half-Tracks, Motorcycles, Amphibious Vehicles and Others| url = https://archive.org/details/germanmilitaryve0000lepa| date = 7 March 2007|edition= 2007|pages= [https://archive.org/details/germanmilitaryve0000lepa/page/169 169]–172 | publisher = McFarland & Company| isbn= 978-0786428984}}</ref> Gant ma oa o tigreskiñ implij ar [[Marc'hegerezh|varc'hegiezh]], ar c'hirri hobregonet a oa bet krouet evit seveniñ ar c'hefridioù a oa graet gant ar [[marc'hegerezh skañv]].<ref name="Bull">{{cite book | first = Stephen| last = Bull| title = Encyclopedia of Military Technology and Innovation| url = https://archive.org/details/encyclopediaofmi0000bull| year = 2004|edition= 2004|pages= [https://archive.org/details/encyclopediaofmi0000bull/page/19 19]–20 | publisher = Greenwood Publishing Group| isbn= 978-1573565578}}</ref> Memes goude donedigezh an [[tank]]où, ar c'hirri hobregonet a oa chomet implijus-tre dre o nerzh fiñv bliv, o c'houst marc'had-mat ha dre ma oant aes da gempenn. Implijet e oant bet alies gant [[Unvezioù trevadennel|luioù trevadennel]] evel arm marc'had-mat hag aes da zezougen e rannvroioù isdiorreet.<ref name="Bradford">{{cite book | first = James| last = Bradford| title = International Encyclopedia of Military History| url = https://archive.org/details/internationalenc0000unse_m8i3| year = 2006|edition= 2006|pages= 97–98 | publisher = Routledge Books| isbn= 978-0415936613}}</ref> E-kerzh an [[Eil Brezel-bed]], darn eus ar c'hirri hobregonet a oa bet savet evit oberoù sklêrijennañ, lod all evit ar c'hefridioù [[kehentiñ]]. Lod all a oa bet dafaret gant armoù ponneroc'h evit bezañ implijet evel harp-tan e-serr karbedoù biskoulet. Evit ar re-se e oa kefridioù resis e-kerzh un emgann evel heuliañ nerzhioù enebour o kilañ, tagañ a-gostez, dreist-holl e-kerzh [[Kampagn Norzh Afrika]].<ref name="Bradford"/> [[Restr:Simms Motor War Car 1902.jpg|thumb|left|An [[Frederick Richard Simms|F.R. Simms]]' 1902 [[Motor War Car]], a vije bet ar c'hentañ oto hobregonet da vezañ bet savet]] == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Karbedoù milourel]] [[Rummad:Karbedoù stourm hobregonet]] 5r8afu082w0lblx0rxtxbp6lm2jt6oc 0 175453 2197336 2177578 2026-08-04T17:32:25Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197336 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:Cafe-prueckel-schanigarten.jpg|thumb|Ur servijer hag arvalien e ''Café Prückel'' e [[Vienna]].]] Ur '''preti''' zo ur staliadur kenwerzhel ma vez aozet ha servijet boued hag evajoù d'an arvalien. Kinniget e vez alies ur roll-meuzioù dezho evit dibab ar pezh a fell dezho kaout. E dibenn o fred e vez goulennet ar pegement ganto evit paeañ evit ar servijoù pourvezet gant ar geginerien hag ar servijerien. Rannet e vez alies ar preti etre ar sal m'emañ an arvalien (hag a-wechoù ar derasenn), hag ar gegin. Disheñvel-tre eo ar pretioù dre o [[keginerezh|c'heginerezh]] hag an doareoù da servijout anezhi, adalek ar [[pretierezh prim]] hag ar c'hafeteriaoù marc'had-mat betek ar pretioù evit ar familhoù a briz etre hag ar pretioù cheuc'h a briz uhel. Liesseurt-kenañ eo ar c'heginerezh servijet, boued ar vro pe an estrenvro, boued ordinal evit al labourerien pe boued divoutin evit an douristed da skouer. U preti a c'hall bezañ ur stal dizalc'h pe ur stal e framm ur widenn pretioù. Ober a reer preti ivez eus al lec'h ma vez kinniget predoù en un aozadur brasoc'h : [[leti]], [[embregerezh]], [[skol-veur]], [[aerborzh]], hag all. Komz a reer a-wechoù eus preteriezh stroll. == Istor == [[Restr:Cott inn.jpg |thumb|Ar ''"Cott Inn"'', un ostaleri e kêriadenn Dartington, e [[Devon]] (Bro-Saoz), krouet e 1320.]] En [[Henc'hres]] hag [[Henroma]] e oa an [[thermopolium]] ul lec'h ma oa moien debriñ ur pred war ar prim. E-pad pell e oa an [[ostaleri]], war ribl an hentoù en Europa, ul lec'h ma c'hallfe ar veajourien debriñ, evañ ha kousket. Gant an ostizien e veze servijet ar pred d'an holl war un daol voutin. Ne oa ket ur roll-meuzioù evel hiziv met an hevelep pred d'an holl fratikoù. Hervez an istorourez Carolin C. Young, kelennerez e [[skol-veur Oxford]] eus 2007 da 2010, e oa bet digoret un nebeud kafedioù war-dro ar [[bloavezhioù 1450]] e Turkia hag en Ejipt. En em ledañ a reas ar seurt stalioù-se tamm-ha-tamm e kêrioù Europa, [[Venezia]] da gentañ, ha [[Vienna]] da c'houde, betek ar [[bloavezhioù 1650]] pa voe buanaet o diorren. En em ziorren a reont kalz ar pretioù en Europa hag er Stadoù-Unanet adalek dibenn an XVIII{{vet}} kantved. == Seurtoù pretioù == === Dre vro orin ar geginerezh === [[Restr:Restaurant La Cigale - déco intérieure Art Nouveau (détail 7).jpg|thumb|Ar vreserezh [[La Cigale]] e [[Naoned]], rummet monumant istorel.]] [[Restr:Kid eating veggie burger cc flickr user kellyhogaboom.jpg|thumb|Ur paotrig o tebriñ e [[hamburger|vurger]] en ur preti boued war ar prim.]] Gallout a reer mennegiñ ar pretioù italian ([[pizzeria]] hag a servij [[pizza]]ioù met ivez [[keginerezh Italia|meuzioù italian]] all evel [[toazennoù]]), gall, alaman ([[breserezh]]), breizhat ([[ti-krampouezh]]), aziat (boued thai, indian, japanat lec'h ma tebrer ar [[sushi]] hollvrudet, sinat, viêtnamat...), amerikan (preti [[boued paket buan]] pe fast-food, ha [[diner]]), libanat, gresian, hag all. === Dre al lec'h === An [[taol ostizien|daol ostizien]] a ginnig boued e ti unan bennak. Ar [[feurm-ostaleri]] a ginnig boued eus an terouer pe meuzioù dibar eus ar feurm pe ar feurmoù nes. Pretioù zo war ribl ar gourhentoù evit ar vlenerien kirri. An [[ostaleri rouderien]] a zo bet ijinet evit tud a vicher an hentoù (ar sammgarrerien, ar veajourien genwerzh...). Ar vagon predañ zo ur preti en un tren, evit ar veajourien. === Ar pretioù pleustriñ === [[Restr:Kehtna Kutsehariduskeskus 005-kokad pano.jpg|thumb|Ur gegin er ur skol pretioù, en Estonia (miz Here 2016).]] Reiñ a ra ar [[preti pleustriñ]] d'an deskarded hag d'ar studierien an tu da lakaat e-pleustr o stummadur. === Ar pretioù cheuc'h ha gastronomek === Er pretioù gastronomek e vez kempenn ar c'hinkladur hag an aergelc'h, ha gwenn a vez an doubier alies. Rannet e vez ar skipailh e daou : ar vrigadenn-gegin hag ar vrigadenn-sal. Sturiet e vez ar servijerien gant ur mestr-ostaleri, hag ar geginerien gant ur penngeginer pe ur mestr-keginer. E-barzh ar vrigadenn-sal emañ ar boutailher, karget da ginnig ha servijout ar gwin d'an dud. Strulevrioù gastronomiezh a ro titouroù diwar-benn ar pretioù dibar. Ar [[sturlevr Michelin]] zo brudet, renkañ a ra ar pretioù hag al letioù abaoe 1900 dre steredennoù, e Frañs da gentañ, ha bremañ er bed a-bezh. Ar renkadur breizhveuriat anvet ''"The World's 50 Best Restaurants"'' zo brudet ivez, reiñ a ra an titl a wellañ preti ar bed bep bloaz. E 2024 a oa Disfrutar, ur preti e Barselona. Mistri-geginer zo zo brudet dre ar bed evel ar C'hallaoued [[Paul Bocuse]] ha [[Alain Ducasse]] hag ar Skosad [[Gordon Ramsay]]. <gallery mode="packed"> DSC 1991-MR 80-RestaurantLeNeptune.jpg|Taol ar preti ''Le Neptune'' e [[Cotlliure]] e Norzhkatalonia. DIning room at Blue Hill at Stone Barns.jpg|''Blue Hill at Stone Barns'', e Pocantico Hills, [[New York]], ur preti gant div steredenn Michelin. Paul Bocuse 043.JPG|Ur gwell eus sal ''L'Auberge du Pont de Collonges'', preti Paul Bocuse. Chef préparant une truffe.jpg|Ur mestr-keginer oc'h aozañ un drufenn dirak e gouvidi. </gallery> == Levrlennadur == * {{en}} Spang, Rebecca L. (2000), [https://books.google.com/books?id=2zq1s5hw3X4C&q=The+Invention+of+the+Restaurant,+2002 ''The Invention of the Restaurant'']. Harvard University Press * {{en}} {{cite journal |first=Nicholas M. |last=Kiefer |date=August 2002 |title=Economics and the Origin of the Restaurant |journal=Cornell Hotel and Restaurant Administration Quarterly |pages=5–7 |url=http://www.arts.cornell.edu/econ/kiefer/Restaurant.PDF |doi=10.1177/0010880402434006 |volume=43 |issue=4|s2cid=220628566 }} * {{en}} {{cite book |last=Sitwell |first= William|author-link=William Sitwell |date=2020 |title=The Restaurant: A 2,000-Year History of Dining Out|url=https://archive.org/details/restaurant2000ye00will |location=New York, NY |publisher=Diversion Books |isbn=978-1635766998}} * {{fr}} Jean-Louis Flandrin, ''L'Ordre des mets'', Paris, Odile Jacob, 2002, 278 p., {{ISBN|978-2-73811-052-7}}. == Pennadoù kar == * [[keginerezh]] * [[kinkladurezh taol]] [[Rummad:Pretioù]] [[Rummad:Keginerezh]] 2v8wlxbc2j28po4c615kieh7q6hk846 0 175531 2197493 2177620 2026-08-04T20:40:55Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197493 wikitext text/x-wiki [[Restr:Regular zig-zag.svg|thumb|Tres ur gammigell.]] Ur '''gammigell''' pe ur '''gourgamm''' zo ul [[linenn (geometriezh)|linenn]] dorr gant [[korn (mentoniezh)|kornioù]] askek ha balegek. Evit a sell ouzh [[simetriezh]], tresañ a ra ur gammigell reoliek un hent etre div [[linenn kenstur]], o tegas da soñj e dent-[[heskenn]]. ==Skouerioù gammigelloù == * ur wagenn dric'hornek, hent-heskenn. * e [[gwrierezh]], ur c'hraf a c'hall bezañ kammigellek pa vez implijet ur [[mekanik da wriat|mekanik]].<ref>{{cite book |last1=Gardiner |first1=Wendy |last2=Knight |first2=Lorna |title=The Sewing Machine Accessory Bible: Get the Most Out of Your Machine---From Using Basic Feet to Mastering Specialty Feet |url=https://archive.org/details/sewingmachineacc0000gard |date=2011 |publisher=Macmillan |isbn=978-0-312-67658-2 |pages=[https://archive.org/details/sewingmachineacc0000gard/page/34 34]-35 |language=en}}</ref> * kavet e vez ar wareg kammigellek er savouriezhioù [[savouriezh islamek|islamek]], [[savouriezh bizantat|bizantat]], [[savouriezh norman|norman]] ha [[savouriezh romanek|romanek]].<ref>{{cite book |first1=Terry |last1=Allen |title=A Classical Revival in Islamic Architecture |place=Wiesbaden |year=1986 |chapter=4}}</ref><ref name="Allen">{{cite book |url=http://www.sonic.net/~tallen/palmtree/pisa.dor.htm |title=Pisa and the Dome of the Rock |edition=2nd |first1=Terry |last1=Allen |publisher=Solipsist Press |place=Occidental, California |year=2008 |format=electronic publication |isbn=978-0-944940-08-2|access-date=January 28, 2012}}</ref> * e [[seismologiezh]], ar [[seismograf]] a dres ul linenn gammigellek pa c'hoarvez krenoù-douar.<ref>{{cite web |last1= |first1= |title=Seismograph - What is a seismograph? |url=https://www.sms-tsunami-warning.com/pages/seismograph#.Y7n5jLcxeDY |access-date=8 January 2023 |website=SMS-Tsunami-Warning.com |date= }}</ref> <gallery> CarpentersRule.png|Ur reolenn kalvez, 2 vetr hirder dezhi, evit muzuliañ e santimetr. NO road sign 102.1.svg|Ur banell-hent o kemenn plegoù-hent da zont. Kinemetrics seismograph.jpg|Ur [[seismograf]] o tiskouez kammigelloù. JPEG ZigZag.svg|Ur skouer all eus kammigelloù. </gallery> == Istor == Dont a ra an engravadur koshañ eus Trinil, ul lec'hienn e [[Java]], en [[Indonezia]]. Graet e voe 500 000 bloaz zo gant un ''[[Homo erectus]].'' Kammigelloù treset gant ur benveg begek war krogenn ur blotvil eo<ref>{{en}} Josephine Joordens hag al., « Homo erectus at Trinil on Java used shells for tool production and engraving », Nature, vol. 518,‎ 2015, p. 228-231..</ref>. == Notennoù ha daveoù == {{daveoù}} [[Rummad:Geometriezh]] mqd7utqwbtzbux0kri5pzxq763h7sd0 0 175582 2197523 2150156 2026-08-05T01:31:10Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197523 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Gouel ar sonerezh'''<ref>https://web.archive.org/web/20250919025342/https://www.glenmor.bzh/index.php/fr/?option=com_content&view=article&id=222&Itemid=999</ref> ([[galleg]] : '''Fête de la Musique''') eo anv ur gouel bloaziek a vez d'an 21 a viz Even. D'an devezh-se e vez broudet an dud d'ober sonerezh e lec'hioù foran, evel parkoù... Kalz abadennoù sonerezh digoust a zo aozet, ar sonerien, amatourien anezho alies, a son evit ar blijadur hag evit dudiañ ar brasañ niver. Ar c'hentañ gwech ma voe eus Gouel ar sonerezh a oa bet e 1982 e [[Bro-C'hall]], diwar atiz [[Jack Lang]], ministr ar Sevenadur neuze<ref>{{Fr}} ''[https://www.francebleu.fr/emissions/n-arrete-pas-le-progres-saison-3/la-fete-de-la-musique La fête de la musique]'', France Bleu, 21/06/2019 </ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Gouelioù]] [[Rummad:Istor Bro-C'hall]] t0rxbsjd2vdan3w1ls1kblkylr9zeno 0 176063 2197383 2166588 2026-08-04T18:31:26Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197383 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Loni Kaye Anderson''', ganet d'ar [[5 a viz Eost]] [[1945]] hag aet da Anaon d'an [[3 a viz Eost]] [[2025]], a oa un aktourez [[stadunanat]]. Brud he devoa tapet en ur c'hoari an degemeradourez [[Jennifer Marlowe]] er [[sitcom]] ''[[WKRP in Cincinnati]]'' (1978–1982) war [[CBS]]. Ar roll-se he devoa lakaet anezhi da gaout he anv lakaet evit tri [[Golden Globe Awards]] ha daou [[Emmy Awards]]. == Buhez == Anderson a oa bet ganet e [[Saint Paul (Minnesota)|Saint Paul]], [[Minnesota]], d'ar 5 a viz Eost 1945<ref>{{en}} {{Cite book|first=Herbie J.|last=Pilato|title=Glamour, Gidgets, and the Girl Next Door|url=https://archive.org/details/glamourgidgetsgi0000pila|year=2014|publisher= Taylor Trade Publishing|isbn=9781589799707|page=[https://archive.org/details/glamourgidgetsgi0000pila/page/285 285]}}</ref>. == Levrioù == * {{Cite book |first1=Loni |last1=Anderson |first2=Larkin |last2=Warren |date=1995 |title=My Life in High Heels |url=https://archive.org/details/mylifeinhighheel00ande |url-access=registration |location=New York |publisher=William Morrow and Company |isbn=978-0-688-14272-8 |oclc=32703710}} == Liammoù diavaez == * {{en}} [[imdbname:0000756|Loni Anderson]] war [[IMDb]] ==Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}}{{ALC'HWEZDIBAB:Anderson, Loni}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1945]] [[Rummad:Marvioù 2025]] [[Rummad:Aktourezed SUA]] 1sfefog491ix27y93ai1y1h8i8utq16 0 176148 2197330 2154161 2026-08-04T17:24:52Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197330 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Kevredigezh Kamaladed ar Vonreizh'''<ref>Anv kentañ Klub ar Jakobined e oa betek ma vije aet war an tu pellañ goude ganedigezh ar [[Kentañ Republik c'hall|Republik]] .</ref> ([[galleg]] : ''Société des Amis de la Constitution''), brudetoc'h evel '''Klub ar Feuillants''' (galleg : ''Club des Feuillants''), a oa ul [[luskad politikel]] ganet e-kerzh an [[Dispac'h Gall]]<ref name=EB1911>{{cite EB1911|wstitle=Feuillants, Club of the|volume=10|page=304}}</ref>. Krouet e oa bet d'ar 16 a viz Gouhere 1791<ref name=EB1911/>. Ar [[Bodadenn Vroadel (Frañs)|Vodadeg Vroadel]] o vezañ troc'het etre ar re Feuillants eus [[Tu dehoù (politikerezh)|an tu dehoù]], hag a glaske gwareziñ plas ar [[Roll an unpennoù gall|roue]] hag a harpe ar steuñv kinniget gant ar [[Bodadenn vonreizhañ vroadel|Vodadenn vonreizhañ vroadel]] evit sevel ur [[Monarkiezh vonreizhel|vonarkiezh vonreizhel]] ; hag ar [[Kleub ar Jakobined|Jakobined]] eus an [[Tu kleiz (politikerezh)|tu kleiz]], a oa entanet gant skarzhañ [[Loeiz XVI (Bro-C'hall)|Loeiz XVI]]. Al luskad diwezhañ e oa bet gant nerzh eus ar vonarkisted klouar da sioulaat hent an Dispac'h.<ref name="Israel">{{cite book |last1=Israel |first1=Jonathan |title=Revolutionary Ideas: An Intellectual History of the French Revolution from The Rights of Man to Robespierre |url=https://archive.org/details/revolutionaryide0000isra |date=2014 |publisher=Princeton University Press |pages=[https://archive.org/details/revolutionaryide0000isra/page/204 204]–207}}</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Dispac'h gall]] [[Rummad:Strolladoù politikel aet da get]] gbretpylotdgt7uvom9szcjtx19xdt7 0 176161 2197365 2189489 2026-08-04T18:11:55Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197365 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Doare ur film''' a vez graet eus ur [[Genre|rummatadur hervez ar stil pe an tem]] evit ur [[Film]] ha diazezet war heñvelderioù pe e [[Danevelliñ|lodennoù eus an danevelliñ]], pe gant ar sell estetek implijet, pe ar from a vez degaset d'an arvesterien eus ar film.<ref>{{Cite web |title=film genres |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095818364 |access-date=2022-11-01 |website=Oxford Reference |language=en }}</ref> == Skouerioù doareoù pe isrannoù == {| class="wikitable" |+Doareoù hag isrannoù !Doare !Diskrivañ !Isrann(où) !Skouerioù |- |[[Film birvidik]] |Film liammet ouzh lodennoù bammus ([[tarzhadenn]]où, [[lodenn heuliañ|heuliadennoù gant otoioù]], [[emgannoù film|emgannoù]])<ref name=":6">{{Cite web|title=Action and Adventure Films {{!}} Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/arts/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/action-and-adventure-films#:~:text=Action%20is%20associated%20with%20a,in%20such%20films%20as%20King|access-date=2021-02-25|website=www.encyclopedia.com}}</ref> | * [[Film gwallreuz]] * [[Heroic bloodshed]]: un istor tro-dro lodennoù birvidik liammet ouzh tem an enor, ar vreudeuriezh brezel, an daspren. * [[Film arzoù emgannañ]]: diazezet war talvoudegezhioù ha stourmadennoù [[arzoù emgannañ]] * [[Film spierezh]]: heuliet e vez spierien gant lodennoù birvidik ha lod all a-zalc'h ouzh ar skourr muioc'h evit ur bec'h politikel pe preder don. * [[Film dreistharozed]] * [[Film brezel]] | * ''[[Rambo: First Blood]]'' (1982) * ''[[Commando (film, 1985)|Commando]]'' (1985) * ''[[Die Hard]]'' (1988) * ''[[Face/Off]]'' (1997) * [[Le Transporteur (frañchiz)|Le Transporteur]] (2002) * ''[[The Last Samurai]]'' (2003) * [[Ong-Bak]] (2003) |- |[[Film avantur]] |En doare filmoù-se an istor a zo unan lec’h am vez an dudenn bennañ o vevañ un hent deskiñ (alies e vez o klask un den pe un dra bennak) tremen a ra an doare filmoù-se en un ur bed moliac’h pe eksotek. Dre vras met ket dre ret e vez an doare istorioù-se reoù gant ur c’hefridi. Ar fed e vije kalz implijetoc’h ar feulster hag ar stourmadennoù eo an difoc’h bras gant ur film birvidik.<ref name=":6" /><ref>{{Cite web|title=Adventure Films|url=https://www.filmsite.org/adventurefilms.html|access-date=2021-02-25|website=www.filmsite.org}}</ref> | * [[Film morlaeron]] * [[Film kabell ha kleze]] *[[Samouraied er sinema|Film samourai]] | * ''[[Swiss Family Robinson (film, 1960)|Swiss Family Robinson]]'' (1960) * ''[[Romancing the Stone]]'' (1984) * ''[[Wanted: Dead or Alive (film, 1984)|Wanted: Dead or Alive]]'' (1984) * ''[[Stardust (film, 2007)|Stardust]]'' (2007) * ''[[Jungle Cruise (film)|Jungle Cruise]]'' (2021) |- |[[film bevaat]] |Ar filmoù-se a zo reoù savet gant skeudennoù dre an urzhiataer pe gant an dorn ha [[aktour mouezh|mouezhioù]] an tudennoù a zo reoù aktourien.<ref name=":7">{{Cite web|title=AFI's 10 TOP 10|url=https://www.afi.com/afis-10-top-10/|access-date=2021-02-25|website=American Film Institute|language=en}}</ref> Ar filmoù bevaat a zo ledan-tre hag a c'hell bezañ liammet ouzh an holl doareoù pe isrann filmoù. | * [[Bevaadur gant an urzhiataer|Bevaat CGI]] * [[Cutout animation]] * [[Live-action animation|Live-action animated film]] * [[Film stop motion]] * [[Claymation]] * [[Bevaatadur hengounel]] | * ''[[Snow White and the Seven Dwarfs (film, 1937)|Snow White and the Seven Dwarfs]]'' (1937) * ''[[Toy Story]]'' (1995) * ''[[Spirited Away]]'' (2001) * ''[[Wallace & Gromit: The Curse of the Were-Rabbit]]'' (2005) |- |[[Film komedienn]] |Diazez ar filmoù-se a zo oberiantizoù pe darvoudoù hag a glask lakaat da c’hoarzhin an dud. | * [[Film komedienn birvidik]] * [[Buddy comedy]] * [[Film komedienn zu|Dark/black comedy film]] * [[Mockumentary]] * [[Parody film]] (including [[spoof film]]) * [[Screwball comedy]] * [[Slapstick film]] | * ''[[Safety Last!]]'' (1923) * ''[[Some Like It Hot]]'' (1959) * ''[[Caddyshack]]'' (1980) * ''[[Old School (2003 film)|Old School]]'' (2003) * ''[[3 Idiots]]'' (2009) |- |[[Drama (film ha skinwel)|Film drama]] |Diazez an istor eo ar fromoù ha bec’hioù tro-dro, alies eo tostoc’h ouzh ar wirionez evit [[sebezadurezh]]. | * [[Dielldrama]] * [[Drama lezennel]] * [[Drama medisinel]] * [[Drama politikel]] * [[Drama psikologel]] * [[Drama krennarded]] | * ''[[The Grapes of Wrath (film)|The Grapes of Wrath]]'' (1940) * ''[[Citizen Kane]]'' (1941) * ''[[The Shawshank Redemption]]'' (1994) * ''[[Sooryavansham]]'' (1999) * ''[[Changeling (film)|Changeling]]'' (2008) |- |[[Film fantazi]] |Filmoù gant darvoudoù hag a zo a-us d’al [[lezennoù naturel]] ha/pe gant un istor o tremen en un [[hollved faltazi]], an darvoudoù a zo alies reoù awenet gant mojennoù an denelezh | * [[Fantazi a-vremañ]] * [[Dark fantasy]] * [[Fantazi uhel|Fantazi uhel/meur]] * [[Fantazi kêrel]] | * ''[[The Wizard of Oz (film, 1939)|The Wizard of Oz]]'' (1939) * ''[[Willy Wonka & the Chocolate Factory]]'' (1971) * ''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone (film)|Harry Potter and the Philosopher's Stone]]'' (2001) * ''[[The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring]]'' (2001) * ''[[Brahmāstra: Part One – Shiva]]'' (2022) * ''[[Barroz]]'' (2024) |- |[[Film istorel]] |Filmoù hag a dremen en amzer dremenet. Taolennet e vez doareoù bevañ an amzer gent en un doare an tostañ ouzh ar wirionez pe pellaet oc’h implij an amzer dremenet evel digarez d’un istor. | * [[Istor dazeilat]] * [[Buhez-film]] * [[Meur istorel]] * Darvoud istorel * [[Faltazi istorel]] * [[Period piece]] | * [[Joymoti (film, 1935)|Joymoti]] (1935) * [[Cleopatra (film, 1963)|Cleopatra]] (1963) * ''[[Schindler's List (film)|Listenn Schindler]]'' (1993) * ''[[Gladiator (film, 2000)|Gladiator]]'' (2000) * ''[[RRR]]'' (2022) |- |[[Film spont]] |Filmoù a glask degas heug pa aon d’an arvesterien evit an dudi.<ref>{{Cite web|title=What is a horror film? {{!}} Screenwriter|url=https://www.irishtimes.com/blogs/screenwriter/2011/09/02/what-is-a-horror-film/|access-date=2021-11-06|website=www.irishtimes.com|archive-date=2018-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817225915/https://www.irishtimes.com/blogs/screenwriter/2011/09/02/what-is-a-horror-film/|url-status=dead}}</ref> | * [[Found footage (teknik film)|Found footage]] * [[Film tasmantoù]] * [[Film euzhviled]] ** [[Film sunerien-gwad]] ** [[Film tud-bleiz]] * [[Film slasher]] * [[Film splatter]] * [[Film zombied]] * [[Spont dreistnaturel]] | * ''[[Frankenstein (film, 1931)|Frankenstein]]'' (1931) * ''[[Night of the Living Dead]]'' (1968) * ''[[The Exorcist]]'' (1973) * ''[[Shaun of the Dead]]'' (2004) * ''[[Tumbbad]]'' (2018) * ''[[The Priest (film, 2021)|The Priest]]'' (2021) |- |[[Film melodrama|Melodrama]] |Un doare film, lec’h ma vez ar stil kement hag ar fromoù diskouezet reoù don hag alies er pellañ a-benn gwasaat an darvoudoù dramael.<ref name="melodrama"/> Evel ar ''[[film noir]]'',an daore da zielfennañ ar filmoù-se a zo deuet goude. Deuet eo dreist-holl war-wel er bloavezhioù 1970 goude un adweladenn burutellañ eus filmoù [[Douglas Sirk]], hag a zo bet lakaet a-benn neuze evel ar gwellañ filmaozer filmoù melodrama.<ref name="melodrama">{{cite book |title=Melodrama: Genre, Style, Sensibility |isbn=978-0-231-50306-8 |type=eBook |year=2013 |orig-year=2004 |publisher=Wallflower, [[Columbia University Press]] |location=London; New York |series=Short Cuts |last1=Mercer |first1=John |first2=Martin |last2=Shingler}}</ref> | * [[Melodrama korean]] | * ''[[Way Down East]]'' (1920) * ''[[Brief Encounter]]'' (1945) * ''[[All That Heaven Allows]]'' (1955) * ''[[Imitation of Life (film, 1959)|Imitation of Life]]'' (1959) |- |[[Film sonerezh]] |Un doare film diazezet war ar sonerezh gant tudennoù o kanañ hag ar c’hanaouennoù a zo ul lodenn eus danevelliñ an istor, a-wechoù e vez ivez an tudennoù o tañsal pe gant dañserien tro-dro dezho. Ar c’hanaouennoù a-heuil an istor pe a zo ul lodenn eus an istor, ur pazennadur. Gellout a reont servij da zonaat tudennoù da skouer. | * [[Jukebox musical]] * [[Sung-through|Sung-through musical]] | * ''[[Singin' in the Rain]]'' (1952) * ''[[West Side Story (film, 1961)|West Side Story]]'' (1961) * ''[[The Rocky Horror Picture Show]]'' (1975) * ''[[Moulin Rouge!]]'' (2001) * ''[[Secret Superstar]]''(2017) |- |[[Film noir]] |Un doare film liammet ouzh ar stil gant dramaoù torfedel hag a oa bet en e barr er bloavezhioù 1940 hag 50. Alies e oant un diagrez da brederiañ ha da daolenniñ ar sevenadur ha kevredigezh stadunanat d'ar mare-se. | * [[Neo-noir]] * [[Spont-noir]] * [[Tech noir|Tech-noir]] | * ''[[The Letter (1940 film)|The Letter]]'' (1940) * ''[[Laura (1944 film)|Laura]]'' (1944) * ''[[Chinatown (1974 film)|Chinatown]]'' (1974) * ''[[Blood Simple]]'' (1984) * ''[[Marco (film, 2024)|Marco]]'' (2024) |- |[[Film pornografek]] |Ar filmoù-se a zo rummataet hervez ma 'z int [[Pornografiezh softcore|softcore]] pe [[pornografiezh hardcore]]. Alies ar bornografiezh softcore na ziskouez ket darempredoù pe obererezhioù seksel en un doare eeun [[mont-tre seksel]] pe [[Fetichegezh seksel|fetichegezh]].<ref name="Amis">{{cite news |author=Amis |first=Martin |author-link=Martin Amis |date=17 March 2001 |title=A rough trade |url=https://www.theguardian.com/Archive/Article/0,4273,4153718,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524071906/https://www.theguardian.com/books/2001/mar/17/society.martinamis1 |archive-date=24 May 2020 |access-date=29 February 2012 |work=[[Guardian.co.uk]]}}</ref> Alies e vez kavet [[Noazhder er film|noazhder]] pe damm noazhder e darvoudoù reizhel alichet. Ar bornografiezh hardcore a zo un doare pornografiezh o tiskouez anat an dont-tre pe obererezhioù feticherezh, pe an daou. An noazhder a zo eeun kement hag an darvoudoù reizhel.<ref>{{cite web |title=P20th Century Nudes in Art |url=http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/modern/20th-Century-Nudes.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120215175749/http://www.arthistoryarchive.com/arthistory/modern/20th-Century-Nudes.html |archive-date=Feb 15, 2012 |access-date=29 February 2012 |publisher=The Art History Archive}}</ref> | *[[Spont erotek]] | *''[[Blue Movie]]'' (1969) *''[[Mona the Virgin Nymph]]'' (1970) *''[[Deep Throat (film)|Deep Throat]]'' (1972) *''[[Behind the Green Door]]'' (1972) *''[[The Devil in Miss Jones]]'' (1973) *''[[The Opening of Misty Beethoven]]'' (1976) |- |[[Film karantez]] |Er filmoù-se e vez un istor desach pe karantez e-kreiz ar jeu, fromoù don eo a ro hent an istor evit ar benndudennoù.<ref>{{cite web|url=http://www.filmsite.org/romancefilms.html|title=Romance films|website=[[Filmsite.org]]|access-date=January 21, 2023}}</ref> | * [[Karantez istorel]] * [[Paranormal romance]] * [[Fent karantez]] * [[Drama karantez (film ha skinwel)|drama karantez]] * [[Moliac'h karantez]] * [[Thriller karantez]] | * ''[[Gone with the Wind (film)|Gone with the Wind]]'' (1939) * ''[[Casablanca (film)|Casablanca]]'' (1942) * ''[[When Harry Met Sally...]]'' (1989) * ''[[Ghost (film, 1990)|Ghost]]'' (1990) * [[Hiya Diya Niya]] (2000) * ''[[Ohm Shanthi Oshaana]]'' (2014) |- |[[Film skiant-faltazi]] |Ar filmoù-se a zo diazezet war ur c'hemmesk etre skiantoù hag ijinadennoù/kavadennoù a vije posubl da vezañ en amzer da zont, implijet e vez ar martezeadennoù-se evit degas obererezhioù na vije ket tu kaout hiziv-an-deiz | * [[film distopek]] * [[film goude apokalips]] * [[Skiant-faltazi milourel|Faltazi skiant-faltazi milourel]] * [[Film Steampunk]] * [[Tech noir]] * [[Faltazi utopek|Film utopek]] * [[Space opera]] | * ''[[2001: A Space Odyssey (film)|2001: A Space Odyssey]]'' (1968) * ''[[Star Wars]]'' (1977) * ''[[Back to the Future]]'' (1985) * ''[[Gravity (film, 2013)|Gravity]]'' (2013) * ''[[Kalki 2898 AD]]'' (2024) |- |[[Film thriller]] |Un doare filmoù lec'h ma vez kavet dudi dre ma 'z eus [[suspens]]. Al lodennoù suspens a zo ar re diazez er filmoù-se hag a vez implijet mat gant ar filmaozerien. Lakaet e vez an arvesterien da c'hortoz evit gwelet disoc'h lodennoù hag a seblant dispi pe marvus.<ref>{{Cite book|last=Konigsberg|first=Ira|title=The complete film dictionary|url=https://archive.org/details/completefilmdict0000koni|publisher=[[Penguin Books]]|year=1997|isbn=0-670-10009-9|edition=2nd|location=New York|language=en|oclc=36112196}}</ref> | * [[Thriller psikologel]] * [[film kevrinus]] * [[Tekno-thriller]] * [[thriller politikel]] | * ''[[M (film, 1931)|M]]'' (1931) * [[Dr. Bezbarua]] (1969) * ''[[Deliverance]]'' (1972) * ''[[Fight Club]]'' (1999) * ''[[Runaway Jury]]'' (2003) * [[Dr. Bezbaruah 2]] (2023) * ''[[L2: Empuraan]]'' (2025) |- |[[Film Western]] |Un doare film hag a dremen e Kornôg Amerika e-kreiz an XIXvet kantved | * [[Western epek]] * [[Western adwelour]] * [[Western Spaghetti]] | * ''[[Stagecoach (film, 1939)|Stagecoach]]'' (1939) * ''[[The Good, the Bad and the Ugly]]'' (1966) * ''[[True Grit (1969 film)|True Grit]]'' (1969) * ''[[Tombstone (film)|Tombstone]]'' (1993) |} == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == * [https://www.imdb.com/genre/ An doare filmoù] war [[IMDb]] [[Rummad:Filmoù hervez an doare]] mquyvi6bjwnwehs64pxoviglnpbt1i9 0 176178 2197354 2157042 2026-08-04T17:57:14Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197354 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ur '''soudard harzlammer''' pe '''harzlammer milourel''' a vez graet eus ur [[soudard]] gourdonet evit [[oberiadurioù milourel]] dre [[harzlammerezh|harzlammañ]] diouzhtu war an [[Tachenn-emgann|dachenn-emgann]], alies evel lodenn eus un unvez pe un [[nerzh harzlammet]] ledanoc'h. Hervez an hengoun, ar soudarded harzlammet a zo reoù eus an [[troadegiezh skañv|droadegiezh skañv]] armet gant [[armoù skañv]]. Kavet e vez memestra soudarded harzlammet o vezañ [[kanolierezh|kanolierien]] pe [[troadegiezh mekanikaet|troadeien mekanikaet]] hag a implij [[Kanol kampagn|kanolioù kampagn]], [[Karbed stourm troadegiezh|karbedoù stourm troadegiezh]] ha [[tank skañv|tankoù skañv]] hag a zo implijet alies en un [[tagadenn souezh|dagadenn souezh]] a-dreñv al linennoù talbenn evit aloubiñ un [[Tachenn kirri-nij|dachenn kirri-nij]], ur [[pont]] pe un [[hent]] pouezus<ref>{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |url=https://archive.org/details/dictionaryofavia0000wrag |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofavia0000wrag/page/209 209]}}</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Geriaoueg ar brezel]] [[Rummad:Soudarded]] [[Rummad:Geriaoueg an arme]] 5nz0ma4yghyzitng7pv0is7zqgc9f2g 0 176281 2197454 2158983 2026-08-04T19:52:12Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197454 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Gwenn ha Du''' <ref>[https://enseignants.lumni.fr/fiche-media/00000000961/les-independantistes-bretons.html Ar c'hentañ gwalldaol politikel a oa bet ober "Gwen-ha-du" ("gwenn-a-du", anv banniel Breizh), e 1932 e oa bet lakaet da darzhañ ar monumant a aroueze unvanidigezh Breizh gant Bro-C'hall war plasenn ti-kêr Roazhon].</ref> a oa ur strollad [[damsoudarded|damsoudardel]] [[Emsav|broadelour breton]] savet e fin ar bloavezh 1930 e [[Pariz]] gant [[Célestin Lainé]] hag [[Herve Helloco|Hervé Le Helloco]]. Ar strollad a oa unan "[[Ober eeun (politikerezh)|ober eeun]]" hag embannet en doa ul levrig stummañ kuzh evit deskiñ an izili war an obererezhioù feuls. An anv "Gwenn ha du" a ra dave da [[banniel Breizh|vanniel Breizh]], ar Gwenn-ha-du, krouet e 1923, hag a implij livioù hengounel Breizh. Awen an aozadur a zo da glask en [[Iwerzhon]] gant an [[IRA]]. [[Tarzhadenn ar 7 a viz Eost 1932 e Roazhon]] a voe er bloavezh-se, koulz ha lañs ur c'hampagn brezel gant an IRA. == Istor == ===Gwalldaol monumant ar vezh=== * ''Pennad spisoc'h: [[Tarzhadenn ar 7 a viz Eost 1932 e Roazhon]]'' E miz Gouhere 1932, ar strollad Gwenn ha Du a zo kounnaret ruz a-enep un delwenn gant [[Jean Boucher (arzour)|Jean Boucher]] da lidañ unvaniñ [[Dugelezh Breizh|Breizh]] gant [[Bro-C'hall]] e 1532, goude [[Brezel etre Breizh ha Bro-C'hall|ur brezel garv]]<ref name=":0">{{Cite book |last=Guin |first=Yannick |title=Histoire de la Bretagne: contribution à la critique de l'idéologie nationaliste |url=https://archive.org/details/histoiredelabret0000guin |date=1982 |publisher=Maspero |isbn=978-2-7071-1340-5 |series=Fondations |location=Paris |pages=[https://archive.org/details/histoiredelabret0000guin/page/209 209]–211 |chapter=La première crise du bloc historique traditionnel}}</ref>. Pa oa bet diskouezet an delwenn evit ar wech kentañ e 1911, e oa bet gwelet ar c'hentañ manifestadegoù gant ar [[Broadelouriezh vreizhat|vroadelourien vreton]]. [[Célestin Lainé]] en doa savet ur [[bombezenn|vombezenn]] en e gambr, savet gant ur c'hartoñs laezh leuniet gant [[nitrogliserin]]. Abred diouzh ar mintin, d'ar 7 a viz Eost, [[André Geffroy]] en doa lakaet ar vombezenn a-dreñv penn roue ar Frañs [[Charlez VIII (Bro-C'hall)|Charlez VIII]] dirak ti-kêr Roazhon. Da 4:40, e oa tarzhet ar vombezenn, distrujet e oa bet an delwenn arem hag an holl brenestroù a-hed 100 metr tro-dro. D'ar 7 a viz Eost, ar strollad en doa embannet e oa bet graet ar gwalldaol ganto. Graet e oa bet da verkañ devezh deiz-ha-bloaz 400 vloaz an unvaniezh hag a oa da vezañ e [[Gwened]] gant ar c'hentañ ministr [[Édouard Herriot]]. ''[[L'Humanité]]'', kazetenn ar [[Strollad Komunour Gall]], en doa komzet eus an darvoud en deiz war-lec'h, oc'h emsevel rak ne oa ket bet rannet ur ger gant Herriot war ar fed e oa ar sevenadurezhioù [[keltiek]] o vont da get, e nac'he e oa eus ar [[brezhoneg]] hag ar [[Sevenadurezh Breizh|sevenadur breton]]. Fuloret e oa bet pennadurezhioù Bro-C'hall ha gant forzh nerzh e voe kavet hag harzet 6 stourmer d'an 11 a viz Eost; ar c'hwec'h a oa bet lakaet en toull-bac'h e-kerzh hanter-kant devezh. == Izili anavezet == === Krouerien === * Hervé LE HELLOCO * Célestin LAINÉ === Izili all === * [[Fant Rozeg]] (MEAVENN) * Armand GIRARD * [[Denise Guieysse]] * [[Gwilherm Berthou-Kerverzhiou|Gwilherm Berthou]] * [[Hervé Delaporte]] * Jacques DE QUELEN * André GEFFROY * Alphonse LE BOULCH * [[Yann Goulet]] * Yves LE NEGARET * Jeanne DU GUERNY * [[Théophile Jeusset]] * [[Francis Bayer du Kern]] * Augustin CATTELLIOT * Joseph CATTELLIOT * [[Guy Vissault]] * [[Ange Péresse]] * Albert LAINÉ * [[Herri Kaouisin]] * [[Ronan Caerleon|Ronan Kaouisin]] * Paul LAURENT * Robert MERLE * Joseph NEDELEC * Jean-Baptiste RENAUD * Georges LE ROUX == Daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Strolladoù kuzh Breizh]] [[Rummad:Emsav Breizh]] [[Rummad:Gwenn ha Du (strollad kuzh)]] 3qmyjy53hb5l44sozlfcfwd5lmvdcpd 0 176328 2197481 2159302 2026-08-04T20:26:27Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197481 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Kentpatrom''' a vez graet eus ar skouerenn gentañ-holl eus un dra a-raok ma vefe produet a-vras. Graet e vez evit arnodiñ an dra a glasker sevel<ref name=":0">{{Cite journal|url=http://ic.galegroup.com/ic/scic/ReferenceDetailsPage/ReferenceDetailsWindow?failOverType=&query=&prodId=SCIC&windowstate=normal&contentModules=&display-query=&mode=view&displayGroupName=Reference&limiter=&currPage=&disableHighlighting=false&displayGroups=&sortBy=&search_within_results=&p=SCIC&action=e&catId=&activityType=&scanId=&documentId=GALE%7CENKDZQ347975681&source=Bookmark&u=dclib_main&jsid=63ed7b4b8ba090d7346c2d926005d307|title=Prototype|date=2015|journal=UXL Encyclopedia of Science|access-date=13 July 2015|edition=3rd|editor-first=A. H.|editor-last=Blackwell|editor2-first=E.|editor2-last=Manar}}</ref>. An droienn a vez implijet e tachennoù lies evel ar [[semantik]], an [[dizain]], an [[elektronek]], hag ar [[kentpatrom meziant|programmiñ meziantoù]]. Ur c'henpatrom a vez implijet alies evit gwelet ha gallout a reer gwellaat un dizain nevez a-fed resisted gant an implijerien pe arnoderien<ref>{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |url=https://archive.org/details/dictionaryofavia0000wrag |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=216}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gero|first=John S.|date=1990-12-15|title=Design Prototypes: A Knowledge Representation Schema for Design|url=https://www.aaai.org/ojs/index.php/aimagazine/article/view/854|journal=AI Magazine|volume=11|issue=4|pages=26|issn=0738-4602|url-access=<!--WP:URLACCESS-->}}</ref>. Arnodiñ gant ur c'hentpatrom a servij da dremen eus ur raktres d'ur produerezh implijus<ref>{{Cite web |title=Prototyping Definition |url=https://www.pcmag.com/encyclopedia_term/0,1233,t=prototyping&i=49886,00.asp |work=PC Magazine |access-date=2012-05-03 |archive-date=2012-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121015175645/http://www.pcmag.com/encyclopedia_term/0%2C1233%2Ct%3Dprototyping%26i%3D49886%2C00.asp |url-status=dead}}</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Dizain greantel]] [[Rummad:Kentpatromoù]] [[Rummad:Diorroadur produioù]] 4xec5dqzs9cwr2v2h8lx5gsq1mr32ph 0 176390 2197468 2159993 2026-08-04T20:12:51Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197468 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Schnorchel''' (stumm [[alamanek]]), pe '''snorkel''' a vez graet eus un duellenn implijet gant al [[Lestr-spluj|listri-spluj]] evit gellet pakañ aer en ur vezañ dindan an dour. Izili ar [[Royal Navy]] a ra '''snort''' eus ar benveg. Ijinet e voe gant ijinourien [[izelvroat]] hag implijet stank gant an [[U-boot]]où [[Trede Reich|alaman]] e-kerzh an [[Eil Brezel-bed]]<ref>{{cite book |last =Keegan |first =John |author-link =John Keegan |title =The Price of Admiralty |publisher =Viking |date =1989 |location =New York |page =[https://archive.org/details/priceofadmiralty00keeg/page/n311 280] |isbn =0-670-81416-4 |url =https://archive.org/details/priceofadmiralty00keeg |url-access =registration }}</ref>. ==Istor == A-raok krouidigezh an [[Lestr-spluj nukleel|nerzh nukleel]], al listri-spluj a oa bet krouet evel listri war-c'horre ar mor dreist-holl hag a c'helle mont dindan vor evit tec'hout kuit pe tagañ e-kerzh an devezh. Betek implij ledanoc'h-ledanañ ar [[radar]], goude 1940, e oa gwelloc'h d'al listri-spluj tagañ diouzh an noz en ur vezañ war-c'horre an dour evit bezañ dindan vor, dre ma oa efedus ar [[sonar]] evit merzout listri dindan vor ha ket war vor. Dre ma oa bet gwellaet ar radarioù pa bade ar brezel, al listri-spluj (dreist-holl an U-bootoù alaman e-kerzh [[Emgann ar Meurvor Atlantel]]) a oa bet rediet da dremen muioc'h-muiañ a amzer dindan ar mor. Implij a raent kefluskerioù tredan en degouezh-se met ne oa ket tu dezho na da fiñval bliv, na da fiñval e-pad pell<ref>{{Cite book |last=Werner |first=Herbert |title=Iron Coffins |url=https://archive.org/details/ironcoffinsuboat0000wern |publisher=Orion Books Ltd |year=1969 |isbn=9780304353309}}</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Lodennoù listri-spluj]] [[Rummad:Geriaoueg ar mor]] owu56o8xxa7cl9lfi001gjyaq01i17j 0 176458 2197469 2186301 2026-08-04T20:13:15Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197469 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:US Navy 110713-N-NT881-124 Personnel Specialist 2nd Class James Vail, left, and Boatswain's Mate 2nd Class Nathaniel Eaton play board games with ch.jpg|thumb|upright=1.3|C'hoari taol ''[[Monopoly]]'' hag a zo gwerzhet en ouzhpenn 103 bro ha moulet e 37 yezh<ref>{{cite web|date=20 February 2008|title=You can choose cities for new Monopoly game |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna23238096|work=[[NBC News]]|access-date=16 September 2023}}</ref>]] [[Restr:Pelipäivä Iisalmen kaupunginkirjastossa.jpg|thumb|upright=1.3|Merc'hed yaouank o c'hoari gant ur c'hoari taol e levraoueg [[Iisalmi]] e [[Finland]], e 2016]] Ur '''c'hoari taol''' <ref>https://rbg.bzh/episode/63821/</ref> <ref>https://bzh.tidouaralre.com/c-hoariou-taol-e-brezhoneg-soiree-jeux--du-2021/e3524.html</ref> zo un doare c'hoari a vez c'hoariet peurliesañ war un daol pe ul lec'h plaen<ref name="game-categories_woods_2024_p5">{{Cite book|last=Woods|first=Stewart|url=https://books.google.com/books?id=xgmjCHxSxvoC&q=history+of+board+games&pg=PP1|title=Eurogames: The Design, Culture and Play of Modern European Board Games|date=16 August 2012|isbn=9780786490653|page=5|publisher=McFarland|df=dmy}} [https://ia801801.us.archive.org/5/items/woods-2012-eurogames-p-5/Woods%20%282012%29%20Eurogames%20-%20p5.pdf Alt URL]</ref> hag implijet e vez objedoù bihan evit c'hoari hag a zo lakaet e lec'hioù anvet leurenn c'hoari, alies oc'h implij pezhioù ouzhpenn evel diñsoù... == Istor == ===Amzerioù kozh=== Ar c'hoarioù taol a zo bet c'hoariet ganto abaoe pell hag en darn vrasañ eus ar sevenadurioù ha kevredigezhioù a-hed an istor<ref>{{Cite book|last1=Livingstone|first1=Ian|title=Board games in 100 moves|url=https://archive.org/details/boardgamesin100m0000dkpu|last2=Wallis|first2=James|publisher=Dorling Kindersley|year=2019|isbn=978-0-241-36378-2|location=London|oclc=1078419452}}</ref>. C'hoarioù taol a zo bet adkavet en un toullad lec'hioù arkeologel. Ar re goshañ a oa bet pezhioù c'hoari kavet e [[gevred]] [[Turkia]], gant delwennigoù maen kizellet resis-tre evit ur c'hoari [[echedoù]]. Ar pezhioù a oa bet krouet e-kerzh [[Oadvezh an arem]] e-tro 5000 bloaz zo<ref name="oldest-board-game_smithsonian-magazine_2021">{{Cite web|last=Solly|first=Meilan|title=The Best Board Games of the Ancient World|url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/best-board-games-ancient-world-180974094|access-date=6 February 2020|website=Smithsonian Magazine|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20241001091826/https://www.smithsonianmag.com/science-nature/best-board-games-ancient-world-180974094|archive-date=1 October 2024|url-status=live|df=dmy}}</ref><ref name="oldest_discovery-news_2013">{{cite web|title=Oldest Gaming Tokens Found in Turkey|website=Discovery News (www.news.discovery.com)|date=14 August 2013|first=Rossella|last=Lorenzi|language=en|url=http://news.discovery.com/history/archaeology/oldest-gaming-tokens-found-130814.htm|access-date=13 April 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20140214203403/http://news.discovery.com/history/archaeology/oldest-gaming-tokens-found-130814.htm|archive-date=14 February 2014|url-status=dead|df=dmy}}</ref>. Kavet ez eus bet kalz tammoù c'hoarioù dre ar bed aboae marevezh an [[Neolitik]] ; en o zouez e konter, e 2024, un hollad a 14 lec'h arkeologel gant 51 c'hoari<ref name="discoveies_rollefson_2024">{{cite journal|title=What are the odds? Neolithic "game boards" from the Levant|journal=Journal of Arid Environments|volume=225|number=105257|date=December 2024|first=Gary|last=Rollefson|article-number=105257 |doi=10.1016/j.jaridenv.2024.105257 |bibcode=2024JArEn.22505257R |language=en|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S014019632400137X|access-date=18 April 2025|df=dmy}}</ref><ref name="discoveries_rollefson_2012">{{cite journal|title=La Prehistoire des jeux|trans-title=The Prehistory of Games|number=33|date=December 2012|first=Gary|last=Rollefson|pages=18–21|journal=Histoire Antique & Médiévale|language=fr|url=https://www.faton.fr/dossiers-dhistoire/numero-33/art-jeu-jeu-l-art/prehistoire-jeux.32646.php#article_32646|access-date=18 April 2025|df=dmy}}</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:C'hoarioù taol]] 17va2zs3j67rewgrs3jrob8lcpxlxep 0 176793 2197436 2159020 2026-08-04T19:31:02Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197436 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Heroic bloodshed''' ([[brezhoneg]]: drailh harozel) a zo un is[[doare film]] eus ar [[Film birvidik|filmoù birvidik]] ijinet gant [[sinema birvidik Hong Kong]]. An doare film-se a zo unan gant lodennoù birvidik stilizet ha temoù [[Drama (film ha skinwel)|dramael]], evel ar vreudeuriezh, an dlead, an enor, an daspren, hag ar [[feulster]]. En em ledet eo an doare film-se rak karet eo gant [[filmaozer|filmaozerien]] eus ar bed.<ref>{{cite book |title=Hong Kong's Heroic Bloodshed |url=https://books.google.com/books?id=XpAIAAAACAAJ|last=Fitzgerald|first=Martin|year=2000 |publisher=Pocket Essentials |isbn=1-903047-07-2}}</ref><ref>{{cite book |title=A-Z of Cult Films and Film-Makers |url=https://archive.org/details/azofcultfilmsfil0000davi |last=Davies |first=Steven Paul |year=2001 |publisher=Batsford |isbn=0-7134-8704-6 |pages=[https://archive.org/details/azofcultfilmsfil0000davi/page/26 26] }}</ref> An droienn ''heroic bloodshed'' a oa bet ijinet gant an embanner Rick Baker er gazetenn ''Eastern Heroes''<ref>{{cite book |title=Hong Kong Action Cinema |last=Logan |first=Bey |year=1996 |publisher=Overlook Press |isbn=0-87951-663-1 |pages=[https://archive.org/details/hongkongactionci00loga/page/191 191] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/hongkongactionci00loga/page/191 }}</ref> e fin ar bloavezhioù 1980, evit ober dreist-holl eus doareoù filmañ ar filmaozerien [[John Woo]] ha [[Ringo Lam]]. Baker en doa displeget an droienn evel "ur film birvidik eus Hong Kong gant kalz lodennoù [[Gun fu|tennoù]] ha [[Film gangsterien|gangsterien]] e plas ar [[kung fu|c'hung fu]]. Gant kalz gwad. Gant kalz lodennoù birvidik."<ref>{{cite book |title=City on Fire: Hong Kong Cinema |last=Stokes |first=Lisa Odham |author2=Michael Hoover |url=https://archive.org/details/cityonfirehongko00stok|url-access=registration |year=1999 |publisher=Verso |isbn=1-85984-716-1 |pages=[https://archive.org/details/cityonfirehongko00stok/page/333 333] }}</ref> Ar filmoù drailh harozel a implij alies kalz lodennoù birvidik [[gun fu]]. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Filmoù hervez an doare]] [[Rummad:Sinema Hong Kong]] tcspi1hggmfm5rjxd7ezr6nya4y29xq 0 176995 2197447 2164605 2026-08-04T19:41:32Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197447 wikitext text/x-wiki [[Restr:Cosmographia titelblatt der erstausgabe.JPG|thumb|Gollo ar c'hentañ embannadur, moullet e [[Basel]] gant [[Heinrich Petri]]]] Ar '''''C'hosmographia''''' ("[[kosmografiezh]]") gant [[Sebastian Münster]] (1488–1552) embannet e 1544 eo ar c'hoshañ deskrivadur eus ar bed en [[alamaneg]]<ref>''The New [[Encyclopædia Britannica]]'', 1974, {{ISBN|0-85229-290-2}} [https://books.google.com/books?id=2xArAAAAMAAJ&q=%22earliest+German+description%22]</ref>. Meur a embannadur zo bet e meur a yezh evel e [[Latin]], [[galleg]] (troet gant [[François de Belleforest]]), italianeg ha [[tchekeg]]. N'eus nemet arroudoù hag a zo bet troet e saozneg. An embannadur diwezhañ en alamaneg a oa bet e 1628, kalz amzer goude marv Münster. Ar ''C'hosmographia'' a oa bet unan eus al levrioù brudetañ er {{XVIvet kantved}}. En holl ez eus bet 24 embannadur dindan 100 vloaz<ref>{{Cite book|title=Encounters in the New World: A History in Documents, Pages from History |url=https://archive.org/details/encountersinneww0000jill |last=Lepore|first=Jill|publisher=Oxford University Press|year=2002|pages=[https://archive.org/details/encountersinneww0000jill/page/124 24]}}</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Levrioù ar XVIvet kantved]] [[Rummad:Levrioù douaroniezh]] [[Rummad:Levrioù alamanek]] an3cogf73w8r7hd7pbuto2bpgpa5p9k 0 177019 2197415 2182977 2026-08-04T19:08:25Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197415 wikitext text/x-wiki [[Restr :Davies rd6 4thEUIO.JPG|right|140px| ]] '''Nigel Rodney Davies''', bet ganet d'an 31 a viz Gouhere [[1960]] e [[Southport]] ([[Bro-Saoz]]), a zo ur c'hoarier hag ur skrivagner [[echedoù]] saoz ha [[kembreat]]. Mestr-meur (GM) eo abaoe 1993; Mestr Etrebroadel (IM) abaoe 1982, Gourdoner ''Senior'' FIDE abaoe 2021<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/404420 E fichenn FIDE]</ref>. 2 289 eo e [[Renk Elo|renk Elo]] ''Standard'' diwezhañ e miz Here 2025, 2 530 eo bet e renk Elo ''Standard'' uhelañ, bet tizhet e miz Genver 1995, ha 2 393 e renk Elo ''Fonnapl'' e miz Here 2025<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/404420 E fichenn FIDE]</ref>. == Kevezadegoù == * Trec'h e voe e Kampionad [[Breizh-Veur|breizhveurat]] ar baotred e-dan 21 bloaz e 1979<ref>{{en}}[http://www.saund.co.uk/britbase/britchamps.html British Chess Champions 1904-2008 John Saunders, BritBase]</ref>. * Trec'h e voe e Kampionad breizhveurat ''Fonnapl'' e 1987. == Kevreoù == * Kuitaat a reas Kevre saoz an echedoù e miz Gouhere 2015<ref>{{en}}[https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/wales/11950306/Chess-grandmaster-quits-England-to-play-for-Wales-amid-bitter-infighting.html Bitter feuding in the chess world as English grandmaster defects to Wales, d ar 24 a viz Here2015]</ref>. * Distreiñ a reas d'ar c'hevre saoz e 2022<ref>{{en}}FIDE Federation Transfers of players [https://ratings.fide.com/transfers.phtml ratings.fide.com]</ref>. == Oberennoù skrivet == *{{cite book | author=Davies, Nigel | title=The Chess Player's Battle Manual | url=https://archive.org/details/chessplayersbatt0000davi | publisher=[[Batsford]] | year=1998 | isbn=0-7134-7043-7}} *{{cite book | author=Davies, Nigel | title=The Power Chess Program | url=https://archive.org/details/powerchessprogra0000davi | publisher=[[Batsford]] | year=1998 | isbn=0-7134-8415-2}} *{{cite book | author=Davies, Nigel | title=The Grünfeld Defence | url=https://archive.org/details/grunfelddefence0000nige | publisher=[[Everyman Chess]] | year=2002 | isbn=1-85744-239-3}} *{{cite book | author=Davies, Nigel | title=The Veresov | publisher=[[Everyman Chess]] | isbn=9781857443356 | year=2003}} *{{cite book | author=Davies, Nigel | year=2004 | title=The Dynamic Reti | publisher=Everyman Chess | isbn=9781857443523}} *{{cite book | author=Davies, Nigel | year=2005 | title=The Trompowsky | publisher=Everyman Chess | isbn=1857443764}} *{{cite book | author=Davies, Nigel | year=2008 | title=King's Indian Attack | location=Hamburg | publisher=ChessBase | isbn=978-3-86681-071-6}} *{{cite book | author=Davies, Nigel | year=2008 | title=Starting Out: The Modern | publisher=Everyman Chess | isbn=9781857445664}} *{{cite book | author=Davies, Nigel | year=2009 | title=Play the Catalan | publisher=Gloucester Publishers plc (formerly Everyman Publishers plc) | isbn=9781857445916}} == Notennoù == {{daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/404420 E fichenn FIDE] * {{en}}[http://www.tigerchess.com/ TigerChess Lec'hienn Nigel Davies] * {{en}}[https://web.archive.org/web/20110809084936/http://chessimprover.com/ Blog Nigel Davies Chess Improver] * {{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=13886 E c’hoari e Chess Games] * {{en}}[https://web.archive.org/web/20160117013704/http://www.chess.com/news/an-interview-with-gm-nigel-davies Pennad-kaoz gant Nigel Davies] {{DEFAULTSORT:Davies, Nigel Rodney}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1960]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù kembreat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù saoz]] slnfoiq3ggo1bme9yj1nxcs7p40eoho 0 177026 2197377 2165139 2026-08-04T18:27:12Z InternetArchiveBot 61915 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197377 wikitext text/x-wiki {{LabourAChom}} ''' Paul Adrian Lamford''', bet ganet d'an 30 a viz Eost [[1953]] e [[Carmarthen]] ([[Kembre]]), a zo ur c'hoarier hag ur skrivagner [[echedoù]] kembreat. Tredeog Etrebroadel [[echedoù]] FIDE eo abaoe 1986<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/1801802160 E fichenn FIDE]</ref>. 2 315 eo bet e renk Elo FIDE ''Standard'' uhelañ, bet tizhet e miz Genver 1979. Mestr Etrebroadel echedoù dre lizher eo abaoe 1990 <ref>{{en}}[https://www.iccf.com/player?id=810078&tab=9 ICCF]</ref>. 2 426 eo e renk Elo echedoù dre lizher e 2025. == Kevezadegoù == === [[Kampionad kembreat an echedoù]] === Trec'h e voe teir gwezh: e 1982 (rampo gant [[Stephen Collin James]], [[Iolo Ceredig Jones]] hag [[Arthur Howard Williams]]), e 1988 (rampo gant [[Arthur Howard Williams]]) hag e 1989. === [[Olimpiadoù echedoù]] === C'hoari a reas e skipailh [[Kembre]] : * e 1982, er 25{{vet}} Olimpiad [[Luzern]] ([[Suis]]), * e 1984, er 26{{vet}} Olimpiad e [[Thessaloniki]] ([[Gres]]), * e 1986, er 27{{vet}} Olimpiad e [[Dubai]] ([[Emirelezhioù Arab Unanet]]), * e 1988, en 28{{vet}} Olimpiad e [[Thessaloniki]] ([[Gres]]). == Oberennoù skrivet == *{{cite book | year = 1983 | title = The Albin counter-gambit : 1 d4 d5 2 c4 e5!? | publisher = Batsford | isbn = 9780713440058 }} *{{cite book | year = 1998 | title = The amazing book of casino games : techniques, strategies, and hints on how to play any game you find in a casino | url = https://archive.org/details/amazingbookofcas0000lamf | publisher = Chartwell Books | isbn = 9780785808206 }} *{{cite book | year = 1999 | title = 100 backgammon puzzles | publisher = Chameleon | isbn = 9780713440058 }} *{{cite book | year = 1999 | title = 100 chess puzzles | url = https://archive.org/details/100chesspuzzles0000lamf | publisher = Chameleon | isbn = 9780233997131 }} *{{cite book | year = 2000 | title = 50 bridge puzzles | url = https://archive.org/details/50bridgepuzzles0000lamf | publisher = Chameleon | isbn = 9780233997261 }} *{{cite book | year = 2000 | title = 100 Scrabble puzzles | url = https://archive.org/details/100scrabblepuzzl0000lamf | publisher = Chameleon | isbn = 9780233997155 }} *{{cite book | year = 2001 | title = Starting out in backgammon | url = https://archive.org/details/startingoutinbac0000lamf | publisher = Everyman Mindsports | isbn = 9781857442823 }} *{{cite book | year = 2001 | title = Starting out in bridge | url = https://archive.org/details/startingoutinbri00paul | url-access = registration | publisher = Everyman Mindsports | isbn = 9781857442878 }} *{{cite book | year = 2002 | title = Improve your backgammon | url = https://archive.org/details/improveyourbackg0000paul | publisher = Everyman Mindsports | isbn = 9781857443158 }} *{{cite book | year = 2000 | title = Gambling | publisher = Harper Collins | isbn = 9780004724713 }} *{{cite book | year = 2000 | title = The Lottery | publisher = Harper Collins | isbn = 9780004724638 }} == Notennoù == {{daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/1802160 E fichenn FIDE] * {{en}}[https://www.iccf.com/player?tab=9&id=810078 E fichenn ICCF] {{DEFAULTSORT:Lamford, Paul}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1953]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù kembreat]] 074nymjsx14tki6xbvs832i866lf4oa 0 177036 2197328 2161075 2026-08-04T17:22:57Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197328 wikitext text/x-wiki {{LabourAChom}} [[Restr:John Saunders 2022.png|right|140px|John Cameron Saunders e 2022.]] ''' John Cameron Saunders''', bet ganet d'an 22 a viz C'hwevrer [[1953]] e [[Loudwater (Buckinghamshire)|Loudwater]] ([[Bro-Saoz]]), a zo ur c'hoarier, ur skrivagner, un embanner hag ur c'hazetenner [[echedoù]] kembreat. 2 160 e oa e renk Elo ''Standard'' e miz C'hwevrer 2025<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/1800736 E fichenn FIDE]</ref>. 2 255 eo bet e renk Elo ''Standard'' uhelañ, bet tizhet e miz Genver 1993. == Kevezadegoù == === Tournamantoù Open e [[Breizh-Veur]] === * Trec'h e voe meur a wezh. == Kampionad Europa dre skipailh == C'hoari a reas ouzh an dablezenn gentañ en adskipailh [[Kembre]] e 1997. == Oberennoù skrivet == *{{cite book | last=Saunders | first=John | year=2007 | title=How To Play Winning Chess | url=https://archive.org/details/howtoplaywinning0000saun | publisher=Lorenz Books | isbn=978-0-7548-1712-3}} *{{cite book | last=Saunders | first=John | year=2008 | title=How To Play and Win at Chess | publisher=Southwater | isbn=978-1-84476-537-9}} *{{cite book | last=Saunders | first=John | year=2009 | title=Advanced Chess; Rules, Skills, Tactics and Strategic Play | url=https://archive.org/details/isbn_9781844766598 | publisher=Southwater | isbn=978-1-84476-659-8}} *{{cite book | last1=Saunders | first1=John | last2=Bird | first2=David | authorlink2=David Bird (bridge writer) | title=The Complete Step-By-Step Guide to Chess & Bridge | publisher=Anness | year=2010 | isbn=978-0-75482-062-8}} == Notennoù == {{daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/1800736 E fichenn FIDE] * {{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=40429 E fichenn e Chess Games] * {{en}}[http://www.saund.org.uk/britbase/britchamps.html BritBase.info - List of all British Chess Champions from 1904 to present, maintained by John Saunders] * {{en}}[http://www.chess.co.uk/ CHESS website] {{DEFAULTSORT:Saunders, John}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1953]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù kembreat]] qvenxkeaersle4vzi8skijak3wy82je 0 177234 2197345 2167396 2026-08-04T17:45:33Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197345 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ur '''skol-veur''' zo un [[Ensavadurezh (deskadurezh)|ensavadur deskadurezh]] hag [[ensavadur enklask|enklask]] eus al live deskadurezh uhel hag a ro an tu da vezañ diplomet e meur a ziskiblezh skolveuriek<ref name="WordNet Search u476">{{cite web |title=3.1 |website=WordNet Search |url=http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=University&sub=Search+WordNet&o2=&o0=1&o8=1&o1=1&o7=&o5=&o9=&o6=&o3=&o4=&h=0 |access-date=2023-08-30}}</ref>. Hendad ar skolioù-meur e oa an ''universitas magistrorum et scholarium'', hag a c'heller treiñ gant "kumuniezh ar gelennerien ha studierien"<ref>{{Cite EB1911 |wstitle=Universities |short=x}}</ref>. Ar c'hentañ skolioù-meur a oa bet en Europa a oa deveret eus skolioù savet gant an [[Iliz katolik]] evit kelenn an danvez beleien hag ar veleien<ref>{{cite book |title=Managing the University Campus: Information to Support Real Estate Decisions |first=Alexandra |last=Den Heijer |isbn=9789059724877 |year=2011 |publisher=Academische Uitgeverij Eburon |quote=Many of the medieval universities in Western Europe were born under the aegis of the Catholic Church, usually as cathedral schools or by papal bull as Studia Generali.}}</ref><ref>{{cite book |title=Encyclopedia of Christian Education |first=Mark |last=A. Lamport |year=2015 |page=484 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=9780810884939 |quote=All the great European universities-Oxford, to Paris, to Cologne, to Prague, to Bologna—were established with close ties to the Church.}}</ref><ref>{{cite book |title=Encyclopedia of the Developing World |first=Thomas |last=B M. Leonard |year=2013 |isbn=9781135205157 |page=1369 |publisher=Routledge |quote=Europe established schools in association with their cathedrals to educate priests, and from these emerged eventually the first universities of Europe, which began forming in the eleventh and twelfth centuries.}}</ref><ref>{{cite book |title=Sciences in the Universities of Europe, Nineteenth and Twentieth Centuries: Academic Landscapes |url=https://archive.org/details/sciencesinuniver0000anas |first=Kostas |last=Gavroglu |year=2015 |isbn=9789401796361 |page=[https://archive.org/details/sciencesinuniver0000anas/page/302 302] |publisher=Springer |quote=}}</ref><ref>{{cite book |title=First Peoples of the Americas and the European Age of Exploration |first=Patricia |last=GA. Dawson |year=2015 |isbn=9781502606853 |page=103 |publisher=Cavendish Square Publishing |quote=}}</ref>. [[Skol-veur Bologna]] ([[italianeg]]: ''Università di Bologna''), en [[Italia]], krouet e 1088, e oa bet ar c'hentañ hini hag a oa : * un ensavadur hag a roe un diplom a live uhel. * oc'h implij ar ger ''universitas'' (latin) (hag a oa bet savet gant krouidigezh ar skol-veur). * dizalc'h diouzh ar skolioù relijiel hag o reiñ an tu d'an dud a relijion met ivez d'ar re laik da gemer perzh (gant ar c'hentalioù roet gant beleien koulz ha gant tud laik): [[yezhadur]], [[retorik]], lojik, teologiezh, [[Gwir kanonek]] ha [[Gwir notaraj]]<ref>{{Cite web |url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century |title=The University from the 12th to the 20th century - University of Bologna |website=www.unibo.it |access-date=23 March 2021 |archive-date=5 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century |url-status=live}}</ref><ref>[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ |date=17 January 2009 }} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna |author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016 |archive-date=10 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310171124/https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211213223037/https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&printsec=frontcover |date=13 December 2021 }}, Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref>. == E Breizh == Ar c'hentañ skol-veur a oa bet e [[Dugelezh Breizh]] e oa bet [[skol-veur Naoned]], krouet e 1460 gant ar pab [[Pi II]]. Pal an dug [[Frañsez II (Breizh)|Frañsez II]] a oa reiñ frammoù ur rouantelezh dieub da Vreizh. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Skolioù-meur| ]] tvqrw1uj16khii9fp1ep7wdq008qc47 0 177235 2197335 2167398 2026-08-04T17:31:48Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197335 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Daniel Aaron Naroditsky''' ({{deiziad|9|Du|1995}} – {{deiziad|19|Here|2025}}) a oa ur c’hoarier [[echedoù]] [[stadunanat]], [[Mestr-meur etrebroadel an echedoù|mestr-meur etrebroadel]], hag un aozer videoioù war-eeun war ar [[Kenrouedad|Genrouedad]]. 2647 e voe e renk Elo uhelañ. Kampion ar bed ar re yaouankañ evit 12 vloaz e oa e 2007 ha kampion SUA ar re yaouankañ evit 20 vloaz e 2013. Arbennigour e oa war ar c’hoari prim, gant ur renk Elo uhelañ a 2716, hag edo e touez ar 25 a c’hoarierien wellañ an echedoù prim er bed. Daou levr a-zivout an echedoù en deus skrivet, embannet eo bet an hini kentañ pa oa 14 vloaz. == Levrioù skrivet gantañ == * {{cite book |author=Naroditsky, Daniel |year=2010 |title=Mastering Positional Chess: Practical Lessons from a Junior World Champion |url=https://archive.org/details/masteringpositio0000naro |location=Alkmaar, Netherlands |publisher=New In Chess |isbn=978-90-5691-310-6 |oclc=436031073}} * {{cite book |author=Naroditsky, Daniel |year=2012 |title=Mastering Complex Endgames: Practical Lessons, Critical Ideas & Plans |location=Alkmaar, Netherlands |publisher=New In Chess |isbn=978-9056914059 |oclc=795757107}} == Tamalloù a drucherezh == Abaoe 2023 en deus tamallet [[Vladimir Kramnik]] meur a c’hoarier, evel [[Hikaru Nakamura]]<ref>{{en}} {{cite news|date=December 25, 2023|url=https://www.nytimes.com/2023/12/25/crosswords/chess-hikaru-vladmir-kramnik-cheating.html|title=Elite Chess Players Keep Accusing Each Other of Cheating|first=Dylan|last=McClain|work=The New York Times|access-date=October 22, 2025}}</ref> pe [[David Navara]]<ref>{{en}} {{cite web |title= FIDE statement on the situation involving GM Kramnik and GM Navara |url=https://en.chessbase.com/post/fide-statement-kramnik-navara |publisher=Chessbase }}</ref>, da vezañ truchet pa oant o c’hoari echedoù enlinenn, hep prouenn ebet. Tamallet en deus Naroditsky er memes mod<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2025/oct/24/chess-fide-to-discipline-vladimir-kramnik-over-daniel-naroditsky-cheating-allegations |title=Chess: Fide to ‘discipline’ Kramnik over Naroditsky cheating allegations |publisher=The Guardian |author=Leonard Barden}}</ref>. == Marv == D’ar {{deiziad|19|Here|2025}} eo bet kavet korf marv Naroditsky gant Oleksandr Bortnyk ha Peter Giannatos, a laboure gantañ. An deiz a-raok en doa kaset un abadenn war-eeun a badelezh hir, ha trubuilhet e oa gant tamalloù Kramnik<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ibtimes.co.uk/daniel-naroditsky-tragic-final-moments-how-pals-tried-save-him-hours-before-his-death-1750396 |title=Daniel Naroditsky' Tragic Final Moments: How Pals Tried to Save Him Hours Before His Death |publisher=International Business Times}}</ref>. == Daveoù == {{Daveoù}} {{ALC'HWEZDIBAB:Naroditsky, Daniel}} [[Rummad:C'hoarierien echedoù eus SUA]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1995]] [[Rummad:Marvioù 2025]] [[Rummad:Yuzevien SUA]] 8wx4xztnci0nig6b8fqds2llnz3e5gs 0 177344 2197477 2168954 2026-08-04T20:23:04Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197477 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Lazhadeg Khan Yunis''' a oa c'hoarvezet d'an 3 a viz Du 1956, sevenet gant [[Nerzhioù Difenn Israel]] (IDF) e kêr balestinian [[Khan Yunis]] hag e trowardroioù [[Kamp Khan Yunis|kamp repuidi Khan Yunis]] e [[Bandenn Gaza]] e-kerzh [[Enkadenn Suez]]. Hervez an istorour [[Benny Morris]], e-pad un oberiadur gant an NDI evit terriñ kaeladur [[Strizh-mor Tiran]] gant Ejipt, soudarded Israel o devoa tennet war un 200 bennak a drevourien e Khan Yunis ha [[Rafah]]<ref name=morris1994p424>{{cite book|title=Israel's Border Wars, 1949–1956: Arab Infiltration, Israeli Retaliation, and the Countdown to the Suez War|url=https://archive.org/details/israelsborderwar0000morr|year=1994|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0198278504|page=[https://archive.org/details/israelsborderwar0000morr/page/424 424]|last=Morris|first=Benny|quote=But many Fedayeen and an estimated 4,000 Egyptian and Palestinian regulars were trapped in the Strip, identified and rounded up by the IDF, GSS, and police. Dozens of these Fedayeen appear to have been summarily executed, without trial. Some were probably killed during two massacres by IDF troops soon after the occupation of the Strip. On 3 November, the day Khan Yunis was conquered, IDF troops shot dead hundreds of Palestinian refugees and local inhabitants in the town. One UN report speaks of 'some 135 local residents' and '140 refugees' killed as IDF troops moved through the town and its refugee camp 'searching for people in possession of arms'.}}</ref><ref>[[Benny Morris]], [https://books.google.com/books?id=3ZHXkyAIl7cC&pg=PA295 ''Righteous Victims: A History of the Zionist-Arab Conflict''], Random House 2011 p. 295: "In all Israeli troops killed about five hundred Palestinian civilians during and after the conquest of the Strip. About two hundred of these were killed in the course of massacres in Khan Yunis (on 3 November) and in Rafa (on 12 November)."</ref><ref>Yezid Sayigh, ''Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993'', Oxford University Press, 1997, p. 65: "Dozens of ''fid'iyyun'' were summarily executed, and 275 Palestinian civilians were killed as Israeli troops swept Khan Yunis for fugitives and weapons on 3 November."</ref>. Hervez [[Noam Chomsky]] el levr ''[[The Fateful Triangle]]'', hag a veneg komzoù [[Donald Neff]], 275 Palestinian a oa bet lazhet e-kerzh ur c'hlask a di da di evit kavout [[Fedayin Palestinia|fedayin]] (tra ma vije bet lazhet 111 trevour all ouzhpenn e Rafah)<ref>Noam Chomsky, [https://books.google.com/books?id=cayXcN1JwSkC&pg=PA102 ''The Fateful Triangle''] (1983), Pluto Press, 1999, p. 102.</ref><ref>Noam Chomsky, [http://www.nybooks.com/articles/1984/08/16/chomskys-fateful-triangle-an-exchange/ 'Chomsky’s ‘Fateful Triangle’: An Exchange],' [[New York Review of Books]], 16 August 1984.</ref>. Pennadurezhioù Israel o devoa embannet e oa bet soudarded Israel o'n em gavout gant stourmerien lec'hel hag e oa tarzhet un emgann etrezo<ref>{{cite news|url=https://www.haaretz.co.il/opinions/.premium-1.2154072|title=הטבח בחאן יונס|first=יעל|last=גרינפטר|newspaper=הארץ|via=Haaretz}}</ref><ref name="ap">{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/news/graphic-novel-on-idf-massacres-in-gaza-set-to-hit-bookstores-1.1677|title=Graphic novel on IDF 'massacres' in Gaza set to hit bookstores|newspaper=Haaretz}}</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Lazhadegoù|Khan Yunis]] [[Rummad:Enkadenn Suez]] 1ki9b0ueu46eoe4rxe174crn4ey92z1 0 177622 2197489 2172053 2026-08-04T20:35:32Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197489 wikitext text/x-wiki {{databox}} An '''Aozadur evit Dieubidigezh Palestinan''' ([[arabeg]] : منظمة التحرير الفلسطينية, Munaẓẓamat at-Taḥrīr al-Filasṭīniyyah) zo ur c'hengevread [[Broadelouriezh palestinian|broadelour palestinat]] hag a zo un aozadur ofisiel etrebroadel [[Palestiniz|palestinat]] en [[tiriadroù palestinat dalc'het|tiriadoù palestinat dalc'het]]<ref name="c447">{{cite journal|first1=Jamil|last1=Hilal|first2=Rema|last2=Hammami|title=An Uprising at a Crossroads|journal=Middle East Report|date=2001-06-13|url=https://merip.org/2001/06/an-uprising-at-a-crossroads/|access-date=2024-07-26|quote=the higher and more encompassing power of the PLO, as the representative of all Palestinians, not just Palestinians in the West Bank and the Gaza Strip, whom the institutions of the PA represent.}}</ref><ref name="al -Madfai">{{cite book|first=Madiha Rashid|last=Al-Madfai|title=Jordan, the United States and the Middle East Peace Process, 1974–1991|url=https://archive.org/details/jordanunitedstat0000alma|publisher=Cambridge Middle East Library, Cambridge University Press|year=1993|isbn=978-0-521-41523-1|page=[https://archive.org/details/jordanunitedstat0000alma/page/21 21]|quote=On 28 October 1974, the seventh Arab summit conference held in Rabat designated the PLO as the sole legitimate representative of the Palestinian people and reaffirmed their right to establish an independent state of urgency.}}</ref><ref name="Geldenhuysp155">{{Cite book|last1=Geldenhuys|first1=Deon|url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld|title=Isolated states: a comparative analysis|publisher=Cambridge University Press|year=1990|isbn=978-0-521-40268-2|page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155 155]|quote=The organisation has also been recognized as the sole legitimate representative of the Palestinian people by well over 100 states ...|url-access=registration}}</ref>. Hiziv an deiz eo oberiant en [[Aotrouniezh vroadel Palestina|aotrouniezh palestinat]] diazezet e kêr [[Al-Bireh]]. Savet e 1964, e bal kentañ e oa sevel ur [[Bed Arab|Stad Arab]] war holl diriadoù [[Palestina fiziadour]], o vont betek goulenn ma vije riñset [[Israel]]. Bet e oa bet eskemmoù etre an aozadur ha [[gouarnamant Israel]] e 1993 (emglev Oslo I) hag an disoc'h e oa bet Aozadur evit Dieubidigezh Palestina oc'h embann sklaer [[Reizhegezh Stad Israel|e oa ar gwir da gaout ar vro Israel]] ha savet e oa a-du gant [[Mennad 242 Kuzul Surentez an ABU]], hag a c'houlenne gant Israel kuitaat an tiriadoù dalc'het, hag Israel a anzave e oa eus an ADP un aozadur reizh evit komz en anv pobl Palestina<ref name="Murphy">{{cite news|first=Kim|last=Murphy|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-09-10-mn-33546-story.html|title=Israel and PLO, in Historic Bid for Peace, Agree to Mutual Recognition|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=10 September 1993|archive-date=23 April 2010|access-date=13 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20100423205723/http://articles.latimes.com/1993-09-10/news/mn-33546_1_mutual-recognition|url-status=live}}</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Aozadurioù sokialour]] [[Rummad:Aozadur evit Dieubidigezh Palestina]] [[Rummad:Strolladoù politikel Palestina]] b2r4fe5rp4ks6wpd70uc99dognfdgjm 0 177649 2197427 2172303 2026-08-04T19:22:52Z InternetArchiveBot 61915 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197427 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ar '''bed arab''' ([[arabeg]] : اَلْعَالَمُ الْعَرَبِيُّ ''al-ʿālam al-ʿarabī''), anvet ivez, war an ton bras, ar '''vammvro arab''' (arabeg : اَلْوَطَنُ الْعَرَبِيُّ ''al-waṭan al-ʿarabī'')<ref>{{cite web|last1=Khan|first1=Zafarul-Islam|title=The Arab World – an Arab perspective|url=http://www.milligazette.com/news/6666-the-arab-world-an-arab-perspective|website=milligazette.com|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Phillips|first1=Christopher|title=Everyday Arab Identity: The Daily Reproduction of the Arab World|url=https://books.google.com/books?id=C8djTtq2v5AC&pg=PA94|publisher=Routledge|language=en|date=2012|isbn=978-1-136-21960-3|page=94}}</ref><ref>{{cite book|last1=Mellor|first1=Noha|last2=Rinnawi|first2=Khalil|last3=Dajani|first3=Nabil|last4=Ayish|first4=Muhammad I.|title=Arab Media: Globalization and Emerging Media Industries|url=https://books.google.com/books?id=GoU-NRhn1agC&pg=PT10|publisher=John Wiley & Sons|language=en|date=2013|isbn=978-0745637365}}</ref>, pe c'hoazh ar '''vroad arab''' ({{lang|ar|اَلْأُمَّةُ الْعَرَبِيَّةُ}} ''al-ummah al-ʿarabiyyah''), pe ar '''broioù arab''' pe ar '''stadoù arab'''<ref>{{cite web|title=Majority and Minorities in the Arab World: The Lack of a Unifying Narrative|url=http://jcpa.org/article/majority-and-minorities-in-the-arab-world-the-lack-of-a-unifying-narrative/|website=Jerusalem Center For Public Affairs}}</ref>, a vez graet eus ur strollad bras a vroioù, lec'hiet dreist-holl en [[Azia ar Mervent]] hag [[Afrika an Norzh]]. Darn eus annezidi ar bed arab zo tud a orin [[Arabed|arab]]<ref>{{Cite book |last=Hitti |first=Philip K. |title=The Arabs : a short history |url=https://archive.org/details/arabsshorthistor0000hitt_f0u6 |date=1996 |publisher=Regnery Publishing |others=Philip K. Hitti |isbn=0-89526-706-3 |location=Washington, D.C. |oclc=34753527}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rogan |first=Eugene L. |title=The Arabs: A History |url=https://archive.org/details/arabshistory0000roga |date=2011 |isbn=978-0-465-02504-6 |edition=First paperback |location=New York, NY |oclc=728657250 |publisher=Basic Books }}</ref>, met bez ez eus ivez tud gant orinoù etnek disheñvel, [[Berbered]], [[Kurded]], [[Somalied]] ha [[Nubianed]], e-mesk pobloù all bihanoc'h<ref>{{Cite web |title=Middle East – People and Society |url=https://world101.cfr.org/rotw/middle-east/people-and-society |access-date=2023-04-01 |website=World101 from the Council on Foreign Relations |language=en}}</ref>. An [[arabeg]] eo ar yezh kehentiñ dre ar bed arab<ref>{{cite web |title=Jordan and Syria |url=https://www.ethnologue.com/map/JOSY |access-date=2018-07-21 |website=[[Ethnologue]]}}</ref><ref>{{citation |last=Jastrow |first=Otto O. |title=Encyclopedia of Arabic Language and Linguistics |volume=2 |page=414 |year=2006 |editor1-last=Versteegh |editor1-first=Kees |chapter=Iraq |publisher=[[Brill Publishers]] |isbn=978-90-04-14474-3 |editor2-last=Eid |editor2-first=Mushira |editor3-last=Elgibali |editor3-first=Alaa |editor4-last=Woidich |editor4-first=Manfred |editor5-last=Zaborski |editor5-first=Andrzej}}</ref><ref>Simeone-Sinelle, Marie-Claude (2005). "Arabic Lingua Franca in the Horn of Africa". ''Encyclopedia of Arabic Language and Linguistics''. '''2''' – via Academia.edu.</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Bed arab]] fudrmhsi79t9c7hlogh8yc9j8onkup2 0 177660 2197388 2172440 2026-08-04T18:36:58Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197388 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Enepspierezh''' a vez graet eus hollad an obererezhioù a glask gwareziñ ur vro gant un [[ajañs titouriñ]] enebet ouzh servijoù titouriñ broioù all<ref>{{Cite book|title=Thwarting Enemies at Home and Abroad: How to be a Counterintelligence Officer|url=https://archive.org/details/thwartingenemies0000john|last=Johnson|first=William|publisher=Georgetown University Press|year=2009|location=Washington DC|pages=[https://archive.org/details/thwartingenemies0000john/page/2 2]}}</ref>. Ledan eo an dachenn hag ouzhpenn rastellat titouroù ez eus ivez obererezhioù [[spierezh]], [[moc'hata]], [[lazhadenn]]où... An holl obererezhioù-se a vez sevenet gant, evit, pe a-enep nerzhioù estren, aozadurioù pe hiniennoù. Kalz broioù o deus meur a aozadur hag a zo kerfidiet gant ul lodenn eus an enepspierezh nemetken, evel an titouriñ en tiriad broadel, titouriñ en estrenvro, hag an [[enepsponterezh]]. E lod stadoù ez eo an enepspierezh ur skourr eus ar [[polis]], evel e [[Stadoù-Unanet Amerika]] gant ar [[Federal Bureau of Investigation]] (FBI). E broioù all ez eus aozadurioù dizalc'h, evel er [[Rouantelezh-Unanet]] gant an [[MI5]]. E broioù all c'hoazh eo kendeuzet ar [[spierezh]] hag an enepspierezh en un aozadur nemetken, evel e [[Kanada]] gant ar [[Canadian Security Intelligence Service]] (CSIS). == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Enepspierezh]] [[Rummad:Surentez foran]] 5jnfunt6z7q72y452luyui5r7me8pyn 0 177692 2197357 2172910 2026-08-04T18:01:30Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197357 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="font-size:90%;" |- {{Infobox/Titl|Suruíed Paíter Rondônia|6cc796|Talbenn default|000}} |- | colspan="2" style="text-align:center;"| [[File:Suruí pottery - Memorial dos Povos Indígenas - Brasilia - DSC00563.JPG|260px]] Poderezh suruí ---- |- | '''Anv''' || ''Paíter'', ''Suruí'', ''Suruí de Rondônia'', ''Suruí do Jiparaná'' |- | '''Riez''' || {{Brazil}} |- | '''Tachenn''' || Terra Indígena Sete de Setembro, [[File:Bandeira de Rondônia.svg|22px|border]] [[Rondônia]] |- | '''Yezhoù''' || [[Suruíeg]] • [[Portugaleg|Portugaleg Brazil]] |- | '''Poblañs''' || {{formatnum:1490}} a dud ([[2014]])<ref>Terras Indígenas no Brasil, 2018.</ref> |} '''Suruíed Paíter Rondônia''', anavet ivez dindan an anvioù '''Paíter''', '''Suruí''', '''Suruí Rondônia''' ha '''Suruíed Jiparaná''', zo ur boblad [[Amerindianed]] a vev e [[Brazil]], e dek kêriadenn e Terra Indígena Sete de Setembro, nepell diouzh an harzoù etre [[Mato Grosso]] ha [[Rondônia]]. [[Gounezerezh|Labourerien-douar]] int, a c'hounez [[kafe]] dreist-holl. Kemmoù bras zo bet e kevredigezh ar Suruíed Paíter a-c'houde o c'hejadenn gentañ ouzh tud nann-Amerindian e [[1969]]. Stourm a reont abaoe evit ma vefe anzavet o zachenn en he fezh, a zo bet gourdrouzet gant ar raktres braziliat anvet ''Polonoroeste'', eleze un hent terduet, ar BR-364, a-hed {{formatnum:1460}} km etre [[Cuiabá]], kêr-benn Mato Grosso, ha [[Porto Velho]], kêr-benn Rondônia<ref>{{fr}} Frélastre, Georges. ''Succès et échecs du programme de développement intégré <q> Polonoroeste</q> – Brésil''. In : ''Revue Tiers Monde'', 1985, niv. 104, pp. 899-920. • {{cite web|url=https://www.persee.fr/doc/tiers_0040-7356_1985_num_26_104_3527 |title=En-linenn @ Persée|accessdate=21 Du 25}}.</ref> ; goubrenerezh ha fazioù an aozadurioù gouarnamantel, donedigezh eneplezenn [[mengleuz]]erien ha koadourien, o deus graet droug dezho ivez. Stourm evit mirout o [[sevenadur]] a ra c'hoazh Suruíed Rondônia, betek hiziv an deiz. ==Anv== ''Paíter'' eo anv ar Suruied en o yezh, da lavaret eo "an dud wirion", "ni hon-unan" ; dre fazi int bet anvet ''Suruí'' gant labourerien ar <span style="font-variant:small-caps;">funai</span> (''Fundação Nacional dos Povos Indígenas'')<ref>{{pt}} Suruí, Tiago Iteor. ''Descrevendo a língua dos Paíter ej (Suruí de Rondônia) : contribuições de um falante nativo'' ("Deskrivadur yezh ar boblad Paíter (Suruí Rondönia) : degasadennoù ur c'homzer a-vihanik"). Universidade de Brasília, 2020, p. 14. • {{cite web|url=https://www.cotas.org.br/files/downloads/12/DESCREVENDO%20A%20L%C3%8DNGUA%20DOS%20PAIT%C3%89R%20EJ%20(SURU%C3%8D%20DE%20ROND%C3%94NIA)%20CONTRIBUI%C3%87%C3%95ES%20DE%20UM%20FALANTE%20NATIVO.pdf |title=En-linenn|accessdate=21 Du 25}}</ref>. ==Yezh== Ar [[suruíeg]] eo yezh Suruíed Paíter Rondônia ; ur yezh [[Yezhoù toupiek-gwaraniek|toupiek-gwaraniek]] eo. Lodennoù eus ar [[Bibl]] zo bet troet e suruíeg<ref>{{en}} {{sru}} {{cite web|url=https://find.bible/languages/sru/ |title=Suruí @ Find a Bible|accessdate=21 Du 25}}</ref>{{,}}<ref>{{fr}} {{sru}} {{cite web|url=https://globalrecordings.net/fr/program/64108 |title=''Bonne Nouvelle – Suruí @ Global Recording Network|accessdate=21 Du 25}}</ref> ==Orin== E [[2015]] e voe dielfennet genom ar Suruíed ; souezhus e voe an disoc'h, rak disheñvel-krenn eo o orin diouzh hini an Amerindianed all : ul lodenn eus o hendadoù zo deuet eus [[Aostralia]], [[Ginea Nevez]], hag an [[Enezeg Andaman]], a zo er mervent da [[Myanmar|Vyanmar]] ha dindan beli [[Republik India]]. Evit doare, ar gerentiezh-se a zeu eus ur boblad koshoc'h, a anver <q>&nbsp;Poblañs Y&nbsp;</q>, a veve en [[Azia]] ar Reter hag a voe rannet {{formatnum:15000}}-{{formatnum:30000}} bloaz zo etre daou skourr : an eil a skoas war-du ar Su betek [[Aostralazia]], egile ac'h eas trema an Norzh, ma kavas he hent dre [[Strizh-mor Bering]] da [[Norzhamerika]], a dreuzjont betek [[Suamerika]] ha diazad an [[Amazon (stêr)|Amazon]]<ref>{{en}} Skoglund, Pontus & al. ''Genetic evidence for two founding populations of the Americas''. In : ''Nature'', levrenn 525, niverenn 7567, Gouere 2015, pp. 104-108 • {{cite web|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4982469/ |title=En-linenn @ National Library of Medicine|accessdate=21 Du 25}}</ref>. ==Domani== An ''Terra Indígena Sete de Setembro'', {{formatnum:247870}} [[hektar]] e c'horread, eo domani Suruíed Rondônia. Lec'hiet eo a-c'haoliad war an harzoù etre ar Stadoù Mato Grosso ha Rondônia, adalek norzh ar gumun anvet Cacoal e Rondônia betek ar gumun anvet Aripuanã e Mato Grosso. Diazad ar stêr Branco eo. Ur [[koadeg trovanel c'hleb|goadeg trovanel c'hleb]] digor a c'holo an darn vuiañ eus an dachenn ; ur goadeg trovanel c'hleb stank zo war un darn all, hag en arvar emañ ar peurrest en abeg d'an digoadañ. ==Istor== Dre gomz e vez treuzkaset hengoun ar Suruíed a rumm da rumm. Miret eo bet an eñvor eus o zreuzvroadeg e dibenn an {{XIXvet kantved}} hag e deroù an {{XXvet kantved}} eus korn-bro Cuiabá e Mato Grosso da Rondônia, pa dec'hjont a-zirak heskinadur ar Re Wenn. Endra edont o fiñval ec'h ejont e brete gant pobladoù amerindian all koulz ha gant strolladoù nann-amerindian ; kreñvaet e voe an divroañ gant greanterezh ar [[kaoutchoug|c'haoutchoug]], staliadur un troc'had eus an [[hent-houarn]] Madeira-Mamoré ([[1907]]-[[1912]]) etre Porto Velho ha Guajará-Mirime e Rondônia en abeg d'ar c'haoutchoug c'hoazh, ha staliadur linennoù pellskrivañ. Dilezel o c'hêriadennoù ha divroañ arre a rankas ar Suruíed er [[bloavezhioù 1950]], pa voe astennet korvo ar c'haoutchoug ha digoret mengleuzioù kasiterit<ref>[[Oksigen|Dioksidenn]] [[staen]] (SnO<sub>2</sub>) ; diwar an [[henc'hresianeg]] κασσίτερος ''kassiteros'' "staen".</ref>. Stankoc'h c'hoazh e voe an dreuzvroadeg er [[bloavezhioù 1960]], pa voe brasaet a-galz gorread ar parkeier e Rondônia. Pa voe echuet an hent terduet BR-364 e [[1968]] ec'h enbroas nann-Amerindianed e domani ar Suruíed : enbroidi e oa 14% eus poblañs Stad Rondônia e [[1980]], ar pezh a strishaas douaroù ar Suruíed, a stourmas enep al labourerien-douar, an dastumerien lateks hag ar vengleuzerien. E 1969 ec'h eas ar Stad kevreadel e darempred gant ar Suruíed en un doare ofisiel dre ar <span style="font-variant:small-caps;">funai</span> ; d'ar 7 a viz Gwengolo 1968 e oa bet staliet ur c'hamp gant ar <span style="font-variant:small-caps;">funai</span>, alese anv ofisiel tachenn ar Suruíed. E [[1973]] e teuas an Amerindianed da annezañ al lec'hienn da vat, p'edont o klask [[mezegiezh|mezeien]] e-kerzh ur barrad [[ruzell]] bet degaset gant ar Re Wenn hag en devoa lazhet tremen 300 den ; war-dro un drederenn eus ar boblañs suruí a chomas er-maez eus Sete de Setembro, hag e [[1977]] en em stailhjont en un dachenn nevez-krouet gant ar <span style="font-variant:small-caps;">funai</span> – termenet e oa bet bevennoù tachenn an Amerindianed e [[1976]].<br> Daoust d'o mirlec'h bout bet treset e 1976, ne voe perc'hennet gant ar Suruíed nemet adalek an 29 a viz Gwengolo [[1983]] en un doare ofisiel dre un dekred<ref>{{pt}} {{es}} {{en}} {{cite web|url=https://www2.camara.leg.br/legin/fed/decret/1980-1987/decreto-88867-17-outubro-1983-438769-publicacaooriginal-1-pe.html |title=Decreto n° 88.867 de 17 de outubro de 1983 @ Câmara dos deputados|accessdate=21 Du 25}}</ref>. Hogen an hanter eus tachenn hengounel ar Suruíed a voe lonket betek dibenn ar [[bloavezhioù 1980]] gant ar raktres ''Polonoroeste'', a oa skoret gant ar [[Bank-bed]] ivez, daoust da zekred 1983. Perzhidi ar raktres a vountas labourerien-douar nann-amerindian betek diabarzh tachenn an Amerindianed, ken na savas kudennoù yec'hed e-mesk ar Suruíed, o bugale dreist-holl o klañvaat. Adalek ar bloavezhioù 1980 e klaskas Suruíed yaouank, desket e [[portugaleg]], mont e darempred gant ar Re Wenn ; a-gevret gant tud ar <span style="font-variant:small-caps;">funai</span> ec'h ejont da sevel klemm e [[Brasília]]. E-keit-se e rankas ar boblad degas kemmoù en he hengoun, evel gounez [[riz]] ha dasparzhañ ar boblañs war un dachenn ec'honoc'h. Hiziv c'hoazh e kendalc'h stourm ar Suruíed, dre mouezh [[Txai Suruí]] da skouer. ==Kevredigezh== Rannet etre div hanterenn a zimez kenetrezo eo kevredigezh ar Suruíed ; ne c'hall an den dimeziñ nemet gant unan eus an hanterenn all. Liespriedat eo ar gevredigezh, hag eontrel : ur gwaz a zimez gant un nizez dezhañ, a zo bet ganet en hanterenn all evel-just. Dimezioù a vez etre kendirvi kroaziet ivez, met berzet eo an dimeziñ etre kendirvi-kompez, a zo lakaet da vreur ha c'hoar. Kemmet-don eo bet ar gevredigezh suruí gant ar [[kristeniezh|gristenien]] [[protestantiezh|protestant]] ([[badezouriezh]] ha [[pantekostouriezh]]<ref>''Igreja Batista'' hag ''Assembleias de Deus'' e Brazil.</ref>). Da get ez eo aet ar chamaned, a oa treuzkaserien ar relijion hengounel ha mezeien war un dro, peogwir ez int bet berzet gant an ilizoù kristen-se. Dispis eo an aozañ politikel suruí : meur a benn zo da veur a glann hag a gêriadenn, e-kichen pennoù a ren war al labourioù a-stroll. Kemmet e vez ar penn a vare da vare, ar garg o vout treuzkaset a dad da vab pe a vreur da vreur mard eo chomet divugel ar penn. Ur gwaz o ren war ur strollad breudeur eo ar penn peurliesañ, met tad ur vaouez a c'hall bout e penn priedoù e verc'hed mar bevont en hevelep ti.<br> Dre ma 'z eo dispis ar reizhiad-se e vez gwan alies kannadouriezh an holl Suruíed evit difenn o gwirioù ; tud yaouank neuze, a oar muioc'h a bortugaleg, a vez kaset da gomz en anv ar boblad dirak pennadurezhioù ar Stad. ===Tier=== Meur a familh a vev en un ti. Elipsennoù hir eo tiez hengounel ar Suruíed, war-dro 25 metr o hirder ha 8 metr o ledander, gant un nor toullet en tu strishañ. Uhel int, betek 8 metr, ha bolzek eo o zoenn. Prenn eo o framm, ha goloet gant soul war-bouez e traoñ ar voger, a zo graet e rusk evit gwareziñ an ti diouzh ar glav. Kemmoù bras zo bet e doareoù ar Suruíed abaoe donedigezh ar Re Wenn. En tiez hengounel e vez ar re gozh c'hoazh, met mui-ouzh-mui a diez prenn toennet gant [[amiant]] pe bri zo, ha lod zo bet savet gant brikennoù diwar skouer re an [[trevadennouriezh|drevadennerien]] ; ur familh hepken a vev e seurt tiez bremañ. ===Hanterennoù=== Heñvel eo reolennoù ar gevredigezh evit an holl glannoù suruí. Div hanterenn zo er gevredigezh : troet gant ar goadeg eo an eil, gant al liorzh eo heben. Bep bloaz e kemm ar familhoù o zu, o tremen eus ar goadeg d'al liorzh ha ''[[vice versa]]''. Kenskoazell dre ret a vez etre an dud, ha pa vefent o liorzhañ, o hemolc'hiñ, pe o fardañ podoù hag all. Hervez ar rannadur etre ar goadeg hag al liorzh e vez deiziadur ar Suruíed, evit termeniñ mareoù ar c'henderc'hañ boued, ar gouelioù hag al lidoù relijiel hengounel. ===Bedoniezh ha lidoù=== Dre ma 'z eo ar chamaned pouezus-bras e kevredigezh hengounel ar Siruíed e vez liammet kudennoù ar yec'hed ouzh ur bed dreistnaturel. Lod speredoù a zegas kleñvedoù, lod all o fare. Istorioù zo stag ouzh pep unan eus ar speredoù-se. E bed ar Suruíed e rank ene un den talañ ouzh kalz dañjerioù a-raok erruout, mard eo kalonek, er peoc'h didermen ha diarvar ma vez ar chamaned goude o zremenvan. An eneoù digalon, evel ar re o deus bet darempredoù [[gwadorged]]us, a rank mervel un eil gwezh pe mont da vevañ e kêriadenn an eneoù didalvez. Arabat eo distagañ anv un den marv, gant aon na zeufe an ene da hentiñ ar re vev, hag evit ma c'hellfe erruout e dibenn ar veaj davit ar peoc'h peurbadus. Ar merc'hed a rank plegañ d'ul lid goude en devout bet o [[amzerioù (merc'hed)|amzerioù]] kentañ : chom en o unan en un ti e-pad ur mare ; tud ur bugel nevez-c'hanet a rank chom e-pad seizh devezh hep ober striv pe striv na debriñ kig lod loened. ''Hoeyateim'' eo ar ger suruíek evit lid an obidoù, a c'hall padout a-hed devezhioù ha nozvezhioù evit ambroug an ene ha goulenn puilhentez evitañ. Er goadeg e krog hag ec'h echu al lid.<br> Gant pep a vazh, ar chamaned a laka gwazed, pep unan gant ur vazh bambouz betek 4 metr uhel, da stummañ ur c'helc'h ma kredont emañ ar speredoù. Ur c'helc'h all zo, speredoù ennañ ivez, stummet gant gwazed o seniñ [[fleüt]]où hir (1-2 m). Ar maouezi a c'hall dañsal er c'helc'hioù gant o friedoù. E-kerzh ''hoeyateim'' ez eus un deiz ma aspeder speredoù ar stêrioù, anvet ''goanei'', ha d'un deiz all ez eo tro speredoù an oabl, anvet ''goraei''. Meur a spered zo e pep rummad, ha pep hini anezho en deus e gan hag e istor da gontañ. Anavezet gant an holl eo ar c'hanoù-se, pa vezont kanet gant ar chamaned en ur brederiañ tud klañv. Meur a festival ha dañs hengounel zo bet dilezet tamm-ha-tamm gant ar Suruíed dre levezon ar gristeniezh, ha meur a c'houel kristen (an [[Nedeleg]] ha gouelioù-bloaz, da skouer) zo bet degemeret ganto. ==Artizanerezh== [[File:Suruí headdresses - Memorial dos Povos Indígenas - Brasilia - DSC00564.JPG|thumb|Koefoù suruí]] Mailhed war ar prierezh eo ar Suruíed, a-drugarez d'ar pri mat a zo a-builh en o ziriad hag a zastumont da ober podoù ha pladoù teñval o livioù. Div wezh e poazhont ar pri, er gêriadenn pe er goadeg, en un doare forn ma lakaont regez war ar pri ; goude-se e lakaont ar priajoù war o genoù war an tan. Gant ar merc'hed e vez fardet troioù-gouzoug diwar hadoù ar gwez-palmez ''Astrocaryum aculeatum'', dent [[marmouz (loen)|marmouzed]], kregin [[tatou]]ed, kroc'hen ha drein [[hoc'h-dreinek|hoc'hed-dreinek]] ha greun dastumet er [[janglenn]]. Kantennerezh a vez graet ivez gant ar maouezi, eleze paneroù a bep seurt ment diouzh ezhomm. Ar baotred a fard [[saezh]]où diwar ur spesad [[bambouz]] a zo diaes da gavout ; diwar neuz ar bir e c'heller gouzout piv en deus e fardet. Meur a zoare saezhoù zo : evit hemolc'hiñ, hervez al loen a glasker, evit pesketa, evit brezeliñ. Gant ar wazed ivez e vez fardet ar ''betiga'', pe ''tembetá'', a zo ur c'hinkladur graet gant rousin sec'h ar gwez ''Hymenaea courbaril'', lintret ha kuñvaet e-pad eurvezhioù kent e lakaat en un toull e muzell izelañ ar merc'hed hag ar baotred. Traezoù all a vez fardet gant ar wazed : ''mixangáp'', un doare [[maracas]] da stagañ ouzh divhar an dañserien, koefoù ha kurunennoù e pluñv evit ar gouelioù, koefoù all e plouz evit ar pemdez, [[krib]]où, fleütoù, hag all. An [[tatouadur]] a reont ivez, hag int eo a doull gweuz izelañ ar vugale oadet a seizh pe eizh vloaz kent sankañ ar ''betiga'' enni.<br> Gant ar baotred e vez savet an tiez bras, an tiez bihan evit bac'hadur ar merc'hed nevez-amzeret hag an danvez chamaned, koulz hag ar goudoroù evit hemolc'hiñ. Dre vras ez eo labour ar maouezi nezañ, fardañ podoù ha paneroù, ober war-dro ar vugale, ha labour ar wazed eo fardañ saezhoù, diskar gwez evit sevel ul liorzh. Koulz ar merc'hed hag ar baotred a blant, a ya da besketa ha da hemolc'hiñ. ==Hemolc'h ha peskerezh== Hemolc'herien ha pesketaerien a-zoare eo ar Suruíed. Eurvezhioù, devezhioù, meur a zevezh, ur sizhunvezh zoken e c'hall un hemolc'hadeg padout. Ar maouezi ivez a gemer perzh, en ur gas bugale ganto a-wezhioù. Meur a zoare zo da hemolc'hiñ : stegnañ gripedoù, kuzhat en ur zreveziñ galv ul loen, hag all. Gant saezhoù e veze lazhet al loened en hengoun, met alies e vez graet gant [[arm-tan|armoù-tan]] bremañ peogwir emañ ar bambouz rekis o vont da get. Hervez an derezioù kerentiezh e vez dasparzhet ar c'hig hag ar pesked mogedet. An hoc'h-gouez hag an tatoued eo ar jiboez prizietañ ; [[Klujar|klujiri]] ha meur hag evn kar dezho a vez roet d'ar maouezi a zo o paouez genel ur bugel. Evned eus ar [[kerentiad|c'herentiad]] [[Cracidae]] a vez debret ivez, koulz ha [[koati]]ed, [[merienaer]]ien, moc'h gouez ha meur a spesad marmouzien. Lod loened avat ez eo berzet o debriñ : [[aligator]], [[baot]], [[jagoar]], [[tapir]] ha meur a spesad marmouzed en o zouez. Pesked skantek hepken a ya gant ar Suruíed ; ar [[sili]]-tredan (''Gymnotus electricus'') eo ar pesked diskant nemeto a zebront, ar re all o vout brudet evit degas kleñvedoù. Gant [[gwareg (arm)|gwareg]]où ha saezhoù eo an doare hengounel da besketa, hogen rouedoù, linennoù nylon ha higennoù a vez arveret bremañ abaoe donedigezh ar Re Wenn. ==Gounezerezh== [[File:Floresta Nacional do Iquiri Erick Caldas Xavier (5).jpg|thumb|Gounigezh war zevadur en Amazonia e 2019]] Mailhed war ar gounezerezh ivez eo ar Suruíed. Liorzhoù a vez dalc'het gant strolladoù breudeur, ma c'hounezont arachidez (''Arachis hypogaea''), [[aval-douar|avaloù-douar]], [[bananez]], ignamez (''Dioscorea''), [[fav]], [[maiz]], maniok (''Manihot esculenta''), papaiez (''Carica papaya''), [[riz]], e-kichen [[butun]] ha [[koton]]. Ar gounidigezh war zevadur eo o doare : digoadet e vez un dachenn er goadeg, ha lezet ar plant diskaret da sec'hiñ a-raok koulzad ar glaveier ; devet ar bevdolz a reont neuze evit magañ an douar a-raok liorzhañ war an dachenn nevez e-pad daou vloaz ; goude-se e vez dilezet evit ma kreskfe ar goadeg en-dro. Meur a vloaz diwezhatoc'h e vez devet un eil gwezh. Ar Suruíed a zastum frouezh, larved, mel, kaol-palmez ha boued all er goadeg. E [[1980]] e voent lakaet da perc'henned war ar plantadegoù kafe an alouberien goude ma voe bet skarzhet ar re-se ; da neuze ec'h eas ar Suruí da werzhañ o c'hafe er marc'hadoù. Gant an arc'hant dastumet e c'hallont prenañ rikoù evel binvioù, boued ha dilhad. ==XXI{{vet}} kantved== Abaoe donedigezh ar Re Wenn e stourm ar Suruíed evit mirout o domani hag o sevenadur, evel a vez graet gant Amerindianed all e Suamerika. Desket o deus arverañ binvioù an uheldeknologiezh evit dont a-benn. Dre [[GPS]] hag ar programm ''[[Google Earth|Google Earth Outreach]]'' e c'hallont kaout [[luc'hskeudennerezh|luc'hskeudennoù]] resisoc'h dre [[loarell]] pa verzont e c'hallfe un takad bout bet aloubet<ref>{{en}} {{cite web|url=https://news.mongabay.com/2006/11/amazon-indians-use-google-earth-gps-to-protect-forest-home/ |title=Amazon Indians use Google Earth, GPS to protect forest home @ Mongabay|accessdate=21 Du 25}}</ref> ; mar merzont koadourien pe vengleuzerien e c'hellont gervel ar pennadurezhioù evit ma vefe bannet ar re-se er-maez. Efedus eo an doare, pa 'z eo domani ar Suruíed ar goadeg trovanel c'hleb nemeti a zo dibistig er c'horn-bro. Ar Suruíed o deus boulc'het e [[2007]] ur raktres da skoazellañ o c'hoadeg da virout [[karbon]] e-lec'h kemer perzh en efed ti-gwer<ref>{{en}} {{cite web|http://www.washingtonmonthly.com/features/2009/0907.butler.html/ |title=Big REDD @ Washington Monthly, Gouere/Eost 2009|accessdate=21 Du 25}}</ref> : adplantañ ar gwez a zo bet diskaret gant ar Re Wenn evit mirout ouzh diskar an domani. E [[2010]] e voe anzavet e oa ar Suruíed perc'henned war gwirioù ar c'harbon o ziriad, ar re gentañ e Brazil<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.forest-trends.org/wp-content/uploads/imported/0912%20Greenbang.pdf |title=Indigenous people in Brazil own carbon rights, law firm finds @ Greenbang|accessdate=21 Du 25}}</ref>. War-raok ec'h eas an traoù e [[2013]], pa voe lakaet ar raktres da REDD+ (''Reducing Emissions from Deforestation and forest Degradation'') dre ar reolioù VCS (''Verified Carbon Standard'') ha CCB (''Climate, Community and Biodiversity''), o-div meret gant Verra. E miz Gwengolo ar bloaz-se e voe gwerzhet talvoudegezh {{formatnum:120000}} tonenn karbon d'an embregerezh gwezeladoù braziliat Natura Cosméticos<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.ecosystemmarketplace.com/articles/brazilian-cosmetics-giant-buys-br-first-indigenous-redd-credits/ |title=Brazilian Cosmetics Giant Buys First Indigenous REDD Credits @ Ecosystem Marketplace|accessdate=21 Du 25}}</ref>. Pal ar raktres eo mirout 5 milion a donennoù karbon d'an nebeutañ dindan 30 vloaz, kement-se en ur wareziñ ar goadeg hag an tiriad. ==Levrlennadur== * {{cite book |title=Unwritten stories of the Suruí Indians of Rondônia |url=https://archive.org/details/unwrittenstories0000mind |last=Mindlin |first=Betty |date=1995 |location=Austin, Tex. |publisher=Institute of Latin American Studies : Distributed by University of Texas Press}} ==Liammoù diavaez== {{commonscat|Suruís de Rondônia}} *{{pt}} {{en}} {{es}} {{cite web|url=https://pib.socioambiental.org/en/Povo:Surui_Paíter |title=Suruí Paíter @ Povos Indígenas no Brasil|accessdate=21 Du 25}} *{{en}} {{cite web|url=https://terrasindigenas.org.br/pt-br/terras-indigenas/3858 |title=Terra Indígena Sete de Setembro @ Terras Indigenas no Brasil|accessdate=21 Du 25}} *{{en}} {{cite web|url=https://news.mongabay.com/?s=Suru%C3%AD&formats= |title=Suruí @ Mongabay|accessdate=21 Du 25}} *{{en}} {{cite web|url=https://verra.org/?s=Suru%C3%AD&swpmfe=5916110af2bd3b2b4d5992f3b0f8059a |title=Suruí @ Verra|accessdate=21 Du 25}} *https://www.youtube.com/watch?v=2nHxMjZYWOA *https://www.youtube.com/watch?v=Un9rz7p-yN8 ==Pennadoù kar== *[[Suruíeg]] *[[Txai Suruí]] *[[Almir Narayamoga Suruí]] ==Notennoù== {{daveoù}} {{DEFAULTSORT:Paíter People}} [[Rummad:Amerindianed Suamerika]] [[Rummad:Suruí]] pw4put0k1itz90g33mufcvpg7mr7rzr 0 177891 2197458 2169264 2026-08-04T19:59:01Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197458 wikitext text/x-wiki {{databox}} An '''adreñv''' a vez graet e brezhoneg hag e kalz yezhoù all<ref>{{cite book |last1=Healy |first1=Maureen |title=Vienna and the Fall of the Habsburg Empire |year=2004 |url=https://archive.org/details/viennafallofhabs0000heal |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/viennafallofhabs0000heal/page/5 5]}}</ref> evit ober anv eus an holl dud soudarded pe trevourien ha n'int ket o kemer perzh en emgann pe war un [[tachenn-emgann|dachenn-emgann]]. E saozneg e vez graet gant '''Homefront''' (talbenn diabarzh) a vije bet ganet gant ar c'hentañ Brezel-bed ha disheñvel eo diouzh ''rear'' (lodenn dres adreñv an dachenn emgann). En alamaneg e reer gant '''Heimatfront''' hag a vije ganet e-kerzh ar [[Brezel Gall-Alaman eus 1870]]. An adreñv a zo bet liammet-tre gant kenarroud ar [[brezel-bed|brezelioù-bed]], ar [[kentañ Brezel-bed|C'hentañ Brezel-bed]] hag an [[Eil Brezel-bed|Eil]] dre ma oant padel pell gant talbennoù a c'helle chom tost difiñv. An tachennoù dindan dalc'h un nerzh milourel estren, n'int ket gwelet evel tachennoù eus an adreñv. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Geriaoueg ar brezel]] poxnbm7h05rqhgaoyonkhhht02q8vgc 0 178278 2197413 2172866 2026-08-04T19:06:01Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197413 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ar '''Strategic Air Command''' ('''SAC''') a oa ur skourr eus [[Departamant an Difenn (Stadoù-Unanet)|departamant an difenn stadunanat]] e-kerzh ar [[Brezel yen]], hag ouzhpenn bezañ ur Major Command (MAJCOM) eus an [[United States Air Force]] (USAF) kefridiet gant ar [[Bombezer strategel|bombezerien strategel]] ha [[misiloù treuzkevandirel balistik]] skourr eus an [[Arm nukleel strategel|nerzhioù strategel nukleel]] stadunanat<ref>{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |url=https://archive.org/details/dictionaryofavia0000wrag |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=232}}</ref> Oberiant e oa etre 1946 ha 1992, a-hed darn eus ar [[Brezel Yen]]. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Strategic Air Command]] [[Rummad:US Air Force]] qmbdmm45o2yrpf0rptroxphb4ne5h66 0 178576 2197467 2180244 2026-08-04T20:12:11Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197467 wikitext text/x-wiki '''Ardfheis''' pe '''ard fheis''' <ref>liester: ardfheiseanna</ref>, hag a c'haller treiñ gant 'bodadeg uhel', eo an anv implijet gant meur a [[strollad politikel]] en [[Iwerzhon]] evit ober anv eus o bodadeg vloaziek<ref> {{en}} https://www.irishtimes.com/politics/2024/04/06/what-is-an-irish-political-party-ardfheis-and-why-does-it-matter/</ref>. ==Implij== E-touez ar strolladoù poolitikel hag a ra gant an anv ardfheis pe ard fheis emañ : *[[Fine Gael]]<ref>{{cite web |url=http://www.thejournal.ie/fine-gael-ard-fheis/news/ |title=8 things we learned at the Fine Gael Ard Fheis |first=Rónán |last=Duffy |work=[[TheJournal.ie]] |date=23 January 2016 |access-date=28 July 2018 |archive-date=2 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180502164233/http://www.thejournal.ie/fine-gael-ard-fheis/news/ |url-status=live}}</ref> *[[Fianna Fáil]]<ref>{{cite news |url=http://www.independent.ie/national-news/ffs-mini-ard-fheis-could-begin-trend-2123938.html |title=FF's mini ard fheis could begin trend |work=[[Irish Independent]] |date=3 April 2010 |access-date=6 April 2010 |first1=Colin |last1=Bartley |first2=Fionnan |last2=Sheahan |archive-date=8 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100408003507/http://www.independent.ie/national-news/ffs-mini-ard-fheis-could-begin-trend-2123938.html |url-status=live}}</ref> *[[Sinn Féin]]<ref>{{cite news |url=http://www.rte.ie/news/2010/0305/sinnfein.html |title=Sinn Féin Ard Fheis under way in Dublin |publisher=[[RTÉ News]] |date=5 March 2010 |access-date=6 April 2010 |archive-date=8 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308051008/http://www.rte.ie/news/2010/0305/sinnfein.html |url-status=live}}</ref> *[[Irish Republican Socialist Party]]<ref>{{cite web |title=Wither the IRSCNA? Wither the IRSP? |url=http://irsn.weebly.com/wither-the-irscna-wither-the-irsp.html |access-date=11 August 2024 |website=International Republican Socialist Network}}</ref> *[[Éirígí]]<ref>{{cite news |url=https://eirigi.org/latestnews/2019/1/10/hello-im-a-test |title=Ard Fheis Éirígí 2019 |work=[[Éirígí]] |date=6 January 2019 |access-date=18 January 2019 |archive-date=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323122713/http://eirigi.org/latestnews/2019/1/10/hello-im-a-test |url-status=live}}</ref> *[[Ar Re C'hlas (Iwerzhon)|Ar Re C'hlas]]<ref>{{cite news |url=https://issuu.com/greenparty/docs/green_party_convention_2017_brochur |title=Green Party Convention 2017 Brochure |work=issuu |access-date=24 October 2017 |archive-date=26 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926130416/https://issuu.com/greenparty/docs/green_party_convention_2017_brochur |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=A Journey to Change 25 Years of the Green Party in Irish Politics |url=https://archive.org/details/journeytochange20000boyl |last=Boyle |first=Dan |publisher=Nonsuch Publishing |date=2006 |isbn=978-184588-559-5 |pages=[https://archive.org/details/journeytochange20000boyl/page/122 122]}}</ref> *[[Republican Sinn Féin]]<ref>{{cite web |url=https://republicansinnfein.org/2015/01/26/the-ruairi-o-bradaigh-i-know/ |title=The Ruairí Ó Brádaigh I Know |date=26 January 2015 |access-date=28 January 2021 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202191432/https://republicansinnfein.org/2015/01/26/the-ruairi-o-bradaigh-i-know/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://republican-news.org/current/news/2013/11/address_to_republican_sinn_fin.html |title=Address to Republican Sinn Féin Ard-Fheis |website=republican-news.org |access-date=28 January 2021 |archive-date=8 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208082510/https://republican-news.org/current/news/2013/11/address_to_republican_sinn_fin.html |url-status=live}}</ref> *[[Strollad Broadel (Iwerzhon, 2016)|Strollad Broadel]]<ref>{{citation |last=The National Party |title=National Party Ard Fheis 2018 |date=15 November 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wf41RtzE8jY |access-date=29 April 2019 |archive-date=16 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200616065520/https://www.youtube.com/watch?v=Wf41RtzE8jY&gl=US&hl=en |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sipo.ie/en/reports/register-of-political-parties-accounting-units/register-of-political-parties-29-april-2019.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503222100/https://www.sipo.ie/en/reports/register-of-political-parties-accounting-units/register-of-political-parties-29-april-2019.pdf |url-status=dead |archive-date=3 May 2019 |title=Register of Political Parties 29 April 2019 |website=SIPO.ie}}</ref> *[[Strollad Al Labourerien (Iwerzhon)|Strollad al Labourerien]]<ref>{{cite web |url=https://www.rte.ie/archives/collections/news/21214672-the-workers-party-ard-fheis |title=The Workers Party Ard Fheis |website=RTÉ Archives |access-date=28 January 2021 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202030207/https://www.rte.ie/archives/collections/news/21214672-the-workers-party-ard-fheis/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://workersparty.ie/workers-party-president-michael-donnelly-addresses-2017-ard-fheis/ |title=Workers' Party President Michael Donnelly addresses 2017 Ard Fheis |access-date=28 January 2021 |archive-date=2 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202034441/https://workersparty.ie/workers-party-president-michael-donnelly-addresses-2017-ard-fheis/ |url-status=live}}</ref> *[[Aontú]]<ref>{{cite web |title=Tóibín to address first Aontú Ard Fheis today |url=https://www.lmfm.ie/news/lmfm-news/toibin-to-address-first-aontu-ard-fheis-today/ |access-date=2 December 2021 |website=LMFM}}</ref><ref>{{cite web |title='It works' – Peter McVerry says housing programme is getting people off the streets |url=https://www.newstalk.com/news/it-works-housing-programme-is-getting-people-off-the-streets-says-priest-1268617 |access-date=2 December 2021 |website=Newstalk}}</ref> *[[Connolly Youth Movement]]<ref>{{cite news |title=Red ambition: the Connolly Youth Movement in 2020 |url=https://morningstaronline.co.uk/article/f/red-ambition-connolly-youth-movement-2020 |agency=[[Morning Star (British newspaper)|Morning Star]]}}</ref> E [[Republik Iwerzhon]], al [[Labour Party (Iwerzhon)|Labour Party]], ar [[Strollad komunour Iwerzhon|Strollad komunour]], [[People Before Profit–Solidarity]] hag ar [[Sokial Demokrated (Iwerzhon)|Sokial Demokrated]] na implijont ket an droienn ardfheis; en desped da-se, ar mediaioù a ra a-wechoù gant an droienn evit ober anv eus bodadegoù broadel ar strolladoù-se memestra<ref>[https://www.irshexaminer.com/news/arid-20379224.html Labour ard fheis: Party’s €1.9bn rainy day fund]</ref>. ==''Ard chomhairle''== Meur a strollad politikel hag a implij an anv ard fheis a implij ivez ar ger ''ard chomhairle'' hag a dalvez 'kuzul uhel' ('poellgor seveniñ broadel'), evit ober anv eus penn ar strollad<ref>{{cite book |title=How Ireland Voted 2020 The End of an Era |date=2021 |publisher=[[Springer International Publishing]] |page=137}}</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Politikerezh Iwerzhon]] skcqjlfwnfyh0evmn5i6hlzpwfg24dq 0 178952 2197517 2182647 2026-08-04T22:33:25Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197517 wikitext text/x-wiki '''Daniel Hugo Cámpora''', bet ganet e [[San Nicolás de los Arroyos|San Nicolás]] ([[Arc'hantina]]) d'an 30 a viz Even 1957, a zo ur c'hoarier [[echedoù]] arc'hantinat.<br/> Mestr Meur (GM) eo abaoe 1982, Mestr Etrebroadel (IM) e voe adalek 1982<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/100013 E fichenn FIDE]</ref>.<br/> Genver 2026: 2 320 eo e [[Renk Elo|renk Elo]] ''Standard'', 2 325 e renk Elo ''Fonnapl'' ha 2 283 e renk Elo ''Luc'hedenn''<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/105570 E fichenn FIDE]</ref>. == Kevezadegoù == === [[Kampionad arc'hantinat an echedoù]] === {|class="wikitable" ! Bloaz !! Kevezadeg !! Disoc'h !! |- | 1975 || Kampionad ar Re Yaouank || 1° (7,5/9) ||<ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=138653 Campeonato Argentino Juvenil 1975]</ref> |- | 1976 || Kampionad hollek || 2°/3° (10/14) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/ARG-ch_1976/24008 Campeonato Argentino 1976]</ref> |- | 1978 || Kampionad hollek || 1°/2° (10/13) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/ARG-ch_1978/24355 Campeonato Argentino 1978]</ref> |- | 1986 || Kampionad hollek || 1° (10,5/14) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/ARG-ch_60th_1986/19799 Campeonato Argentino 1986]</ref> |- | 1989 || Kampionad hollek || 1° (13,5/17) || <ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=92317 Campeonato Argentino 1989]</ref> |- |} == Kevezadegoù hiniennel all == {|class="wikitable" ! Bloaz !! Kevezadeg !! Disoc'h !! |- | 1980 || [[Santiago]] || 1° (8,5/9) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/Santiago_1980/21905 Santiago 1980]</ref> |- | 1980 || [[Bogotá]] || 2° (7,5/11) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/COL-ch_1980/21720 Bogotá 1980]</ref> |- | 1983 || [[Tuzla]] || 1° (8/11) ||<ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=89566 Tuzla 1983]</ref> |- | 1985 || [[Niš]] || 1° (8,5/13) ||<ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=72856 Nis 1985]</ref> |- | 1985 || [[Pancevo]] || 1° (10/13) ||<ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=94677 Pancevo 1985]</ref> |- | 1985 || [[Dieren]] || 2° (7/9) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/NED-ch_op_1985/19729 Dieren 1985]</ref> |- | 1985 || [[Amsterdam]] || 2°/5° (6/9) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/OHRA-B_1985/19729 Amsterdam 1985]</ref> |- | 1986 || [[Biel/Bienne]] || 1° (9,5/11) ||<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20260520042821/http://ajedrezdeataque.com/05%20Palmares/Torneos/Europa/Biel_Open.htm Biel 1986]</ref> |- | 1987 || [[Bern]] || 1°/2° (8/11) ||<ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=57770 Berna 1987]</ref> |- | 1989 || [[Biel/Bienne]] || 1° (8,5/11) ||<ref>{{en}}[https://SUI-ch_int_1989/21405 Biel 1989]</ref> |- | 1990 || [[Biel/Bienne]] || 2°/4° (6,5/11) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/Biel-B_1990/19426 Biel 1990]</ref> |- | 1991 || [[Biel/Bienne]] || 1° (8/11) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/Biel_Mixed_1991/18758 Biel 1991]</ref> |- | 1991 || [[Córdoba]] || 2°/3° (6/9) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/Cordoba_op_1991/18201 Córdoba 1991]</ref> |- | 1993 || [[San Pablo]] || 2°/4° (6/9) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/Sao_Paulo_zt_1993/16670 Zonal FIDE San Pablo 1993]</ref> |- | 1993 || [[Moncase]] || 1°/2° (6/9) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/Moncase_1993/16449 Moncase 1993]</ref> |- | 1996 || [[Elgoibar]] || 1° (6/9) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/Elgoibar_6th_1996/13451 Elgoibar 1996]</ref> |- | 1998 || [[Vila Real de Santo Antonio]] || 1°/2° (6/9) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/Magistral_Algarve_1998/10100 Vila Real de Santo Antonio 1998]</ref> |- | 2000 || [[Elgoibar]] || 2°/5° (5/9) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/Elgoibar_10th_2000/6699 Elgoibar 2000]</ref> |- | 2001 || [[Dos Hermanas]] (B) || 1° (6,5/9) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/Dos_Hermanas-B_2001/3869 Dos Hermanas (B) 2001]</ref> |- | 2003 || Tournamant takadel FIDE [[Asunción]] || 2° (7/9) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/Asuncion_zt_2,5_2003/1025 Tournamant takadel FIDE Asunción 2003]</ref> |- | 2004 || [[Ciudad Real]] || 1°/2° (5/6) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/ESP-chT_2004/32671 Ciudad Real 2004]</ref> |- | 2004 || [[Sevilla]] || 1°/3° (7,5/9) ||<ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=69092 Sevilla 2004]</ref> |- | 2005 || [[Sevilla]] || 1°/4° (7,5/9) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/Seville_op_30th_2005/33444 Sevilla 2005]</ref> |- | 2001 || [[Andorra]] || 1° (8,5/9) ||<ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?tid=69593 Andorra 2001]</ref> |- | 2007 || [[Sevilla]] || 1° (7,5/9) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/Seville_op_32nd_2007/36528 Sevilla 2007]</ref> |- | 2007 || [[Coria del Río]] || 1° (7/9) ||<ref>{{en}}[https://www.365chess.com/tournaments/Coria_del_Rio-op_13th_2007 Coria del Río 2007]</ref> |- |} === [[Olimpiadoù echedoù]] === C'hoari a reas eizh gwezh e skipailh Arc'hantina<ref>{{en}}[http://www.olimpbase.org OlimpBase]</ref> : {| class="wikitable" !|Bloaz || Tablezenn|| Niverenn an Olimpiad || Bro ha kêr || Disoc'h |- | 1978 ||4 || 23 || {{Arc'hantina}}, [[Buenos Aires]] || 4/7 (+3 =2 -3) |- | 1982 || 2 ||25|| {{Suis}}, [[Luzern]] ||9/13 (+7 =4 -2) |- | 1986 ||1|| 27 || {{EAU}}, [[Dubai]] || 9/13 (+6 =6 -1) |- | 1988 ||1|| 28 || {{Gres}}, [[Thessaloniki]] || 5,5/10 (+3 =5 -4) |- | 1992 ||1|| 30 || {{Filipinez}}, [[Manila]]|| 7,5/12 (+3 =9 -0 ) |- | 1994 ||1 || 31 ||{{Rusia}}, [[Moskov]]|| 7,5/9 (+7 =1 -1). Tapout a reas ar vedalenn aour hiniennel. |- | 2000 ||2 || 34 || {{Turkia}}, [[Istanbul]] || 5,5/9 (+3 =5 -1) |- |2004 ||2 || 36 || {{Spagn}}, [[Calvià]] || 7/10 (+4 =6 -0) |- |} == Notennoù == {{daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[http://ratings.fide.com/card.phtml?event=100013 E fichenn FIDE] * {{en}}[http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=15798 E bartiennoù e Chess Games] {{DEFAULTSORT:Campora, Daniel}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1957]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù arc'hantinat]] jhfkwlofb0p8wtqwodbcq67k7zdqalp 0 178955 2197313 2182649 2026-08-04T17:05:02Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197313 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Anthony Felloni''', ganet '''Anthony Carroll''' d'ar 6 a viz Genver 1943 hag aet da Anaon d'an 22 a viz Ebrel 2024, a oa ur gwerzher [[heroin]], un [[houlier]], ha torfedour a-vicher iwerzhonat. Lesanvet '''"King Scum"''' gant ar mediaioù, Felloni a oa deuet da vezañ un dudenn gwallvrudet er bloavezhioù 1980 ha 1990, rebechet e oa dezhañ da vezañ degaset sammadoù ramzel a heroin da [[Dulenn|Zulenn]] ha bezañ bet neuze mammenn ar c'hentañ remziad tud drammet gant an heroin e kêr. Un houlier ha [[drouktunererezh|drouktuner]] da gentañ, Felloni a oa troet goude-se d'ul laer, a-raok mont gant hent ar gwerzhañ ha trafikañ dramm e kêr Dulenn. Echuet e oa bet e vuhez torfedour pa voe kondaonet da ugent vloaz toull-bac'h e 1996. ==Yaouankiz== Felloni a oa bet ganet e Dulenn d'ar 6 a viz Genver 1943 ; e dad e oa Ronaldo Felloni, un enbroad sikilian<ref name=":3">{{Cite web |last=Williams |first=Paul |date=24 April 2024 |title=Few will mourn despised drug dealer Tony Felloni: Community knew man who flooded capital with heroin as 'King Scum' |url=https://www.proquest.com/docview/3044140710 |access-date=1/02/2026 |website=Irish Independent |id={{ProQuest|3044140710}} |language=en}}</ref>, hag e vamm e oa Anne Carroll<ref>{{Cite book |last=Reynolds |first=Paul |title=King Scum: The Life and Crimes of Tony Felloni - Dublin's Heroin Boss |url=https://archive.org/details/kingscumlifecrim0000reyn |publisher=Gill & McMillan |year=1998 |isbn=978-07171-3748-0 |location=Dublin}}</ref>. E dud ne oant ket dimezet, roet e oa bet dezhañ anv ar vamm, ha graet e veze Anthony Carroll anezhañ. E 1969 eo en doa choazet implij anv e dad. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Felloni, Tony}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1943]] [[Rummad:Marvioù 2024]] [[Rummad:Trafikerien dramm]] [[Rummad:Torfedourien Iwerzhon]] axsfvk0aahsdrfb9igt4zd2b2posez2 0 178967 2197414 2182681 2026-08-04T19:07:37Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197414 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Faltazi''' a vez graet eus un oberenn, dreist-holl oberennoù danevellañ, o taolenniñ [[tudennoù|hiniennoù]], darvoudoù, pe [[Framm (danevellañ)|lec'hioù]] hag a zo [[ijin|ijinet]] pe a zo un azasadur ijinet eus diazezoù gwirion<ref>{{cite web |url=https://www.lexico.com/en/definition/fiction |title=fiction |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821052716/https://www.lexico.com/en/definition/fiction |archive-date=21 August 2019 |work=Lexico |publisher=Oxford University Press |url-status=dead |date=2019}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Sageng |editor-first1=John Richard |editor-last2=Fossheim |editor-first2=Hallvard J. |editor-last3=Larsen |editor-first3=Tarjei Mandt |date=2012 |url=https://books.google.com/books?id=q_AVJXKbE4wC&dq=events+places&pg=PA187 |title=The Philosophy of Computer Games |archive-url=https://web.archive.org/web/20170313014028/https://books.google.com/books?id=q_AVJXKbE4wC&pg=PA187&dq=events+places |archive-date=13 March 2017 |publisher=Springer Science & Business Media |pages=186–187|isbn=978-9400742499 }}</ref><ref name="C. Hugh Holman 1990, p. 212">{{cite book |first1=William |last1=Harmon |first2=C. Hugh |last2=Holman |title=A Handbook to Literature |edition=7th |location=New York |publisher=Prentice Hall |date=1990 |page=212}}</ref>. An taolennadurioù faltazius, n'int ket neuze un doare rik da gontañ fedoù, istorioù ha n'int ket rediet da vezañ gwirvoudel. En un doare hengounel e vez graet gant an droienn "faltazi" evit ober anv eus [[lennegezh|istorioù skrivet]] e [[komz-plaen]], alies e stumm [[romant]]où, [[danevell]]où, [[istor berr|istorioù berr]]<ref>{{cite book |first=M. h. |last=Abrams |title=A Glossary of Literary Terms |url=https://archive.org/details/glossaryoflitera0000abra_i1b8 |edition=7th |location=Fort Worth, Texas |publisher=Harcourt Brace |date=1999 |page=[https://archive.org/details/glossaryoflitera0000abra_i1b8/page/94 94]}}</ref><ref>"{{cite dictionary |title=Definition of 'fiction |dictionary=Oxford English Dictionaries |publisher=Oxford University Press |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/fiction |access-date=25 August 2015 |date=2015 |edition=Online |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827205032/https://www.dictionary.com/ |archive-date=27 August 2022}}</ref>. En un doare ledan e vez graet faltazi eus an holl zanevelladurioù ijinet, n'eus forzh petra eo an doare oberenn, ha n'eo ket hepken reoù skrivet met ivez ivez [[drama radio|dramaoù radio]], [[film]]où, programmoù skinwel, [[comic]]s, [[c'hoari roll|c'hoarioù roll]], ha [[c'hoari video|c'hoarioù video]]. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Faltazi]] olaujx8yxswj9p5vnel67mo52ruv47b 0 179055 2197329 2184029 2026-08-04T17:23:34Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197329 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Master Juba''', ganet e-tro [[1825]] hag aet da Anaon e-tro [[1854]], a oa un dañser [[Afroamerikaned|afromaerikan]] oberiant er [[bloavezhioù 1840]]. Bez' e oa unan eus an Afroamerikaned kentañ o vont war al leurenn e [[Stadoù-Unanet Amerika]] dirak arvesterien wenn. E anv gwirion e vije '''William Henry Lane''', met anavezet e oa ivez evel "'''Boz's Juba'''" hervez an doare ma oa bet deskrivet gant [[Charles Dickens]] en e levr-beaj ''[[American Notes]]'', embannet e [[1842]]<ref>[[The Era (kazetenn)|The Era]], ''Provincial Theatricals'', 30 a viz Gouhere 1848</ref>. Dre ma treveze arvestoù ar ''[[blackface]]'' (tud wenn pentet e du), Juba a levezonas kalz diorroadur an doareoù dañsoù stadunanat evel an [[tap (dañs)|tap]], ar [[jazz (dañs)|jazz]] hag ar [[stepping|step dancing]]. Pa oa krennard e oa kroget da zañsal e saloñsoù ha salioù dañs e [[New York]], e karter ar [[Five Points (Manhattan)|Five Points]], hag o kemer perzh goude en arvestoù [[minstrel show]] e-kreiz ar bloavezhioù 1840. Alies e oa bet Master Juba o keveziñ gant ar gwellañ dañserien wenn, betek an hini gwellañ holl en amzer-se, [[John Diamond (dañser)|John Diamond]], hag alies ez ae ar maout gantañ. Pa oa e barr e vrud, Juba a groge da gentañ gant drevezañ dañserien brudet ar mare ha goude-se e kroge da vat gant e zañsoù dezhañ. Pa oa du e groc'hen, dañsal a rae gant strolladoù "minstrel", o tañsal evel ma rae an dañserien wenn a c'hoapae an dañserien zu hag o kuzhat ar fed e oa du gant ur "blackface". Ha pa voe brudet-mat er Stadoù-Unanet, e Bro-Saoz eo e voe ar brudetañ<ref>{{cite book|last1=White|first1=Deborah Gray|last2=Bay|first2=Mia|last3=Martin Jr.|first3=Waldo E.|title=Freedom on My Mind|url=https://archive.org/details/freedomonmymindh0000whit|date=2013|publisher=Bedford/St. Martin's|location=Boston|isbn=978-0-312-64883-1|page=317}}</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Juba, Master}} [[Rummad:Ganedigezhioù ar bloavezhioù 1820]] [[Rummad:Marvioù ar bloavezhioù 1850]] [[Rummad:Afroamerikaned]] [[Rummad:Korollerien]] fydjnc656a1pleu7q9ywgvpx0a5j7xt 0 179137 2197312 2185000 2026-08-04T17:04:54Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197312 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Afer an ampoezonoù''' ([[galleg]]: ''Affaire des Poisons'') a oa ur gwallreuz e [[Rouantelezh Bro-C'hall|Bro-C'hall]] e-kerzh ren [[Loeiz XIV (Bro-C'hall)|Loeiz XIV]]. Etre 1677 ha 1682 e oa bet kavet kablus un toullad izili eus an noblañsoù uhel da vezañ ampoezonerien, pe bet oc'h implij ampoezonerien, ha da vezañ implijet galloudoù [[sorserezh]], pe bezañ bet kemeret perzh e lidoù sorserezh. Ar gwallreuz a oa o tizhout kelc'h an dud tostañ d'ar roue. En holl e oa bet kondaonet d'ar marv 36 den<ref name="Somerset, Anne">{{Cite book |last=Somerset |first=Anne |title=The affair of the poisons: murder, infanticide, and Satanism at the court of Louis XIV |url=https://archive.org/details/affairofpoisonsm00some_0 |date=2004 |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-33017-0 |location=New York}}</ref>. == Orin ha kenarroud == E 1672, goudse marv naturel an ofiser [[Marc'hegerezh|varc'hegiezh]] [[Godin de Sainte-Croix]], e voe ur [[renabl goude marv|renabl goude e varv]]. Kavet e oa bet ur voestad paperioù: nav lizher gant e vestrez, ar [[Marie-Madeleine Dreux d'Aubray|Varkizez de Brinvilliers]], hag ur paper anavezout dleoù a 30 000 lur. Er voest e oa ivez boutailhadoù bihan ; goude bezañ bet arnodet e oa bet anat e oant bet reoù gant poezon e-barzh, reoù izel o efedoù da vezañ lakaet goustadik war un hir dermen a-benn degas efedoù marvus. El lizhiri, ar varkizez a anzav he deus ampoezonet he zad gant ur meskaj [[arsenik]] ha glaour touseg. Klasket he devoa lazhañ anezhañ dek gwech a-raok dont a-benn. Anzav a rae ivez bezañ lazhet he breudeur evit an hêrezh. Ouzhpenn-se e oa bet kavet ivez gant ar polis ul lizher prokuladur eus degemerer-meur ar gloer, [[Pierre Louis Reich de Pennautier]], eus ar 17 a viz C'hwevrer 1669, a roe an aotre d'ur marc'hadour a [[Carcassonne]] da reiñ dre Godin de Sainte-Croix, a-berzh ar varkizez Brinvilliers, ur sammad arc'hant a 10 000 lur en dije prestet dezhi gant an anv Paul Sardan. War ar pakad lizhiri e oa skrivet "''papiers pour être rendus à M. de Pennautier, receveur général du clergé, et je supplie très humblement de bien vouloir les lui rendre en cas de mort, n’étant d’aucune conséquence qu’à lui seul''". Ur restr ouzhpenn a oa, ur c'huitañs sinet Cusson, marc'hadour a Garcassonne. Kroget e oa an afer da vat e 1675 pa oa bet prosez de Brinvilliers, a oa bet tamallet dezhi bezañ kenlabouret gant Sainte-Croix evit lazhañ he zad Antoine Dreux d'Aubray e 1666, gant daou vreur ivez, Antoine d'Aubray ha François d'Aubray, e 1670. Ar pal e oa kaout an hêrezh holl evito. Bez e oa bet trouzioù e vije bet oc'h ampoezoniñ tud paour pa oa bet o weladenniñ ospitalioù, met prouenn ebet ne voe kavet. Ur wech tamallet, Colbert a c'houlennas e vije degaset eus Londrez lec'h ma oa evit bezañ barnet e Bro-C'hall. Bet e oa o klask tec'hout e [[Liège]] da guzhat en ul leandi. De Brinvilliers a voe harzet, jahinet ha ne voe ket kofesaet netra ganti. Kondaonet e voe d'ar marv. D'ar 17 a viz Gouhere e voe jahinet adarre, gant an dour (rediet da evañ dour), met ur wech c'hoazh ne voe ket kofesaet ganti. Dibennet e voe hag he c'horf a voe devet. Sainte-Croix ne voe ket barnet rak marvet e oa dija e 1672. Ar prosez a oa bet unan brudet-kenañ en amzer-se ha tabut a oa savet tro-dro d'ar marvioù iskis lies. Tud vrudet, betek Loeiz XIV, a oa kroget da gaout aon da vezañ ampoezonet. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Afer an ampoezonoù]] sj3ed9gwh5ianva8yeqtkkx668itf7o 0 179211 2197317 2185615 2026-08-04T17:11:09Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197317 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Leslie Herbert Wexner'''<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/profile/person/1389469|title=Bloomberg Business Profile: Leslie Herbert Wexner|website=[[Bloomberg News]] |date=May 25, 2023 }}</ref>, ganet d'an [[8 a viz Gwengolo]] [[1937]], zo ur [[miliarder]], den a aferioù ha stourmer politikel [[stadunanat]]. Kengrouer ha penn a enor [[Bath & Body Works, Inc.]]<ref name="AoA">{{Cite web|url=https://achievement.org/achiever/leslie-h-wexner/|title=Leslie H. Wexner Biography|date=February 20, 2020|website=Academy of Achievement|language=en-US|access-date=2020-02-23}}</ref>eo. Bet eo bet e penn [[Abercrombie & Fitch]], [[Victoria's Secret]] ha [[La Senza]], e-touez embregerezhioù brudet all. Wexner a zo ur stourmer politikel. E 1991, gant ar miliarder [[Charles Bronfman]], Wexner en doa krouet ar [[Mega Group]],<ref name="Skolnik2">{{Cite book |title=Encyclopaedia Judaica |url=https://archive.org/details/encyclopaediajud0000fred |date=2007 |publisher=Macmillan Reference USA and Keter Publishing |isbn=9780028659282 |editor1=Skolnik, Fred |edition=2 |location=Detroit |pages=[https://archive.org/details/encyclopaediajud0000fred/page/32 32]–34 |oclc=70174939 |editor2=Berenbaum, Michael}}</ref> ur c'hlub hag a stroll lod tud pinvidikañ ha tud a aferioù gant levezon er bed. Ul lobi [[Lobi Israel er Stadoù-Unanet|evit Israel]] eo, ha graet e vez eus an aozadur unan hag a glask kaout levezon war [[politikerezh estren ar Stadoù-Unanet er Reter-Nesañ]]. E 2003, e oa bet gopret ar c'huzulier [[Frank Luntz]] evit reiñ harp d'ar strollad da reiñ harp da [[Israel]]<ref name=":0">{{Cite web |date=June 8, 2021 |title=The Mogul and the Monster: Inside Jeffrey Epstein's Decades-Long Relationship With His Biggest Client |url=https://www.vanityfair.com/news/2021/06/inside-jeffrey-epsteins-decades-long-relationship-with-his-biggest-client |access-date=2024-02-28 |website=Vanity Fair |language=en-US|last=Sherman|first=Gabriel|archive-url=https://web.archive.org/web/20260210180447/https://www.vanityfair.com/news/2021/06/inside-jeffrey-epsteins-decades-long-relationship-with-his-biggest-client|archive-date=February 10, 2026|url-status=live}}</ref>. Ar strollad-se a lavarer en deus liammoù gant ar [[Mossad]] (ajañs spiañ Israel) hag e vije ur "c'horf evit oberiadurioù levezoniñ er Stadoù-Unanet"<ref name=":2">{{Cite web |title=Former NSA counterspy says Jeffrey Epstein was part of Israeli network |url=https://www.washingtontimes.com/news/2024/jan/10/inside-ring-former-nsa-counterspy-says-jeffrey-eps/ |url-access=subscription |access-date=2024-02-28 |website=Washington Times |quote=Former National Security Agency counterspy John Schindler... said in a long report on his Top Secret Umbra blog this week that Epstein appears to have been part of a shadowy Israeli influence operation known as MEGA.}}</ref>. Wexner en doa lakaet [[Jeffrey Epstein]] da verañ e arc'hant eus 1987 beteko 2007 ha reiñ a reas dezhañ ar garg a leuriad evit merañ e arc'hant, hervez [[Bloomberg News|Bloomberg]].<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-07-08/the-mystery-around-jeffrey-epstein-s-fortune-and-how-he-made-it |title=Mystery Around Jeffrey Epstein's Fortune and How He Made It |last1=Metcalf |first1=Tom |last2=Melby |first2=Caleb |last3=Alexander |first3=Sophie |date=July 8, 2019 |website=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801040345/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-07-08/the-mystery-around-jeffrey-epstein-s-fortune-and-how-he-made-it |archive-date=August 1, 2019 |url-status=live |access-date=January 25, 2026}}</ref> Epstein a rene e embregerezh diouzh un ti perc'hennet gant Wexner hag a-wechoù e veze o chom eno<ref>{{cite news |last=Thomas, Jr |first=Landon |url=https://nymag.com/nymetro/news/people/n_7912/ |title=Jeffrey Epstein: International Moneyman of Mystery |work=[[New York (magazine)|New York]] |date=October 28, 2002 |access-date=2022-02-16 |archive-date=2020-11-28}}</ref>. D'an 10 a viz C'hwevrer 2026, an dileuriad [[Ro Khanna]] en doa embannet e oa bet lakaet anv Wexner, gant an [[FBI]], war roll kendorfedourien Epstein met hep enklask warnañ<ref>{{Cite web |last=Gregorian |first=Dareh |date=February 11, 2026 |title=Justice Department releases names of 3 people the FBI once called Jeffrey Epstein 'co-conspirators' |url=https://www.nbcnews.com/politics/justice-department/doj-names-3-people-fbi-once-called-jeffrey-epstein-co-conspirators-rcna258335 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212061715/https://www.nbcnews.com/politics/justice-department/doj-names-3-people-fbi-once-called-jeffrey-epstein-co-conspirators-rcna258335 |archive-date=February 12, 2026 |access-date=2026-02-11 |website=NBC News |language=en}}</ref>. An deiz war-lec'h, lez-varn stadunanat distrig Su Ohio en doa nac'het kement-se ha goulennet e vije tennet ur goulenn atersadenn a oa bet roet dezhañ, ma vije rediet da zont da gomz a-zivout [[Skol-veur Stad Ohio]] hag an torfedoù rebechet d'ur medisin sport anvet Richard Strauss, hag a zo e-kreiz [[gwallreuz Skol-veur Stad Ohio]].<ref name="10tv">{{cite news |date=11 February 2026 |title=Judge rules Wexner must be deposed for lawsuit in Strauss abuse case |url=https://www.10tv.com/article/news/local/judge-rules-wexner-deposed-lawsuit-strauss-abuse-case/530-a2e8d15c-665d-4978-b216-c373d5b20080 |url-status=dead |access-date=12 February 2026 |work=10 WBNS |publisher=WBNS-TV}}</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Wexner, Leslie}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1937]] [[Rummad:Tud a aferioù SUA]] [[Rummad:Miliarderien]] [[Rummad:Yuzevien SUA]] [[Rummad:Dengarourien]] [[Rummad:Republikaned SUA]] pljmsbjcplzr08w311al2gapw15n0mf 0 179312 2197501 2186292 2026-08-04T21:25:16Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197501 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Bruno Oger''', ganet d'an 9 a viz Mae [[1966]] en [[An Oriant|Oriant]], zo ur mestr-keginer breizhat. Ren a ra ar "Bastide Bruno Oger", e [[Lo Canet]], war [[Aod an Azur]], e [[Provañs]]. E-barzh e kaver ur preti gastronomek div steredenn gantañ roet gant ar [[Sturlevr Michelin]], "La Villa Archange", ur vreserezh roet dezhañ ur "BIB Gourmand", ar "Bistrot des Anges", hag an "Ange Bar". == Buhezskrid == Sot e oa Bruno Oger gant ar c'heginañ abaoe ma oa 12 vloaz, ha touiñ a reas ober e vicher anezhañ. Tapout a reas ur CAP e 1983 hag ar BEP keginañ e lise letierezh [[Dinarzh]]. Goude e labouras gant ar mestr-keginer gall [[Georges Blanc]] er preti 3 steredenn e [[Vonnas]] e [[Bresse]]. E 1989 e voe kinniget dezhañ gant Georges Blanc bezañ e penn keginoù ar Normandy, unan eus pretioù an "Hôtel Oriental" e [[Bangkok]] (unan eus kaerañ palazoù ar bed). D'an oad a 23 bloaz e voe e penn ur skipailh 15 keginer eta. E 1995 e voe tutaet gant ur palaz eus [[Canas]] war "bourmennadenn ar Saozon" evit digeriñ ar preti « La Villa des Lys » an deiz a-raok digoradur [[Gouel Canas]]. E 1997 e tapas e steredenn gentañ gant ar sturlevr Michelin. Tri bloaz goude e voe roet dezhañ an notenn 18/20 ha dilennet e voe Gwellañ Keginer ar Bloaz gant ar sturlevr gastronomek [[Gault-Millau]]<ref name="cannes">[https://www.20minutes.fr/article/160339/Cannes-2007-les-coulisses-Dans-le-restaurant-gastronomique-du-Majestic.php Dans le restaurant gastronomique du Majestic] war 20minutes.fr</ref>. D'ar 16 a viz Mae 2003 e voe roet dezhañ medalenn Marc'heg an Arzoù hag al Lizhiri gant [[Jean-Jacques Aillagon]], ministr gall ar Sevenadur hag ar C'hehentiñ. E 2005 e voe roet dezhañ un eil steredenn gant Michelin. Gantañ e voe aozet koanioù ofisiel 50{{vet}} ha 60{{vet}} deiz-ha-bloaz [[Gouel Canas]]<ref name="cannes"/>. E 2009 e krogas gant ur raktres nevez e [[Lo Canet]] e-kichen Canas, sevel ur preti e La Villa Notre Dame des Anges. Digoret e voe ent-ofisiel d'ar 7 a viz Mae 2010 "la Bastide Bruno Oger", Georges Blanc hag [[Anne-Sophie Pic]] o vezañ paeron ha maeronez an diazezadur. D'an 28 a viz C'hwevrer 2011, 10 miz goude hepken, e tapas un eil steredenn evit "La Villa Archange", ar preti gastronomek<ref>[https://web.archive.org/web/20110505044715/http://www.nicematin.com/article/clubeco/le-guide-michelin-decerne-deux-etoiles-a-bruno-oger Le Guide Michelin décerne deux étoiles à Bruno Oger ]</ref>. == Enorioù == * 2011 : div steredenn gant ar sturlevr Michelin evit "La Villa Archange" e Lo Canet * 2011 : BIB Gourmand evit ar "Bistrot des Anges"e Lo Canet * 2005 : eil steredenn Michelin evit ar preti "La Villa des Lys" e Canas * 2003 : Marc'heg an Arzoù hag al Lizhiri * 2000 : 18/20 ha dilennet ''Gwellañ Keginer ar Bloaz'' gant ar sturlevr gastronomek Gault-Millau * 1997 : steredenn gentañ gant ar sturlevr Michelin evit ar preti "La Villa des Lys" e Canas == Levrlennadur == * 2014 : ''Le Bistrot des Anges'' gant Bruno Oger -Testenn gant Vincent Tasso, Fotoioù gant Laurence Barruel ha Vincent Tasso - Embannadurioù De Borée * 2014 : ''La Villa Archange'' gant Bruno Oger - Testenn gant Vincent Tasso, Fotoioù gant Laurence Barruel ha Vincent Tasso - Embannadurioù De Borée {{ISBN|9782812908736}} * 2006 : '' Passion Café '' gant Bruno Oger - Testenn ha fotoioù gant Vincent Pierre Angouillant - Embannadurioù Jean-Claude Gawsewitch {{ISBN|2350130320}} * 2006 : '' Villa des Lys - 10, La Croisette'' gant Bruno Oger - Testenn ha fotoioù gant Vincent Pierre Angouillant - Embannadurioù Glénat {{ISBN|2723456072}} * 1999 : '' La cuisine méditerranéenne - Ou les vertus de l'huile d'olive '' gant Bruno Oger ha Martine Marzouk - Embannadurioù Dormonval {{ISBN|3907499506}} * 2021 : rann ''Sur les hauteurs du Cannet'' gant Bruno Oger, e-barzh ''La cuisine de demain vue par 50 étoiles d’aujourd’hui'' (renet gant Kilien Stengel), L'Harmattan == Daveoù == {{porched|Boued ha Keginerezh}} {{daveoù}} == Liammoù diavaez == * [http://www.bruno-oger.com Lec'hienn ofisiel] {{ALC'HWEZDIBAB:Oger, Bruno}} [[Rummad:Keginerien Breizh]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1966]] 5crttyt9kezuwo7gkxpqbvsv87gp5kd 0 179401 2197446 2186631 2026-08-04T19:40:11Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197446 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Beretta AR70/90|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Beretta AR70 noBG.png|frameless|280x280px]] <br /><br />Ur fuzuilh-arsailh '''Beretta AR70/90 SCP''' |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{Italia}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh-arsailh]] aotomatek / damaotomatek |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tenneta]] dre amprest-gazoù, dre biston |- ! scope="row" |[[Munision]] |[[5,56 × 45 mm NATO]] |- ! scope="row" |Produer |[[Beretta]] |- ! scope="row" |Mare produiñ |Adalek 1972 (AR70/223)<br>Adalek 1985 (AR70/90) |- ! scope="row" |Mare implij |Abaoe 1972 (arme Italia) |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel<br>''AR70/223'' |- ! scope="row" |Mas (hep kartouchenn) |3,8 kg |- ! scope="row" |Hirder |995 mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |450 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Hed-tenn efedus |400 m |- ! scope="row" |Lusk-tennañ |650 tenn/mn |- ! scope="row" |Endalc'h |Karger fiñv 30 kartouchenn |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |- |} Ar '''Beretta AR70/90''' zo ur [[fuzuilh-arsailh]] oberataet dre gaz ha kambret gant kartouchennoù [[5,56 × 45 mm NATO]], ha bez eo ar [[Arm ordrenañs|fuzuilh standart]] en [[nerzhioù lu italian]]. An arm a zo bet savet evit ma vije tu da ouzhpennañ ur banner [[greunadenn fuzuilh|greunadennoù fuzuilh]], hag ur bizerez greunadenn. An heuliad AR a gaver meur a adstumm anezhañ evel an AR70/90, gant ul lamm-fuzuilh hebleg doare neud metalek, da vezañ dafaret d'an [[Harzlammer milourel|harzlammerien]]. ==Istor== ===Beretta AR70=== [[Restr:Automatkarbin_70-223_Italien_03.jpg|thumb|left|300px|Ar Beretta AR70/223, diaraoger an AR70/90, hag a oa bet krouet dre skiant-prenet hag arnodoù Beretta pa oa bet savet ar SIG SG 530.]] E 1963, [[SIG Sauer|SIG]] ha [[Beretta]] o doa kroget ur c'henlabour evit diorroiñ ar [[SIG SG 530]]. E 1968, Beretta en doa paouezet gant ar c'henlabour gant SIG, memes ma oa kendalc'het al labour gant an embregerezh suis war an SG 530. Beretta a oa kendalc'het eus e du da labourat war ur stumm dezhañ eus an SG 530, en ur implijout an titouroù ha taolioù-arnod a oa bet war steuñv an SG 530. An disoc'h e oa bet ar Beretta AR70, hag en doa tres an SG 530 eus an diavaez, met a oa disheñvel er mekanikerezh tennañ ha bizañ. An AR-70 a oa kroget da vezañ implijet e 1972. Goude arnodoù evit gwelet spletoù ar fuzuilh e oa bet degemeret er servij gant meur a skourr eus nerzhioù polis ha lu Italia. E-touez ar re-se e oa ar [[COMSUBIN]], ar [[1añ rejimant San Marco|batailhon San Marco]] eus [[Morlu Italia]], an [[Nucleo Operativo Centrale di Sicurezza|NOCS]] eus ar polis Stad, ha bez e oa bet dafaret ivez d'an nerzhioù [[Aerlu Italia|aerlu italian]], da soudarded ar VAM (Vigilanza Aeronautica Militare). Ezporzhiet e oa bet an arm da luioù estren evel re [[Jordania]], [[Malaysia]] ha re all<ref>Ian V. Hogg, "Small Arms: Pistols and Rifles", revised by John Walter, pages 126–127 {{ISBN|1-85367-563-6}}</ref>. Da gentañ e oa anv-kod ar fuzuilh '''AR-70''', met goude-se e oa bet kemmet en '''AR-70/223''' evit ma vije anat an diforc'h gant ar stumm nevez krouet AR70/90. An AR-70/223 a oa bet savet gant tri stumm : an AR-70/223 fuzuilh-arsailh standart, ar garabinenn SC-70 hag a oa an 223 gant kemmoù war al lamm-fuzuilh, hag ur stumm fuzuilh ispisial anvet SCS-70/223 gant ul lamm-fuzuilh hag a c'helle bezañ pleget ha tennet hag ur beg fuzuilh bihanoc'h. Ur stumm [[Squad automatic weapon|arm skañv harpañ]] a oa bet savet hag anvet 70/223, gant ur c'harger boest hag ur stumm kemmañ buan ar c'hanol. Ne oa ket bet degemeret mat-tre nag implijet kalz ar stumm-se. ==Implijerien== [[Restr:Beretta AR70-90 Users.png|thumb|Kartenn gant implijerien ar Beretta AR70/90 e glas]] [[Restr:Italian Soldier Olypmic Games Turin 2006.jpg|thumb|150px|Soudardez italian eus ar [[Brigadenn harzlammerien Folgore|vrigadenn harzlammerien Folgore]] dafaret gant ur fuzuilh SC70/90.]] *{{Albania}} – 5000 fuzuilh profet da [[nerzhioù lu Albania]] gant Italia.<ref>{{cite web|last1=Bozinovski|first1=Igor|title=Italy to gift rifles to Albania|url=http://www.janes.com/article/74620/|website=IHS Jane's 360|access-date=4 October 2017|archive-url=https://archive.today/20171004145610/http://www.janes.com/article/74620/italy-to-gift-rifles-to-albania|archive-date=4 October 2017|date=4 October 2017}}</ref> *{{Burkina Faso}}: Implijet gant ar polis<ref name="jones2009">Jones, Richard D. ''Jane's Infantry Weapons 2009/2010''. Jane's Information Group; 35th edition (27 January 2009). {{ISBN|978-0-7106-2869-5}}.{{Page needed|date=November 2016}}</ref> *{{Egipt}}: implijet gant an nerzhioù polis<ref>{{cite web|url=http://www.disarmo.org/rete/a/36260.html|title=Italia: ecco le armi esportate da Berlusconi a dittatori e regimi autoritari|author=Giorgio Beretta|work=ControllArmi|access-date=11 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610141815/http://www.disarmo.org/rete/a/36260.html|archive-date=10 June 2014|url-status=live}}</ref> *{{Honduras}}: Prenet 1000 fuzuilh e 2006<ref>{{cite web|url=http://www.defensa.com/index.php?option=com_content&view=article&id=11160:las-fuerzas-armadas-de-honduras-comenzaran-el-2014-con-nueva-cupula-militar-el-pais-busca-en-israel-asistencia-tecnica-para-repotenciar-los-f-5&catid=55:latinoamerica&Itemid=163|title=Las Fuerzas Armadas de Honduras comenzarán el 2014 con nueva cúpula militar. El país busca en Israel asistencia técnica para repotenciar los F-5|author=Alvaro Diaz|website=Defensa.com|access-date=11 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111154716/http://www.defensa.com/index.php?option=com_content&view=article&id=11160:las-fuerzas-armadas-de-honduras-comenzaran-el-2014-con-nueva-cupula-militar-el-pais-busca-en-israel-asistencia-tecnica-para-repotenciar-los-f-5&catid=55:latinoamerica&Itemid=163|archive-date=11 November 2014|url-status=live}}</ref>. Implijet gant polis Honduras<ref>{{Cite web|last1=Issue|last2=V7N5|last3=Volume 7|title=Police Small Arms Arsenals in the Northern Central American Triangle – Small Arms Defense Journal|url=http://www.sadefensejournal.com/wp/police-small-arms-arsenals-in-the-northern-central-american-triangle/|access-date=4 August 2021|language=en-US}}</ref>. *{{Italia}}: Tirlu dafaret gant 105 000 AR70/90 ha SC70/90, gant 15 000 SCP70 er servij ivez, an armoù a zo ivez er servij gant ar morlu, aerlu, Carabinieri, Guardia di Finanza ha Polizia di Stato. Ar fuzuilhoù a vo tennet eus ar servij evit lakaat reoù [[ARX-160]] en o lec'h. *{{Jordania}}<ref name="jones2009"/> : SC70/223 eo karabinenn standart an nerzhioù ispisial abaoe ar bloavezhioù 1980<ref name="Arabs2">{{cite book|title=Arab Armies of the Middle East Wars (2)|url=https://archive.org/details/arabarmiesofmidd0000katz|series=Men-at-Arms 128|first= Sam |last=Katz |date=24 March 1988|publisher=Osprey Publishing|isbn=9780850458008|page=[https://archive.org/details/arabarmiesofmidd0000katz/page/42 42]}}</ref>. *{{Lesotho}}<ref name="jones2009"/> *{{Malaysia}}<ref>{{cite web|url=http://www.malaysiandefence.com/rmr-museum/|title=RMR Museum|access-date=9 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309183107/http://www.malaysiandefence.com/rmr-museum/|archive-date=9 March 2018|url-status=live}}</ref> *{{Mec'hiko}}<ref>{{cite web|url=http://www.unimondo.org/Guide/Guerra-e-Pace/Armi-leggere/Gli-affari-della-Beretta-coi-regimi-repressivi-e-il-Codice-Gheddafi-148444|title=Gli affari della Beretta coi regimi repressivi e il "Codice Gheddafi" / Armi leggere / Guerra e Pace / Guide / Home – Unimondo|website=Unimodo.org|access-date=12 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610063339/http://www.unimondo.org/Guide/Guerra-e-Pace/Armi-leggere/Gli-affari-della-Beretta-coi-regimi-repressivi-e-il-Codice-Gheddafi-148444|archive-date=10 June 2016|url-status=live}}</ref> *{{Ukraina}}: un nebeud fuzuilhoù zo bet dafaret da Ukraina met n'eo ket ofisiel <ref> {{en}} https://armourersbench.com/2025/04/19/has-italy-sent-beretta-ar70-90s-to-ukraine/</ref>. *{{Maroko}}<ref name="jones2009"/> *{{Nigeria}}<ref name="jones2009"/> *{{Paraguay}}<ref name="jones2009"/> *{{Zimbabwe}}<ref name="jones2009"/> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù-arsailh]] [[Rummad:Armoù Italia]] 0y29hiqzkpy8q047jp263tf5yljh65k 0 179486 2197405 2184454 2026-08-04T18:58:28Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197405 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Oadvezh aour an Islam''' a oa bet ur mare frouezus en tachennoù skiantoù, ekonomikel, ha sevenadurel en [[istor an Islam]], alies e vez etre an VIIIvet kantved hag an XIIIvet kantved.<ref name=Saliba>{{cite book|last=Saliba |first=George |author-link=George Saliba |date=1994 |title=A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam |url=https://archive.org/details/historyofarabica0000sali |pages=[https://archive.org/details/historyofarabica0000sali/page/245 245], 250, 256–257 |publisher=[[New York University Press]] |isbn=0-8147-8023-7}}</ref><ref name=King>{{cite journal |doi=10.1086/353360 |last1=King |first1=David A. |year=1983 |title=The Astronomy of the Mamluks |journal=Isis |volume=74 |issue=4 |pages=531–55 |s2cid=144315162}}</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} kpvlfxtqq6jmixsqees3n1j2eip9mlv 0 179578 2197462 2185720 2026-08-04T20:01:22Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197462 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Rannadur Korea''' a oa kroget e 1945 goude an [[Eil Brezel-bedI]], pa oa bet savet [[Melestradurezh trevour soviedel|an takad dalc'het soviedel]] en norzh hag [[Gouarnamant milourel an United States Army e Korea|an takad dalc'het stadunanat]] er su. E 1948, an takadoù-se a oa troet da [[Stad emvelie|stadoù emveliek]], anvet Republik Poblel ha Demokratel Korea ([[Norzhkorea]]) ha Republik Korea ([[Sukorea]]), hag a oa bet o stourm e-kerzh [[Brezel Korea|ur brezel drastus]] etre 1950 ha 1953. Abaoe, eo kendalc'het ar rannadur betek an deiz-ha-hiziv. E penn kentañ an XXvet kantved, [[Ledenez Korea]] a oa ur vro unvan: an [[Impalaeriezh Korea|Impalaeriezh Korean]] e oa, met aloubet e oa bet gant [[Impalaeriezh Japan]] e 1910. E-kerzh an Eil brezel-bed, [[Kevredidi an Eil Brezel-bed|pennoù ar Gevredidi]] a oa bet oc'h eskemm a-zivout dazont [[Korea]] ur wech ma vije [[Kodianidigezh Japan|kodianet Japan]]. Ar pennoù a oa deuet a-benn un diskoulm hag a vije tennañ Korea diouzh sujidigezh Japan ha lakaat al Ledenez evel [[Tiriadoù dindan beli ar Broadoù Unanet|tiriad dindan beli ar Broadoù Unanet]] betek ma c'hellje ar goreaned d'en em verañ o-unan.<ref name=Lee2006>{{cite book| title = The Partition of Korea After World War II: A Global History | url = https://archive.org/details/partitionofkorea0000leej | last = Lee | first = Jongsoo | year = 2006| publisher = Palgrave Macmillan| location = New York | isbn = 978-1-4039-6982-8 }}</ref> E-pad devezhioù diwezhañ ar [[brezel-bed]], ar [[Stadoù-Unanet]] o devoa kinniget rannañ al ledenez e daou damm (un takad e dalc'h SUA hag unan all e dalc'h an [[URSS]]) ha choazet e oa bet an [[38vet ledredenn norzh]] evel harz etre an takadoù. Ar soviediz a oa savet a-du gant ar c'hinnig ha rannet e oa bet neuze ar vro, ar pezh a oa bet en doa roet an tu da embann ar [[General Order No. 1]].<ref>{{cite web |last1=Fry |first1=Michael |title=National Geographic, Korea, and the 38th Parallel |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/130805-korean-war-dmz-armistice-38-parallel-geography |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225074751/https://www.nationalgeographic.com/science/article/130805-korean-war-dmz-armistice-38-parallel-geography |url-status=dead |archive-date=25 February 2021 |publisher=National Geographic |access-date=15 May 2021 |language=en |date=5 August 2013}}</ref> Hervez an emglevioù sinet e oa anat ne oa ket ar rannadur da badout pell amzer hag e oa sujidigezh al ledenez da vezañ fiziet e stumm un tiriad dindan beli etrebroadel a-raok ma vije trzukaset ar galloud en ur vro unvan meret gant koreaniz. E miz Kerzu 1945, e oa bet dalc'het [[Kuzuliadeg Moskov (1945)|Kuzuliadeg Moskov]] hag asantet e oa bet gant an holl e badfe pemp bloaz nemetken an dalc'hidigezh gant ar pevar bro pennañ Kevredet o verañ. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Istor Korea]] [[Rummad:Dalc'hidigezh Korea gant ar Gevredidi]] 9o1lvswfquds92w1tg7i1qds62kp2b6 0 180132 2197504 2192166 2026-08-04T21:27:40Z Huñvreüs 54570 lint 2197504 wikitext text/x-wiki [[File:1908newhebridesoptfijiKEVII1s.jpg|thumb|upright 0.7|left|Ar roue Edouarzh VII (1908)]] Gant an [[ergerzher]] saoz [[James Cook]] eo bet anvet "Hebridez-Nevez" an enezeg [[Vanuatu]], e su d'ar [[Mor Habask]], e 1774. Poblet e voe gant trevadennerien eus Bro-C’hall, Bro-Saoz, Alamagn hag Aostralia a-hed an {{XIXvet kantved}}. Sinet e voe un emglev (''Protokol 1906'') gant Frañs hag ar [[Rouantelezh-Unanet]] a embanne e teue an Hebridez-Nevez da vezañ ur [[kondominium|''c’hondominium'']] dindan aotrouniezh an div vro. Savet e voe er mod-se div velestradurezh evit kenverañ an inizi a-gevret. Dont a reas e pleustr e 1907 ha torret e voe e 1980 pa voe dizalc’h ar vro dindan anv '''Republik Vanuatu'''. == An timbroù kentañ == Embannet e voe an timbroù kentañ e 1908. Gant ar velestradurezh saoz e voe lakaet er-maez timbroù an inizi [[Fidji]] (poltred ar roue [[Edouarzh VII]]) dreistmoullet gant ‘’’NEW HEBRIDES CONDOMINIUM’’’ tra ma veze implijet timbroù [[Kaledonia-Nevez]] dreistmoullet gant '''NOUVELLES HEBRIDES''' gant hini Frañs. Ouzhpennet e voe ar ger Condominium war ar rummad adembannet e 1910. [[File:1920 stamp of the New Hebrides.jpg| thumb|upright 1.3|right|Delwenn an doue (1920)]] E 1911 avat e voe savet gant an daou du un timbr damheñvel a ziskoueze, er c’hreiz, delwenn un doue azeulet gant pobl ar vro, hag a bep tu dezhañ, al lizherennoù '''GR''' (''George Rex'') ha '''RF''' (''République Française''), mui ardamezioù ar broioù. Divyezhek galleg-saozneg e oa an alc’hwez. Tmbroù gant un talvoud-gwerzh e lurioù gall a voe moullet, ha reoù all e moneiz Bro-Saoz. Implijet e voent e-pad meur a vloaz, ha pa reas diouer ar re izel o zalvoud-gwerzh e voe dreistmoullet ar re goustusañ gant '''10 c.''' pe '''1 d.'''. E 1925 e voe adembannet ar rummad-se hogen ar wech-mañ e teue war-wel an talvoud-gwerzh e pence (pe shilling) hag e santim war ar memes timbr. Edo ar priz e ''pence'' war an tu-dehou war timbroù Breizh-Veur, ha posubl e oa spurmantiñ ur filigran « Kurunenn ha CA » tra ma oa ar santimoù war an tu kleiz er stumm gallek, engravet e oa "NOUVELLES HEBRIDES", ha moullet war baper gant ur merk-dour "R F". Heñvel e oa an dresadenn forzh peseurt stumm e oa. [[File:The New Hebrides Condominium 1949 Mi 134 stamp (75th anniversary of the UPU. UPU Monument, Bern, Switzerland).jpg|thumb|upright 1.0|left|75vet deiz-ha-bloaz UPB (1949)]] [[File:The New Hebrides Condominium 1949 Mi 138 stamp (75th anniversary of the UPU. UPU Monument, Bern, Switzerland).jpg|thumb|upright 1.0|right|75vet deiz-ha-bloaz UPB (1949)]] == Ur moneiz nevez == Torret e voe ar stignad doublañ pa zigreskas talvoudegezh al lur gall, e 1938. Talvoud-gwerzh ar rummad savet er bloaz-se – pe an daouad kentoc’h - a ziskoueze skeudenn un draezhenn, ur birogenn hag ur menez-tan a-bell, a voe meneget e lurioù-aour (''Fr Gold''). Skrivet e oa <small>NEW HEBRIDES</small> pe <small>NOUVELLES HEBRIDES</small> en nec’h, a-hervez, ha <small>CONDOMINIUM</small> en traoñ. Dreistmoullet e voe an heuliad gant ar gerioù '''France Libre''' rak ne voe biskoazh an tiriad dindan aotrouniezh ren Vichy. Goude ar brezel e voe embannet en Hebridez-Nevez an hevelep timbroù-lidañ hag e broioù all [[Kenglad ar Broadoù]] : 75vet deiz-ha-bloaz [[Unvaniezh Postoù ar Bed]] (1949), kurunidigezh [[Elesbed II]] (1953), marv [[Winston Churchill]] (1966), eured-arc’hant ar c’houblad roueel (1972) … Tostoc’h ouzh istor ha sevenadur an enezeg e oa danvez an timbroù embannet koulskoude : ar vuhez pemdeziek (1953), gweledvaoù egzotek, bleunioù ha loened gouez, pinvidigezh an armerzh lec’hel (mengleuzioù manganez, pesketa, h.a.). Er bloavezhioù 1960 e veze embannet timbroù brasoc’h. Liesseurt e oa an temoù : an istor, (25vet deiz-ha-bloaz Emgannoù ar Meurvor Habask e 1967, beaj [[Bougainville]] e 1968, beaj [[James Cook]] e 1974), ar sportoù (C'hoarioù Su ar Meurvor Habask), ar c’hirri-nij, gouel Nedeleg (adalek 1972), an ensavadurioù etrebroadel ([[UNESCO]], [[Aozadur Bedel ar Yec'hed]]), pezhioù arzoù-kaer an enezidi … Merket eo pep timbr gant arouezioù doubl : '''E II R''' (= ''Elesbed II Regina'') ha '''R.F.''' (= ''République Française''). E 1977 e voe eztaolet talvoud-gwerzh an timbroù gant ar ''Franc de Nouvelles-Hébrides'' , ha dreistmoullet e voe timbroù embannet er bloavezhioù 1972 ha 1973 gant barrennoù ha '''FNH'''. An alc’hwez-se eo a lenner war ar rummadoù diwezhañ embannet eus 1977 da 1979. [[File:Australasian New Hebrides Company stamp.jpg|thumb|upright 1.0|right| Timbr an embregerezh ANHC (1897)]] D’an 30 a viz Gouere 1980 e voe embannet dizalc’hidigezh Vanuatu. Timbroù Vanuatu a vez implijet er vro bremañ. == Timbroù prevez == E 1897 e krogas an embregerezh Australasian New Hebrides Company (ANHC) gant ur servij postoù prevez etre an inizi, ha timbroù a voe embannet ganti. Ne badas ket avat, hag an timbroù na ooant ket bet implijet a voe gwerzhet d’ar varc’hadourien. ==Pennad kar== *[[Timbroù Vanuatu]] [[Rummad:Timbroù hervez ar vro|Hebridez-Nevez]] [[Rummad:Vanuatu]] 4jg9uiriqcdzel1ubjk2vppu783q3m3 0 180151 2197503 2192177 2026-08-04T21:26:52Z Huñvreüs 54570 lint 2197503 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp msm.jpg|thumb|left|upright 0.8|Maria Sybilla Merian (1987)]] [[File:Ws.clausthalzellerfeld.0004.jpg|thumb|right|upright 1.2|Rahel Varnhagen von Ense (1994)]] '''Maouezed en istor Alamagn''' (''Frauen der deutschen Geschichte'' en alamaneg) eo anv ar rummad [[Timbroù boutin|timbroù boutin]] embannet e [[Republik Kevreadel Alamagn]] hag e [[Berlin ar C’hornôg]] eus 1986 da 1990 ha c’hoazh goude unanidigezh Alamagn, betek miz Genver 2003. Ar rummad « Bokedoù » (''Blumen'') zo deuet war e lerc’h e miz Genver 2005. == Diverrad == Gant [[Gerd Aretz]] eo bet treset timbroù ar rummad-mañ. Eeun ha diardoù eo poltred ar maouezed skeudennaouet e liv, disheñvel an eil diouzh egile, gwenn ar skeudenn foñs. Maouezed eus Alamagn a-bezh int, war-bouez div vaouez eus [[Aostria]] a zo bet enoret ivez : ar fizikourez [[Lise Meitner]] hag ar beoc’hgarourez [[Bertha von Suttner]]. Anv ar vro hag an talvoud-gwerzh a veze moullet gant un eil liv war vord an timbroù. [[File:Hedwig Dransfeld Briefmarke 1988.jpg|thumb|right|upright 0.7||Edwig Dransfeld (1988)]] Gant red an istor eo bet cheñchet an alc’hwez a selle ouzh anv ar vro : * '''Deutsche Bundespost''' (''Post Kevreadel Alamagn'') eus 1986 da 1990 en Alamagn ar C'hornôg hag eus 1990 da 1995 en Alamagn unvan. * '''Deutsche Bundespost - Berlin''' eus 1986 da 1990 e Berlin ar C'hornôg. * '''Deutschland''' (''Alamagn'') goude 1995. Cheñchet e voe ivez ar moneiz evit merkañ talvoud-gwerzh an timbroù : * eus 1986 da 2000 e oa skrivet e [[pfennig]] hep na vefe meneget : 100 a dalveze 100 pfennig pe 1 mark. * eus 2000 da 2001 e oa skrivet e pfennig hag en [[euro]]. Dont a rae war-wel an arouez €. * abaoe miz Genver 2002 e vez graet gant euro ha skrivet € bepred. Divoneizet e voe timbroù Berlin ar C’hornôg d’ar 31 a viz Kerzu 1991 hag an timbroù e moneiz kozh d’an 30 a viz Even 2002. == Roll an timbroù embannet == === Timbroù R. K. Alamagn ha Berlin ar C’hornôg === {| class="wikitable" |- ! style="background:#E0CECE" |Talvoud-gwerzh e [[pfennig]] ! style="background:#E0CECE" |Tudenn ! style="background:#E0CECE" |Daveenn Yvert & Tellier Alamagn <br />+ Berlin ar C’hornôg ! style="background:#E0CECE" |Deiz an embann ! style="background:#E0CECE" |Livioù ! style="background:#E0CECE" |Notennoù |- ||5||[[Emma Ihrer]]||1237 - 794||9 a viz C’hwevrer 1989||Kistin-ruz ha gris-glas||Sindikalourez (1857-1911) |- ||10||[[Paula Modersohn-Becker]]||1191- 767||14 a viz Ebrel 1988||Kistin ha limestra||Livourez [[eztaolouriezh|eztaolouriezh]] (1876-1907) |- ||20||[[Cilly Aussem]]||1192 - 768||5 a viz Mae 1988 ||Glas-gris ha ruz-tane||Kampionez [[tennis]] (1909-1963) |- ||40||[[Maria Sibylla Merian|Maria Sibylla Merian]]||1163 - 749||17 a viz Gwengolo 1987||Lireu-kistin ha glas-mouk||Livourez an natur (1647-1717) |- ||50||[[Christine Teusch]]||1136 - 731||13 a viz Du 1986||Glas ha kistin||Politikourez eus [[Norzh Roen-Westfalia]] (1888-1968) |- ||60||[[Dorothea Christiane Erxleben|Dorothea Erxleben]]||1164 - 785||17 a viz Gwengolo 1987||Mouk hag olivez||Maouez kentañ bet medisin en Alamagn (1715-1762) |- ||80||[[Clara Schumann]]||1137 - 732|| 13 a viz Du 1986||Kistin-ruz ha gwer||Pianoourez ha sonaozourez (1819-1896) |- ||100||[[Therese Giehse]]||1222 - 786||10 a viz Du 1988||Gris-du ha kistin-ruz||Aktourez (1898-1975) |- ||120||[[Elisabeth Selbert]]||1165 - Nann embannet|| 6 a viz Du 1987||Glas ha kistin-lireu||Avokadez, unan diwar peder saverez Bonreizh Alamagn (1896-1966) |- ||130||[[Lise Meitner]]||1193 - 769||5 a viz Mae 1988||Lireu ha glas||[[fizikour]]ez eus Aostria (1878-1968) |- ||140||[[Cécile Vogt-Mugnier|Cécile Vogt]]||1264 - 811||10 a viz Eost 1989||Kistin-melen ha glas||Neuropatologourez (1875-1962) |- ||170||[[Hannah Arendt]]||1223 - 787||10 a viz Du 1988||Sepia ha gwer||Prederourez (1906-1975) |- ||180||[[Lotte Lehmann]]||1259 - 844 ;||13 a viz Gouere 1989||Kistin-mouk ha glas||Kanourez (1888-1976) |- ||240||[[Mathilde Franziska Anneke]]||1224 - 788||10 a viz Du 1988||Kistin-olivez ha glas-gris||Skrivagnerez ha kazetennerez [[benelouriezh|benevelourez]] (1817-1884) |- ||250||[[Luise von Mecklenburg-Strelitz]]||1260- 845 ;||13 a viz Gouere 1989||Glas ha ruz-tane||Rouanez [[Prusia]] (1776-1810) |- ||300||[[Fanny Mendelssohn|Fanny Hensel]]||1265 - 812||10 a viz Eost 1989||Gwer ha mouk||Saverez sonerezh romantel (1805-1847) |- ||350||[[Hedwig Dransfeld]]||1225 - 789||10 a viz Du 1988||Kistin-ruz ha du||Politikourez (1871-1925) |- ||500||[[Alice Salomon]]||1229 - 791||12 a viz Genver 1989||Kistin-ruz ha gwer teñval||Benelourez (1872-1948) |- |} === Timbroù Alamagn unvan === {| class="wikitable" |- ! style="background:#E0CECE" |Talvoud-gwerzh e [[pfennig]] ! style="background:#E0CECE" |Tudenn ! style="background:#E0CECE" |Yvert ha Tellier ! style="background:#E0CECE" |Deiz an embann ! style="background:#E0CECE" |Livioù ! style="background:#E0CECE" |Notennoù |- ||30||[[Käthe Kollwitz]]||1320||8 a viz Genver 1991||Kistin-melen ha lireu||Arzourez (1867-1945) |- ||70||[[Elisabet Boehm]]||1321||8 a viz Genver 1991||Olivez ha kistin-ruz||Saverez ur gevredigezh benelour el labour-douar (1859-1943) |- ||80||[[Rahel Varnhagen|Rahel Varnhagen von Ense]]||1587||13 a viz Here 1994||Kistin ha glas||Skrivagnerez romantel (1771-1833) |- ||100||[[Luise Henriette von Oranien]]||1588||13 a viz Here 1994||Melen-olivez ha lireu||Gwreg [[Friedrich Wilhelm von Brandenburg|Friedrich Wilhelm]], priñs-dilenner [[Brandenburg]] (1627-1667) |- ||150||[[Sophie Scholl]]||1329||14 a viz C’hwevrer 1991||Glas ha kistin-ruz||Rezistantez (1921-1943) |- ||200||[[Bertha von Suttner]]||1330||14 a viz C’hwevrer 1991||Kistin-orañjez||Peoc’hgarourez ha skrivagnerez aostrian, [[priz Nobel ar peoc'h]] e 1905 (1843-1914) |- ||400||[[Charlotte von Stein]]||1414||9 a viz Genver 1992||Du ha ruz-tane||Mignonez [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] ha [[Friedrich Schiller|Schiller]] (1742-1827) |- ||450||[[Hedwig Courths-Mahler]]||1442||11 a viz Even 1992||Dour-mor||Skrivagnerez (1867-1950) |- | colspan="7" align="center" | '''Meneg ar vro : ''Deutschland''''' |- ||100||[[Elisabeth Schwarzhaupt]]||1787||16 a viz Here 1997||Orañjez ha glas||Maodiernez alaman (1901-1986) |- ||110||[[Marlene Dietrich]]|| 1769||14 a viz Eost 1997||Kistin ha mouk||Aktourez ar fiñvskeudennerezh (1901-1992) |- ||220||[[Marie Elisabeth Lüders]]||1773||28 a viz Eost 1997||Glas||Kannadez (1878-1966) |- ||300||[[Maria Probst]]||1788|| 16 a viz Here 1997||Kistin-melen ha glas||Kannadez eus 1949 betek he marv (1902-1967) |- ||440||[[Gret Palucca]]||1854||8 a viz Here 1998||Glas-mouk ha kistin-ruz||Dañsourez laz-koroll (1902-1993) |- |} === Talvoud-gwerzh skrivet en euro === {| class="wikitable" |- ! style="background:#E0CECE" |Talvoud-gwerzh ! style="background:#E0CECE" |Tudenn ! style="background:#E0CECE" |Yvert ha Tellier ! style="background:#E0CECE" |Deiz an embann ! style="background:#E0CECE" |Livioù ! style="background:#E0CECE" |Notennoù |- | colspan="7" align="center" | '''Talvoud-gwerzh skrivet e pfennig hag en euro''' |- ||100 - 0,51 €||[[Grethe Weiser]]||1981||9 a viz Du 2000||Glas ha kistin||Komedianez (1903-1970) |- ||110 - 0,56 €||[[Käte Strobel]]||1982||9 a viz Du 2000 ||Kistin-ruz ha kistin||Maodiernez alaman (1907-1996) |- ||220 - 1,12 €||[[Marieluise Fleißer]]||1990||11 a viz Genver 2001||Kistin ha gwer teñval||Skrivagnerez (1901-1974) |- ||300 - 1,53 €||[[Nelly Sachs]]||1991||11 a viz Genver 2001||Mouk teñval ha kistin teñval||Priz Nobel al Lennegezh (1891-1970) |- | colspan="7" align="center" | '''Talvoud-gwerzh skrivet en euro hepken''' |- ||0,45 €||[[Annette von Droste-Hülshoff]]||2123||27 a viz Kerzu 2002||Gwer teñval ||Barzhez (1797-1848) |- ||0,55 €||[[Hildegard Knef]]||2124||27 a viz Kerzu 2002||Gris||Aktourez, kanerez ha skrivagnerez (1925-2001) |- ||1,00 €||[[Marie Juchacz]]||2133||16 a viz Genver 2003||Kistin-ruz||Emsaverez sosial-demokrat (1879-1956) |- ||1,44 €||[[Esther von Kirchbach]]||2125|| 27 a viz Kerzu 2002||Kistin-orañjez||Skrivagnerez (1894-1946) |- |} === Daveenn === * [[Katalogoù timbroù]] Yvert & Tellier (Europa ar C’hornôg). === Liamm diavaez === * {{de}} [http://www.learn-line.nrw.de/angebote/lesekinder/meinbuch/Lise/index.htm Lec’hienn ur raktres-skol a-ziwar ar rummad timbroù [[Rummad:Timbroù Alamagn]] [[Rummad:Timbroù dre rummad]] 6e1li5r4kx4xicxef8avieisdruw2p7 2197506 2197503 2026-08-04T21:28:13Z Huñvreüs 54570 lint 2197506 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp msm.jpg|thumb|left|upright 0.8|Maria Sybilla Merian (1987)]] [[File:Ws.clausthalzellerfeld.0004.jpg|thumb|right|upright 1.2|Rahel Varnhagen von Ense (1994)]] '''Maouezed en istor Alamagn''' (''Frauen der deutschen Geschichte'' en alamaneg) eo anv ar rummad [[Timbroù boutin|timbroù boutin]] embannet e [[Republik Kevreadel Alamagn]] hag e [[Berlin ar C’hornôg]] eus 1986 da 1990 ha c’hoazh goude unanidigezh Alamagn, betek miz Genver 2003. Ar rummad « Bokedoù » (''Blumen'') zo deuet war e lerc’h e miz Genver 2005. == Diverrad == Gant [[Gerd Aretz]] eo bet treset timbroù ar rummad-mañ. Eeun ha diardoù eo poltred ar maouezed skeudennaouet e liv, disheñvel an eil diouzh egile, gwenn ar skeudenn foñs. Maouezed eus Alamagn a-bezh int, war-bouez div vaouez eus [[Aostria]] a zo bet enoret ivez : ar fizikourez [[Lise Meitner]] hag ar beoc’hgarourez [[Bertha von Suttner]]. Anv ar vro hag an talvoud-gwerzh a veze moullet gant un eil liv war vord an timbroù. [[File:Hedwig Dransfeld Briefmarke 1988.jpg|thumb|right|upright 0.7|Edwig Dransfeld (1988)]] Gant red an istor eo bet cheñchet an alc’hwez a selle ouzh anv ar vro : * '''Deutsche Bundespost''' (''Post Kevreadel Alamagn'') eus 1986 da 1990 en Alamagn ar C'hornôg hag eus 1990 da 1995 en Alamagn unvan. * '''Deutsche Bundespost - Berlin''' eus 1986 da 1990 e Berlin ar C'hornôg. * '''Deutschland''' (''Alamagn'') goude 1995. Cheñchet e voe ivez ar moneiz evit merkañ talvoud-gwerzh an timbroù : * eus 1986 da 2000 e oa skrivet e [[pfennig]] hep na vefe meneget : 100 a dalveze 100 pfennig pe 1 mark. * eus 2000 da 2001 e oa skrivet e pfennig hag en [[euro]]. Dont a rae war-wel an arouez €. * abaoe miz Genver 2002 e vez graet gant euro ha skrivet € bepred. Divoneizet e voe timbroù Berlin ar C’hornôg d’ar 31 a viz Kerzu 1991 hag an timbroù e moneiz kozh d’an 30 a viz Even 2002. == Roll an timbroù embannet == === Timbroù R. K. Alamagn ha Berlin ar C’hornôg === {| class="wikitable" |- ! style="background:#E0CECE" |Talvoud-gwerzh e [[pfennig]] ! style="background:#E0CECE" |Tudenn ! style="background:#E0CECE" |Daveenn Yvert & Tellier Alamagn <br />+ Berlin ar C’hornôg ! style="background:#E0CECE" |Deiz an embann ! style="background:#E0CECE" |Livioù ! style="background:#E0CECE" |Notennoù |- ||5||[[Emma Ihrer]]||1237 - 794||9 a viz C’hwevrer 1989||Kistin-ruz ha gris-glas||Sindikalourez (1857-1911) |- ||10||[[Paula Modersohn-Becker]]||1191- 767||14 a viz Ebrel 1988||Kistin ha limestra||Livourez [[eztaolouriezh|eztaolouriezh]] (1876-1907) |- ||20||[[Cilly Aussem]]||1192 - 768||5 a viz Mae 1988 ||Glas-gris ha ruz-tane||Kampionez [[tennis]] (1909-1963) |- ||40||[[Maria Sibylla Merian|Maria Sibylla Merian]]||1163 - 749||17 a viz Gwengolo 1987||Lireu-kistin ha glas-mouk||Livourez an natur (1647-1717) |- ||50||[[Christine Teusch]]||1136 - 731||13 a viz Du 1986||Glas ha kistin||Politikourez eus [[Norzh Roen-Westfalia]] (1888-1968) |- ||60||[[Dorothea Christiane Erxleben|Dorothea Erxleben]]||1164 - 785||17 a viz Gwengolo 1987||Mouk hag olivez||Maouez kentañ bet medisin en Alamagn (1715-1762) |- ||80||[[Clara Schumann]]||1137 - 732|| 13 a viz Du 1986||Kistin-ruz ha gwer||Pianoourez ha sonaozourez (1819-1896) |- ||100||[[Therese Giehse]]||1222 - 786||10 a viz Du 1988||Gris-du ha kistin-ruz||Aktourez (1898-1975) |- ||120||[[Elisabeth Selbert]]||1165 - Nann embannet|| 6 a viz Du 1987||Glas ha kistin-lireu||Avokadez, unan diwar peder saverez Bonreizh Alamagn (1896-1966) |- ||130||[[Lise Meitner]]||1193 - 769||5 a viz Mae 1988||Lireu ha glas||[[fizikour]]ez eus Aostria (1878-1968) |- ||140||[[Cécile Vogt-Mugnier|Cécile Vogt]]||1264 - 811||10 a viz Eost 1989||Kistin-melen ha glas||Neuropatologourez (1875-1962) |- ||170||[[Hannah Arendt]]||1223 - 787||10 a viz Du 1988||Sepia ha gwer||Prederourez (1906-1975) |- ||180||[[Lotte Lehmann]]||1259 - 844 ;||13 a viz Gouere 1989||Kistin-mouk ha glas||Kanourez (1888-1976) |- ||240||[[Mathilde Franziska Anneke]]||1224 - 788||10 a viz Du 1988||Kistin-olivez ha glas-gris||Skrivagnerez ha kazetennerez [[benelouriezh|benevelourez]] (1817-1884) |- ||250||[[Luise von Mecklenburg-Strelitz]]||1260- 845 ;||13 a viz Gouere 1989||Glas ha ruz-tane||Rouanez [[Prusia]] (1776-1810) |- ||300||[[Fanny Mendelssohn|Fanny Hensel]]||1265 - 812||10 a viz Eost 1989||Gwer ha mouk||Saverez sonerezh romantel (1805-1847) |- ||350||[[Hedwig Dransfeld]]||1225 - 789||10 a viz Du 1988||Kistin-ruz ha du||Politikourez (1871-1925) |- ||500||[[Alice Salomon]]||1229 - 791||12 a viz Genver 1989||Kistin-ruz ha gwer teñval||Benelourez (1872-1948) |- |} === Timbroù Alamagn unvan === {| class="wikitable" |- ! style="background:#E0CECE" |Talvoud-gwerzh e [[pfennig]] ! style="background:#E0CECE" |Tudenn ! style="background:#E0CECE" |Yvert ha Tellier ! style="background:#E0CECE" |Deiz an embann ! style="background:#E0CECE" |Livioù ! style="background:#E0CECE" |Notennoù |- ||30||[[Käthe Kollwitz]]||1320||8 a viz Genver 1991||Kistin-melen ha lireu||Arzourez (1867-1945) |- ||70||[[Elisabet Boehm]]||1321||8 a viz Genver 1991||Olivez ha kistin-ruz||Saverez ur gevredigezh benelour el labour-douar (1859-1943) |- ||80||[[Rahel Varnhagen|Rahel Varnhagen von Ense]]||1587||13 a viz Here 1994||Kistin ha glas||Skrivagnerez romantel (1771-1833) |- ||100||[[Luise Henriette von Oranien]]||1588||13 a viz Here 1994||Melen-olivez ha lireu||Gwreg [[Friedrich Wilhelm von Brandenburg|Friedrich Wilhelm]], priñs-dilenner [[Brandenburg]] (1627-1667) |- ||150||[[Sophie Scholl]]||1329||14 a viz C’hwevrer 1991||Glas ha kistin-ruz||Rezistantez (1921-1943) |- ||200||[[Bertha von Suttner]]||1330||14 a viz C’hwevrer 1991||Kistin-orañjez||Peoc’hgarourez ha skrivagnerez aostrian, [[priz Nobel ar peoc'h]] e 1905 (1843-1914) |- ||400||[[Charlotte von Stein]]||1414||9 a viz Genver 1992||Du ha ruz-tane||Mignonez [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] ha [[Friedrich Schiller|Schiller]] (1742-1827) |- ||450||[[Hedwig Courths-Mahler]]||1442||11 a viz Even 1992||Dour-mor||Skrivagnerez (1867-1950) |- | colspan="7" align="center" | '''Meneg ar vro : ''Deutschland''''' |- ||100||[[Elisabeth Schwarzhaupt]]||1787||16 a viz Here 1997||Orañjez ha glas||Maodiernez alaman (1901-1986) |- ||110||[[Marlene Dietrich]]|| 1769||14 a viz Eost 1997||Kistin ha mouk||Aktourez ar fiñvskeudennerezh (1901-1992) |- ||220||[[Marie Elisabeth Lüders]]||1773||28 a viz Eost 1997||Glas||Kannadez (1878-1966) |- ||300||[[Maria Probst]]||1788|| 16 a viz Here 1997||Kistin-melen ha glas||Kannadez eus 1949 betek he marv (1902-1967) |- ||440||[[Gret Palucca]]||1854||8 a viz Here 1998||Glas-mouk ha kistin-ruz||Dañsourez laz-koroll (1902-1993) |- |} === Talvoud-gwerzh skrivet en euro === {| class="wikitable" |- ! style="background:#E0CECE" |Talvoud-gwerzh ! style="background:#E0CECE" |Tudenn ! style="background:#E0CECE" |Yvert ha Tellier ! style="background:#E0CECE" |Deiz an embann ! style="background:#E0CECE" |Livioù ! style="background:#E0CECE" |Notennoù |- | colspan="7" align="center" | '''Talvoud-gwerzh skrivet e pfennig hag en euro''' |- ||100 - 0,51 €||[[Grethe Weiser]]||1981||9 a viz Du 2000||Glas ha kistin||Komedianez (1903-1970) |- ||110 - 0,56 €||[[Käte Strobel]]||1982||9 a viz Du 2000 ||Kistin-ruz ha kistin||Maodiernez alaman (1907-1996) |- ||220 - 1,12 €||[[Marieluise Fleißer]]||1990||11 a viz Genver 2001||Kistin ha gwer teñval||Skrivagnerez (1901-1974) |- ||300 - 1,53 €||[[Nelly Sachs]]||1991||11 a viz Genver 2001||Mouk teñval ha kistin teñval||Priz Nobel al Lennegezh (1891-1970) |- | colspan="7" align="center" | '''Talvoud-gwerzh skrivet en euro hepken''' |- ||0,45 €||[[Annette von Droste-Hülshoff]]||2123||27 a viz Kerzu 2002||Gwer teñval ||Barzhez (1797-1848) |- ||0,55 €||[[Hildegard Knef]]||2124||27 a viz Kerzu 2002||Gris||Aktourez, kanerez ha skrivagnerez (1925-2001) |- ||1,00 €||[[Marie Juchacz]]||2133||16 a viz Genver 2003||Kistin-ruz||Emsaverez sosial-demokrat (1879-1956) |- ||1,44 €||[[Esther von Kirchbach]]||2125|| 27 a viz Kerzu 2002||Kistin-orañjez||Skrivagnerez (1894-1946) |- |} === Daveenn === * [[Katalogoù timbroù]] Yvert & Tellier (Europa ar C’hornôg). === Liamm diavaez === * {{de}} [http://www.learn-line.nrw.de/angebote/lesekinder/meinbuch/Lise/index.htm Lec’hienn ur raktres-skol a-ziwar ar rummad timbroù [[Rummad:Timbroù Alamagn]] [[Rummad:Timbroù dre rummad]] 8tmxveoiv2acfk40f1h5uz5imb9u705 0 180165 2197424 2193918 2026-08-04T19:19:20Z InternetArchiveBot 61915 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197424 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|A-ziwar logod ha tud}} '''''A-ziwar logod ha tud''' (Of Mice and Men)'' zo ur romant skrivet e 1937 gant an aozer stadunanat [[John Steinbeck]]<ref>{{Cite web|url=http://www.oxnotes.com/of-mice-and-men-summary.html|title=Of Mice and Men Summary|work=OxNotes GCSE Revision|language=en|accessdate=2018-10-10|archivedate=June 4, 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604214305/https://www.oxnotes.com/of-mice-and-men-summary.html}}</ref>. Deskrivet eo ennañ buhez George Milton ha Lennie Small, daou labourer ranchoù o foetañ bro. Ar re-mañ az a a ranch da ranch dre stad [[Kalifornia]] evit klask labour e-pad an [[Enkadenn Veur]]. Diazezet eo bet ar romant gant Steinbeck war e vuhez e-unan pa oa krennard o labourat gant labourerien-douar divroet er bloavezhioù 1910, a-raok donedigezh an Okies a zeskrive en e romant ''The Grapes of Wrath''. Tennet eo an titl eus barzhoneg [[Robert Burns]] ''To a Mouse'' : ''"The best laid schemes o' mice an' men / Gang aft agley" ("The best-laid plans of mice and men / Often going awry")''. Daoust ma vez kelennet al levr e meur a skol<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-12829392|title=Who, what, why: Why do children study Of Mice and Men?|work=BBC News}}</ref>, ''Of Mice and Men'' a zo bet taget alies gant ar c'hoñtrolliñ ha difennet al levrioù abalamour d'an divalamant ha d'ar pezh a vez gwelet gant lod evel ur yezh dismegañsus ha gouennelour. Dre-se e teu war roll al ''levrioù diaesañ eus ar XXI{{añ}} kantved'' gant Kevredigezh al Levraouegoù Stadunanat<ref>{{Cite web|url=http://www.ala.org/ala/issuesadvocacy/banned/frequentlychallenged/challengedbydecade/2000_2009/index.cfm|title=American Library Association Top 100 Banned/Challenged Books: 2000–2009|year=2011|work=web page|publisher=American Library Association|accessdate=01/07/2011|archivedate=04/01/2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120104060338/http://www.ala.org/ala/issuesadvocacy/banned/frequentlychallenged/challengedbydecade/2000_2009/index.cfm}}</ref>. == Itrik == E-pad an [[Enkadenn Veur]] e Kalifornia, daou labourer-douar divroet — George Milton, un den speredek met dizesk, ha Lennie Small, un den kreñv-kreñv met nammet e spered — a zo o vont eus Soledad d'ul lodenn all eus ar Stad. Un hunvre o deus : kaout o zachenn dezho o-unan. Hunvre Lennie eo ober war-dro al loened hag al lapined. Plijout a ra dezhañ flourañ al loened dous hag ar pezh a zo dous dre vras, met ken start e vez o flourikat anezho ma lazh anezho hep ober espres-kaer. Tec'het e oa George ha Lennie diouzh [[Weed (Kalifornia)|Weed]] goude ma oa bet tapet gant Lennie roched ur plac'h yaouank peogwir e kave dezhañ e oa brav. Ne felle ket dezhañ he lezel da vont, rak dalc'hmat e vez startoc'h pa vez ankeniet. An darvoud-se a roas ar vrud dezhañ da vezañ klasket palforsiñ ar plac'h yaouank, gant ur vandennad tud o sevel evit kavout ha [[Linchañ|linchañ]] Lennie. A-hed digoradur ar romant e teu da vezañ sklaer e lak Lennie e holl fiziañs e George rak n'eo ket gouest d'ober war e dro en e-unan. Gopret eo ar c'houblad en un atant el lec'h m'en em gavont gant Curley, mab berr ha tagus ar perc'henn. Curley ne blij ket dezhañ ar baotred brasoc'h ha diwar an dra-se e tag Lennie. Lennie a zo desachet raktal gant gwreg Curley, debocherez hag atahin anezhi. Kejañ a ra ar c'houblad, Georges ha Lennie, ivez gant Candy, un den kozh zo e vicher labourat er ranch. Candy zo mogn un dorn dezhañ hag ur c'hi leal en deus. Kejañ a reont ivez gant Slim, un toucher-kezeg speredek ha dous hag en deus bet e giez un torrad kelin. Slim a ro ur c'holen da Lennie. Unan a ro da Candy ivez, a oa bet lazhet e gi-deñved leal ha barrek gant e genlabourer Carlson. Daoust d'ar gudenn e teu o hunvre da wir pa ginnig Candy kinnig 350 $ evit prenañ un atant, en eskemm evit kaout aotre da vevañ ganto. Posupl e vo dezho prenañ un atant a-benn fin ar miz. Laouen-bras eo an tri, met goloet eo o levenez pa vez taget Lennie gant Curley. En em zifenn a ra en e-unan en ur stlakañ aes dorn Curley e-keit ma oa gourc'hemennet gant George hen ober. George en em sant dinec'het koulskoude. Lezel a ra Lennie war e lerc'h er ranch zoken e-keit ma ya e kêr gant ar baotred all. Lennie az a er c'hraou, hag a flap gant Crooks, ar paotr marchosi, un den c'hwerv, met desket, a zo disheñvel diouzh al labourerien all dre m'eo du. Candy en em gav ganto hag e komzont eus o raktresoù evit prenañ an atant gant Crooks, ha n'hall ket chom hep goulenn diganto hag-eñ e c'hallfe sevel ul liorzh war an atant, daoust ma vez dismegañset gantañ e c'hallfe an hunvre dont da wir. Gwreg Curley a zeu war wel en-dro hag a zouzet gant ar baotred, dreist-holl gant Lennie. Koulskoude e tiskouez he zu drouk pa zispriz anezho ha pa lavar da Crooks e c'hellfe bezañ linchaet. Klevet a reont tud ar ranch o tistreiñ, ha hi kuit. An deiz war-lerc'h e lazh Lennie e gi bihan hep ober a-ratozh kaer e-pad ma oa o flourañ anezhañ. Gwreg Curley en em gav e-barzh ar c'hrañj hag e klask komz gantañ. Anzav a ra ez eo he hec’h-unan-penn, hag e tispak hec'h hunvre bezañ ur steredenn sinema ha penaos eo bet gwastet hec'h hunvre. Divinout a ra neuze karantez Lennie evit an traoù dous hag e kinnig dezhañ flourañ he blev. Ne sav kudenn ebet er penn-kentañ met ur poent bennak e c'houlenn digantañ paouez, ar pezh na ra ket, ha goude e sant e nerzh e teu da vezañ spontet ha hi da grial. Gant ar spont Lennie a hej gwreg Curley hag e torr he gouzoug hep gouzout dezhañ. Gant ar pezh a zo c'hoarvezet e tiviz tec'hout kuit. Pa gav ar re all eus ar ranch ar c'horf e savjont ur vandenn linchañ gant ar soñj e lazhañ. Ar vandennad a c'halv ar polis a-raok kregiñ gant an enklask. George a gompren buan emañ o hunvre o vont da get ha mont a ra buan da gavout Lennie, gant ar spi m'emañ Lennie ouzh e c'hortoz el lec'h emgav dibabet ganto e kenkaz ma vefent en arvar. George a gav Lennie el lec'h emgav, hag an daou a azez asambles e-keit ma adkont George istor karet an hunvre, daoust ma oar bremañ ne c'hoarvezo biken. George a glev neuze ar vandennad tud a zo war-lerc'h Lennie evit linchañ anezhañ o tont hag e tenn e penn Lennie, o reiñ dezhañ ur marv trugarezusoc'h eget an hini a resevfe digant ar vandennad. Curley, Slim ha Carlson a erru un nebeud eilennoù diwezhatoc'h. Slim, hepken, a gompren ar pezh a zo c'hoarvezet. Kas a ra George kuit en ur glask e frealziñ. Curley ha Carlson a sell, hep kompren perak en em sant Slim ha George evel-se. == Tudennoù == === Tudennoù pennañ === ===== George Milton ===== Un den bresk hag a zo gwarezer ha mignon gwellañ Lennie. E vignoniezh gant Lennie a sikour da zerc'hel e hunvre evit un dazont gwelloc'h. Mignon eo da Lennie abaoe ma oant bugale. Deskrivet eo gant Steinbeck er romant evel "bihan ha prim", pep lodenn anezhañ o vezañ "termenet", gant daouarn bihan kreñv war divrec'h moan. Un dremm teñval ha "daoulagad dic'hortoz" en deus ha "perzhioù lemm ha kreñv" en o zouez ur "fri moan hag askornek". «An den kentañ a oa bihan ha bliv, rous-du e fas, e zaoulagad bepred war aked, merket don tresoù e zremm. Pep tra ennañ 'oa spis: daouarn bihan ha kreñv, divrec'h moan, ur fri hir hag askornek», e hunvre a zo bezañ perc'henn war un dachenn vihan ha merañ anezhi. Pa gomz e vez spisaet alies a-walc'h penaos: ez eus «imor ennañ», en un doare «melkonius», en un doare «rust», gant «joa», hag «aketus». Evel Lennie Small, devezhour eo ha dibouller (paotr ar c'haeioù). An dudenn-mañ a zo ur skoazeller abalamour ma sikour an dudenn bennañ da gas da benn e gest. Kalz a garantez a vag evit Lennie, ha pa vefe hemañ e gouloù George gant e sotonioù. An daou vignon a zo evel ur "c'houblad iskis" (odd couple e saozneg). Unan zo bras hag egile zo bihan. Unan zo sot hag egile zo fin. Stabilded a zo gant an daou vignon-se abalamour d'an enebiezhioù bihan o deus. Embannet e vez gantañ war ar groaz e vankfe dezhañ ul lojeiz hag un dachennig el lec'h ma kresko frouezh e-leizh ha n'en do netra d'ober. Eñ eo en deus ijinet istor an atant a gont dibaouez da Lennie. N'eo ket gwall sklaer e istor bersonel, met gouzout a reomp avat ez eo un den hag en deus evel dudi: c'hoari ar c'hartoù ha reoù all a bep seurt. ===== Lennie Small ===== Un den diskiant bras ha kreñv e gorf hag a veaj gant George hag a zo e genlabourer bepred. <ref name="nyt-parini">{{Cite journal|last=Parini|first=Jay|date=1992-09-27|title=FILM; Of Bindlestiffs, Bad Times, Mice and Men|journal=The New York Times|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE6DD1F3AF934A1575AC0A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all}}</ref> E hunvre brasañ eo gallout ober war-dro al lapined. Ur gwander eo e garantez evit an traoù dous, dreist-holl dre ma n'anavez ket e nerzh e-unan, hag a-benn ar fin e teu da vezañ pennabeg e zistruj. Steinbeck a zeskriv e zremm evel "kontrol" George, o skrivañ ez eo un "den bras-meurbet, gant un dremm hep stumm, gant daoulagad bras ha gwenn" ha "skoaz ledan ha stouet". Lennie a gerzh pounner, o ruzañ e dreid un tamm, "evel ma ruz un arzh e bavioù", en ur ouzhpennañ ne fiñv ket e zivrec'h war e gostez, met e krog en un doare distag. «Un den bras-spontus, distumm e zremm, gant daoulagad bras disliv, e zivskoaz ledan a-zivilh. Kerzhout a rae pounner, o stlejañ e dreid un disterañ, un tammig evel ma rafe un arzh. A-ispilh e oa e zivrec'h, dilusk anezho». Un den gour eo gant spered ur bugel, kreñv evel ur marc'h, hag a blij dezhañ kement tra hag a zo flour (evel logod marv a zalc'h en e c'hodelloù). E hunvre brasañ a zo ober war-dro lapined an atant o deus c'hoant da brenañ gant George Milton e vignon abaoe m'eo bugel. Un den hegredik, nay zoken eo Lennie. George a c'houlennas ur wech ouzh Lennie lammat diwar ur pont, hag eñ ha lammat en dour ha pa ne ouie ket neuial. Kreñv eo evel ur marc'h, goude bezañ bet o c'houzañv taolioù Curley e flastr Lennie dorn Curley diboan diwar urzh George. Karout a ra ar seiz hag an traoù flour. Pa gomañs da deutañ un dra bennak dous ne c'hell ket diharpañ. An dra-mañ a gousto ker d'e lêr, ha pennkaoz eo an dra-mañ d'e varv, dre m'en deus flouret brozh ur plac'hig pe c'hoazh blev gwreg Curley. Ar plac'hig a zo redet kuit o krial en doa bet c'hoant gwallañ anezhi ha lazhet en deus gwreg Curley hep kaout c'hoant d'en ober, avat. Meur a wech e vez keñveriet gant loened evel da skouer ouzh un arzh, un dingo, pe c'hoazh ur c'hi. Alies a-walc'h e vez deskrivet evel bezañ nervus, trouzus, pasiant pe trumm zoken. E vicher a zo devezhour pe c'hoazh dibouller. Tro ar ranchoù a vez graet gantañ ha gant e vignon George Milton hag a zo evitañ evel ur breur bras pe un tad. Ur pezh hunvre en deus Lennie hag a-hed al levr a vez kontet hag adkontet gant George. George zo aet skuizh o kontañ an istor ha pa lavar da Lennie kontañ an istor en e-unan e respont raktal Lennie bravoc'h eo pa vez kontet gant George. C'hoant en deus da brenañ gant e vignon George un atant el lec'h ma vo frank eus pep-tra. Ur wech ma vo perc'henn war un tammig atant e c'hello ober war-dro al lapined ha c'hoari gant e gi. Plijadurioù simpl ur bugel e korf un den gour. Deskrivet e vez deomp ivez penaos e c'hall bezañ feuls dre garantez a-wechoù. Hep kaout c'hoant d'en ober e lazh al logod hag ar c'hiig a oa bet roet dezhañ gant Slim. Ne ouzer ket kalz tra diwar-benn e vuhez. Klañv e oa Lennie pa oa ganet. E dintin Clara he deus herberc'hiet anezhañ pa oa marvet e vamm dezhañ. Hag ur prantadig goude e fizias houmañ Lennie e George ha hi peursur e c'hallfe ober war e dro ken madelezhus ma oa. Berr an arc'hant ganto, dalc'hmat, ez int staget gant tro ar ranchoù evit kaout arc'hant d'en em vevañ5 hag evit mont da-heul o hunvre: bezañ perc'henn war un dachenn. === Tudennoù a eil renk === ==== Ar skoazellerien ==== ===== Candy ===== Ul labourer kozh er ranch, Candy en deus kollet e zorn en ur gwallzarvoud ha nec'het eo gant e zazont er ranch. Gant aon e vefe lakaet da vezañ didalvoud gant e oad, e kemer perzh e deskrivadur George eus an atant a vo gantañ ha gant Lennie, o kinnig hollad arc'hant e vuhez ma c'hallfe kemer perzh gant George ha Lennie da vezañ perc'henn war an douaroù. An den koshañ war ar ranch eo. Kollet en deus un dorn gant al labour, ha gant an digoll en deus er bank e fell dezhañ prenañ un dachennig douar gant George ha Lennie. Ur c'hi kozh-tre en deus hag a zo bet lazhet gant Carlson daoust ma kare Candy kalz e gi, skoet eo bet forzh pegement gant an tenn fuzuilh en deus lazhet e gi. Candy a zo un den kozh krommet e gein. Gwisket eo gant ur c'houetiz glas. E arzorn a zo ront ha mogn eo. Ul loen doñv en deus, ur c'hi dall, flaerius, ha n'en deus ken gortoz mervel d'ober. Ne vez keñveriet gant netra. Etre eo er skeul sokial, peizant e servij unan bennak. Deskrivet e vez evel bezañ: goustad, hir, aketus ha jentil. Lavaret e vo ez eus ur skoazeller anezhañ dre ma sikour gant an dudenn bennañ hag e fell dezhañ reiñ an dorn evit ma teufe da wir hunvre an atant bihan gant al lapined hag all. Buan-kenañ e rann gant Lennie ha George o hunvre. Dre e sikour e teu da vezañ fetisoc'h an hunvre gant an arc'hant en deus en ti-bank ha gant sikour e jedadennoù. Evel evit an tudennoù all ne ouzer ket kalz tra diwar-benn e istor personel. E zudioù a seblant bezañ liesseurt : c'hoari d'ar c'hartoù, c'hoari, kousket, ober war-dro e gi. Gouzout a ra ervat war ar marc'had emañ o tostaat an eurvezh ma teuio karrigell an Ankoù evitañ. Soñjal a ra dezhañ e c'hallfe dont a-benn d'ober war-dro un nebeud trevelloù en e zanvez atant. E gomzoù diwezhañ el levr az a da wreg Curley, ton ar rebech a zo gant ar c'homzoù-mañ, eta. Dre m'en deus kollet pep spi da gaout un atant evel-se goude marv Gwreg Curley. ===== Slim ===== Un "toucher kezeg", blenier pennañ ur skipailh [[Mul|muled]] ha "priñs ar ranch". Doujet-bras eo Slim gant kalz eus an tudennoù hag an dudenn nemeti eo a vez doujet outañ gant Curley. E skiant-prenet, e santadur, e vadelezh hag e aotrouniezh naturel a denn an dud all eus ar ranch war e lerc'h en un doare aotomatek, hag eñ eo an dudenn nemeti o kompren mat al liamm etre George ha Lennie. Slim a zo sellet outañ evel an " übermensch " <ref>{{Cite book|last=Barden|first=Tom|title=Of Mice and Meaning in John Steinbeck's Of Mice and Men|publisher=Critical Insights: Of Mice & Men|date=May 2017}}</ref> eus an istor-mañ dre an deskrivadurioù doueek eus Slim a lavar eo eñ an hini a anavez gwellañ tudennoù ar romant. Un den gant ur vouezh don-tre, eñ eo chalboter ar ranch. Skoulmañ a ra mignoniezh gant George, ar c'how-boy parfet anezhañ. An hini nemetañ a c'hell spontañ Curley eo e-mesk al labourerien. Pa c'houlenn Curley digant Slim pelec'h emañ e wreg, Slim a lavar dezhañ en deus traoù all da ober. Spontet eo Curley ha goulenn a ra digarez, a-raok mont e-barzh ar sal m'emañ Lennie hag ar re all, el lec'h m'en em venjo eus e izeladenn en ur skeiñ gant Lennie. Slim a zo ur paotr bras-bras anezhañ, gwisket gant un tok feltr pladet, e vlev a zo hir ha du fichet war-dreñv. Gwisket e vez evel ar re all gant ur bragoù glas hag ur chupenn verr e danvez. N'eo ket gwall sklaer pe oad eo etre tregont vloaz hag hanter-kant. Pezhioù divskouarn en deus, hag e lavar az a difonn a-walc'h gant arlivioù komprenezon. Pezhioù daouarn tanav en deus, ar re-mañ a fiñv en un doare delikat evel reoù un dañserez sakret. Graet e vez anezhañ roue ar ranch, evel ur meurdez, ur mestr arzour hag un dañserez sakr. Gouest eo da vleniañ 20 mul gant rañjennoù d'ar mul-blein hepken. Gant un taol skourjez e c'hall lazhañ ur gelienenn war talier ur mul, hep touchal al loen avat. Bez en deus doareoù ken don ha ken ponner hag e-skoaz an dra-mañ e vez ken habask, ken ma tard an dud da gaozeal pa gomz. Ken bras eo e aotrouniezh ken ma roer kred da gement tra a vez lavaret gantañ. Chalboter eo. Deskrivet e vez evel bezañ un den az a war e bouez, hir, delikat, servijus ha speredek. Anat eo ez eo ur skoazeller. Ne vank netra dezhañ war a seblant ha ne ziskouez ket kaout c'hoant ebet, ne ouzer netra diwar-benn e istor nag e zudioù. E fin an istor e c'hoari gant ar baotred all d'ar c'hoari "hen-kezeg". ==== An enebourien ==== ===== Curley ===== Mab ar patron, un dudenn yaouank ha dorneg, ur bokser hanter-vicherel gwechall. Deskrivet eo gant tud all, gant un tamm ironiezh, evel "dornet flour", abalamour ma plij dezhañ mirout ur vaneg leun a vazelin en e zorn kleiz. Gwarizius-kenañ eo ha mirout a ra ouzh e wreg ha diouzhtu e teu da vezañ dismegañsus ouzh Lennie. Ur mare bennak e koll Curley e nerzh goude bezañ gwelet Lennie o c'hoarzhin outañ. E zorn a vo drailhet goude bezañ bet o stourm ouzh Lennie. Mab ar Patron, un den bihan anezhañ. Ur bokser amatour kozh eo. Plijout a ra dezhañ en em gannañ gant ar re vrasañ. Ne blij ket dezhañ pa ne vez ket e wreg en e gichen. En em gannañ a raio Lennie ha Curley, abalamaour ma klaske laou Curley ouzh Lennie. En em veñjañ a raio Lennie en ur flastrañ dorn Curley. Un dorn da gCurley a chom en ur vaneg gludet gant vazelin «blam' da gaout un dorn flour evit e wreg», hag al labourerien all d'ober goap ouzh an dra-mañ. Curley a zo ur paotr yaouank brun, gant daoulagad du ha blev stoub. E zorn kleiz a zo maneget gant ur vaneg labour gludet gant vazelin. E-giz e dad, ar patron, ez eus en e dreid botoù seulioù uhel. Evitañ da vezañ ur mailh war ar boks n'eus ket ar spered santel ennañ. Graet e vez anezhañ ar patron hag un tagnous bihan anezhañ. Deskrivet e vez hemañ gwech ha gwech evel bezañ : skañv, o vont dousik, un den start (fiks) pe c'hoazh trumm. Gopret eo gant e dad dre ma labour evit ar ranch. Un enebour eo abalamour ma ne baouez ket da zegas trubuilhoù ha soursioù d'an dudenn bennañ. N'en deus war a seblant na hunvre na c'hoant ebet pe dost na pa 'vefe ar garantez a vag evit e wreg. N'emañ ket en digenvez. Ne vez ket roet da c'houzout d'al lenner e istor war-bouez daou dra ur paotr ampart eo hag er rummad pouez skañv eo d'ar boks. Kasoni a vag ouzh an dud vras, ar pezh a zegaso kalz trubuilhoù da Lennie. ===== Gwreg Curley ===== Ur vaouez yaouank ha koant, a zo disprizet gant he gwaz. An tudennoù all a ra anv anezhi "Gwreg Curley" hepken. Steinbeck a zisplege n'eo ket "un den, un arouez eo. N'he deus kefridi ebet, nemet bezañ ur follenn&nbsp;– hag un dañjer evit Lennie." <ref name="nyt-parini" /> En ul lizher diwezhatoc'h kaset gant Steinbeck da Miss Luce (an aktourez a c'hoari gwreg Curley) evit ur produadur leurenn ''Of Mice and Men'', e teskriv Steinbeck gwreg Curley evel ur plac'h yaouank digenvez ha spontet hag a zo hec'h emzalc'h kalet ha flemmus un doare da zifenn hec'h aon hag he spont c'hoant dic'hortoz da gaout mignoniezh. <ref>{{Cite web|date=2020-09-17|title=Steinbeck’s Letter to Miss Luce|url=https://jwpblog.wordpress.com/2020/09/17/steinbecks-letter-to-miss-luce/|accessdate=2026-04-08|work=English Teaching Resources|language=en}}</ref> Prederi gwreg Curley gant he c'haerder a vuanao he marv: lezel a ra Lennie da flourañ he blev evel un induljañs dic'hortoz war a seblant, nemet e teu da vezañ nec'het Lennie pa gri outañ paouez da "flourikat" he blev. Lennie a glasko lakaat anezhi da devel en ur lakaat an dorn war he genoù hag en ur hejañ anezhi, en ur ober an dra-se e lazho anezhi a-benn ar fin. Torret e vo he gouzoug gantañ. Ur plac'h yaouank koant hag a zesach evezh ar baotred. N'eo ket dre garantez eo dimezet da Curley, met dre redi. He hunvre kaerañ a zo dont da vezañ aktourez. Met n'he deus ket gellet. Gwreg Curley a zo ur vaouez yaouank anezhi. Livet eo he muzelloù gant he ruz-muzelloù. Daoulagad distok ha livet mat. Hec'h ivinoù a zo ruz-tan, he blev rodellet ha dous. Gwisket eo gant ur vrozh-ti kotoñs, muletezoù ruz, gant bokedoùigoù pluñv lotrus ruz. He a vez ingal o klask war-lerc'h he «dousig». Keñveriet e vez gant ur silzigenn. Deskrivet e vez evel bezañ: skañv, sioul ha stabil. N'he deus micher ebet. Lennie a lazho anezhi hep ober espres-kaer e fin al levr, dre ma n'eo ket evit e nerzh a zo en e izili. Ha dre an dra-mañ e vo kiriek eus marv Lennie en distro. Hag un enebourez eo? Ne seblant ket bezañ ken anat ha se. Kollet he deus he c'hoantoù hag hec'h hunvreoù. Kerse he deus ne vefe ket bet asantet gant he mamm he c'hoant da zont da vezañ aktourez. He buhez a vez kontet ganti, n'eus koulz lavaret tudenn all ebet o kontañ he buhez. O chom e oa e Salinas pa oa bihan deuet e oa neuze ur strollad c'hoariva. Graet he doa anaoudegezh gant ur c'homedian. Hennezh en doa kinniget dezhi mont d'e heul. C'hoant bras a oa ganti da vont da heul ar c'homedian-se. Ar pezh a voe nac'het gant he mamm, re yaouank e oa neuze : 15 vloaz e oa d'ar poent-se. Ur wech all e reas anaoudegezh gant un den er [[Riverside Dance Palace]]. Lavaret 'zo bet dezhi e lakfe anezhi d'ober sinema hag e oa ganet aktourez. Kerkent ha ma vefe distro hennezh da [[Hollywood]] e oa o vont da skrivañ dezhi. N'he deus resevet lizher ebet avat, tapet ha distrujet gant he mamm, hervezi. Rannet he c'halon e tivizas mont kuit hag eurediñ gant Curley. === Tudennoù a drede renk === ===== Carlson ===== Un den tev-mat, lard memes, met bagol. Diskenn a ra ki Candy gant un tenn «luger» peogwir e soñj dezhañ ez eus c'hwezh fall spontus gantañ. Ur revolver «luger» en deus hag a vo laeret gant George evit lazhañ Lennie. Ne vez keñveriet gant netra er skrid. Deskrivet e vez evel bezañ un den: gant leun a basianted, trumm, stenn, ha stabil. Gopret eo gant an embregerezh. N'eo netra ouzhpenn evit ur figurant en istor dre ma ne seblant ket bezañ, gwall bouezus ar pezh a vez lavaret gantañ, daoust da bep tra e tegasont kudennoù kevredigezh. Hervez ar pezh a c'heller lenn, ne seblant kaout tamm hunvre ebet, daoust da-se e fell dezhañ e varvfe ki Candy, dre m'eo flaerius anezhañ. Ne ouzer tamm tra ebet diwar-benn e vuhez a-raok hini ar ranch. ===== Crooks ===== Crooks, ar paotr-marchosi du, a zeu e anv eus e gein kromm (crooked o talvezout krommet e saozneg). Fier, c'hwerv ha sinik, digenvez eo diouzh ar baotred all abalamour da liv e groc'hen. Daoust dezhañ e-unan e teu Crooks da vezañ karet gant Lennie, ha daoust ma lavar bezañ gwelet tud diniver o heuliañ hunvreoù goullo evit prenañ o douaroù o-unan, e c'houlenn digant Lennie hag-eñ e c'hallfe mont ganto da bourmen el liorzh. Crooks zo un den aesoc'h da zaremprediñ an traoù hag a sell ouzh an traoù diouzh ur sell reishoc'h ha deneloc'h. Ar palefrinier du pe anvet ivez «The Negro» (ar beg du, ar morian). Kromm eo e gein peogwir eo bet skoet gant karn ur marc'h. Ne vev ket gant e gamaraded ranch peogwir eo du ha tamallet e vez dezhañ gant ar re all ez eus «c'hwezh fall» gantañ. Er marchosi emañ o chom ha soñjal a ra eo ar vicherourien all a zo c'hwezh fall ganto. Kejañ a raio gant Lennie, sachet gant gouloù e lamp, hag a vo an hini kentañ o vezañ madelezhus outañ. Desket-tre eo ivez war ar c'hezeg, toucher eo eñ. Crooks a zo un den du deskrivet en un doare gouennelour «Negr». Ur penn moan en deus merket gant ar boan, ha daoulagad leun a basianted. O vevañ emañ en dibrerezh, un hangar harpet ouzh moger ar marchosi. A-gostez emañ o vevañ abalamour d'ar ouenelouriezh hag a zo ledet dre Stadoù-Unanet Amerika d'ar poent-se. E wele a zo ur c'hased leuniet a blouz, lec'h ma astenne e ballennoù. Palefrinier eo diouzh e vicher. Nammet eo ha bodet en deus muioc'h a draoù evit ar pezh n'en dije gellet dougen war e gein. Perc'henn eo war ur fuzuilh, Ha kalz levrioù en deus ivez met abalamour d'an amzer m'eo bet en e-unan ne ro talvoudegezh ebet ken d'al levrioù ha muioc'h-muiañ d'an darempredoù etre an dud. An dra-mañ eo a vank ar muiañ da Crooks, an darempredoù. E livenn-gein a zo diroudennet, hag e zaoulagad zo siket en e boulloù-lagad a seblant bezañ o skediñ ha skediñ mat abalamour d'o donder. Moan eo e zremm gant roufennoù du ha muzelloù du, strishaet gant ar boan, sklaeroc'h evit peurrest e zremm. Ne vez keñveriet gant netra dre ar skrid-mañ. Ar gerioù a zeskriv anezhañ a zo : sioul, hir hag efedus. Ur «figurant» eo. Ur wech c'hoazh ne ouzer kazimant netra diwar-benn istor buhez an dudenn nemet e vefe ganet e Kalifornia. Kontet e vez gantañ ivez penaos e tesave e dad yer hag en doa hemañ un nebeud devezhioù-arat. E zaou vreur a veze bepred gantañ hag an dud wenn a zo pennkaoz d'o gwalleur. C'hoant bras en deus e vefe degemeret gant ar re all ha dreist pep-tra e c'hallfe rannañ ur bartienn kartoù hag anavezout eskemmoù hir. ===== Moereb Clara ===== Maouez he deus savet Lennie Small. Reiñ a rae logod da Lennie a-raok mervel. Goulennet he deus ouzh George Milton ober war-dro Lennie. Lennie a gomz ur wech eus "ar vaouez jentil hag a roe logod" met n'en deus ket soñj eo e voereb memes. Ne ouzer ket kalz a dra diwar he fenn. War-bouez penaos he doa degemeret Lennie goude marv e vamm ha penaos e fizias Lennie e George pa oa war he dalaroù. Paouezet he doa da reiñ logod gwirion ha bev da Lennie dre ma lazhe anezho seul taol, roet he doa unan kaoutchoug dezhañ met ne blije ket dezhañ o vezañ ma oa ket ken dous hag ar re wir. ===== Ki Candy ===== Ur c'hi dall a vez deskrivet evel "kozh", "kamm", "flaerius", ha "dall", ha lazhet gant Carlson. Candy en doa bet hemañ pa oa ur c'holen c'hoazh. Ur c'hi barrek-tre war e labour e oa, ken en doa c'hoant Candy ober war e dro betek fin e vuhez. Ar pezh a en em gavo hepdale o vezañ ma ne c'hell ket debriñ traoù kalet ken. Carlson na oa ket evit anduriñ ken e welet o kiañ gant ar boan hag e c'hwezh a zo pegus meurbet hervezañ. Abalamour d'an dra-se e kinnig da candy lazhañ e gi evit n'en defe ket poan ken. Er penn-kentañ e vez nac'het gant Candy e vefe lazhet met bountet eo gant holl dud pe dost a zo er varakenn hag e fin ar gont ec'h asant e vefe lazhet. A-raok ne 'z afe kuit Carlson gant ur c'hi evit e lazhañ e lavar Slim dezhañ kas gantañ ur bal evit e zouarañ. Ne vez ket gwelet fin buhez ar c'hi. Klevet e vez avat un tenn en noz tra ken. Carlson en doa lavaret e vefe tennet gantañ etre e zaoulagad giz-se ne santo netra. Pa vez klevet an tenn-mañ e paouez an holl dud da gomz ha da c'hoari d'ar c'hartoù ha Candy, eñ, gourvezet war e wele a dro war-zu ar voger evit gouelañ ha mouzhañ war an dro. Ne lavaro netra ken a-hed an nozvezh-se. Posupl eo keñveriañ tonkadur ki Candy gant hini Lennie. Ki Candy a vez lazhet gant un estren ha na vag tamm karantez ebet evitañ ha candy en do keuz da vezañ lezet un estren en ober. George n'en doa ket c'hoant e vefe bet Lennie o c'houzañv diwar krizder an dud ha war ar marc'had n'en doa ket c'hoant en defe bet keuz evel Candy o vezañ laosket un den estren ha na vag karantez ebet evit Lennie da lazhañ anezhañ. Ki Candy a vez lazhet gant un estren, ya, met un den dizhegar hag en digenvez ha pa vez lazhet Lennie ez eo gant e vignon feal, evel ur breur, e kreiz e seizh plijadur warn-ugent o valañ kaozioù skuizh an atant a vo prenet ganto. Pa varv eo anat ez eo aet kuit marvailh ar bed hag an inosanted. ===== Ar Patrom ===== Tad Curley, merour ar ranch. Perc'hennet eo ar ranch gant "un embregerezh bras a zouaroù" hervez Candy. Un den berr ha tev eo. Gwisket en deus ur bragoù glas-glas, ur roched flanell, ur jiletenn du divoutonnet, ur porpant du, hag ur gouriz lec'h ma stag e veudoù. Gwisket en deus ur gasketenn feltr kozh gell ha botoù seul uhel gant kentroù. ===== Whit ===== Ul labourer-douar yaouank er ranch. Deskrivet eo evel bezañ "divskoaz a-ispilh en deus ha kerzhout a ra start war e dreid." == Temoù == <blockquote> E pep skrid onest er bed ez eus un tem diazez. Klaskit kompren an dud, ma komprenit an eil egile e voc'h dous an eil ouzh egile. Anavezout mat un den ne gas ket d'ar gasoni ha kazi bepred d'ar garantez. Bez' ez eus doareoù berroc'h, kalz anezho. Skridoù a gas war-raok ar cheñchamant sokial, skridoù a gastiz an direizhder, skridoù a lid an harozegezh, met bepred an tem diazez-se. Klask kompren an eil egile.<ref>{{Cite book|last=Steinbeck|first=John|title=[[John Steinbeck]] in his 1938 journal|date=1938|publisher=|isbn=|location=|pages=|oclc=}}</ref></blockquote> === Ar c'hoantoù === Pouezañ a ra Steinbeck war ar c'hoantoù a-hed al levr. C'hoant en deus George da vezañ dizalc'h, da vezañ e vestr e-unan, da gaout un atant, ha, dreist-holl, da vezañ "unan bennak". C'hoant en deus Lennie da vezañ gant George en e di dizalc'h, ha da stankañ e evezh war an traoù dous. C'hoant en deus Candy da adlakaat e gefridi kollet gant marv e gi, ha da gaout surentez evit e gozhni — e ti George. C'hoant en deus Crooks da gaout un ti bihan ma c'hallo diskouez e zoujañs, e surentez, ha dreist-holl e zegemer. Huñvreal a ra gwreg Curley er fet da vezañ aktourez, evit bastañ d'he c'hoant brud kollet pa zimezas da Curley, ha lakaat un termen d'he digenvezded. === An digenvezded === Un elfenn bouezus eo an digenvezded e buhez meur a dudenn. Candy a zo en e-unan goude ma'z eo aet kuit e gi. Digenvez eo gwreg Curley rak n'eo ket he gwaz ar mignon a c'hortoze — ober a ra war-dro he digenvezded dre zouzigañ gant ar baotred er ranch, ar pezh a laka Curley da vagañ muioc'h-muiañ a zroukrañs hag a warizi. Kompagnunezh George ha Lennie a zo disoc'h an digenvezded. Crooks a zispleg an tem evel-henn "Un den a ya da sot ma n'en deus den ebet. Arabat ober diforc'h ebet hervez piv eo an den-se, hag e pad pegeit e vo ganeoc'h." Kreñvaat a ra an aozer an tem-se muioc'h c'hoazh dre doareoù soutil o lakaat an istor e-kichen kêr Soledad, ar pezh a dalvez "an digenvezded" e spagnoleg. <ref name="cliffnotebook">{{Cite book|last=Van Kirk|first=Susan|editor=Tracy Barr|title=Cliff Notes: On Steinbeck's Of Mice and men|origyear=2001|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley Publishing]]|location=New York City, New York|isbn=0-7645-8676-9|year=2001|url=https://archive.org/details/cliffsnotesofmic00vank}}</ref> Daoust d'an ezhomm da gaout mignoniezh e laka Steinbeck ar gaoz war ar mod ma vez dalc'het an digenvezded dre ar barregezhioù staliet evit ober traoù dishegar an eil ouzh egile. Digenvezded gwreg Curley a zo dalc'het gant gwarizi Curley, ar pezh a laka an holl dud eus ar ranch da bellaat diouti. Trenkded Crooks a zeu eus ar fet da vezañ bet dispartiet diouzh ar re all a zo er "varakenn" ha bezañ bet kaset er marchosi ; torret eo e c'hwervder evit ul lodenn, avat, gant diouiziegezh Lennie. === An namm hag ar psiche === Peurliesañ e vez dic'hallus tudennoù Steinbeck, abalamour d'o degouezhioù speredel, ekonomikel ha sokial. Lennie zo an den kreñvañ eus an holl dudennoù, ar pezh a zlefe neuze sevel ur santimant a zoujañs dre ma vez implijet evel dibouller war ar ranch. E namm speredel a zigresk koulskoude an dra-se hag a laka anezhañ da vezañ dic'hallus. Staliet eo an dic'halloudezh ekonomikel dre ma'z eo kalz eus an dud a ra war-dro ar ranchoù gouzañvet gant an [[Enkadenn Veur|Enkadenn Vras]]. Dre ma'z eo George, Candy ha Crooks tudennoù pozitivel ha troet war an obererezh, e fell dezho prenañ un atant, met abalamour d'an Enkadenn ne c'hellont ket gounit arc'hant a-walc'h evit seveniñ o hunvre. Lennie eo an hini nemetañ ha n'eo ket gouest d'ober war e dro. An tudennoù all, avat, a zo gouest d'ober e seurt da wellaat o flanedenn. Ar gwir zañjer a c'hallfe bezañ namm speredel Lennie evit eürusted an holl. === Keñverioù nerzh === Evit a sell ouzh an oberoù etre an dud, droug ar gwask hag an drougimplij zo un tem a vez skeudennaouet gant Curley ha gwreg Curley. Curley a implij e natur tagus hag e garg uheloc'h evit klask kemer ar galloud war atant e dad. Ton ar rebech a vez atav en e c'henoù ouzh an dud a labour an douar ha tamall a ra ouzh lod da vezañ o c'hoari gant e wreg. Diskouezet eo kemplezh Napoleon Curley gant e c'hourdrouz ouzh tud an atant evit darvoudoù bihan. Gwreg Curley, eus an tu, n'eo ket gwasker a-fet korf met kentoc'h dre gomz. Implijout a ra he c'hoant reizhel evit tapout un tamm evezh, o tousigañ gant tud ar feurm. Hervez al levr Penguin "Teacher's Guide evit ''Of Mice and Men''", Curley ha gwreg Curley a zastum an droug dre ma vez gwasket ha gwallgaset an divroidi e doareoù disheñvel. <ref>{{Cite book|last=Reed|first=Arthea J.S.|title=A Teacher's Guide to the Penguin Edition of John Steinbeck's Of Mice and Men|publisher=Penguin Group (USA)|url=http://us.penguingroup.com/static/pdf/teachersguides/ofmiceandmen.pdf|accessdate=2013-06-11}}</ref> === Pouez an tonkad === Kompren a reer pouez an tonkad pa vez distrujet c'hoantoù an tudennoù pa ne c'hell ket George gwareziñ Lennie (hag a zo ur gwir zañjer). Steinbeck a ginnig an dra-se evel "un dra bennak a c'hoarvezas" pe evel m'en deus krouet e vignon dezhañ "soñjal nann-teleologel" pe "o soñjal", ar pezh a ziskouez ur savboent ha na varn ket. <ref name="introshillinglaw">{{Cite book|editor=Tracy Barr|title=Cliff Notes: On Steinbeck's Of Mice and men|origyear=2001|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley Publishing]]|location=New York City, New York|isbn=0-7645-8676-9|year=2001|url=https://archive.org/details/cliffsnotesofmic00vank}} </ref> === Ar bevennoù diabarzh === ''A-ziwar logod ha tud (Of Mice and Men)'' a c'hell bezañ liammet ouzh ar mennozh ez eus bevennoù diabarzh. Ha daoust d'an holl strivoù ha d'an holl stourmoù e vez bevennet a-wechoù gant an darvoudoù ar vuhez marvailhus a fell d'an nen bevañ. Titl ar romant e-unan zoken a ra anv eus se "an titl a zo, a-dra sur, un tamm eus barzhoneg Robert Burns, a laka pouez war ar soñj eus didalvoudegezh strivoù mab-den pe vanite c'hoantoù mab-den". <ref>{{Cite journal|last=Goldhurst|first=William|date=October 2017|title=Of Mice and Men : John Steinbeck's Parable Of The Curse Of Cain|url=https://www.jstor.org/stable/43017590|journal=[[Western American Literature]]|volume=6|issue=2|pages=123–135|doi=10.1353/wal.1971.0038}}</ref> === Al loened, arouezioù === Al loened a c'hoari ur roll en istor ivez ; ar gerc'heiz a dremen eus ul lodenn gaer eus ar gweledva eus penn-kentañ ar romant d'ur preizher e fin al levr. Er pennad diwezhañ e tistro ar gerc'heiz, o preizhañ naered a zeu da vezañ re gurius en un natur adlavaradus, arouezius eus hunvreoù an dud a vez laeret kuit bepred. == Diorren == === Framm al levr === ''Of Mice and Men'' a zo taol-esae kentañ Steinbeck skrivañ e stumm ur romant-c'hoari anvet "play-novelette". Savet e tri arvest daou chapistr pep hini anezho. Graet eo e seurt da vezañ ur romant hag ur senario evit ur pezh-c'hoari. 30 000 ger a zo ennañ. Fellout a rae da Steinbeck sevel ur romant a c'hellfe bezañ c'hoariet diwar e skrid, pe ur pezh-c'hoari a c'hellfe bezañ lennet evel ur romant. <ref name="Shillinglaw">{{Cite web|author=Dr. Susan Shillinglaw|date=January 18, 2004|title=John Steinbeck, American Writer|url=http://www.steinbeck.sjsu.edu/biography/briefbiography.jsp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060908113639/http://steinbeck.sjsu.edu/biography/briefbiography.jsp <!-- Bot retrieved archive -->|archivedate=September 8, 2006|accessdate=December 28, 2006|publisher=The [[Martha Heasley Cox Center for Steinbeck Studies]]}}</ref> === Orin an titl === Da gentañ e oa bet anvet gant Steinbeck ''Something That Happened'' (o komz eus darvoudoù al levr evel "un dra bennak a c'hoarvezas" rak den ebet ne c'hell bezañ tamallet evit an drajedienn a c'hoarvez en istor). Koulskoude e cheñchas an titl goude bezañ lennet barzhoneg [[Robert Burns]] " To a Mouse ". <ref name="Shillinglaw">{{Cite web|author=Dr. Susan Shillinglaw|date=January 18, 2004|title=John Steinbeck, American Writer|url=http://www.steinbeck.sjsu.edu/biography/briefbiography.jsp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060908113639/http://steinbeck.sjsu.edu/biography/briefbiography.jsp <!-- Bot retrieved archive -->|archivedate=September 8, 2006|accessdate=December 28, 2006|publisher=The [[Martha Heasley Cox Center for Steinbeck Studies]]}}</ref> Barzhoneg Burns a gont ar glac'har a sant an daneveller evit bezañ distrujet ti ul logodenn e-pad ma oa oc'h arat e dachenn. <ref>{{Cite web|author=Coyer|first=Megan|title=More About This Poem|url=https://www.bbc.co.uk/arts/robertburns/works/to_a_mouse/|work=Robert Burns - To a Mouse|publisher=BBC|accessdate=26 May 2014|archivedate=January 30, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180130015415/http://www.bbc.co.uk/arts/robertburns/works/to_a_mouse/}}</ref> === Adskrivañ e labour === Steinbeck en deus skrivet al levr-mañ ha ''The Grapes of Wrath'' el lec'h m'emañ bremañ Monte Sereno, e Kalifornia. Ur brouilhed kentañ eus ''Of Mice and Men'' a oa bet debret gant ki Steinbeck. Evel m'en deus displeget en ul lizher eus 1936: <ref>{{Cite book|last=Steinbeck|first=John|title=Steinbeck : a life in letters|url=https://archive.org/details/steinbecklifeinl0000stei_n0n2|date=1976|publisher=Penguin Books|isbn=0-14-004288-1|location=New York|pages=[https://archive.org/details/steinbecklifeinl0000stei_n0n2/page/124 124]|oclc=2511315}}</ref><blockquote>Ma c'hi bihan [Toby], lezet e-unan un nozvezh, en deus graet konfeti gant tamm-pe-damm hanter ma levr [dornskrid]. Daou viz [sic] labour da ober en-dro. Gorrekaet on bet gant an dra-se. Ne oa brouilhed all ebet. Fuloret e oan a-walc'h, met ar paourkaezh paotr bihan a c'hellfe bezañ bet o vont en-dro en un doare kritikel.</blockquote>Steinbeck, labourer er ranchoù E penn-kentañ embannadur 1994 al levr gant Penguin e skriv Susan Shillinglaw e oa bet Steinbeck, goude bezañ kuitaet skol-veur Stanford, o tremen tost daou vloaz o pourmen e Kalifornia, o kavout labour e ranchoù evit Spreckels Sugar ma veze gounezet ed ha beterabez-sukr. <ref name=":0">{{Cite book|last=Steinbeck|first=John|title=Of mice and men|url=https://archive.org/details/ofmicemen00stei_0|date=1994|isbn=978-1-101-65980-9|location=New York, N.Y., U.S.A.|oclc=873818443}}</ref> Steinbeck a lavaras ''d'ar New York Times'' e 1937 : <ref name="nyt-parini">{{Cite journal|last=Parini|first=Jay|date=1992-09-27|title=FILM; Of Bindlestiffs, Bad Times, Mice and Men|journal=The New York Times|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE6DD1F3AF934A1575AC0A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all}}</ref><blockquote>Ur bindlestiff on bet va-unan e-pad ur pennadig. Labouret em eus er memes bro ha m'emañ an istor. Kemmesket eo an dudennoù betek ur mare bennak. Un den gwirion e oa Lennie. E Kalifornia emañ bremañ en ul lec'h repu d'ar re foll. Labouret em eus gantañ e-pad meur a sizhunvezh. Ne lazhas plac'h ebet. Lazhañ a reas ur mestr-feurm. Poan en deus bet rak ar patron en doa skarzhet e vignon ha sanket ur forc'h en e stomog. N'em eus ket c'hoant da lavarout deoc'h pet gwech. Kasoni am eus o lavaret deoc'h pet gwech. E welet em eus oc'h hen ober. Dibosupl e oa deomp harzañ anezhañ ken na oa re ziwezhat.</blockquote> == Degemer == O vezañ bet resevet an degemer c'hwekañ eus e holl oberennoù betek ar poent-se, romant Steinbeck a voe dibabet gant Levr ar Miz Klub a-raok ma voe embannet. Meuleudiet e voe al labour gant meur a vurutellour brudet, en o zouez Maxine Garrard (''Enquirer-Sun''), <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_3ukzgEACAAJ|title=John Steinbeck – The Contemporary Reviews|isbn=9780521114097|last=Joseph r. Mcelrath|first=Jr|date=18 June 2009|publisher=Cambridge University Press|accessdate=March 25, 2023}}</ref> Christopher Morley, ha Harry Thornton Moore (''New Republic''). <ref>{{Cite web|url=http://www.goldenbooksgroup.co.uk/index.php?target=products&product_id=100627|title=Harry Thornton Moore: John Steinbeck and His Novels - an appreciation by Harry Thronton Moore|work=www.goldenbooksgroup.co.uk|accessdate=10 December 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090610140200/http://www.goldenbooksgroup.co.uk/index.php?target=products&product_id=100627|archivedate=June 10, 2009}}</ref> Ar burutellour eus ''ar New York Times'' Ralph Thompson en deus deskrivet ar romant evel ul "levr bihan brav, evit e holl melodrama diwezhañ". <ref name="ContemporaryReviews">{{Cite book|last=McElrath|first=Joseph R.|title=John Steinbeck: The Contemporary Reviews|publisher=Cambridge University Press|pages=71–94|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=uFSfYMpUyokC&q=%22mice+and+men%22+%22christopher+morley%22&pg=PA85|accessdate=October 8, 2007|isbn=978-0-521-41038-0}}</ref> <ref>{{Cite book|title=CliffNotes: Of Mice and Men : About the Author|publisher=Wiley Publishing, Inc.|pages=71–94|date=2000–2007|url=http://www.cliffsnotes.com/WileyCDA/LitNote/Of-Mice-and-Men.id-101,pageNum-2.html|accessdate=October 8, 2007}}</ref> Er Rouantelezh-Unanet e oa bet renket e niverenn 52 eus "romantoù karetañ ar vro" e-kerzh enklask ar [[BBC]] e 2003 [[The Big Read]]. == Kontrollerezh == Difennet eo bet ar romant e levraouegoù foran ha skolioù SUA pe programmoù kelenn abalamour ma oa o "vroudañ an eutanaziezh ", oc'h "aotren ar c'hunujennoù gouennel", a "enep-embregerezh", komzoù gros ennañ, ha dre vras ur yezh "divalav", "dismegañsus", ha stereotipoù gouennel, hag ivez levezon negativel ar stereotipoù-se war ar studierien. <ref>{{Cite web|title=Banned and/or Challenged Books from the Radcliffe Publishing Course Top 100 Novels of the 20th Century|publisher=American Library Association|year=2007|url=http://www.ala.org/Template.cfm?Section=bbwlinks&Template=/ContentManagement/ContentDisplay.cfm&ContentID=136590|accessdate=October 8, 2007|archivedate=June 2, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150602220138/http://www.ala.org/Template.cfm?Section=bbwlinks&Template=%2FContentManagement%2FContentDisplay.cfm&ContentID=136590}}</ref> <ref>{{Cite web|date=2013-03-26|title=Top 10 Most Challenged Books Lists|url=http://www.ala.org/advocacy/bbooks/frequentlychallengedbooks/top10|accessdate=2021-05-04|work=Advocacy, Legislation & Issues|language=en|archivedate=July 24, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170724195723/http://www.ala.org/bbooks/frequentlychallengedbooks/top10}}</ref> Kalz eus an difennoù hag ar strishadurioù a zo bet lezet kuit hag ez eo ur redi lenn anezhañ e meur a lise amerikan, aostralian, iwerzhonat, saoz, eus zeland-nevez pe c'hoazh kanadian all. Dre ma vez taget alies ar c'hontrollerezh, e teu ''Of Mice and Men'' war roll ar 100 levr difennet/koñtestet gwellañ gant Kevredigezh al Levraouegoù Amerikan: 2000–2009 (niverenn pemp) <ref name="ChallengedBooks">{{Cite web|title=American Library Association list of the Most Challenged Books of 21st Century|publisher=American Library Association|year=2007|url=http://www.ala.org/ala/newspresscenter/news/pressreleases2006/september2006/harrypottermostchallenge.cfm|accessdate=August 25, 2009|archivedate=June 5, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110605050109/http://www.ala.org/ala/newspresscenter/news/pressreleases2006/september2006/harrypottermostchallenge.cfm}}</ref> ha 100 levr difennet/koñtestet: 2010–2019 (niverenn 288). <ref>{{Cite web|date=2020-09-09|title=Top 100 Most Banned and Challenged Books: 2010-2019|url=http://www.ala.org/advocacy/bbooks/frequentlychallengedbooks/decade2019|accessdate=2021-05-04|work=Advocacy, Legislation & Issues|language=en|archivedate=September 27, 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927125855/http://www.ala.org/advocacy/bbooks/frequentlychallengedbooks/decade2019}}</ref> ''Of Mice and Men'' a zo bet kinniget 54 gwech evit bezañ siñset abaoe ma oa bet embannet e 1936. <ref>Doyle, Robert. "Banned And/or Challenged Books from the Radcliffe Publishing Course Top 100 Novels of the 20th Century". ALA.org. American Library Association, 2010. Web. {{Cite web|url=http://www.ala.org/advocacy/banned/frequentlychallenged/challengedclassics/reasonsbanned|title=Banned and/Or Challenged Books from the Radcliffe Publishing Course Top 100 Novels of the 20th Century &#124; American Library Association|accessdate=2012-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119215758/http://www.ala.org/advocacy/banned/frequentlychallenged/challengedclassics/reasonsbanned|archivedate=2012-01-19}}.</ref> Koulskoude, skolidi en o zouez Thomas Scarseth o deus stourmet evit gwareziñ al levr en ur arguzenniñ e dalvoudegezh lennegel. Hervez Scarseth "er gwir lennegezh veur e vez treuzfurmet poan ar Vuhez e kaerder an Arz". == Azasadennoù == === Leurennn c'hoariva === Evel ur "romant c'hoarius", e oa bet c'hoariet gant Theatre Union of San Francisco evel ma oa bet skrivet. Digoret e voe ar stumm-se d'an 21 a viz Mae 1937 – nebeutoc'h eget tri miz goude embannadur ar romant – hag e padas un daou viz bennak. <ref name=":0">{{Cite book|last=Steinbeck|first=John|title=Of mice and men|url=https://archive.org/details/ofmicemen00stei_0|date=1994|isbn=978-1-101-65980-9|location=New York, N.Y., U.S.A.|oclc=873818443}}</ref> Evit krouiñ ur produadur Broadway, Steinbeck a azasaas hag adwelet un tamm e destenn orin hag ar stumm-mañ, produet gant Sam H. Harris ha sevenet gant George S. Kaufman, a voe digoret d'an 23 a viz Even 1937, er Music Box Theatre e Broadway hag a voe aozet e-pad 207 arvest. <ref name="IBDB">{{Cite web|title=Internet Broadway Database: Of Mice and Men|publisher=The League of American Theatres and Producers|date=2001–2007|url=http://www.ibdb.com/production.asp?ID=12320|accessdate=October 8, 2007|archivedate=May 1, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080501081833/http://www.ibdb.com/production.asp?ID=12320}}</ref> C'hoariet en deus Wallace Ford evel George ha Broderick Crawford evel Lennie. <ref name="IBDB" /> Roll Crooks a voe c'hoariet gant Leigh Whipper, an ezel afro-amerikan kentañ eus Actors' Equity Association . <ref name="Whipper">{{Cite web|title=Internet Broadway Database: Leigh Whipper|date=2001–2007|url=http://www.ibdb.com/person.asp?id=7209|accessdate=October 8, 2007|archivedate=October 12, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012000112/http://ibdb.com/person.asp?id=7209}}</ref> (Whipper a adkemeras ar roll-se er stumm film e 1939. <ref name="Mice1939">{{Cite web|title=Of Mice and Men (1939)|work=Internet Movie Database|url=https://www.imdb.com/title/tt0031742/|accessdate=October 8, 2007|archivedate=October 30, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030200117/http://www.imdb.com/title/tt0031742/}}</ref>) Dibabet e voe ar produadur evel ar pezh-c'hoari gwellañ e 1938 gant New York Drama Critics' Circle. <ref name="SteinbeckOrg">{{Cite web|title=National Steinbeck Center: About John Steinbeck : Facts, Awards, & Honors|publisher=National Steinbeck Center|url=http://www.steinbeck.org/|accessdate=October 8, 2007|archivedate=December 18, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151218083555/http://www.steinbeck.org/}}</ref> E 1939 e voe dilec'hiet ar produadur da Los Angeles, gant Wallace Ford c'hoazh e roll George, met gant Lon Chaney, Jr., o kemer perzh Lennie. C'hoari Chaney er roll-se a lakaas anezhañ da vezañ dibabet er film. E 1958 e voe produet un azasaat c'hoariva sonerezhel gant Ira Bilowit (1925–2016) e-maez Broadway e New York City. En o zouez e oa meur a arzour brudet-tre en o amzer, en o zouez Art Lund ha Jo Sullivan, adkempennet goude bezañ bet o seniñ asambles er sonerezh brudet ''The Most Happy Fella'', hag ivez Leo Penn. <ref>{{Cite web|title=The Western Stage and The National Steinbeck Center present Rare Musical Adaptation of Steinbeck's Of Mice and Men, Archived for 60 Years|url=https://latinoedge.wordpress.com/2018/04/27/the-western-stage-and-the-national-steinbeck-center-present-rare-musical-adaptation-of-steinbecks-of-mice-and-men-archived-for-60-years/|work=Latino Edge|accessdate=3 January 2019|date=2018-04-27}}</ref> Un harz-labour kazetennoù a lakaas koulskoude ar produiñ da vezañ en ur blegenn fall ha serret e voe goude c'hwec'h sizhunvezh. Un adsav eus al labour a oa bet staliet e Western Stage e Salinas, e Kalifornia e 2019. <ref name="Californian" /> Adsavet e voe ar pezh-c'hoari e 1974 e Broadway e C'hoariva Brooks Atkinson gant Kevin Conway evel George ha James Earl Jones evel Lennie. <ref name="IBDB1974">{{Cite web|title=Internet Broadway Database: Of Mice and Men (1974)|publisher=The League of American Theatres and Producers|date=2001–2007|url=http://www.ibdb.com/production.asp?ID=3709|accessdate=October 8, 2007|archivedate=May 1, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080501081840/http://www.ibdb.com/production.asp?ID=3709}}</ref> An aktourez leurenn brudet Pamela Blair a c'hoarie perzh gwreg Curley er film-mañ. E 1970 e skrivas Carlisle Floyd un opera diwar ar romant-se. Un diforc'h etre levr Steinbeck hag opera Floyd eo e vez kavet The Ballad Singer en opera, un dudenn na vez ket kavet el levr. Ur stumm nevez eus ar pezh-c'hoari a voe digoret war Broadway e The Longacre Theatre d'an 19 a viz Meurzh 2014 evit ur c'hoari bevennet a 18 sizhunvezh, gant James Franco, Chris O'Dowd, Leighton Meester ha Jim Norton. <ref name="NYNews">{{Cite news|title=James Franco Says He's Coming to Broadway to Star in 'Of Mice and Men'|url=http://www.nydailynews.com/blogs/node/136221|work=[[Daily News (New York)|Daily News]]}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Leighton Meester on Broadway|url=http://ph.omg.yahoo.com/news/leighton-meester-broadway-030000179.html|work=Yahoo! Philippines|accessdate=December 8, 2013|date=December 8, 2013|archivedate=December 15, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131215101004/http://ph.omg.yahoo.com/news/leighton-meester-broadway-030000179.html}}</ref> Un azasadenn dindan stumm ur "ballet" a oa bet savet gant [[Cathy Marston]] gant sonerezh orin gant [[Thomas Newman]]. Deuet eo er-maez d'ar 27 a viz Ebrel 2022 e [[Joffrey Ballet]] e Chicago. <ref>{{Cite news|author=Warnecke|first=Lauren|title=Review: The Joffrey brings 'Of Mice and Men' to the ballet stage in a world premiere; plus Balanchine's 'Serenade'|url=https://www.chicagotribune.com/entertainment/theater/reviews/ct-ent-mice-and-men-joffrey-ballet-review-20220428-4legte3aoffknfndofe32vtwfe-story.html|accessdate=29 May 2022|work=Chicago Tribune|date=April 28, 2022}}</ref> === Film === [[Restr:Of_Mice_and_Men_poster.jpg|thumb|Poster ar film e 1939]] Embannet e voe ar film kentañ e 1939, daou vloaz goude embannadur ar romant, ha Lon Chaney Jr. a c'hoarie evel Lennie, gant [[Burgess Meredith]] evel George, ha sevenet gant Lewis Milestone . <ref name="Mice1939">{{Cite web|title=Of Mice and Men (1939)|work=Internet Movie Database|url=https://www.imdb.com/title/tt0031742/|accessdate=October 8, 2007|archivedate=October 30, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030200117/http://www.imdb.com/title/tt0031742/}}</ref> Enrollet e oa bet evit pevar [[Academy Award|Priz an Akademiezh]]. <ref name="Mice1939" /> Ur stumm skinwel, produet gant David Susskind e 1968, a c'hoarie George Segal evel George, Nicol Williamson evel Lennie, Will Geer evel Candy, Moses Gunn evel Crooks, ha Don Gordon ha Joey Heatherton evel Curley hag e wreg, hervez o urzh. <ref name="tcm">{{Cite web|title=Of Mice and Men (1968)|work=Turner Classic Movies|url=https://www.tcm.com/tcmdb/title/470253/of-mice-and-men|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203083426/http://www.tcm.com/tcmdb/title/470253/Of-Mice-and-Men/|archivedate=February 3, 2012|accessdate=January 21, 2012}}</ref> E 1981 e voe embannet ur stumm [[film skinwel]], gant Randy Quaid evel Lennie, ha Robert Blake evel George, ha sevenet gant Reza Badiyi . <ref name="Mice1981">{{Cite web|title=Of Mice and Men (1981)|work=Internet Movie Database|url=https://www.imdb.com/title/tt0082838/|accessdate=October 8, 2007|archivedate=February 10, 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080210014751/http://www.imdb.com/title/tt0082838/}}</ref> Ur stumm film c'hoariva all a voe savet e 1992, sevenet gant [[Gary Sinise]], a voe anvet evit ar Palmez aour e [[Canas|Cannes]] . <ref name="Mice1992">{{Cite web|title=Of Mice and Men (1992)|work=Internet Movie Database|url=https://www.imdb.com/title/tt0105046/|accessdate=October 8, 2007}}</ref> Sinise a c'hoarie George, ha roll Lennie a c'hoarie [[John Malkovich]], o-daou o adtapout o rolloù eus produadur leurenn Steppenwolf Theatre Company e 1980. <ref name="RottenTomatoes">{{Cite web|title=Of Mice and Men (1992)|publisher=Rotten Tomatoes / IGN Entertainment|url=http://www.rottentomatoes.com/m/1040322-of_mice_and_men/|accessdate=October 8, 2007|archivedate=June 19, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150619015855/http://www.rottentomatoes.com/m/1040322-of_mice_and_men/}}</ref> Diwar ar romant eo savet ivez ar film malayalam ''Soorya Manasam,'' sevenet gant Viji Thampi e 1992. <ref>{{Cite web|url=http://www.golpaani.com/Film/Details/SOORYA_MANASAM_2014_Malayalam|title=Sooryam Manasam|accessdate=29 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150529195643/http://www.golpaani.com/Film/Details/SOORYA_MANASAM_2014_Malayalam|archivedate=29 May 2015}}</ref> === Radio === ''Of Mice and Men'' a oa bet azasaet gant Donna Franceschild evel ur pezh-c'hoari radio sevenet gant Kirsty Williams gant David Tennant ha [[Liam Brennan (actor)|Liam Brennan]] <ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00r33y7|title=BBC – Classic Serial – ''Of Mice and Men''|accessdate=October 18, 2011|archivedate=November 30, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130104653/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00r33y7}}</ref> d'ar 7 a viz Meurzh 2010. == Liammoù diavaez == * ''Of Mice and Men'' e Faded Page (Kanada) * [https://web.archive.org/web/20080517081314/http://www.mansionbooks.com/BookDetail.php?bk=200 Fotoioù embannadur kentañ ''Of Mice and Men''] * [https://archive.org/download/BestPlays/BestPlays53-05-0835OfMiceAndMen.mp3 1953 ''Best Plays'' radio adaptation of play version] at Internet Archive == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Pajennoù gant troidigezhioù hep adlenn]] [[Rummad:Romantoù saoznek]] [[Rummad:Oberennoù John Steinbeck]] [[Rummad:Levrioù 1937]] 9snzg3r45erqn6qctzcn1sm4nxemx5n 0 180176 2197375 2190927 2026-08-04T18:24:51Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197375 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|''A Letter Concerning Toleration ''}} {{databox}} '''''A Letter Concerning Toleration''''' (''Epistola de Tolerantia'' e [[latin]], "Ul lizher a-zivout an damasant") a oa bet skrivet gant [[John Locke]] etre [[1685]] ha [[1686]] pa oa-eñ o vevañ en harlu en [[Izelvroioù]], ul lec'h brudet evit e zamasant [[relijion|relijiel`]]. Al lizher zo skrivet d'un den dizanv graet ''Honored Sir'' outañ, hag a zo bet anavezet diwezhatoc'h evel an [[doueoniezh|doueoniour]] [[holland]]at Philipp van Limborch ([[1633]]-[[1712]]. E latin e oa bet aozet al ''Letter'' da gentañ hag un droidigezh [[saoznek]] a voe embannet e [[1689]] gant an [[treiñ ha troidigezh|treuzyezher]] William Popple ([[1701]]-[[1764]]), hep ma vije bet kelaouet John Locke<ref>{{en}} {{Cite book| last = Wilken| first = Robert Louis| title = Liberty in the Things of God: The Christian Origins of Religious Freedom | url = https://archive.org/details/libertyinthingso0000wilk| chapter = Liberty Necessary unto Human Nature | pages = [https://archive.org/details/libertyinthingso0000wilk/page/172 172]| publisher = Yale University Press | year = 2019| location = New Haven}}{{ISBN|978-0-300-22663-8}}}}</ref>. An oberenn a oa bet skrivet e-kerzh an trubuilhoù relijiel a oa o sevel e [[Bro-Saoz]]. Locke a zifenn mennozh un disparti etre an [[kristeniezh|Iliz]] hag ar [[Stad]], gant un damasant relijiel evel doare da zegas ar peoc'h relijiel. == Kenarroud == E miz Gwengolo [[1683]], da heul dizoloidigezh irienn Rye House a oa he fal lazhañ ar roue [[Charlez II (Bro-Saoz)|Charles II of England]] hag e vreur, ivez en abeg da heskinerezh Charles II enep ar [[politikerezh|strollad politikel]] ''Whigs'' a oa o sevel a-enep e [[diharzveliezh|ziharzveliezh]], John Locke a dec'has da [[Amsterdam]] er [[Proviñsoù-Unanet]]<ref>Klibansky, 1968, p. vii.</ref>{{,}}<ref>Cranston, 1985, pp. 227–230.</ref>. A-hed e vuhez e voe dedennet John Locke gant ar breud a-zivout an damasant relijiel. Daeloù bras a veze en Holland p'edo o chom eno, hag e miz Here [[1685]] ec'h embannas ar roue [[Loeiz XIV (Bro-C'hall)|Louis XIV Bro-C'hall]] torridigezh [[Skrid-embann Naoned]] hag he devoa gwarezet an damasant relijiel e-keñver ar [[protestantiezh|brotestanted]], kement-se evit lakaat termen d'ar brezelioù dizehan a oa bet o ren eus [[1618]] betek [[1648]], a reer <q>&nbsp;[[Brezel Tregont Vloaz]]&nbsp;</q> anezho<ref>Klibansky, 1968, p. x ; pp. xvi–xvii.</ref>. Er Proviñsoù-Unanet e kejas John Locke ouzh ar c'helenner Philipp van Limborch ; a-c'houde ur c'hendiviz gant an doueoniour e lezas a-gostez al labour a oa gantañ war ar stern, ''An Essay Concerning Human Understanding'' ("Un arnodskrid a-zivout intenterezh mab-den", evit lakat war [[paper|baper]] e vennozhioù a-fet damasant relijiel. Er goañvezh 1685-1686 e skrivas an ''Epistola de Tolerantia''<ref>Klibansky, 1968, pp. viii–ix ; p. x ; pp. xvi–xvii.</ref>. == Arguzennoù al ''Letter'' == Unan eus diazezerien kelennadurezh ar gantouezelouriezh e oa John Locke, da lavaret eo e soñje dezhañ e tiver holl anaouedegezhioù mab-den eus ar pezh en deus bevet. Diwar gement-se e savas a-enep mennozhioù ar [[prederouriezh|prederour]] saoz [[Thomas Hobbes]] en e levr ''Leviathan'' ([[1651]]), pa skore J. Locke an damasant da veur a zoare kristeniezh tra ma soñje da Hobbes e c'halle pep den mirout e gredennoù relijiel gant ma embanne bout a-du gant re ar Stad. Lavaret ez eus bet e oa nac'hadenn John Locke e-keñver ar [[katoligiezh|gatoligiezh]] an diazez d'e nac'hadenn e-keñver albac'henn ar [[gouarnamant]] gant [[silvidigezh]] ar speredoù<ref>{{en}} Graf, Eric Clifford. ''Cervantes and Modernity: Four Essays on Modernity''. Lewisburg : Bucknell University Press, 2007, pp. 141–55 {{ISBN|978-1-4827-5316-5}}</ref>. Hollbouezus eo an damasant e prederouriezh politikel John Locke, neuze ne c'hall degemer nemet an ilizoù a gelenn an damasant. Pan eo diaes hervezañ gouzout petra eo ar <q>&nbsp;relijion wirion&nbsp;</q>, eleze ar relijion a zo gwir pa 'z eo diwir ar re all, e c'heller soñjal n'eo ket ar relijion un dra gwall bouezus d'e veno. Hogen kendastum a c'heller ivez e tiskouezas pegen diasur e oa ar c'hredennoù relijiel d'ur mare ma veza kenstourmoù politikel ha speredel. Nemet e oa pell ar prederour diouzh an [[dizoueegezh]], ar pezh a ziskouez ne lakae ket ar relijion d'un dra zister. Dre ma oa ur c'hantouezelour anezhañ ec'h ensellas he zu pleustrel : penaos e vefe levezonet peoc'h ur gevredigezh gant ar relijion, da skouer. Pa lenner pizh al ''Letter'' e weler ec'h implij dielfennadurioù ar [[Bibl]] evit skorañ e arguzennoù. <q>&nbsp;C'hoazh : an iliz-se n'he deus gwir ebet da vout damasantet gant ar reizhaouer&nbsp;</q>, a skrivas, <q>&nbsp;mard eo frammet en doare ma vefe an holl dud a ya enni lakaet ''[[de facto]] ''&nbsp; dindan veli ur priñs hag en e servij</q><ref name="L69">''Letter'', §69.</ref>. Ha pelloc'h : mar bije damasantet, <q>&nbsp;ar reizhaouer a asantfe ma vije ur barnerezh estren war e diriad hag [...] aotren a raje ma vefe tud e bobl galvet da soudarded a-enep e c'houarnamant.&nbsp;</q><ref name="L69" />. Lod istorourien o deus kemprenet e kement-se un dave d'an [[Iliz katolik roman]], ar [[pab]] o vout ar "priñs" e rank pep katolik dougen feizleunder outañ<ref>Cranston, p. 260.</ref>{{,}}<ref>Klibansky, 1968, p. xxxiv.</ref><ref>Gough, 1973, p. 197.</ref><ref>Sowerby, 2013, p. 256.</ref>. === Katoliged === Lod gouizieien o deus bet diskred a-zivout John Locke o sevel a-enep damasantiñ da gatoliked e nep keñver<ref>Goldie, 2010, p. xix.</ref>{{,}}<ref>Marshall, 2010, pp. 690–694.</ref>{{,}}<ref>Sowerby, 2013, p. 256.</ref>. Hervez an istorour Mark Goldie, ar mennozh boas a lakaer war gont John Locke a rank «&nbsp;bout spisaet, pa ne zistaole damasantiñ d'ar gatoliked [...] mar karjent disteurel o c'hredennoù diseven e c'helljed neuze damasantiñ outo&nbsp;»<ref name="Gxix">Goldie, p. xix.</ref>. An istorour a skriv ne save ket ar prederour a-enep ar gatoligiezh hepmuiken, hogen a-enep ar wirionez relijiel o vout lakaet dreist ar [[buhezegezh|vuhezegezh]] voutin<ref name="Gxix" />.<br> An istorour [[Kanada|kanadian]] Scott Sowerby a lavar e tamasantje John Locke d'ar gatoliked gant ma tamasantjent ivez d'ar c'hredennoù all ha ma nac'hjent beli politikel ar pab<ref>Sowerby, 2013, p. 256.</ref>. Un istorour all, John Marshall, e kav dezhañ ez eus el ''Letter'' meur a arroud hag a ziskouez e soñje da John Locke e oa dellezek ar gatoliked da vout en o frankiz a-fet azeul ha kredennoù relijiel tebouezel<ref>Marshall, 2010, p. 691.</ref>. Merkañ a ra ivez, diwar frammadur an arguzennoù el ''Letter'', edo ar prederour o strivañ evit lakaat kemm etre ar steudad pennaennoù politikel a laka ar gatoliked da zic'houzañvadus hag o azeul hag o c'hredennoù a ranker damasantiñ dezho<ref>Marshall, 2010, p. 692.</ref>. Un dizoloadenn e [[2019]] a hañval kadarnaat kement-se : un dornskrid dianav betek neuze ha deiziadet [[1667]] pe [[1668]], anvet ''Reason for tolerating Papists equally with others'' ("Abeg evit damasantiñ d'ar babelourien evel d'ar re all"), ma skrivas John Locke e arguzennoù kentañ a-du gant an damasant relijiel<ref>{{en}} [https://www.theguardian.com/books/2019/sep/03/unknown-text-by-john-locke-reveals-roots-of-foundational-democratic-ideas ''Unknown text by John Locke reveals roots of 'foundational democratic ideas''], ''The Guardian'', 03/09/2019. <small>Kavet : 13 Mae 2026.</small></ref>. === Nann-kristenien === Er-maez eus Bro-Saoz en em astennas damasant relijiel John, betek pobladoù nann-kristen, [[Amerindianed]] en o zouez. El ''Letter'' e skrivas ar prederour ez eo arabat dirannañ ar pobladoù [[paganiezh|pagan]] hag a vev dindan veli ur c'hristen eus o buhez pe eus o madoù en abeg d'o relijion ; arabat eo ivez lakaat ar silvidigezh d'an digarez evit aloubiñ ur vro. En un doare didro e tistaolas skouer aloubidigezh [[Kenaan]] er Bibl evit ar Stadoù kristen, o lavaret e oa dibar istor belegveliel [[Israel]] ha ne c'helle ket gwennañ ar feulster pe an diberc'hennadur er Stadoù a vremañ<ref name="NIM">Matar, 1993.</ref>. A-zargemm gant e skridoù all a-zivout an damasant relijiel, John Lock el ''Letter'' a lavar fraezh ha sklaer ez eo ar [[Yuzevien]] keodediz e Bro-Saoz. Anzav a ra ez eus bet kumuniezhioù yuzev e [[Londrez|London]] e dibenn ar {{XVIvet kantved}}, hag arabat eo o rediañ da dreiñ d'ar feiz kristen. Kadarnaat a ra e soñj : gouest eo forzh pe reizhaouer da ren war Yuzevien hep o rediañ da sentiñ da nep relijion. Abeg e kav er pennadurezhioù saoz pa grennont war an azeul yuzev foran : <q>&nbsp;perak ez eo aotreet ar Yuzevien da berc'hennañ annezioù prevez ha berzet outo sevel [[sinagogenn]]où ? N'eo ket dañjerusoc'h ar bodadegoù relijiel foran eget an azeuladur prevez&nbsp;</q><ref name="NIM" />. Er rannbennad 70 e skrivas John Locke a-enep an dud dizoue : «&nbsp;Erziwezh, ne c'heller ket gouzañv e doare ebet ar re a nac'h ez eus un [[Doue]]. Ar promesaoù, an emglevioù hag al leoù, hag a zo ereoù kevredigezh an dud, ne c'hallont ket kaout krog war an dud dizoue. Nac'hañ Doue, ha pa ve dre soñj hepken, a gas pep tra da get ; ouzhpenn, ar re hag a zistroad hag a zistruj pep relijion dre o dizoueegezh ne c'hallont ket goulenn sikour digant nep relijion evit sevel enep brient an damasant. Evit a sell ouzh ar mennozhioù pleustrek all, ha n'int ket kuit a fazioù, mar ne glaskont ket staliañ ur veli war an hentez pe un digastiz keodedel evit an Iliz o c'helenn, n'eus abeg ebet da chom hep damasantiñ outo.&nbsp;». Dre an arguzenn-se e skarzhe J. Locke kement prederouriezh dizoue ha kement taol-arnod da lakaat ar vuhezegezh hag ar gwir naturel da zeverañ diouzh rakdivizoù laik hepken<ref>Waldron, 2002, p. 13.</ref>. == Degemer == Kerkent e voe respontoù digant an [[Iliz Uhel]] da lizher John Locke, a voe embannet gant ar [[beleg|veleien]] [[Iliz anglikan|anglikan]] Thomas Long ([[1621]]-[[1707]]) ha Jonas Proast (~[[1640]]-[[1710]]). Th. Long a skrivas e oa al ''Letter'' un irienn gant [[Kompagnunezh Jezuz]], gwisket gant an dizoueegezh, evit ma vefe an Iliz katolik roman o kemer ar galloud dre zegas freuz ha reuz en Iliz anglikan hag er Stad.<br> J. Proast a zifennas gwir ar Gouarnamant da implijout an nerzh evit rediañ an disrannidi da brederiañ war berzhioù mat an anglikaniezh, a oa "ar gwir relijion" ; nac'h kement damasant d'ar Yuzevien a eure ivez. Nac'h an damasant dre vras a reas, pa soñje dezhañ ne oa nemet un dibab [[kenwerzh]]el a lakaed dreist ar wirionez relijiel. N'eus arguzenn [[armerzh]]el ebet koulskoude e lizher John Locke. Respont da Jonas Proast a reas John Locke dre ''A Second Letter Concerning Toleration'' ([[1690]]), ma tilez difenn laik an damasant a oa en e lizher gentañ ha ma ra gant ur framm kristen hag [[aviel]]ek hepken. Skrivañ a reas ez eo aner mont dre nerzh pa vez kaoz eus [[feiz]], hag ez eo ret ma servijfe an damasant da zegas gounidigezhioù d'ar gristeniezh kentoc'h eget damasantiñ evit damasantiñ hepken. Pa lakae ar prederour an damasant d'ar Yuzevien da reizh dre natur ha dinoaz e-keñver ar politikekerezh en e lizher gentañ, en e eil lizher e lakaas an damasant-se d'ur benveg dispar evit ar gevredigezh, an armerzh ha skignadur ar gristeniezh<ref name="NIM" />. == Levrlennadur == * {{en}} Cranston, Maurice William. ''John Locke: A Biography''. Oxford : Oxford University Press, 1985, pp. 227–230 {{ISBN|978-0-19-283044-9}}. * {{en}} Goldie, Mark (rener). ''John Locke : A Letter Concerning Toleration and Other Writings''. Indianapolis : Liberty Fund, 2010 {{ISBN|978-0-86597-791-4}}. * {{en}} Gough, John Wiedhofft. ''John Locke's Political Philosophy: Eight Studies''. Oxford : Clarendon Press, 1973 {{ISBN|978-0-19-827190-1}}. * {{en}} Klibansky, Raymond. ''Preface'', in : Klibansky ha Gough, J. W. (renerien). ''Epistola de Tolerantia/A Letter on Toleration''. Oxford : Clarendon Press, 1968. * {{en}} Marshall, John. ''John Locke, Toleration and Early Enlightenment Culture''. Cambridge : Cambridge University Press, 2010 {{ISBN|978-0-521-12957-2}}. * {{en}} Matar, Nabil I.. ''John Locke and the Jews''. In : ''The Journal of Ecclesiastical History'' , levrenn 44 , niv. 1 , Genver 1993 , pp. 45 - 62 • [https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-ecclesiastical-history/article/abs/john-locke-and-the-jews/45598AF02399540EBDAD6F031E5C2438 En-linenn]. * {{en}} Sowerby, Scott. ''Making Toleration: The Repealers and the Glorious Revolution''. Cambridge, Massachusetts : Harvard University Press, 2013 {{ISBN|978-0-674-07309-8}}. * {{en}} Waldron, Jeremy. ''God, Locke, and equality : Christian foundations of John Locke's political thought''. Cambridge : Cambridge University Press, 2002 {{ISBN|978-0-521-89057-1}}. == Liammoù diavaez == * {{en}} [https://en.wikisource.org/wiki/A_Letter_Concerning_Toleration ''''A Letter Concerning Toleration ''], ''Wikisource''. == Notennoù == {{Daveoù|bannoù=2}} {{DEFAULTSORT:Letter Concerning Toleration}} [[Rummad:Levrioù John Locke]] [[Rummad:Levrioù 1689]] tucdt497tnpkrwcxpo6uyxuiiuwtvbg 0 180228 2197434 2191559 2026-08-04T19:29:41Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197434 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Louis Vuitton Malletier SAS''' zo un embregerezh [[c'hall]] [[Madoù ton|ton]] savet e [[1854]] gant [[Louis Vuitton (dizagner)|Louis Vuitton]].<ref name="legal-notice">{{cite web |url=https://eu.louisvuitton.com/eng-e1/legal-notice |title=Louis Vuitton Malletier SAS |work=louisvuitton.com |access-date=2020-09-09 |archive-date=7 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201207175415/https://eu.louisvuitton.com/eng-e1/legal-notice |url-status=live }}</ref> Al label [[monogram]] LV a vez gwelet war an darn eus produioù ar merk, eus seier ton betek madoù savet gant lêr ha betek dilhad [[prest da wiskañ]], botoù, c'hwezhioù-mad, montroù, bravigoù, lunedoù-heol ha levrioù. Louis Vuitton a zo unan eus ar merkoù brudetañ dre ar bed. Gwerzhañ a ra produioù dre [[boutikl]]où, feurmoù e stalioù-bras, ha dre ar [[Kenwerzh enlinenn|c'henwerzh enlinenn]] dre e lec'hienn internet.<ref name="legal">{{cite web|url=http://www.louisvuitton.com/web/flash/index.jsp;jsessionid=AFYOJ1P4XBPV0CRBXUDVAFYKEG4RAUPU?direct2=ch_legal_notice&direct1=faq&langue=en_GB&buy=0 |title=Legal Notice |work=Louis Vuitton |access-date=24 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501102919/http://www.louisvuitton.com/web/flash/index.jsp%3Bjsessionid%3DAFYOJ1P4XBPV0CRBXUDVAFYKEG4RAUPU?direct2=ch_legal_notice&direct1=faq&langue=en_GB&buy=0 |archive-date=1 May 2011 }}</ref><ref name="Contemporary Fashion">{{cite book |author=Martin, Richard |title=Contemporary fashion |url=https://archive.org/details/contemporaryfash0000unse |publisher=St. James Press |location=Guatemala |year=1995 |page=750|isbn=1-55862-173-3 }}</ref> Louis Vuitton a zo kendeuzet gant [[Moët Hennessy]] e 1987 a-benn sevel [[LVMH]], ha bremañ eo un is-skourr eus ar strollad nevez-se. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == * [https://web.archive.org/web/20080304032753/http://www.louisvuitton.com/ Lec'hienn ofisiel] {{DEFAULTSORT:Vuitton, Louis}} [[Rummad:Embregerezhioù Bro-C'hall]] [[Rummad:LVMH]] [[Rummad:Embregerezhioù savet e 1854]] b1c70h8ubsl2nlc8lp9zv24lk4lj2xe 0 180333 2197410 2192122 2026-08-04T19:02:41Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197410 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''''Sorgo boutin''''', anvet ivez '''[[sorghum]]''' pe '''Sorghum bicolor''' zo ur c'herintiad [[Poaceae|geotegenn]] ''[[Sorghum]]''. Ur blantenn [[Plant bloaziek|bloaziek]] eo, met lod kenel a c'hall bezañ [[plantenn vividik|plantennoù bividik]]. Poulzañ a ra ar Sorgo e bodennoù hag a c'hall bezañ ken bras a 4 metrad uhelder. Ar [[greunenn]] a ra 2 betek 4 mm treuzkiz. Ar sorgo a oa a orin eus [[Soudan]] da gentañ hag eno e oa bet kroget ar gounezerez. A orin eus [[Afrika]] hag [[Iskevandir Indez]], gounezet e vez e rannvroioù gant metoù trovanel pe is trovanel evit ar greun. Ar pempvet [[ed]] eo a-fed gounezerez dre ar bed. Ar greun a vez implijet evit bouetañ an dud, padal ar blantenn a vez implijet evit [[Boued loened|bouetañ al loened]] ha produiñ [[etanol]] . == Istor == === Implij denel === {{further|Doñvadur ar plantennoù}} [[Restr:Piece of sorghum bread contained in basket S - Museo Egizio, Turin S 285 p09.jpg|thumb|Tamm bara sorghum en ur paner, [[Egipt ragistorel]], e-tro 3100 AJK (5100 vloaz 'zo). [[Mirdi Egizio|Mirdi egiptan, Torino]]<ref name="Egyptian Museum, Turin">{{cite web |title=Pane di sorgo contenuto nel cesto S. 283; fa parte del corredo funerario infantile della mummia S. 278 |url=https://collezioni.museoegizio.it/it-IT/material/S_285 |publisher=Egyptian Museum, Turin |access-date=6 May 2024 |quote=S. 285, la 15 Vetrina 02}}</ref>]] ''S. bicolor'' a oa bet [[Doñvañ|doñvaet]] 5000 vloaz 'zo e reter [[Soudan]] en takad ar stêrioù [[Stêr Atbarah|Atbara]] ha [[Stêr Gash|Gash]].<ref>{{cite book |last=Carney |first=Judith |title=In the Shadow of Slavery |url=https://archive.org/details/inshadowofslaver0000carn |publisher=University of California Press |year=2009 |isbn=978-0-5202-6996-5 |page=[https://archive.org/details/inshadowofslaver0000carn/page/16 16]}}</ref><ref>"Earliest Evidence of Domesticated Sorghum Discovered | Sci.News" https://www.sci.news/archaeology/earliest-evidence-domesticated-sorghum-05271.html</ref> Kavet ez eus bet roudoù arkeologel e [[Kassala]] e reter Soudan, istimet da vezañ eus 3500 betek 3000; ha liammet int gant sevenadurezh ar [[bobl Butana]] eus an [[Neolitik]].<ref>{{cite journal |last1=Winchell |first1=Frank |last2=Stevens |first2=Chris J. |last3=Murphy |first3=Charlene |last4=Champion |first4=Louis |last5=Fuller |first5=Dorian Q. |title=Evidence for sorghum domestication in fourth millennium BC eastern Sudan: Spikelet morphology from ceramic impressions of the Butana Group |journal=Current Anthropology |volume=58 |issue=5 |year=2017 |pages=673–683 |doi=10.1086/693898 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1574602/7/Fuller_693898.pdf}}</ref> Ar bara sorgo a oa bet kavet e bezioù eus [[Egipt ragistorel]], ur 5100 vloaz 'zo, ha war ziskouez eo e [[Mirdi Egizio|Mirdi egiptan, Torino]], en [[Italia]].<ref name="Egyptian Museum, Turin"/> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Sorghum]] [[Rummad:Ed]] b20ahpdxd4fvfjy3fsrf65ss78xcyy8 0 180395 2197406 2194430 2026-08-04T18:58:39Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197406 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Lestrsaverezh''', pe '''sevel bigi''', a vez graet eus ar sevel [[Bag|bigi]] ha kement lestr war neuñv. E-kerzh an [[Amzerioù modern]] e vez savet ar bigi, peurliesañ, en [[arsanailh]]où, a zo lec'hioù arbennikaet evit an obererezh. Betek nepell er marevezh a-vremañ, gant diorroadur teknologiezhoù luziet e-kerzh an [[Dispac'h greantel]], ar bagoù a veze gwelet evel ar pep kempleshañ a c'helle bezañ produet gant ar gevredigezh sevel. Ul lod eus an araokadurioù greantel pouezusañ a oa bet diorroet dre ar sevel listri, da skouer troc'hañ ar [[prenn]] gant [[heskenn]]où erlusket gant [[milinoù-avel]] en arsanailhoù an [[Izelvroioù]] e-kerzh kentañ lodenn ar {{XVIIvet kantved}}<ref>''Wind-powered sawmills gave a huge productivity advantage over hand-sawn timber. 60 beams could be sawn in 4 to 5 days by the wind-powered saw, whilst hand-sawing the same quantity would take about 120 days''.</ref><ref name="Duivenvoorde 2015">{{en}} {{cite book |last1=Van Duivenvoorde |first1=Wendy |title=Dutch East India Company shipbuilding: the archaeological study of Batavia and other seventeenth-century VOC ships |date=2015 |publisher=Texas A&M University Press |location=College Station |isbn=978-1-62349-231-1 |edition=1st}}</ref>. An argerzh dizain a oa bet oc'h implij buan al [[logaritm]] (ijinet e 1615) a-benn krouiñ krommennoù evit kaout tres [[kein (lestr)|kein]] ul lestr, dreist-holl pa veze ezhomm da lakaat ar c'hrommennoù-se e [[gobari (bag)|gobari]] ur moull<ref name="Adams 2013">{{en}} {{cite book |last1=Adams |first1=Jonathan |title=A maritime archaeology of ships: innovation and social change in late medieval and early modern Europe |url=https://archive.org/details/maritimearchaeol0000adam |date=2013 |publisher=Oxbow Books |location=Oxford |isbn=978-1-78297-045-3 |edition=1st |chapter=Shipwrights and status}}</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Lestrsaverezh]] el6u3138obmk3eviv1pbwfrhyon3c9b 0 180468 2197513 2197064 2026-08-04T21:31:48Z Huñvreüs 54570 lint 2197513 wikitext text/x-wiki Ouzbekistan, ent-ofisiel Republik Ouzbekistan (ouzbekeg : O‘zbekiston Republikasi pe Ўзбекистон Республикаси ), zo ur vro eus Kreiz Azia. Ul lodenn eus an [[Unvaniezh Soviedel]] e oa betek ma voe embannet an dizalc’hidigezh e miz Kerzu 1991. == Republik Sokialour Soviedel Ouzbekistan == [[File:The Soviet Union 1963 CPA 2940 stamp (Architecture in Samarkand, Uzbekistan. Gur-e Amir mausoleum).png|thumb|left|upright 1.0|Mozoleon Gur-e-Amir e Samarkand (1963))]] Staget e oa bet rannvroioù ar reter ouzh an Impalaeriezh rusian e fin an XIXvet kantved, bet anvet Turkestan gant aotrouniezh [[Moskva]]. Goude diskar an impalaeriezh ha ganedigezh an Unvaniezh Soviedel e voe savet Republik Sokialour Soviedel Ouzbekistan d’ar 27 a viz Here 1924. Dont a reas [[Tochkent]] da vezañ ar gêrbenn nevez (e-lec’h [[Samarkand]]). [[File:Samarkand. Shir-Dor madrasah. USSR stamp. 1979.jpg|thumb|right|upright 1.0|Samarkand : madrasa Shir-Dor (1979)]] Implijet e vo timbroù an Unvaniezh Soviedel. Un darn anezho a sell ouzh savadurioù istorel pe dudennoù Ouzbekistan : *1933 : Un den war varc’h un eil war un traktor labour-douar (eus ar rummad ''Tudouriezh'') *1938 : Skoed-ardamez ar republik soviedel (rummad ''Bonreizh nevez'') *1940 : Savadur an Ouzbekistan, da vare Diskouezadeg al labour-douar e [[Moskva]]. *1942 : 500vet deiz-ha-bloaz ar barzh [[Ali-Shir Nava'i]] *1950 : 25vet deiz-ha-bloaz republik Ouzbekistan *1955 : Savadur an Ouzbekistan, da vare Diskouezadeg al labour-douar e Moskva. *1958 : Tochkent (rummad ''Kerbennoù ar republikoù soviedel'') *1960 : Gwiskamant hengounel *1964 : Deiz-ha-bloaz ganedigezh ar barzh [[Hamza Hakimzade Niyazi]] *1965 : Ganedigezh an dispac'hour [[Yuldash Akhunbabaev]] *1966 : Mozoleon e [[Boukhara]] *1967 : Banniel, skoed-ardamez Ouzbekistan (rummad ''50vet deiz-ha-bloaz dispac’h 1917'') *1968 : Ar c’homunour [[Akmal Ikramov]] *1968 : 525vet deiz-ha-bloaz ar barzh [[Ali-Shir Nava'i]] *1969 : Leti etrebroadel e Smarkand *1974 : 50vet deiz-ha-bloaz Republik Ouzbekistan *1979 : [[Madrasa Shir-dor]] e Samarkand *1984 : Skoed-ardamez ar republik soviedel *1988 : Barzhonegoù [[Alpomysh]] *1990 : Skol-veur Tochkent *1990 : Mirdi [[Lenin]] e Tochkent == Republik Ouzbekistan == [[File:1992 Uzbekistan stamp.jpg| thumb|right|upright 1.0|Nodira (1992)]] [[File:Stamp of Uzbekistan 1993 m17.jpg| thumb|left|upright 0.7|Timbr dreistmoullet (1993)]] Disrann an Unvaniezh Soviedel e 1991 a lakaas kalzig republikoù sokialour da vezañ dizalc'h. Embannet eo bet Republik Ouzbekistan d’ar 31 a viz Eost 1991, en e benn ar Prezidant [[Islam Karimov]]. Krog e voe ar velestradurezh da embannet timbroù d'ar 7 a viz Mae 1992. Diskouez a rae an timbr kentañ poltred ur vaouez, ar varzhez [[Nodira]] (1792-1842), unan eus ar skrivagnerezed pouezhusañ en istor ar vro. E 1993 e voe implijet timbroù an Unvaniezh Soviedel dreistmoullet gant УЗБЕКИСТOН hag un talvoud-gwerzh nevez. [[File:Stamp of Uzbekistan 1998 m180.jpg|thumb|left|upright 1.2|Alpomish (1998)]] Mod all, lakaet e vez war-wel loened ar vro, ar savadurioù (dor Khiva, Boukhara), tudennoù an istor ([[Timur]], ar skrivagner [[Abdurrauf Fitrat]], ar barzh [[Ájiniyaz]]…), ar sportoù (C’hoarioù Olimpek Atlanta e 1996), ar sevenadur (ar c’hontadennoù hag ar gwiskmantoù hengounel, ar bravigoù)… Dekvet deiz-ha-bloaz an dizalc’hidigezh e 2001 a voe pennabeg an embann timbroù a vrude soudarded an arme, perzh an ekonomiezh, ar savadurioù nevez savet, pezhioù arkeologiezh, ar sportourien… Timbroù-lidañ ken entanus a voe moullet e 2006, da vare ar 15vet deiz-ha-bloaz. Skeudenn ar prezidant Karimov a gaver ivez war meur a zimbroù. Tra ma veze skrivet an alc’hwez gant ar skritur latin (Uzbekistan) ha kirillek (Узбекистoн), eus 1992 da 1997, e lenner O’ZBEKISTON hep mui ken diwar vremañ. Pourvezet e vez servijoù ar post gant O′zbekiston Pochtasi. == Levrlennadur == *Ahmedov, S. et al. Ŭzbekiston Pochtasi: Tarikh va Taraqqiët = Pochta Uzbekistana: Istorii͡a i Razvitie = Post of Uzbekistan: History and Progress. Tashkent: Maʺnabii͡at, 2014 ISBN 978-9943-04-232-2 317p. *Mukhamedov, I︠U︡. Kh. Pochtovai︠a︡ svi︠a︡zʹ v Uzbekistane. Tashkent: Obʺedinennoe izd-vo, 1961 69p. == Pennad kar == * [[Timbroù Unvaniezh Soviedel]] [[Rummad:Timbroù hervez ar vro|Ouzbekistan, Timbroù]] [[Rummad:Ouzbekistan]] kks2jl0swxill5edx4fnvq5du5vb2su 0 180483 2197334 2195408 2026-08-04T17:30:58Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197334 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Brezel enepnijerez'''<ref>https://porched.preder.net/index.php/geriadur/br/klask?q=antia%C3%A9rien&lang=fr&t=title</ref> a reer eus an doareoù implijet da dalañ ouzh ar [[brezel-aer]]<ref>{{cite book |last=Wragg |first=David W. |title=A Dictionary of Aviation |url=https://archive.org/details/dictionaryofavia0000wrag |publisher=Osprey |year=1973 |page=[https://archive.org/details/dictionaryofavia0000wrag/page/37 37]}}</ref> ha dindan an anv-se e lakaer neuze "an holl doareoù savet evit nullañ pe digreskiñ efedusted obererezhioù enebour eus an oabl"<ref name="AAP-6">AAP-6</ref>. E-touez an doareoù-se e vez reizhiadoù armoù diazezet war an douar, dindan gorre an douar ([[lestr-spluj|adal listri-spluj]]), ha reoù en oabl, ouzhpenn reizhiadoù kaptorioù, diarbennoù gourc'hemenn ha kontrollañ, ha doareoù dioberiant (da skouer [[Stankadenn baloñsoù|stankadennoù baloñsoù]]). Gellout a ra bezañ implijet evit gwareziñ nerzhioù [[morlu]], [[Arme|tirlu]], ha reoù [[aerlu]]. Evit an darn vrasañ eus ar broioù, ar striv pouezusañ eo hini [[Mammvro|difennerezh an tiriad]]. An [[Difennerezh enep-misiloù]] a zo un astenn eus ar brezel enepnijerez, evel ma'z eo an doareoù da glask talañ ouzh kement doare bannadell nij. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Geriaoueg ar brezel]] [[Rummad:Brezel enepnijerez]] dl2l5tn7re1eqmjyciphd8dubcuf70j 0 180509 2197398 2195474 2026-08-04T18:52:28Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197398 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Fantazi kêrel''' a vez graet eus un [[Doare arzel|isrann]] eus ar [[fantazi]], lec'h ma vez kavet elfennoù dreistnaturel en un aergelc'h [[Takad kêrel|kêrel]] a-vremañ.<ref name=definition>{{cite news |first=Jeannie |last=Holmes |title=Writing Urban Fantasy, Part 1 |work=jeannieholmes.com |date=December 21, 2010 |access-date=May 17, 2012 |url=http://www.jeannieholmes.com/index.php/2010/12/21/writing-urban-fantasy-part-1-oh-yeah-says-who/ |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510070349/http://www.jeannieholmes.com/index.php/2010/12/21/writing-urban-fantasy-part-1-oh-yeah-says-who/ |archive-date=May 10, 2015 |df=mdy-all }}</ref><ref name=Charles>{{cite book|last=Datlow|first=Ellen|title=Naked City: Tales of Urban Fantasy|url=https://archive.org/details/nakedcitytalesof00datl|year=2011|publisher=St. Martin's Press|location=New York|isbn=978-0-312-38524-8|pages=xii-xiii}}</ref><ref name="academia.edu">{{cite journal |url=https://www.academia.edu/39027098 |last=Ekman |first=Stefan |year=2016 |title=Urban Fantasy: A Literature of the Unseen |journal=Journal of the Fantastic in the Arts |volume=27 |issue=3 |pages=452–469 |archive-date=February 27, 2024 |access-date=August 14, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227085239/https://www.academia.edu/39027098 |url-status=live }}</ref><ref name=UF-study_def>{{cite book|url=https://doi.org/10.3998/mpub.14414299|last=Ekman|first=Stefan|title=Urban Fantasy: Exploring Modernity through Magic|year=2024|publisher=Lever Press|isbn=978-1-64315-065-9|pages=10–12|doi=10.3998/mpub.14414299 |jstor=10.3998/mpub.14414299 }}</ref> Ar c'hemmesk-se a ro tro d'an aozour da veskañ elfennoù ha dodennoù fantazi klasel,<ref>{{Cite web |last=Barron |first=Kaelyn |date=2021-03-15 |title=15 Common Fantasy Tropes and How To Own Them |url=https://www.tckpublishing.com/common-fantasy-tropes/ |access-date=2022-11-25 |website=TCK Publishing |language=en-US |archive-date=July 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220725004629/https://www.tckpublishing.com/common-fantasy-tropes/ |url-status=live }}</ref> gant elfennoù idealour en istor, ha gant tudennoù dreistordinal met hep kaout ar redi da ijinañ ur bed ijinet-holl. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Fantazi kêrel]] [[Rummad:Doareoù fantazi]] [[Rummad:Faltazi kêrel]] 2e923fbudu8q1k6j29uvu3vmplpd93h 0 180514 2197512 2197063 2026-08-04T21:31:37Z Huñvreüs 54570 lint 2197512 wikitext text/x-wiki [[File:RFIndieTimbre.jpg|thumb|left|upright 0.9|Doueez India (1948)]] Eus 1668 da 1954 ez eus bet dalc’het tiriadoù bras pe vihan dindan aotrouniezh Bro-C’hall en India, disorc’h ur politikerezh trevadenniñ a-gozh en Azia. Adalek 1816 e oant anavezet dindan an anv '''Établissements français dans l'Inde''' (''Kontoueroù gall en India'') hag en o zouez e oa [[Pondicherry]], [[Karikal]] ha [[Yanaon]] war aod [[Coromandel]], [[Mahé (India)|Mahe]] war aod [[Malabar (bro)|Malabar]] ha [[Chandernagor]] e [[Bengal]]. Adstaget e voe Chandernagor ouzh India e 1950, hag an tiriadoù gall all e 1954. E 1892 e voe moullet timbroù ar rummad [[Navigation et Commerce (timbroù)|Navigation et Commerce]] gant an enskrivadur <small>ETABLISSEMENTS DE L’INDE </small>. An talvoudoù-gwerzh a save eus 1 santim (a liv du) betek 1 lur (liv gwer-olivez). Ul lodenn eus an timbroù-se a voe advoullet etre 1900 ha 1907. Ar rummad orin kentañ, bet embannet e 1914, a ziskoueze un templ e Pondicherry hag un delwenn eus Brahma. Treiñ a reas an alc’hwez da '''Établissements Français dans l’Inde''' mui ar pennlizherennoù RF. Adembannet e voe e 1923 pa zivivas ar velestradurezh pas enskrivañ ar priz gant ar moneiz gall (santim ha lur) met gant moneiz ar c’hontouer : ar roupi gall, rannet e [[fanon]] ha [[cache]]. Implijet e voe an timbroù e-pad pell, pe e vefent dreistmoullet pe get (e 1929). War-lerc’h e teuas heuliadoù timbroù a veze kavet e pep korn eus an impalaeriezh : Diskouezadeg an trevadennoù (1931), Diskouezadeg Pariz (1937), Pierre ha Marie Curie (1938), Diskouezadeg [[New York]] (1939), Deiz-ha-bloaz an Dispac'h Gall (1939).. [[File:French India postage stamps.jpg|thumb|upright 1.2|Timbroù liesseurt]] == An eil Brezel-bed == Melestradurezh ar Stad c'hall a bourvezas daou heuliad timbroù d’ar c’hontoueroù Indian e 1941 : *Ar rummad "Défense de l’Empire", a ziskoueze ur soudard indian (ur [[Sipai]] hag un isofiser eus ar gward. *Tresadenn un templ e-kichen Pondicherry, gant poltred ar marichal Pétain er c'horn uhelañ a-zehoù. Ral a wech e veze kachedet an timbroù-se. Er memes bloavezh e voe dreistmoullet '''FRANCE LIBRE''' (''Bro-C’hall Dieub'') war an holl dimbroù kavet e egwerzh, gant [[Kroaz Loren]] a-wechoù, kement ha diskouez skoazell ar pennadurezhioù lec’hel d’ar jeneral de Gaulle, pe c’hoazh an enskrivadur '''FRANCE TOUJOURS''' (''Frañs da viken'') (1943). War skouer timbroù an [[Tiriadoù gall en Okeania]] e voe moullet un heuliad “France Libre” e Londrez e 1943, hag ar rummadoù boas anvet [[L'Entraide française (timbroù)|l’ Entraide Française]] ha [[Félix Eboué]] e 1944. == An timbroù diwezhañ == Digabestret e oa bet Indez Breizh-Veur d’ar 15 a viz Eost 1947 ha savet stadoù [[India]] ha [[Pakistan]]. Sur eo ha n’eo ket marteze he dije klasket ar Stad nevez hag ar c’huzulioù lec’hel lakaat un termen da herêzh an trevadenniñ, ha kondaoniñ ar c'hontoueroù gall en India da vont da goll. Embannet e voe ur brav a rummad timbroù nevez e 1948 gant Bro-C’hall avat, ha dibabet skeudenniñ delwennoù doueed ha doueezed India ([[Apsara]], [[Vichnou]], [[Dvarapala]]…). An timbroù diwezhañ tout a voe graet e 1952. == Timbroù ar postoù dre-nij == Puilh eo an embann timbroù evit ar postoù dre-nij. Ma kaver ar rummadoù “klasel” ([[Du Tchad au Rhin (timbroù)| Du Tchad au Rhin]] ha « Deiz-ha-bloaz an Trec’h Meur » e 1946, pe 75vet deiz-ha-bloaz an [[Unvaniezh Postoù ar Bed|U.P.B.]] e 1949) ez eus ivez timbroù orin a ziskoueze temploù ha savadurioù ar vro. E 1954 e voe embannet an timbr diwezhañ. [[Rummad:Timbroù hervez ar vro|India - Tiriadoù gall]] [[Rummad:Timbroù India|Tiriadoù gall]] ko39807cqrlysr9hji61qzz3k8xl6vo 0 180520 2197507 2195506 2026-08-04T21:28:23Z Huñvreüs 54570 lint 2197507 wikitext text/x-wiki [[File:Vanuatu Post Logo.png|thumb|left|upright 1.0|Logo Postoù Vanuatu]] [[ Enezeg]] [[Vanuatu]] a oa anvet [[Hebridez-Nevez]], a-raok ma teufe da vezañ ur Stad dizalc’h d’an 30 a viz Gouere 1980, ha troc’het al liamm gant an nerzhioù trevadennour, [[Bro-C’hall]] hag ar [[Rouantelezh-Unanet]]. ''Vanuatu Post'' a ra war-dro ar c'has lizhiri er vro. Ezel eus [[Unvaniezh Postoù ar Bed]] eo abaoe ar 16 a viz Gouere 1982. E 2003 e voe digoret an ti-post nemetañ staliet war un douar dindan live ar mor ! Embannet e oa bet an timbroù-post kentañ gant anv nevez ar vro e miz Gouere 1980, goude an dizalc'hiezh. Warno e c’heller lenn enskrivadurioù e saozneg pe e galleg, met abaoe miz Du 1980 ne vez embannet timbroù Vanuatu nemet gant an enskrivadur e saozneg. Unan eus pratikoù an [[Inter-Governmental Philatelic Corporation]] eo Vanuatu. Gouestlet e vez timbroù an enezeg d’an natur (al laboused, ar balafenned, ar pesked, ar plant…), da Ouel Nedeleg, da diegezh ar rouanez [[Elesbed II]], d’ar c’hirri-tan, d’an diskouezadegoù timbroù er broioù estren… ha nebeut da sevenadur ar vro. ==Pennad kar== *[[Timbroù Hebridez-Nevez]] [[Rummad:Timbroù hervez ar vro|Vanuatu]] [[Rummad:Vanuatu]] 4sh3wb2lvmk9ddy61a9q7l00e8breeh 0 180593 2197479 2195790 2026-08-04T20:25:05Z InternetArchiveBot 61915 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260804)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2197479 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Emgann Koursk''' a oa bet un emgann e-kerzh an [[Eil Brezel-bed]] war [[Talbenn ar Reter (Eil Brezel-bed)|Talbenn ar Reter]] etre nerzhioù lu an [[Trede Reich]] ha re an [[Unvaniezh Soviedel]] nepell diouzh [[Koursk]] e gevred Rusia e-pad hañv 1943. An trec'h a chomas gant ar Soviediz. Emgann Koursk e oa bet an emgann brasañ en [[istor milourel|istor ar brezelioù]].<ref>Clark; 2012, pajenn 228 : "The Battle of Kursk was the greatest land battle the world has ever seen on a fighting front that epitomized 'total war' ... It was time for the largest set-piece battle in the history of war to begin."</ref> <ref>Töppel; 2017, pajennoù 233–234 : "At Kursk, however, no less than 3.5 million soldiers, 12,000 tanks and self-propelled guns and 57,000 guns and mortars were ready for battle. Thus, defined by the number of men and material involved, the Battle of Kursk was without doubt not only the biggest tank clash of the Second World War, but indeed at the same time the largest battle of the Second World War."</ref><ref>Frieser; 2017, pajennoù 83-200: "The battle of Kursk is considered the biggest land battle of the Second World War, indeed the biggest in all of military history. During the fighting the two sides deployed more than 4 million troops, 69,000 cannon and launchers, 13,000 tanks and self-propelled guns, and almost 12,000 aircraft. Even the battle of Stalingrad seems small-scale in comparison ... As the Red Army had massed a large part of its forces in the Kursk salient, the outcome was the greatest land battle of the Second World War, indeed the greatest in all the history of war."</ref>. Renket eo dres goude [[Emgann Stalingrad]], a oa bet un nebeud mizioù a-raok, evel unan eus an emgannoù a oa bet, gouez d'an istorourien, ur c'hamm-dro er brezel en Europa<ref name=":1">{{Cite web |last=Edele |first=Mark |date=2018-07-13 |title=The Battle of Kursk: 75 years on |url=https://pursuit.unimelb.edu.au/articles/the-battle-of-kursk-75-years-on |access-date=2023-08-20 |website=Pursuit |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite thesis |last=McGovern |first=Sean C. |date=2021 |title=The Battle of Kursk: A Comparative Analysis to Stalingrad, Study on Memory, and Russian Environmental Preservation |url=https://harbor.klnpa.org/eaststroudsburg/islandora/object/strou%3A158 |journal=East Stroudsburg University of Pennsylvania |pages=III |access-date=20 August 2023 |archive-date=23 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823054056/https://harbor.klnpa.org/eaststroudsburg/islandora/object/strou%3A158 |url-status=live }}</ref>. Bez e oa bet unan eus gwashañ emgannoù an Eil Brezel-bed<ref>{{Cite book |last=Cross |first=Robin |url=https://archive.org/details/battleofkurskope0000cros/page/n5/mode/1up |title=The Battle of Kursk: Operation Citadel 1943 |publisher=Penguin Publishing |year=2002 |isbn=978-0-14-139109-0 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |last=Никитенко |first=Евгений |date=2013-07-05 |title=Геополитическая победа в Курской битве |url=https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/geopoliticheskaya-pobeda-v-kurskoy-bitve/ |access-date=2024-04-08 |website=russiancouncil.ru |language=ru}}</ref><ref name=":2" /><ref>{{Cite web |date=2019-08-23 |title=Memories of Soviet generals and marshals of the Battle of Kursk |url=https://www.prlib.ru/en/news/1276090 |access-date=2024-04-06 |website=Presidential Library |language=en}}</ref>, unan koustus-tre a-fed tankoù<ref name=":12">{{Cite book |last=Hanson |first=Victor Davis |author-link=Victor Davis Hanson |title=The Second World Wars: How the First Global Conflict Was Fought and Won |url=https://archive.org/details/secondworldwarsh0000vict |publisher=Basic Books |year=2020 |isbn=978-1-5416-7410-3 |edition=Reprint |location=New York |page=[https://archive.org/details/secondworldwarsh0000vict/page/3 3] |language=en}}</ref>. Alies e vez kinniget emgann Koursk evel an hini brasañ gant tankoù en Istor met en gwirionez e oa bet [[Emgann Brody (1941)|Emgann Brody]] e 1941. Devezh kentañ an emgann, d'ar 5 a viz Gouhere, e oa bet an emgann gwadusañ en [[Brezel-aer|istor ar brezel aer]] a-fed niver a nijerezioù pilet<ref>{{Cite book |last=Cross |first=Robin |url=https://archive.org/details/battleofkurskope0000cros/page/182 |title=The Battle of Kursk: Operation Citadel 1943 |publisher=Penguin Publishing |year=2002 |isbn=978-0-14-139109-0 |page=182}}</ref><ref>{{Cite news |last=Roberts |first=Andrew |author-link=Andrew Roberts, Baron Roberts of Belgravia |date=2013-08-31 |title=WWII's Greatest Battle: How Kursk Changed the War |url=https://www.thedailybeast.com/articles/2013/08/31/wwii-s-greatest-battle-how-kursk-changed-the-war |access-date=2024-04-06 |work=The Daily Beast |language=en}}</ref>. An emgann a oa bet unan taer, gant [[Brezel kêrel|emgannoù e kêr]] ha gant [[Emgann dorn-ha-dorn|emgannoù dorn-ha-dorn]] feuls. Kroget e oa an emgann gant an argadenn alaman [[Oberiadur brezel Zitadelle|Zitadelle]], d'ar 5 a viz Gouhere, evit tizhout sailhant Koursk gant tagadennoù eus an norzh hag ar su war ar memes-tro. Goude ma vije bet talet ouzh an dagadenn alaman en norzh, d'an 12 a viz Gouhere, Soviediz a oa kroget gant '''oberiadur argadenn strategel Koursk''' ha kroget e oant gant an [[Oberiadur Kutuzov]] ([[rusianeg]]: ''Кутузов'') o tagañ penn a-dreñv an nerzhioù alaman en norzh. Er su, Soviediz a oa bet o kregiñ enep argadannoù kreñv d'ar memes devezh, unan anezho a oa bet un emgann tankoù bras, [[Emgann Prokhorovka]]. D'an 3 a viz Eost, Soviediz a oa kroget gant eil pazenn an oberiadur strategel e Koursk, pa oant kroget gant an [[Oberiadur Belgorod–Kharkiv]] (Oberiadur Polkovodets Rumyantsev, rusianeg: Полководец Румянцев) a-enep d'an nerzhioù alaman er su d'ar sailhant. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Emgann Koursk]] [[Rummad:Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Emgannoù an Eil Brezel-bed|Koursk]] [[Rummad:Emgannoù Talbenn ar Reter]] [[Rummad:Emgannoù 1943]] 9ji036zaq0muashtvj5mw0zolwh83fy 0 180656 2197524 2197240 2026-08-05T01:32:02Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv.) #IABot (v2.0.9.5 2197524 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="font-size:90%;" |- | colspan="2"| {| width="100%" |- ! colspan="2" style="text-align:center; font-size:1.9em; padding-top:10px;"| Gouennlazh e Gaza&emsp;[[Restr:Flag of Palestine.svg|48px]] |- | colspan="2"| [[File:Images of war 23-25 from Gaza, by Jaber Badwen, IMG 6185.jpg|300px|center]] |- | [[File:Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 36.jpg|150px]] || [[File:Palestinian Red Crescent Personnel inspect a destroyed ambulance in Deir el-Balah , Gaza Strip.jpg|150px]] |- | [[File:Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 18.jpg|150px]] || [[File:Displaced Palestinians in Deir el-Balah line up to receive food provided by charitable organizations (cropped).jpg|150px]] |} |- | colspan="2"| ---- |- | '''Lec'hiadur''' || [[Bandenn Gaza|Strizhenn Gaza]] aloubet gant [[Israel]]<br>{{Palestina}} |- | '''Deiziad''' || 07/10/2023 – bremañ |- | '''Pal''' || Distrujañ pobl Stad Palestina |- | '''Doareoù''' || Gouennlazh, torfedoù-brezel, torfedoù enep mab-den, lazhadegoù, riñs kenelel, deportadegoù dre ret, bombezadegoù, kaeladur, poblazh, muntroù buket, naonegezh, jahinerezh, gwallerezh ha feulster revel, argadennoù war an danframmoù yec'hedel, harz ouzh ar genel bugale, ekolazh, kêrlazh |- | '''Marvioù''' || • {{formatnum:72900}} den lazhet war-eeun (enrollet, 06/2026)<br>• 463 diwar naonegezh (kadarnaet, 11/2025)<br>• ~{{formatnum:10000}}+ diwar naonegezh<br>• ~{{formatnum:10000}} beziet dindan dismantroù |- | '''Gloazidi''' || {{formatnum:173200}} d'an nebeutañ |- | '''Tordefourez''' || {{Israel}} |- | '''Arguzoù''' || {{Suafrika}} enep Israel<br>{{Nicaragua}} enep {{Alamagn}} |} '''Gouennlazh e Gaza''' a reer eus distruj pobl [[Palestina]], a-ratozh hag en un doare reizhiadel, a vez sevenet gant [[Israel]] e [[Bandenn Gaza|Strizhenn Gaza]] a-hed Brezel Gaza abaoe ar {{Deiziad|7|Here|2023}}<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/israels-genocide-against-palestinians-not-over-despite-ceasefire-new-amnesty |title=Israel's genocide against Palestinians 'not over' despite ceasefire - new Amnesty briefing • Amnesty International, 27/11/2025|accessdate=05/07/2026}}<br>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/nov/28/the-genocide-in-gaza-is-far-from-over |title=The genocide in Gaza is far from over • The Guardian, 28/11/2025|accessdate=05/07/2026}}<br>{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/03/un-expert-warns-torture-has-become-state-doctrine-israel-making-prisons |title=UN expert warns torture has become 'state doctrine' in Israel, making prisons instruments of genocide and torture • United Nations, 23/03/2026|accessdate=05/07/2026}}<br>{{Cite web|url=https://easternherald.com/2026/04/08/gaza-genocide-children-hunger-global-silence/ |title=Injured Children, Starvation Fears and Global Fallout Intensify Scrutiny • The Eastern Herald, 08/04/2026|accessdate=05/07/2026}}<br>{{Cite web|url=https://www.msf.org/not-ceasefire-life-gaza-continues-be-suffocated-six-months |title=This is not a ceasefire: Life in Gaza continues to be suffocated six months on • Médecins Sans Frontières, 10/04/2026|accessdate=05/07/2026}}<br>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/05/israel-opt-israels-systematic-destruction-of-high-rise-buildings-must-be-investigated-as-war-crimes-of-wanton-destruction-and-collective-punishment/ |title=Israel/OPT: Israel's systematic destruction of high-rise buildings must be investigated as war crimes of wanton destruction and collective punishment • Amnesty International, 12/05/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. En obererezh-se gant [[gouarnamant]] Israel ha [[Tsahal]] ez eus lazhadegoù, naonegezh vennet, droug grevus koulz korfel ha speredel, harz ouzh ar genel bugale, kaeladur, argadennoù enep takadoù nann-soudardel gwarezet ha distruj savadurioù nann-soudardel ivez, lazhañ izili eus ar c'hoskor yec'hedel, distrujañ ospitalioù ha skolioù, lazhañ tud a c'houlenn skoazell, distrujañ savadurioù relijiel ha glad sevenadurel, kement-se holl o tegas divroadegoù ret, torfedoù revel <ref name="UNCommissionGenocide">{{en}} {{Cite web|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds • United Nations, 16/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Anzavet eo bet ar gouennlazh gant ur c'hengor arbennik en [[Aozadur ar Broadoù Unanet]] (ABU)<ref name="UNCommitteeHeadGenocide">{{en}} {{cite web|url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2024/11/genocide-unfolding-our-eyes-history-will-not-forgive-our-inactionlast=Pieris |title=A genocide is unfolding before our eyes: History will not forgive our inaction, UN Special Committee warns General Assembly in report • United Nations, 19/11/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>, gant an ''United Nations Human Rights Council'' (UNHRC)<ref name="UNCommissionGenocide" />, gant an ''International Association of Genocide Scholars'' (IAGS)<ref name="IAGSReuters">{{en}} {{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-is-committing-genocide-gaza-scholars-association-says-2025-09-01/ |title=Israel is committing genocide in Gaza, scholars' association says • ''Reuters, 01/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="IAGSResolution">{{en}} {{cite web|url=https://genocidescholars.org/wp-content/uploads/2025/08/IAGS-Resolution-on-Gaza-FINAL.pdf |title=IAGS Resolution on the Situation in Gaza • IAGS, 31/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>, gant meur a aozadur a bled gant [[gwirioù mab-den]] (''Amnesty International'', ''Médecins Sans Frontières'', ''B'Tselem''<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.btselem.org/ |title=B'Tselem|accessdate=05/07/2026}}</ref>, ''Physicians for Human Rights – Israel''<ref>{{en}} {{cite web|url=https://web.archive.org/web/20250728161018/https://www.cnn.com/2025/07/28/middleeast/israeli-human-rights-group-accuses-israel-genocide-gaza-intl |title=For first time, two leading Israeli human rights groups accuse Israel of genocide in Gaza • CNN, 28/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>, ar ''Fédération Internationale pour les Droits Humains''<ref>{{en}} {{cite web|url=https://web.archive.org/web/20231216191823/https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/the-unfolding-genocide-against-the-palestinians-must-stop-immediately |title=FIDH, 12/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>, hag all, gant [[Stad]]où ha gant [[alvokaded]] ar [[gwir (lezenn)|gwir]] etrebroadel<ref name="growing_agreement">Sultany 2024, p. 4 ; Swart 2025, p. 3 ; Lederman 2025, p. 1 ; Shaw 2025b, p. 3 ; Gessen 2024 ; Bouranova 2024.</ref>. E miz Kerzu [[2025]] e konted d'an nebeutañ {{formatnum:70117}} den lazhet e Gaza<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.ochaopt.org/content/reported-impact-snapshot-gaza-strip-3-december-2025 |title=Reported impact snapshot – Gaza Strip (3/12/2025) • UN-OCHA|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="theguardian-70000">{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/israel-military-gaza-death-toll-broadly-accurate |title=Israel accepts health authorities' Gaza death toll is broadly accurate, saying 70,000 have died • The Guardian, 30/01/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref> ; trevourien e oa an darn vuiañ anezho<ref>Schwarz, 2024</ref><ref name="TGH">Tantesh & Graham-Harrison, 2024.</ref>, ha war-dro 50% a oa maouezi ha bugale<ref name="Spagat 2024a">{{en}} {{cite web|url=https://aoav.org.uk/2024/gaza-ministry-of-health-releases-detailed-new-casualty-amidst-confusion-of-uns-death-numbers-in-gaza/ |title=Gaza Ministry of Health releases detailed new casualty data amidst confusion of UN's death numbers in Gaza • Action On Armed Violence, 28/05/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Graham-Harrison, 2024a</ref>. E-touez ar re uhelañ er brezelioù nevez eo an niver anavezet a [[kazetennerezh|gazetennerien]], a labourerien dengar pe yec'hedel, hag a vugale a zo bet lazhet<ref>{{en}} Amnesty International report, 2024, p. 16 ; Buschek & al., 2024 ; Save the Children, 10/10/2024</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.savethechildren.net/news/gaza-least-3100-children-aged-under-five-killed-others-risk-famine-looms |title=Gaza: At Least 3,100 Children Aged Under Five Killed With Others at Risk as Famine Looms • Save the Children, 10/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Salzenstein, 2024 ; Fayyad, 2024.</ref>. War a hañval ez eus miliadoù a gorfoù-marv dindan atredoù ar savadurioù a zo bet diskaret<ref name="TGH" /><ref>Massoud & Fick, 2023.</ref>. Hervez ur pennad embannet er gazetenn [[mezegiezh|vezegel]] ''The Lancet'' e vije bet kontet e miz Even [[2024]] nebeutoc'h a dud marvet eget ma 'z eus bet e gwirionez, ha muioc'h c'hoazh a varvioù ameeun a vije bet<ref>Jamaluddine & al., 2025.</ref>. Uheloc'h eget {{formatnum:171000}} a dud zo bet gloazet<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.ochaopt.org/content/reported-impact-snapshot-gaza-strip-10-june-2026 |title=Reported impact snapshot, Gaza Strip (10 June 2026 • UN-OCHA|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="Burke 2025">{{en}} {{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/27/children-make-up-third-of-outpatients-in-msf-hospitals-in-gaza-statistics-show |title=A third of outpatients treated for wounds at MSF's Gaza hospitals in 2024 were children, figures show • The Guardian, 27/08/2025|accessdate=05/07/20265}}</ref><ref>Gómez-Ugarte & al., 2025, p. 13.</ref>. E Gaza emañ ar brasañ niver a vugale ambidek er bed<ref name="Amputee stats">Moor, 2025 ; Harghandiwal, 2025, pp. 1–20 ; Abodahab & Elsergany, 2025, pp. 1705–1710 ; Muthumani, 2024, p. e000719 ; Sherwani & al., 2025, pp. 1840–1845 ; Shatali & al., 2025, pp. 219–225 ; Aftab & al., 2025, pp. 226–227.</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.un.org/unispal/document/convention-personswithdisabilities-15aug25/ |title=Percentage of Persons with Disabilities in Gaza Has Increased because of Excessive Use of Force by Israel, State of Palestine Tells Committee on Rights of Persons with Disabilities • United Nations, 15/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.btselem.org/20250709_israel_denying_thousands_of_amputees_in_gaza_including_children_proper_care |title=Israel denying treatment to thousands of Gazans who lost limbs in Israeli attacks, almost 1,000 of them children • B'Tselem, 09/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>, tremen {{formatnum:21000}} bugel zo bet mac'hagnet en abeg d'ar brezel e Gaza<ref name="Guardian_3_September_2025">{{en}} {{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/sep/03/gaza-graveyard-international-humanitarian-law-unrwa-israel-middle-east-crisis-latest-updates-news |title=Middle East crisis: at least 21,000 children disabled in Gaza during war, says UN committee – as it happened • The Guardian, 03/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Gouere 2025, {{formatnum:18457}} bugel a voe kontet e-mesk an dud varv gant pennadurezhioù yec'hedel Gaza, hep kontañ ar marvioù ameeun hag ar re a vije beziet dindan atredoù<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2025/oct/08/young-lives-cut-short-on-an-unimaginable-scale-the-18457-children-on-gazas-list-of-war-dead |title=Young lives cut short on an unimaginable scale: the 18,457 children on Gaza's list of war dead • The Guardian, 08/10/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ur c'haeladur gant Israel ouzh Gaza abaoe 2023 a bouezas kreñv evit degas naonegezh en tiriad. E miz Eost 2025 e oa war-dro {{formatnum:641000}} a dud eno o c'houzañv kernezh<ref>{{en}} IPC Report August, 2025, p. 1.</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://abcnews.go.com/International/famine-determined-parts-gaza-500000-experiencing-catastrophic-hunger/story?id=124843218 |title=Famine determined in parts of Gaza, 500,000 experiencing 'catastrophic' hunger: Report • ABC News, 23/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E deroù ar brezel, Israel a droc'has an dour hag an tredan e Gaza ; diwezhatoc'h e lakaas ul lodenn eus an dour da redek en-dro<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.axios.com/2023/10/15/israel-resumes-water-supply-to-southern-gaza-after-us-pressure |title=Israel resumes water supply to southern Gaza after U.S. pressure • Axios, 15/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Mae 2024 e konted e oa bet distrujet pe wastet 84% eus ar savadurioù yec'hedel e Gaza<ref>Neuman & al., 2024.</ref>. Gant Israel ivez e voe distrujet meur a lec'hienn eus glad sevenadurel ar vro, en o mesk an holl skolioù-meur ha 80% eus ar skolioù<ref name="scholasticide">{{en}} {{cite web|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/04/un-experts-deeply-concerned-over-scholasticide-gaza |title=UN experts deeply concerned over 'scholasticide' in Gaza • UN-OHCHRaccessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Stack & Shbair, 2024 ; Kansara & Nour, 2024 ; Saber, 2024 ; Moutafa, 2024.</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-palestinians-hold-ramadan-prayers-by-ruins-mosque-2024-03-15/ |title=In Gaza, Palestinians hold Ramadan prayers by ruins of mosque • Reuters, 15/03/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Tremen 1,9 milion a Balestiniz, eleze 85% eus ar boblañs, a voe divroet dre ret<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/13/un-refugee-chief-says-gaza-war-leading-to-catastrophic-displacement |title=UN: Gaza 'catastrophe' threatens to raise record global displacement • Al Jazeera, 13/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. An endro ivez zo bet gwallgaset gant bombezadegoù Israel en tiriad a-bezh<ref name="Ahmed et al.">{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/environment/2024/mar/29/gaza-israel-palestinian-war-ecocide-environmental-destruction-pollution-rome-statute-war-crimes-aoe |title='Ecocide in Gaza': does scale of environmental destruction amount to a war crime? • The Guardian, 29/03/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Kerzu 2023, gouarnamant [[Suafrika]] a voulc'has ur prosez a-enep Israel el Lez-varn Etrebroadel (ICJ) e [[Den Haag]] en abeg da dorridigezh ar C'hendivizad a-zivout Dizarbenn ha Kastizañ an Torfed a C'houennlazh (CPPCG), ur c'henemglev etrebroadel a voe sinet e [[1948]] e [[Pariz|Paris]] dindan gwarez ABU<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.icj-cij.org/index.php/node/203394 |title=Application instituting proceedings and request for the indication of provisional measures • ICJ|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Genver 2024, al Lez-varn a c'hourc'hemennas da Israel kemer kement disentez a zo rekis evit dizarbenn kement gouennlazh, dizarbenn ha kastizañ kement atizerezh d'ar gouennlazh, hag aotren an aozadurioù dengar da vont tre e Gaza<ref>{{en}} {{fr}} {{cite web|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240126-ord-01-00-en.pdf |title=Application de la convention pour la prévention et la répression du crime de gñocide dans la bande de Gaza (Afrique du Sud c. Israël), mesures conservatoires, ordonnance du 26 janvier 2024, C.I.J. Recueil 2024, p. 3 • ABU, 26/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Diwezhatoc'h, al Lez-varn a c'hourc'hemennas ma vefe kresket ar skoazell zengar e Gaza ha ma vefe paouezet da arsailhañ kêr Rafah, e su ar strizhenn<ref>Casciani, 2024b ; Marsi & al., 2024.</ref>. Israel ne sentas ket penn-da-benn da urzhioù al Lez-varn<ref name="Amnesty International Blockade">{{en}} {{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/02/israel-defying-icj-ruling-to-prevent-genocide-by-failing-to-allow-adequate-humanitarian-aid-to-reach-gaza/ |title=Israel defying ICJ ruling to prevent genocide by failing to allow adequate humanitarian aid to reach Gaza • Amnesty International, 26/02/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="Human Rights Watch Blockade">{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2024/02/26/israel-not-complying-world-court-order-genocide-case |title=Israel Not Complying with World Court Order in Genocide Case • Human Rights Watch, 26/02/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://arabcenterdc.org/resource/israeli-non-compliance-with-icj-provisional-orders/ |title=Israeli Non-Compliance with ICJ Provisional Orders • Arab Center, Washington DC, 20/03/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Palestiniz o deus pouezet war al liamm a zo etre gouennlazh Gaza ha feulster politikel ar [[sionouriezh]], ouzh e lakaat da gendalc'h an ''nakba'' ([[arabeg]] : '''النَّكْبَة''', "ar gwallreuz"), da lavaret eo divroadeg Palestiniz a-c'houde an aloubadeg gant Israel e 1948. Hervez Stad Israel hag hec'h aduidi avat, n'eo ar brezel e Gaza na kendalc'h an ''nakba'' nag ur gouennlazh<ref>Casciani, 2024a.</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/ |title=Israel rejects genocide charges, tells World Court it must defend itself • Reuters, 12/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>, ur respont da [[Tagadennoù ar 7 a viz Here 2023|dagadennoù ar 7 a viz Here 2023]] eo, ar pal dezhañ distrujañ [[Hamas]] ha lakaat gouestlidi israelat en o frankiz en-dro<ref name="UN Commission of Inquiry report 2025 64">UN Commission of Inquiry report, 2025, p.64.</ref><ref>Casciani, 2024a.</ref><ref name="TOI3-11-23">{{en}} {{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/idf-soldiers-fend-off-nighttime-hamas-ambush-as-battalion-commander-killed-in-gaza/ |title=IDF soldiers fend off nighttime Hamas ambush, as battalion commander killed in Gaza • The Times of Israel, 03/11/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Brasoc'h-brasañ avat eo ar c'henglev etre arbennigourien war ar gwir etrebroadel evit lakaat brezel Israel d'ur gouennlazh<ref name="growing_agreement" /><ref>Sultany 2024, p. 4 ; Swart 2025, p. 3 ; Lederman 2025, p. 1 ; Shaw 2025b, p. 3 ; Gessen 2024 ; Bouranova 2024.</ref>, daoust ma sav lod gouezieien ha lod Stadoù a-enep<ref>Moses, 2025, pp.1 ha 10–13.</ref><ref name="Ayad 2025">{{en}} {{cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/opinion/article/2025/07/27/is-there-a-genocide-in-gaza-why-legal-experts-are-split_6743780_23.html |title=Is there a genocide in Gaza? Why legal experts are split • Le Monde, 27/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="ICJ_2026_6">{{en}} {{cite web|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20260313-pre-01-00-en.pdf |title=Declarations of intervention in the proceedings filed by Namibia, the United States of America, Hungary and Fiji • ICJ, 13/03/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. == Diagentoù == [[File:OCHA OpT September 2023 map of the Gaza Strip.pdf|thumb|Kartenn Gaza (ABU, 09/2023), enni an harzoù gant Israel hag al lec'hioù-gwiriañ (''checkpoints'') etre Israel hag [[Egipt]], koulz hag an takad morel a zo berzet gant Israel, kement-se holl oc'h ober ar c'haeladur.]] E-kerzh ar [[Brezel C'hwec'h Devezh]] e [[1967]] e voe aloubet strizhenn Gaza. E [[2005]], Tsahal em dennas a-c'houde emglevioù [[Oslo]] etre Stad Israel ha [[Aozadur evit Dieubidigezh Palestina]], bet sinet e [[Washington, D.C.]] e [[1993]], ha da heul an eil emsavadeg (arabeg : '''الانتفاضة الثانية''' ''al-Intifāḍa aṯ-Ṯāniya'') palestinat enep an aloubadeg ([[2000]]-2005)<ref>{{en}} Stern-Weiner, Jamie. ''Deluge: Gaza and Israel from Crisis to Cataclysm''. New York : OR Books, 2024 {{ISBN|978-1-68219-619-9}}</ref>. Goude-se, al Lez-varn Etrebroadel a embannas edo c'hoazh Stad Israel e Strizhenn Gaza en desped da Dsahal bout aet kuit, p'he devoa staliet ur c'haeladur eno<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cjerjzxlpvdo |title=UN top court says Israeli occupation of Palestinian territories is illegal • BBC News, 19/07/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Abaoe [[2007]] e vez Hamas o ren Strizhenn Gaza, tra ma 'z eo chomet [[Sisjordania|ar C'hlann Gornaouek]] dindan beli [[Aotrouniezh Vroadel Palestina]]. Pa zeuas Hamas er galloud, Israel a greñvaas ar c'haeladur war zigarez he surentez<ref>Perry & McDowall, 2023 ; Kane & al., 2023 ; Salam, 2023a.</ref><ref name="Meakem">{{en}} {{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2023/10/10/israel-palestine-conflict-gaza-hamas-war-geography-history/ |title=The Geopolitics of Palestine, Explained • Foreign Policy, 10/10/2023 |accessdate=05/07/2026}}</ref> ; lod aozadurioù hag a bled gant ar gwir etrebroadel o deus lakaet ar c'haeladur d'ur "c'hastiz hollek"<ref>Nebehay, 2011.</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/documents/pol10/5670/2023/en/ |title=Amnesty International Report 2022/23: The State of the World's Human Rights • London : Amnesty International, 2023, pp. 206-211|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.hrw.org/news/2009/01/13/deprived-and-endangered-humanitarian-crisis-gaza-strip |title=Deprived and Endangered: Humanitarian Crisis in the Gaza Strip • Human Rights Watch, 13/01/2009|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-38955499 |title=Hamas hardliner Yahya Sinwar elected as Gaza leader • BBC News, 13/02/2017|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://web.archive.org/web/20240105010623/https://jacobin.com/2024/01/IRON-WALL-GAZA-ISRAEL-DEFENSE-FORCES-REALPOLITIK-PALESTINE-HISTORY?MC_CID=3B53D49205&MC_EID=B7EDF81030 |title=There was an Iron Wall in Gaza • Jacobin, 04/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://web.archive.org/web/20231024053734/https://www.nytimes.com/2023/10/07/world/middleeast/gaza-blockade-israel.html |title=Gaza Has Suffered Under 16-Year Blockade • The New York Times, 07/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ofis ABU ar Skoazell hag al Labourioù evit ar Repuidi Balestinat er Reter-Nesañ (''United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East'', UNRWA) a zisklêrias e 2023 e oa 81% eus Palestiniz o vevañ izeloc'h eget treuzoù ar baourentez en abeg d'ar c'haeladur, ha 63% n'o deveze boued nemet dre ar skoazell etrebroadel<ref>{{en}} {{cite web|url=https://abcnews.go.com/International/palestinian-civilians-suffer-israel-hamas-crossfire-death-toll/story?id=103828889 |title=Palestinian civilians suffer in Israel–Gaza crossfire as death toll rises • ABC News, 11/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.unicef.org/mena/documents/gaza-strip-humanitarian-impact-15-years-blockade-june-2022 |title=The Gaza Strip: The humanitarian impact of 15 years of blockade • UNICEF |accessdate=05/07/2026}}</ref>. Abaoe 2007 e vez brete etre Israel ha Hamas (ha bezinoù palestinat all e Gaza)<ref name="Meakem" /><ref>Kane & al., 2023</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.vox.com/2023/10/7/23907323/israel-war-hamas-attack-explained-southern-israel-gaza |title=Why did Hamas invade Israel? • Vox, 07/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref> ; pevar brezel zo bet : e [[2008]]-2009, e [[2012]], e [[2014]] hag e [[2021]]<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.abc.net.au/news/2023-11-20/six-charts-that-show-the-scale-of-human-loss-in-israel-gaza-war/103074196 |title=These six charts show the scale of human loss in the Israel–Gaza war • ABC News (Australia), 20/11/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.cnbc.com/2023/11/12/israel-hamas-war-data-shows-human-cost-of-conflict-through-the-years.html |title=Charts show a stark difference in the human cost of Israeli-Palestinian conflicts over the years • CNBC, 12/11/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. D'ar 7 a viz Here 2023, Hamas a gasas tud eus Gaza da argadiñ Israeliz<ref>Shaw, 2024, p.1.</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.arabnews.com/node/2387276/middle-east |title=Hamas leader Haniyeh: Battle 'will spread to West Bank, Jerusalem' • Arab News, 08/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/world/gaza-israel-rockets-attack-hamas-1.6990209 |title=Hundreds dead as war erupts after surprise Hamas attack catches Israel off guard • CBC News, 07/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref> ; da vihanañ {{formatnum:1139}} a dud a voe lazhet<ref>Semerdjian; 2024a, p. 1 ; Marsi & Siddiqui, 2024.</ref>, trevourien ar braz anezho, p'edont o kemer perzh en ur festival<ref name="F24231215">{{en}} {{cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20231215-israel-social-security-data-reveals-true-picture-of-oct-7-deaths |title=Israel social security data reveals true picture of Oct 7 deaths • France 24, 15/12/2023accessdate=05/07/2026}}</ref>. Feuls-meurbet e voe an argadeg, ha torfedoù revel a voe sevenet<ref>B'Tselem, 2025, p. 5.</ref>. Strolladoù palestinat a skrapas 251 den eus Israel ha o c'hasas da Strizhenn Gaza<ref>Sherwood, 2023 ; Vinograd & Kershner, 2023 ; Kellman, 2023 ; Jones & Fidler, 2023.</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2023/10/kidnappings-israel-hamas-photographs/675593 |title=Images of the Mass Kidnapping of Israelis by Hamas • The Atlantic, 09/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Israel a respontas dre ur vombezadeg drastus-spontus<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.cbc.ca/news/politics/israel-gaza-bombing-hamas-civilian-casualties-1.7068647 |title=Israel's Gaza bombing campaign is the most destructive of this century, analysts say • CBC News, 30/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref> kent aloubiñ Strizhenn Gaza d'ar 27 a viz Here<ref>Segal & Daniele, 2024, p. 6.</ref>. Pennadurezhioù Hamas a zisklêrias e oa an argadeg ur respont da aloubadeg ar C'hlann Gornaouek, da zisakradur [[moskeenn]] Al-Aqsa e [[Jeruzalem]], da gaeladur Strizhenn Gaza, da feulster Israel a-enep Palestiniz ha da vac'hadur kantadoù a Balestiniz gant Israel, a vije lakaet en o frankiz en eskemm ouzh an 251 gouestlad<ref>McKernan & al., 2023.</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/world-is-watching-fears-grow-of-a-massive-gaza-invasion-by-israel |title=Fears of a ground invasion of Gaza grow as Israel vows 'mighty vengeance' • Al Jazeeran, 07/10/2023|access-date=}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/hamas-deputy-chief-anticipates-hostages-will-be-swapped-for-palestinian-prisoners/ |title=Hamas deputy chief anticipates hostages will be swapped for Palestinian prisoners • The Times of Israel, 7/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Un niver bras a zisplegerien o deus lakaet an aloubadeg gant Israel da bennabeg ar brezel<ref>Matar, 2023 ; Schenker, 2023 ; Barghouti, 2023 ; Federman & Adwan, 2023.</ref>. Meur a aozadur dengar, en o zouez ''Amnesty International''<ref>Amnesty International, 2022, pp. 266–267.</ref>, ''B'Tselem''<ref>B'Tselem, 2021.</ref> ha ''Human Rights Watch''<ref>{{en}} {{Cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2021/apr/27/israel-committing-crime-apartheid-human-rights-watch |title=Israel is committing the crime of apartheid, rights group says • The Guardian, 27/04/2021accessdate=05/07/2026}}</ref> o deus lakaet an aloubadeg gant Israel a-live gant an ''[[apartheid]]'', ar pezh a zo nac'het gant skorerien Stad Israel<ref>{{fr}} {{cite web|url=https://www.lefigaro.fr/flash-actu/israel-l-assemblee-nationale-rejette-une-resolution-communiste-denoncant-un-regime-d-apartheid-20230504 |title=Israël: l'Assemblée nationale rejette une résolution communiste dñonçant un "régime d'apartheid" • ''Le Figaro'', 04/05/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://abcnews.go.com/Politics/house-vote-resolution-israel-racist-apartheid-state/story?id=101410569 |title=House passes resolution saying Israel isn't a 'racist or apartheid state' • ABC News,19/07/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Al Lez-varn Etrebroadel a embannas e miz Gouere 2024 e oa an aloubadeg e-maez lezenn, pa dorre ar C'hendivizad etrebroadel a-zivout raskañ an holl zoareoù da zisparzhañ dre [[gouennelouriezh|c'houennelouriezh]]<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/19/israels-settlement-policies-break-international-law-court-finds |title=UN court orders Israel to end its occupation of Palestinian territories • The Guardian,19/04/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Gouarnamant Israel a zisklêrias e oa obererezhioù milourel Tsahal ur respont da argadeg ar 7 a viz Here, hag e oa mennet da zistrujañ Hamas, diskar e c'halloud war Strizhenn Gaza ha lakaat an holl c'houestlidi israelat en o frankiz. Nac'het en deus e vefe ur gouennlazh eus e obererezhioù milourel<ref name="UN Commission of Inquiry report 2025 64" /><ref>Casciani, 2024a.</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/idf-soldiers-fend-off-nighttime-hamas-ambush-as-battalion-commander-killed-in-gaza/ |title=IDF soldiers fend off nighttime Hamas ambush, as battalion commander killed in Gaza • The Times of Israel, 02/11/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. == Gouennlazh ha breutadeg lezennel == [[File:The Genocide Word by Raphael Lemkin.ogv|thumb|{{en}} ''The origin of the word genocide'', gant Raphael Lemkin, CBS News, 1949.]] E Kendivizad ABU a-zivout Dizarbenn ha Kastizañ an Torfed a C'houennlazh, bet sinet e 1948, e lenner termenadur ar ger "gouennlazh" : "''forzh pe hini a-douez an oberoù amañ da-heul sevenet gant ar mennozh da zistrujañ, a-zarn pe a-bezh, ur strollad broadel, kenelel, gouennel pe relijiel : lazhañ izili eus ar strollad, gwallgwas en doare grevus korf pe spered izili eus ar strollad, degas a-ratozh-kaer d'ar strollad aozioù bevañ jedet evit e zistruj ent-fizikel, mirout ouzh izili ar strollad a c'henel bugale, rediañ bugale ur strollad da vont d'ur strollad all''."<ref>United Nations, 2014.</ref><ref name="Genocide Prevention">{{en}} {{cite web|url=https://web.archive.org/web/20231201103920/https://www.un.org/en/genocideprevention/genocide.shtml |title=United Nations Office on Genocide Prevention and the Responsibility to Protect • United Nations|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Biskoazh n'he deus ar Lez-varn Etrebroadel tamallet gouennlazh da Stad pe Stad<ref name="RSIL2024">{{en}} {{cite web|url=https://rsilpak.org/2024/is-the-icjs-standard-of-proof-for-genocide-unattainable/ |title=Is the ICJ's standard of proof for genocide unattainable? • Research Society of International Law, 16/02/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/11/icj-case-against-israel-could-finally-empower-the-genocide-convention |title=ICJ case against Israel could finally empower the genocide convention • The Guardian, 11/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref> rak n'eus treuzoù lezennel ebet a gasje da vennad ur gouennlazh ha d'ur prosez. Lod helenneien o deus savet termenadurioù ledanoc'h war dachenn ar gevredadouriezh ha hini ar sevenadur, a zo disheñvel diouzh termenadur lezennel Kendivizad ABU hep sevel a-enep dezhañ<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.un.org/en/un-chronicle/global-challenges-defining-genocide-responses-renewed-debates |title=The Global Challenges of Defining Genocide: Responses to Renewed Debates • UN Chronicle, 10/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Novic, 2016, p. 8.</ref>. Ledanoc'h ivez eget an termenadur lezennel eo ar ster a vez roet d'ar ger "gouennlazh" gant an dud dre vras<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.cfr.org/articles/any-other-name-thoughts-us-genocide-determinations |title=By Any Other Name: Thoughts on U.S. Genocide Determinations • Council on Foreign Relations, 17/04/2019|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Mouezhioù zo savet evit ledanaat pe resisaat an termenadur lezennel, ha mouezhioù all evit lezel Kendivizad ABU evel m'emañ peogwir ez eo un heuliad d'ar [[Shoah]]<ref>Grigor, 2025, p. 97.</ref><ref>{{en}} Stahn, Carsten. ''A Critical Introduction to International Criminal Law''. Cambridge : Cambridge University Press, 2019, pp. 50–51 {{ISBN|978-1-108-43639-7}}</ref>. Ledanoc'h eget hini ar C'hendivizad e oa an termenadur orin, a oa bet goveliet gant an alvokad [[Yuzevien|yuzev]] [[Polonia|polonat]] Raphael Lemkin ([[1900]]-[[1959]]), pa venege distruj ur gevredigezh hag he sevenadur. A-zargemm eo savboent aduidi ABU, pa ne sellont nemet ouzh treuzvuhez fizikel ar strollad<ref>Semerdjian, 2024b, p.14 ; McDoom, 2024, p. 3.</ref>. N'eus ket bet termenet un niver izek resis ha rekis a c'houzañvidi (met ret eo e vefe niverus a-walc'h an dud war var o buhez evit ma vefe lakaet ar strollad a-bezh en arvar mar bijent distrujet<ref>UNHR, 2024, pp. 24–25</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://iimm.un.org/legal-concepts/ |title=Legal concepts and questions • UN Independent Investigative Mechanism for Myanmar|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://cld.irmct.org/notions/show/508/large-number-of-victims# |title=Large number of victims • ICTR/ICTY/IRMCT Case Law Database|accessdate=05/07/2026}}</ref>) pe a dud en arvar<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.genocidewatch.com/single-post/israel-s-twelve-tactics-of-denial |title=Israel's Twelve Tactics of Denial • Genocide Watch, 06/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref> evit anzav an torfed a c'houennlazh, ha distrujañ ar strollad n'eo ket dre ret ur gouennlazh ivez<ref>Ohlin, 2009.</ref>. == Ratozh gouennlazhañ hag atizerezh == [[File:Palestinians under the rubble after Israeli airstrike of homes in the Gaza Strip.jpg|thumb|Palestiniz dindan atredoù goude ur vombezadeg gant Israel.]] {{Boest bomm|"״הוריתי להטיל מצור מוחלט על רצועת עזה. לא יהיה חשמל, לא יהיה מזון, לא יהיה דלק הכל סגור. אנחנו נלחמים בחיות אדם ואנחנו נוהגים בהתאם״"»<br>"Urzhiet em eus ur c'haeladur peurglok ouzh Strizhenn Gaza. Ne vo tredan ebet, boued ebet, trelosk ebet, serr eo pep tra. Emaomp o stourm ouzh loened denel, ha diouzh kement-se e reomp." | author = – Yoav Gallant, Maodiern an Difenn Israel, d'an 9 a viz Here 2023.<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.icj.org/resource/gaza-occupied-palestinian-territory-states-have-a-duty-to-prevent-genocide/ |title=Gaza/Palestine: States have a Duty to Prevent Genocide • International Commission of Jurists, 2023|accessdate=05/07/2026}}</ref> | align = right | width = 220px }} Arbennigourien a lavar start e tiskouez disklêriadennoù pennoù milourel ha politikel Israel<ref>Segal & Daniele, 2024, pp.1–2 ; Lederman, 2024, pp. 1–2.</ref><ref name="Asem2025">{{en}} {{cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/israel-gaza-why-experts-say-genocide-international-law |title=Israel's war on Gaza: Why do legal experts say it's genocide? • Middle East Eye, 14/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref> – a-gevret gant disklêriadennoù raskour ar [[media]] hag emzalc'h Israel e Gaza – ratozh ha atizerezh ur gouennlazh a-enep pobl Palestina e Gaza<ref name="Asem2025" />. Pennadurezhioù Stad Israel ha kazetennerien<ref>Segal & Daniele, 2024, pp. 1–2 ; Kulkarni, 2023 ; B'Tselem, 2025, p. 67.</ref> o deus, dre gomz, lakaet Palestiniz da "[[loen]]ed en Israel" en ur atizañ ha reizhwiriañ pe veuliñ an euzhusterioù a zo bet graet dezho evel izili ur bobl<ref>Kulkarni, 2023 ; Gessen, 2024 ; Amnesty International report, 2024, pp. 26–35 ; UN Commission of Inquiry report, 2025, p. 54.</ref>. Lakaet da anat eo ar ratozh gouennlazhañ gant skeul ha reizhiatadur an obererezhioù a vez kaset da benn, dreist kement pal milourel reizhwir a vefe<ref>Al-Waheidi, 2025 ; Gurmendi & Dunkelberg, 2025, p. 21 ; Jamshidi, 2024b.</ref><ref name="Asem2025" /> – hep disoñjal bukañ war vugale a-vras<ref name="UN Commission of Inquiry report 2025 64" /><ref name="Asem2025" /><ref name="IAGSResolution" />, feulster revel a-vras ivez<ref>UN Commission of Inquiry report, 2025, p. 25</ref>, distrujañ glad sevenadurel<ref>Amnesty International report, 2024, p. 32</ref><ref name="whywecall" /><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.museumsassociation.org/museums-journal/news/2024/01/widescale-destruction-of-cultural-heritage-in-gaza/ |title=Widescale destruction of cultural heritage in Gaza • Museums Association, 30/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref> ha degas dre ret aozioù bevañ drastus an drastusañ<ref>Amnesty International report, 2024, p. 213</ref><ref>Quigley, 2024a.</ref> – a-gevret gant padelezh an oberezhioù-se en desped d'an atebeien bout emskiant ervat eus efedoù gwallreuzius ar pezh a reont<ref>UN Commission of Inquiry report, 2025, p. 62.</ref><ref>Lederman, 2025, p. 2.</ref>. Koulz ABU hag ''Amnesty International'' o deus kavet ur "reizhiad emzalc'h" e pennadurezhioù Israel, ar pezh o c'hasas da zisklêriañ ez eo mennad ar gouennlazh "an disoc'h nemetañ" a c'heller dezastum diouzh ar pezh a zo anat<ref name="UN Commission of Inquiry report 2025 64" /><ref>Amnesty International report, 2024, p. 35.</ref>. Aozadurioù all o deus lakaet obererezhioù Stad Israel d'ur gouennlazh mennet, en o zouez Poellgor ABU a-zivout gwirioù didorrus pobl Palestina (CEIRPP)<ref>Kulkarni, 2023 ; Condon, 2024.</ref> ha ''Genocide Watch''<ref>Stanton, 2025b ; Condon, 2024 ; Kulkarni, 2023.</ref><ref name="twailr">"Public Statement: Scholars Warn", 2023.</ref>. E-kerzh ar prosez ''Defense for Children International – Palestine vs. Biden'' boulc'het en ul lez-varn e [[Kalifornia]] e 2023, Barry Trachtenberg, un istorour yuzev stadunanat arbennigour war Istor ar Yuzevien, a lavaras ez eo disklêriadennoù pennadurezhioù Israel an diazez d'ar c'henemglev a zo etre an istorourien arbennigour war ar gouennlazhoù evit ober "gouennlazh" end-eeun eus ar blegenn m'emañ Gaza<ref>Gessen, 2024.</ref>. Unan eus izili Poellgor ABU a hevelebas disklêriadennoù politikerien Israel ouzh an atizerezh d'ar gouennlazh e [[Rwanda]] e [[1994]]<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20251105173449/https://www.theguardian.com/world/2025/nov/04/world-must-fight-israel-genocide-gaza-like-aparthied-navi-pillay |title=World must fight Israel's genocide in Gaza like it did apartheid, pioneering South African judge says • The Guardian, 03/11/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Gwengolo 2025, CEIRPP a zisklêrias o devoa [[Benyamin Netanyahou]] (Kentañ ministr Israel abaoe 2022), Isaac Herzog (Prezidant Israel abaoe 2021) ha Yoav Gallant (Ministr an Difenn etre 2022 ha 2024) boulc'het un atizerezh war-eeun ha foran d'ar gouennlazh<ref>UN Commission of Inquiry report, 2025, pp. 64–67.</ref>. Meur a wezh o deus graet pennadurezhioù Stad Israel dave da ''Amalek'' an [[Tanac'h]], eleze ur bobl a zo enebourez touet ouzh Israeliz hag a rank bout distrujet hervez youl an [[doue]] Yahweh, ar pezh a brou, hervez meur a zispleger ha Stad Suafrika, e venn Stad Israel seveniñ ur gouennlazh e Gaza<ref>Bartov, 2023 ; Jones, 2024 ; Levene, 2024, pp. 4–5 ; Coghill, 2024 ; Marin & West, 2024 ; Bybelezer, 2023 ; Jones, 2024 ; Netanyahu, 2023.</ref<ref>Goldenberg, 2024 ; Schmitz, 2024 ; Coghill, 2024 ; Bartov, 2023.</ref><ref name="McGreal 2023">{{en}} {{cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2023/nov/13/biden-lawsuit-alleged-failure-prevent-genocide-israel-palestine |title=US rights group sues Biden for alleged 'failure to prevent genocide' in Gaza • The Guardian, 13/11/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. == Deroù == ''B'Tselem'', ar prosez ''Suafrika vs. Israel'', ha lod helenneien hag a lavar emañ Israel o seveniñ ur gouennlazh e Gaza a laka ar 7 a viz Here 2023 d'e zeroù<ref>Jamshidi, 2024a, pp. 1–4 ; Semerdjian, 2024a, pp. 3–4 ; B'Tselem, 2025, p. 82.</ref>. Hervez ''B'Tselem'', "ne c'heller ket kompren en argadeg-gouennlazhañ ouzh annezidi Gaza, hag ouzh an holl Balestiniz evel strollad, hep anzav pouez ar 7 a viz Here war gevredigezh Israel. Ar stroñs, an aon hag ar vezhekadenn degaset gant an argadeg, hag an emsavadeg kevredigezhel a zeuas diwarni, a dalvezas da nerzhekaat ur c'hemm e politikerezh ar gouarnamant e-keñver Palestiniz — eus ar mac'homerezh hag ar c'hontroll d'an distrujañ ha d'an netraiñ."».<ref>B'Tselem, 2025, p. 5.</ref>. E-pad 48 eurvezh kentañ argadeg Israel, Herzi Malevi, anezhañ penn Tsahal, a lavaras e voe arsailhet {{formatnum:1000}} bukenn. Hervez e wreg e lavaras dezhi e vije distrujet Gaza. Hervez ar c'heloù, Benyamin Netanyahou a lavaras pelloc'h e felle dezhañ e vefe argadet {{formatnum:5000}} bukenn, zoken pa ne oa ket bet kadarnaet gant Tshaal e vefe {{formatnum:5000}} bukenn enebour. [[Naouegezh artifisiel]] a voe implijet evit sevel ul listennad bukennoù, diazezet alies war ditouroù na oant na solius na hizivaet. War-dro {{formatnum:10000}} Palestinad a voe lazhet dindan ur mizvezh, familhoù a-bezh en o mesk. An istorour israelat Shmuel Lederman a reas "barr an torfederezh" eus kement-se<ref>Lederman, 2025, p. 7.</ref>. Daou arbennigour war ar gouennlazhañ, ar c'hevredadour [[Breizh-Veur|breizhveurat]] Martin Shaw hag an enklasker [[aostralia]]n A. Dirk Moses a lavar ez eo diaes krediñ e krogas ar gouennlazh goude argadeg kentañ Israel ouzh Gaza pa weler kement a feulster krak en deroù<ref>Shaw, 2025b, p. 3 ; Moses, 2025, p. 12.</ref>. D'an 13 a viz Here 2023, an istorour israelat Raz Segal a lavaras edo Stad Israel o seveniñ "ur gouennlazh hervez an dornlevr"<ref>Klein, 2025.</ref>. Helenneien all a lavar e oa reizhwir ar brezel en deroù, ha diwezhatoc'h e troas d'ur gouennlazh, e 2024 pe 2025<ref>Shaw, 2025b, p. 3 ; Moses, 2025, p. 12.</ref>. E miz Gwengolo 2024, ur poellgor eus ABU karget da ensellout obererezhioù Israel e-keñver gwirioù denel Palestiniz a embannas e kenglote politikerezh hag oberoù Israel e-pad ar prantad (Here 2023 – Gouere 2024) ouzh termenadur ur gouennlazh<ref>OHCHR, 2024d, pp. 1, 25–26.</ref>. == Oberoù-gouennlazhañ == {{Multiple image| | perrow = 1/1/2 | total_width = 300 | image1 = A newborn baby was killed as a result of the Israeli airstrike of Nuseirat camp, Gaza Strip.jpg | image2 = Palestinians injured by an Israeli airstrike in Deir el-Balah, Gaza Strip 2.jpg | image3 = An injured child receives treatment at Al-Aqsa Martyrs Hospital after Israeli airstrike of the Nuseirat refugee camp, Gaza Strip.jpg | image4 = Tasnim News Agency - Report from child casualties in Gaza.webm | footer_align = left | footer = <div style="font-size:90%">'''A laez da draoñ hervez tro an heol''' : * Ur babig lazhet gant ur vombezenn. * Palestiniz gloazet gant ur vombezadeg e Deir el-Balah, Strizhenn Gaza. * Ur bugel gloazet goude un argadenn ouzh kamp ar repuidi e Nouseirat e miz Kerzu 2024. * {{ar}} Atersadennoù meur a zen chomet bev goude bombezadeg Nouseirat. </div> }} === Lazhadegoù ha gloazadegoù === ;• Lazhoù war-eeun "Peurlazhadeg" zo bet graet eus oberoù Stad Israel e Gaza gant ABU hag aozadurioù dengar<ref>Condon, 2024 ; Bayoumi, 2025 ; Murphy, 2025 ; Nashed, 2025.</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.hrw.org/news/2024/12/19/israels-crime-extermination-acts-genocide-gaza |title=Israel's Crime of Extermination, Acts of Genocide in Gaza • Human Rights Watch, 9/12/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>, ar pezh a zo un torfed enep mab-den. E-pad an daou vizvezh kentañ, Israel a vannas {{formatnum:25000}} tonennad [[danvez-tarzh]] war Strizhenn Gaza. Kalz anezho a oa bombezennoù na oant ket bleinet ha bannet war dakadoù ma oa stank ar boblañs ; karterioù a-bezh a voe kaset da get<ref>Albanese, 2024a, pp. 6–7.</ref>. Abaoe ar 7 a viz Here 2023 ez eo bet tamallet da Dsahal lazhañ Palestiniz dizarm, en desped d'al lezennoù etrebroadel<ref>{{en}} {{cite web|url=https://apnews.com/article/palestinians-detained-israel-hamas-gaza-war-0ecbc338e4024add059b87b38022086d |title=Hungry, thirsty and humiliated: Israel's mass arrest campaign sows fear in northern Gaza • Associated Press, 14/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-west-bank-gaza-war-east-jerusalem-shooting-army-23338c903c08bdd3e5fade3e2a048ab1 |title=Israeli military opens probe after videos show Israeli forces killing 2 Palestinians at close range • Associated Press, 16/12/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>, ha labourerien yec'hedel<ref name="Salman & Khadder 2023">{{en}} {{cite web|url=https://www.cnn.com/2023/12/23/middleeast/kamal-adwan-hospital-gaza-israel-abuse-allegations-intl-cmd/index.html |title=Doctors accuse Israeli troops of desecrating bodies and shooting civilians at hospital Israel says was Hamas 'command center' • CNN, 23/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Soudarded Israel o deus lazhet Palestiniz trevour en ospitalioù ; hervez un danevell gant ABU e miz Kerzu 2023 e vijent bet lazhet a-wel d'o ziegezh<ref>UNHR, 2024, pp. 37–38.</ref>. E miz Genver 2024, soudarded Israel a dennas war drevourien a oa o hejañ bannieloù gwenn ; unan a voe lazhet<ref>UNHR, 2024, pp. 37-38.</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/video/video-shows-gaza-civilian-shot-and-killed-in-group-waving-white-flag-202880581884 |title=Video shows Gaza civilian shot and killed in group waving white flag • NBC News, 24/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Mezeien o deus kavet un niver bras a Balestiniz lazhet gant ur boled hepken en o fenn pe o bruched, ar pezh a genglot gant ur ratozh lazhañ a-berzh Tsahal<ref name="volkskrant">{{en}} {{cite web|url=https://www.volkskrant.nl/kijkverder/v/2025/gunshot-palestine-children-israel-war~v1819649/ |title=What the Wounds Are Telling Us • De Volkskrant, 13/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Ebrel 2024 e voe kavet karnelioù e Strizhenn Gaza, tremen 300 korf-marv enno<ref>UNHR, 2024, p. 40.</ref>, en o zouez tud kozh, maouezi, tud c'hloazet ha tud ereet o daouarn<ref name="un-1148876">{{en}} {{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2024/04/1148876 |title=Mass graves in Gaza show victims' hands were tied, says UN rights office • UN News, 23/04/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. "Diziazez ha disol" eo tamall al lazhoù-se da Dsahal, hervezi<ref name="toi-mass-graves">{{en}} {{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/idf-rejects-baseless-claim-it-dug-mass-graves-at-gaza-hospital-analysts-also-doubt-charge/ |title=IDF rejects 'baseless' claim it dug mass graves at Gaza hospital; analysts also doubt charge • The Times of Israel, 23/04/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>, ha disklêriañ a reas e oa bet ensellet korfoù-marv a oa bet beziet gant Palestiniz, kement-se evit kavout engouestlidi ha tud diank e karter ospital Nasser Hospital ; ouzhpenn se e lavaras e voe distroet ar c'horfoù-marv na oant ket re engouestlidi israelat<ref name="cnn-mass-graves">{{en}} {{Cite web|url=https://www.cnn.com/2024/04/22/middleeast/khan-younis-nasser-hospital-mass-grave-intl/index.html |title=More than 300 bodies found in mass grave at Gaza hospital, says Gaza Civil Defense • CNN, 22/04/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="nytimes-mass-graves">{{en}} {{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2024/04/23/world/middleeast/gaza-mass-grave.html |title=U.N. Calls for Inquiry Into Mass Graves at 2 Gaza Hospitals • The New York Times, 23/04/2024 |access-date=}}</ref>. Hervez ur gont e miz Kerzu 2023, d'an nebeutañ {{formatnum:14000}} Palestinad a voe lazhet e Gaza<ref>{{en}} {{Cite web |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-authorities-identify-gaza-hostages-dead-captivity-2023-12-01/ |title=Israeli authorities identify Gaza hostages dead captivity • Reuters, 01/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E dibenn ar bloaz 2024, ur studiadenn ha ne gemere e kont nemet an niver a c'houzañvidi bet kadarnaet gant da vihanañ teir mammenn dizalc'h, hag etre miz Du 2023 ha miz Kerzu 2024 nemetken, a gadarnaas ar c'heleier a oa bet embannet gant ABU ha lod media : 70% eus ar c'houzañvidi a oa maouezi ha bugale<ref>Associated Press, 2023a ; Burga, 2023 ; Sawafta & Fick, 2023 ; Thomas, 2023 ; Faddoul & al., 2024, pp. 25–26 ; Saric, 2024.</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://euromedmonitor.org/en/article/6035/Nearly-25,000-Palestinians-killed-during-70-day-Israeli-genocide-in-Gaza |title=Nearly 25,000 Palestinians killed during 70-day Israeli genocide in Gaza • Euro-Mediterranean Human Rights Monitor, 15/12/2023|access-date=}}</ref>. Hervez Maodiernezh ar Yec'hed ha Burev an Ditouriñ er gouarnamant e Gaza, d'an 3 a viz Genver 2024, e oa bet kontet tremen {{formatnum:22300}} a dud varv<ref name="cas1tmp4">{{cite web|url=https://www.barrons.com/news/health-ministry-in-hamas-run-gaza-says-war-death-toll-hits-22-313-584e999b?refsec=topics_afp-news |title=Health Ministry In Hamas-run Gaza Says War Death Toll Hits 22,313 • Barron's, 03/01/2024|access}}</ref>. D'an 31 a viz Eost 2024 e voe anavet war-dro {{formatnum:34000}} a dud varv, 60% anezho kozhidi, maouezi ha bugale<ref>Graham-Harrison, 2024b.</ref>. D'an 31 a viz Gouere 2025 e savas an niver da {{formatnum:60199}}, 52.6% anezho kozhidi, maouezi ha bugale<ref>{{en}} {{cite web|url=https://data.techforpalestine.org/ar/updates/killed-in-gaza-update-2025-08-17/ |title=Killed in Gaza • Tech for Palestine, 17/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.un.org/unispal/document/unrwa-sitrep-184-15aug25/ |title=UNRWA Situation Report #184 • United Nations, 15/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. D'ar 14 a viz Genver 2024, tremen {{formatnum:23900}} a dud a oa bet kavet marv<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/longform/2024/1/14/israels-100-days-of-relentless-war-on-gaza |title=Israel's 100 days of relentless war on Gaza • Al Jazeera, 14/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref> ; d'an 10 a viz Mae, niver ar marvioù a dizhas {{formatnum:35000}}, un drederenn anezho dianav, ha tremen {{formatnum:10000}} ouzhpenn beziet en atredoù hep mar ebet<ref name="K&a.">Khatib & al., 2024.</ref>. E-pad teir sizhun gentañ an argadeg, Israel a lazhas muioc'h a vugale e Gaza eget na oa bet lazhet er bed a-bezh en holl vrezelioù abaoe 2019<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.savethechildren.net/news/gaza-3195-children-killed-three-weeks-surpasses-annual-number-children-killed-conflict-zones |title=Gaza: 3,195 Children Killed in Three Weeks Surpasses Annual Number of Children Killed in Conflict Zones Since 2019 • Save the Children, 29/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Qutami, 2023, p. 531.</ref>. Tremen {{formatnum:52000}} a dud zo bet gloazet a-raok miz Kerzu 2023<ref>Thomas, 2023 ; Associated Press, 2023a.</ref> ha da dremen {{formatnum:77700}} e savas an niver-se e miz Mae 2024<ref>United Nations in Palestine, 2024.</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/5/israels-war-on-gaza-live-neither-side-willing-to-budge-in-truce-talks?update=2880155 |title=Israel's war on Gaza live: Netanyahu accused of 'sabotaging' truce talks – Gaza death toll reaches 34,683 as Israeli offensive continues • Al Jazeera, 05/05/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. D'an 10 a viz Here 2025, Maodiernezh ar Yec'hed e Gaza (MYG) a embannas e oa bet lazhet da nebeutañ {{formatnum:67194}} a dud e Gaza, eleze war-dro 3,5% eus ar boblañs<ref>{{en}} {{Cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/18/gaza-tracker |title=Gaza tracker • Al Jazeera, 18/03/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ar c'helaouennoù israelat ''+972 Magazine'' ha ''Sikha Mekomit'' ("Galvadenn lec'hel") a embannas e tivizas abred Tsahal aotren ma vefe lazhet betek 15-20 trevour dre emsaver a renk izel, ha tremen 100 trevour dre emsaver a renk uhel. Hervez c'hwec'h ofiser israelat en ditouroù, an abeg pennañ d'an niver bras a lazhoù eo boaz Tsahal da skeiñ war vukennoù en o annez hag e-ser o ziegezh, ar re-se o vezañ dibabet evit darn gant reizhiadoù ditouriñ emgefreek a laka an annezioù-se da vout kavet aesoc'h<ref>Abraham, 2024.</ref>. Un ofiser all en ditouroù a lavaras ne implije Israel nemet bombezennoù divleinerezh, a c'hall distrujañ savadurioù a-bezh, evit lazhañ emsaverien yaouank "kuit a zispign bombezennoù ker war dud dister"»<ref>Abraham, 2024.</ref>. E miz Meurzh 2024, ar pemdezieg israelat ''Haaretz'' a embannas e oa bet lod komandanted israelat o termeniñ "takadoù-peurlazhañ"» ma veze urzhiet d'ar soudarded lazhañ kement den a welent, zoken pa veze dizarm<ref>Kubovich, 2024a ; Sultany, 2024, p.11.</ref>. Hervez un ofiser israelat, "en un doare pleustrek e reer "[[sponterezh|sponter]]" eus kement den a zo bet lazhet gant Tsahal en takadoù ma vez o labourat"<ref>Kubovich, 2024.</ref>. [[File:IDF-D9-Zachi-Evenor-001.jpg|thumb|Un tourter ''Caterpillar D9'']] E miz Even e kavas ''Associated Press'' edo taol-brezel Israel o lazhañ lignezoù palestinat a-bezh, d'ul live na oa bet biskoazh gwelet<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.pbs.org/newshour/world/investigation-identifies-entire-palestinian-families-killed-by-israeli-strikes-in-gaza |title=Investigation identifies entire Palestinian families killed by Israeli strikes in Gaza • PBS News Hour, 17/06/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Hervez testenioù bet roet da [[Kneset|Barlamant Israel]] e oa bet roet urzh da soudarded o vleinañ [[tourter]]ioù hobregonet ''Caterpillar D9'' da "redek war sponterien, marv pe vev, a-gantadoù"<ref>Cook, 2024 ; Ebrahim, 2024.</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/article-825955 |title=Israeli soldiers returning from war struggle with trauma and suicide • The Jerusalem Post, 24/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.newarab.com/news/israeli-soldier-can-no-longer-eat-meat-after-killing-gaza |title=Not the Onion: CNN highlights 'suffering' of Israeli army bulldozer driver who ran over so many people in Gaza it made him turn vegetarian • The New Arab, 24/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. [[File:Al-Tabieen school massacre 05.jpg|thumb|Sac'hadoù ''achla'' ('''أشلاء''', "tammoù eus ar c'horf")<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.culanth.org/fieldsights/ashlaa-and-the-genocide-in-gaza |title=Ashlaa' and the Genocide in Gaza: Livability against Fragmented Flesh • Society for Cultural Anthropology, 31/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.culanth.org/fieldsights/the-character-of-settler-colonial-violence |title=The Character of Settler-Colonial Violence • Society for Cultural Anthropology, 31/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref> a-c'houde ur vombezadeg d'an 10 a viz Eost 2024 war ur skol a oa o c'houdoriñ repuidi palestinat]] Breud zo a-zivout an dregantad a vaouezi hag a vugale a zo bet lazhet<ref name="Horton et al.">{{en}} {{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-69014893 |title=Gaza war: Why is the UN citing lower death toll for women and children? • BBC News, 16/05/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.vox.com/world-politics/2024/5/17/24159263/aza-deaths-israel-hamas-hospital-ministry-health |title=The controversy over Gaza's death toll, explained • Vox, 17/05/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref> met anavezet hag embannet eo anv, jener hag oad tremen {{formatnum:60000}} den lazhet<ref name="techforpalestine-kills">{{en}} {{cite web |url=https://data.techforpalestine.org/docs/killed-in-gaza/ |title=Killed in Gaza • Tech for Palestine, 17/05/2024|accessdate=05/07/2026</ref>. D'ar 7 a viz Mae 2024 e venegas ABU {{formatnum:34735}} a dud lazhet en holl ; {{formatnum:24686}} anezho zo bet anavezet : 52% a vaouezi ha bugale, 8% a dud kozh a bep jener, ha 40% a wazed<ref name="Horton et al." />. E miz Du 2024, ABU a embannas un dielfennadenn diwar-benn {{formatnum:8119}} a dud varv hag a voe gwiriekaet gant da nebeutañ teir mammenn dizalc'h, etre miz Du 2023 ha miz Ebrel 2024, 70% anezho o vout maouezi ha bugale<ref>Saric, 2024.</ref>. D'an 31 a viz Eost 2024, hervez Ministrerezh ar Yezc'hed e Gaza, e oa savet an niver a dud varv da {{formatnum:40691}} ; {{formatnum:34344}} zo anavezet dre o anv : {{formatnum:17652}} (51%) zo maouezi ha bugale, {{formatnum:2955}} (9%) zo tud kozh (tremen 60 vloaz) a bep jener, ha {{formatnum:13737}} (40%) zo gwazed<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/09/21/gaza-s-health-ministry-reveals-names-of-several-thousand-dead-over-11-355-of-them-are-minors_6726814_4.html |title=Gaza's Health Ministry reveals names of several thousand dead, over 11,355 of them are minors • Le Monde, 21/09/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Graham-Harrison, 2024b.</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20240831-health-official-says-polio-vaccine-campaign-begins-in-war-torn-gaza |title=Health official says polio vaccine campaign begins in war-torn Gaza • France 24, 31/08/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Bloaz diwezhatoc'h (31 a viz Gouere 2025), hervez Ministrerezh ar Yec'hed e Gaza, ec'h anavezed {{formatnum:60199}} a dud : {{formatnum:28728}} (48%) a vaouezi ha bugale, {{formatnum:2928}} (5%) a oa kozhidi a beb jener ha {{formatnum:28543}} (47%) a oa gwazed. D'an nebeutañ {{formatnum:18457}} bugel a oa bet lazhet abaoe miz Here 2023<ref name="techforpalestine-kills" />. E miz Du 2024, MYG a embannas e oa bet diverket {{formatnum:1410}} tiegezh diouzh marilhoù kêr a-c'houde bombezadegoù Stad Israel<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/2024-12-05/ty-article-magazine/.premium/entire-families-crushed-in-gaza-by-israeli-airstrikes-not-even-memories-remain/00000193-92bf-dfe8-a5db-fbff98170000 |title=Entire Families Were Crushed in Gaza by Israeli Airstrikes. Not Even Memories Remain • Haaretz, 05/12/2024 |accessdate=05/07/2026}}</ref>. Diaesoc'h-diaesañ ez eo bet d'ar Ministrerezh dastum roadennoù en abeg ma oa bet distrujet danframmoù<ref name="K&a." />. Ret e voe erlerc'hiañ mammennoù all ouzh re an ospitalioù<ref name="K&a." />, evel keleier digant ar media, digant an dud a oa war al lec'hioù, koulz ha digant ar familhoù hag an intañvezed, a rank disklêriañ marv o fried evit bout skoazellet gant ar gouarnamant<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://news.sky.com/story/israel-hamas-war-health-system-collapse-in-gaza-leaves-authorities-struggling-to-count-the-dead-13107279 |title=Israel-Hamas war: Gaza's morgue network has effectively collapsed – how are they recording their dead? • Sky News, 04/04/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ar c'helenner hag enklasker stadunanat-ha-breizhveurat Michael Spagat e kavas dezhañ e oa mallus kaout un hentenn solius ha dizalc'h evit lakaat niver hollek ar marvioù — {{formatnum:34535}} d'an 30/04/2024 — da genglotañ gant ar roadennoù dastumet dre ar munud, en ur gemer hepken re an dud a oa anavezet dre anv hag all, an hollad o vout {{formatnum:24653}} d'an 30/04/2024 ivez<ref name="Spagat 2024a" />. E miz Eost 2025 e voe krennet an toull etre an niver a c'houzañvidi hag an niver a dud anavezet (war-dro {{formatnum:62000}} e-lec'h {{formatnum:60000}}), pa voe anavezet muioc'h a dud<ref>{{en}} {{cite web| url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/160545 |title=Gaza death toll surges to 62,192 as Israel continues the genocide • Wafa, 21/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Stad Israel a savas enep sifroù Ministrerezh ar Yec'hed e Gaza, hogen degemeret e voent gant servijoù israelat an ditouroù, gant ABU ha gant [[Aozadur Bedel ar Yec'hed]] (ABY)<ref name="K&a." />. Nevesoc'h zo, ar gazetenn vreizhveurat ''The Guardian'' a embannas un diaz-ditouroù rummataet gant Tsahal hag a gont {{formatnum:8900}} emsaver lazhet. Kement-se ha roadennoù MYG a c'houlavar e oa trevourien eus 83% eus ar c'houzañvidi, ar pezh a zo dreist kement niver e kement brezel a zo bet abaoe [[1989]], war-bouez seziz Srebrenica (1992-1995), ar gouennlazh a voe e Rwanda (1994) ha [[Seziz Marioupol]] (2022)<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2025/aug/21/revealed-israeli-militarys-own-data-indicates-civilian-death-rate-of-83-in-gaza-war |title=Revealed: Israeli military's own data indicates civilian death rate of 83% in Gaza war • The Guardian, 21/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Tsahal a nac'has kement-se holl, dre lavaret e oa dispis ar sifroù ha digempoell p'o c'heñverier gant he roadennoù<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-denies-report-claiming-that-its-own-database-found-that-vast-majority-of-gaza-dead-were-civilians/ |title=IDF denies report claiming that its own database found that vast majority of Gaza dead were civilians • The Times of Israel, 21/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E 2025, ur pennad a-zivout ar brezel e Gaza a vrasjedas {{formatnum:64260}} den marvet diwar c'hloazioù grevus etre miz Here 2023 hag an 30 a viz Even 2024, un niver hag a dremenas hep mar dreist {{formatnum:70000}} e miz Here 2024, 59,1% anezho o vout maouezed, bugale ha tud kozh ; diwar kement-se e kendastumas e oa bet 41% re izel sifroù MYG a-fet marv diwar gwall c'hloazioù, ha war an dro e verkas e oa re izel e sifroù-eñ hep mar ebet, pa ne gemerent ket e kont holl heuliadoù oberoù Tsahal e Gaza : ar marvioù diwar ziouer a zanframmoù mezegel, diouer a voued, dour fall ha yec'hedouriezh ker fall all<ref>Jamaluddine & al., 2025.</ref>. Ur vrasjedadenn damheñvel a-fet marvioù a-c'houde gwall c'hloazioù a embannas {{formatnum:80000}} e miz Genver 2025<ref>Bloxham, 2025, p. 23.</ref> ; e miz C'hwevrer, ur studiadenn e ''The Lancet'' a vrasjedas e oa bet un digresk a 39,9 bloaz en hoali e Strizhenn Gaza etre miz Here 2023 ha miz Gwengolo 2024, hep kontañ ar marvioù ameeun ; diwar ar renabloù hag ar marilhoù e kadarnaas sifroù Ministrerezh ar Yec'hed e Gaza<ref>Guillot & al., 2025, pp. 478-485.</ref>. E miz Mae 2025, Bezalel Smotrich, ministr israelat an arc'hant, a zisklêrias edo Israel oc'h argadiñ labourerien trevourel Hamas, en ur lavaret "emaomp o peurlazhañ ministred, burevidi, pinvidien – kement den hag a skor beli Hamas war ar gevredigezh trevourel"<ref>Shpigel, 2025.</ref>. E-maez al lezennoù etrebroadel eo lazhañ izili trevourel Hamas<ref>Jamshidi, 2024b.</ref>. Adalek miz Even 2025 e lavaras soudarded Tsahal e oa bet roet urzh dezho da dennañ war engroezioù Palestiniz e-kichen al lec'hioù ma ro ar ''Gaza Humanitarian Foundation'' he skoazell<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2025-06-27/ty-article-magazine/.premium/idf-soldiers-ordered-to-shoot-deliberately-at-unarmed-gazans-waiting-for-humanitarian-aid/00000197-ad8e-de01-a39f-ffbe33780000 |title='It's a Killing Field': IDF Soldiers Ordered to Shoot Deliberately at Unarmed Gazans Waiting for Humanitarian Aid • Haaretz, 27/06/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref> ; tremen {{formatnum:1000}} den a voe lazhet<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.npr.org/2025/07/23/nx-s1-5477365/israel-gaza-aid-casualties |title=Israeli forces have killed over 1,000 aid-seekers in Gaza since May, the U.N. says • NPR, 23/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Hervez ''Amnesty International'', Israel a oa o klask krennañ war ar skoazell evit degas kernezh d'ar Balestiniz hag o gouennlazhañ<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/07/gaza-evidence-points-to-israels-continued-use-of-starvation-to-inflict-genocide-against-palestinians/ |title=Gaza: Evidence points to Israel's continued use of starvation to inflict genocide against Palestinians • Amnesty International, 03/07/2025|access-date=}}</ref>. E miz Du 2025, ur studiadenn gant ar ''Max Planck Institute for Demographic Research'' (MPIDR) e [[Rostock]] a vrasjedas niver ar marvioù diwar feulster e Gaza : etre {{formatnum:100000}} ha {{formatnum:126000}}, 27% anezho o vout bugale yaouankoc'h eget 15 vloaz ha 24% o vout maouezi<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.mpg.de/25778228/1125-defo-gaza-study-reveals-unprecedented-losses-of-life-and-life-expectancy-154642-x |title=Gaza: study reveals unprecedented losses of life and life expectancy • Max-Planck-Gesellschaft, 25/11/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{de}} {{Cite web|url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2025-11/kriegstote-gazastreifen-opferzahlen-schaetzung |title=Mehr als 100.000 Tote im Gazakrieg ("Tremen {{formatnum:100000}} den marvet e Gaza") • Die Zeit, 24/11/32025 |accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{de}} {{Cite web|url=https://www.freitag.de/autoren/hanno-hauenstein/max-planck-institut-zaehlt-126-000-gaza-tote-was-heisst-das-fuer-den-genozid |title=Max-Planck-Institut zählt 126.000 Gaza-Tote: Was heißt das für den Genozid? ("MPI a gont {{formatnum:126000}} den marv e Gaza – petra eo an emplegad ar gouennlazh ?") • Der Freitag, 01/12/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. ''Amnesty International'' ha ''B'Tselem'' o deus roet da wir edo ar gouennlazh war seveniñ bepred, pa gendalc'hed da lazhañ Palestiniz<ref name="Alj">{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/video/inside-story/2026/2/12/is-genocide-still-happening-in-gaza |title=Is genocide still happening in Gaza? • Al Jazeera, 12/02/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Tremen {{formatnum:1000}} den zo bet lazhet gant Israel etre deroù an harz-tennañ (miz Here 2025) ha miz Even 2026<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/amp/video/newsfeed/2026/6/18/these-are-the-palestinians-that-israel-has-killed-during-gazas |title= These are the Palestinians that Israel has killed during Gaza's 'ceasefire' • Al Jazeera, 18/06/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>, tremen 100 bugel en o zouez<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.unicef.org/press-releases/during-gazas-ceasefire-children-keep-being-killed |title=During Gaza's Ceasefire, Children Keep Being Killed • UNICEF, 13/01/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Hervez un enklask gant ar medium [[Katar|qatari]] ''Al Jazeera Media Network'' ('''شبكة الجزيرة الإعلامية''') diazezet war testenioù tud ha dielfennadennoù gant arbennigourien, ez eus war-dro {{formatnum:3000}} Palestinad(ez) a zo bet lazhet hep na c'hellfed kavout o c'horfoù, kement-se abalamour ma ra Tsahal e Gaza gant tennoù gwrezel ha tennoù gwrezel-ha-gwaskel, pourchaset o-daou gant [[Stadoù-Unanet Amerika]]<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2026/2/10/israel-used-weapons-in-gaza-that-made-thousands-of-palestinians-evaporate |title=Israel used weapons in Gaza that made thousands of Palestinians evaporate • Al Jazeera,10/02/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. ;• Lazhoù ameeun [[File:Mother cries for her 4-year-old daughter, who lost her life due to malnutrition and lack of treatment due to the war on Gaza, Gaza Strip.jpg|thumb|Ur vamm o leñvañ d'he merc'h 4 bloaz marvet diwar naonegezh ha kleñved.]] Ar vezeien Rasha Khatib, Martin McKee ha Salim Yusuf o deus embannet e miz Gouere 2024 un niver brasjedet a varvioù eeun pe ameeun devoudet gant ar brezel, a oa c'hoarvezet dija pe a c'hoarvezje er mizioù ha bloazioù da zont. Hep mar e vo ur c'hresk bras war ar marvioù ameeun en abeg da greñvder ar brezel dre vras, da zistruj danframmoù yec'hedel, d'an diouer a voued, ha d'ar c'hrennañ war arc'hantaouiñ UNRWA. Hervezo e c'hellfe an niver a Balestiniz lazhet e Gaza bout 16 gwezh brasoc'h eget an niver a zo bet jedet betek-henn ; pa lieskementer an niver diwezhañ-se dre 5 e c'hellfe sevel da dremen {{formatnum:186000}} den marv<ref>Khatib & al., 2024.</ref>. Michael Spagat a skrivas e oa ar vrasjedadenn-se "disolius ha diwirheñvel"<ref>{{en}} {{cite web|url=https://aoav.org.uk/2024/a-critical-analysis-of-the-lancets-letter-counting-the-dead-in-gaza-difficult-but-essential-professor-mike-spagat-reviews-the-claim-the-total-gaza-death-toll-may-reach-upwards-of-186000/ |title=A critical analysis of The Lancet's letter "Counting the Dead in Gaza: Difficult but Essential". Professor Mike Spagat reviews the claim the total Gaza death toll may reach upwards of 186,000 • Action On Armed Violence, 10/07/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="Bigg 2024">{{en}} {{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2024/07/11/world/middleeast/gaza-war-death-toll-lancet.html |title=Fighting Isn't the Only Killer of Gazans Amid the War, Researchers Say • The New York Times, 11/07/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref> met "reizh e oa reiñ da c'houzout ne voe ket an holl varvioù reoù eeun ha feuls", ha lakaaat a reas an niver a varvioù de "uhel-meurbet"<ref name="Horton et al." /><ref name="Bigg 2024" />. An istorour [[Bro-Saoz|saoz]] Donald Bloxham a verk ivez ez eo bet ameeun ar braz eus ar marvioù e meur a vrezel, met Israel o sparlañ an hent d'ar skoazell evit Gaza a zegas marvioù ivez na c'heller ket lakaat da ameeun<ref name="Bloxham_2025">Bloxham, 2025, pp 23–24.</ref>. En ul lizher e miz Here 2024, 99 labourer stadunanat er yec'hed e Gaza hag o devoa labouret eno abaoe ar 7 a viz Here 2023 a glaskas brasjediñ an niver a Balestiniz a oa marvet diwar naonegezh, diazezet war danevelloù foran embannet gant an aozadur ''Integrated Food Security Phase Classification'' (IPC)<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.gazahealthcareletters.org/usa-letter-oct-2-2024 |title=USA Letter / Gaza Healthcare Letters • 02/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Hervezo e oa d'an nebeutañ {{formatnum:62413}} a dud e Gaza a oa marvet diwar naonegezh, bugale yaouank ar braz anezho ; diazezet eo ar vrasjedadenn-se war ar fed ma tegas ur gernezh a live 5 ur feur a 2 zen marv diwar {{formatnum:10000}} bemdez. Ar vezeien a vasjedas ivez e oa marvet {{formatnum:5000}} den d'an nebeutañ diwar ziouer a breder pa oant gant ur c'hlenved henek<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.motherjones.com/politics/2024/10/us-israel-funding-gaza-palestine-deaths-october-100000-17-billion/ |title=Report: In One Year, More Than 100,000 Deaths in Gaza—Aided by $17.9 Billion From the US|Mother Jones, 08/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="WatsonInstituteEstimatedDeaths">Stamatopoulou & Robbins, 2024.</ref><ref name="GazaHealthcareLettersEstimatedDeaths">{{en}} {{cite web |url=https://static1.squarespace.com/static/66e083452b3cbf4bbd719aa2/t/66fcd754b472610b6335d66f/1727846228615/Appendix+20241002.pdf |title=Appendix to letter of October 2, 2024 re: American physicians observations from the Gaza Strip since October 7, 2023 • Gaza Healthcare Letters, 02/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Div studiadenn embannet gant ar gelaouenn ''The Economist'' a ziskouez un digresk a 35 bloaz en hoali e Gaza, a-live gant ar gouennlazh e Rwanda e 1994<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.economist.com/interactive/graphic-detail/2025/08/06/how-much-of-gaza-is-left-standing |title=How much of Gaza is left standing? • The Economist, 06/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.smh.com.au/world/middle-east/how-much-of-gaza-is-left-standing-true-toll-may-be-even-greater-than-official-reports-suggest-20250808-p5mlhn.html |title=How much of Gaza is left standing? True toll may be even greater than official reports suggest • The Sydney Morning Herald, 08/10/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. ;• Droug korfel ha speredel {{Multiple image| | perrow = 1/1 | total_width = 300 | image1 = Yamen was injured in his leg during his sixth displacement in Jabalia refugee camp, and he was forced to flee while wounded.jpg | image2 = A Palestinian refugee carries his injured grandchildren from the Israeli bombing of Nuseirat Camp, Gaza Strip.jpg | footer_align = left | footer = <div style="font-size:90%">'''A laez da draoñ''' : * Gloazet e voe Yamen en e c'har e-kerzh e 6{{vet}} divroadenn e kamp repuidi Jabalia, ha ret e voe dezhañ tec'hel evelato. * Ur repuad palestinad zo o tougen e vugale-vihan a zo bet gloazet gant bombezadeg kamp Nuseirat e Gaza. </div> }} Brasoc'h eget {{formatnum:170000}} eo an niver a dud a zo bet gloazet gant taol-brezel Stad Israel abaoe ar 7 a viz Kerzu 2023<ref name="Burke 2025" />, hag e Gaza emañ ar brasañ niver a vugale vac'hagnet e-keñver ar boblañs, er bed a-bezh<ref name="Amputee stats" />. En hevelep prantad, tremen {{formatnum:1040}} Palestinad a voe lazhet er C'hlann Gornaouek<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.unrwa.org/resources/reports/unrwa-situation-report-205-situation-gaza-strip-and-west-bank-including-east-jerusalem |title=UNRWA Situation Report #200 on the Humanitarian Crisis in the Gaza Strip and the occupied West Bank, including East Jerusalem • UNRWA, 21/01/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Meurzh 2024, war-dro {{formatnum:17000}} bugel a oa gloazet hag hep familh ebet ken, aleze un termen mezegel nevez : ''wounded child, no surviving family'' (WCNSF)<ref>Haidar, 2023 ; Horn, 2023 ; Ali, 2024 ; O'Reilly, 2023 ; Grim, 2024.</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20231107-gaza-coins-a-new-acronym-wcnsf-wounded-child-no-surviving-family/ |title=Gaza coins a new acronym: WCNSF – Wounded Child No Surviving Family • Middle East Monitor, 07/11/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="volkskrant" />. Hervez ABU e miz Gwengolo 2025, tremen {{formatnum:21000}} bugel zo bet mac'hagnet en abeg d'ar brezel e Gaza<ref name="Guardian_3_September_2025" />. D'ar 25 a viz Eost 2024 e vrasjedas ABU e oa miret ar braz eus poblañs Gaza – 2,2 vilion a dud – war un takad 39 km² e c'horread, bihanoc'h eget hini [[Lannuon]], ar pezh a zegas un diouer bras a servijoù diazez evel dour yac'hus, ha kleñvedoù evel an hepatit C a red buan<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/gaza-humanitarian-zones-smaller-than-manhattan-rcna167056 |title=Gaza's 2.2 million people are confined to a humanitarian area smaller than Manhattan • NBC News, 25/08/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. ;• Boureverezh ha feulster revel Bac'hadurioù hollek hag a-vras zo bet tamallet da Stad Israel e brezel Gaza<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/14/israels-war-on-gaza-live-rafah-attack-coming-soon-despite-pressure?update=2771884 |title=Israeli forces detain 20 Palestinians in occupied West Bank • Al Jazeera, 14/03/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/032/34/pdf/g2403234.pdf?token=7vgSXpmdnRsfIeetwu&fe=true |title=Written statement submitted by Al-Haq, Law in the Service of Man, a non-governmental organisation in special consultative status • United Nations, 27/02/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>, ha bac'hidi a zisklêrias e vezent mac'hagnet<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/01/11/gaza-detainees-israel-prisons-hamas/ |title=Gazan prisoners describe abuse at secretive Israeli detention sites • The Washington Post, 12/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref> hag e c'houzañvent marvioù, tanioù-gwall, gwalladennoù<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2024/1/10/threatened-with-rape-lama-khater-recalls-horrors-while-in-israeli-jails |title='Threatened with rape': Lama Khater recalls horrors while in Israeli jails • Al Jazeera, 10/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref> ha Palestiniz boureviet hep tamalladenn ebet<ref>Masarwa & Osman, 2023 ; Kottasová & al., 2023, Doucet, 2024 ; Cordall & Pedrosa, 2024.</ref>. E miz Eost 2024, UN-OHCHR a embannas testenioù gant Palestiniz a oa bac'het e kamp-bac'h Sde Teiman e [[Negev]], tost d'an harzoù gant Strizhenn Gaza : gwalladennoù hag arsailhadennoù revel a veze sevenet enep ar vac'hidi<ref>OHCHR, 2024d</ref>. Hervez an aozadur ''Lemkin Institute for Genocide Prevention'', kement-se ha keleier damheñvel a ziskouez feulster revel e-kerzh ur gouennlazh<ref name="lemkin">{{en}} {{cite web|url=https://www.lemkininstitute.com/statements-new-page/the-genocidal-dimensions-of-israel%E2%80%99s-use-of-sexual-and-gender-based-violence-(sgbv)-against-palestinians |title=The Genocidal Dimensions of Israel's Use of Sexual and Gender-Based Violence (SGBV) against Palestinians • Lemkin Institute for Genocide Prevention, 11/09/2024|accessdate=05/07/2026.}}</ref>. ''Amnesty International'' a embannas e tiskoueze doare ar gwallgaserezh en toulloù-bac'h israelat an dizenekaat reizhiadel koulz hag ar gwallaoz speredel ha korfel gouzañvet gant Palestiniz Gaza, ha gallout a reer kemer an doare-se e kont evit dezastum ur ratozh-gouennlazhañ<ref>Amnesty International report, 2024, p. 296.</ref>. Hervez ABU, oberoù feulster revel ha diazezet war ar jener a voe sevenet "evit aotrouniekaat, mac'homañ ha distrujañ ar bobl balestinat, a-zarn pe a-bezh"<ref name="Independent_International_Commission_Inquiry_2025_sex_vio">{{en}} Independent International Commission of Inquiry, 2025, p. 1.</ref>. Un danevell gant Francesca Albanese eus ABU e miz Meurzh 2026 a lakaas ar voureveri a-berzh Israel enep Palestiniz d'ur "perzh frammadurel er gouennlazh a zo war ober hag en ''apartheid'' en astenn an [[trevadenniñ]]". Hervezi e c'hoarvez ar boureverezh koulz en toulloù-bac'h israelat hag e Palestina aloubet en he fezh, kement-se dre "zivroadegoù, berzañ skoazell ha boued, feulster diharz a-berzh Tsahal hag an drevadennerien, ha kontroll ha spont e pep lec'h"<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session61/advance-version/a-hrc-61-71-aev.pdf |title=Torture and genocide • OHCHR, 23/03/2026, p. 2|accessdate=05/07/2026}}</ref>. === Naonegezh, divroadeg ha distruj an aozioù bevañ === ;Naonegezh ha kaeladur {{Multiple image| | perrow = 1/2 | total_width = 300 | image1 = A 4-year-old Palestinian girl, lost her life due to malnutrition and lack of treatment due to the war on Gaza.jpg | image2 = Displaced Palestinians receive food from charitable Tekiya during Ramadan in Deir el-Balah, Gaza Strip.jpg | image3 = Displaced Palestinians gather to receive food from a charity in Deir el-Balah, Gaza Strip.jpg | footer_align = left | footer = <div style="font-size:90%">'''A laez da draoñ hervez tro an heol''' : * Ur plac'h 4 bloaz marvet diwar naonegezh ha diouer a breder mezegel. * Palestiniz divroet o kaout boued digant Tekiya e-kerzh [[ramadan]] e Deir el-Balah, Strizhenn Gaza. * Palestiniz divroet bodet evit kaout boued digant un aozadur a garitez e Deir el-Balah. </div> }} E miz C'hwevrer 2024, ''Human Rights Watch'' hag ''Amnesty International'' a zisklêrias n'he devoa ket Israel heuliet an disentez a oa bet kemeret gant al Lez-varn Etrebroadel d'ar 26 a viz Genver evit mirout na gasfe kaeladur Strizhenn Gaza d'ur gouennlazh<ref name="Human Rights Watch Blockade" /><ref name="Amnesty International Blockade" /><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/2/26/has-israel-complied-with-icj-order-in-gaza-genocide-case |title=Has Israel complied with ICJ order in Gaza genocide case? • Al Jazeera, 26/02/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. An aozadur ''Refugees International'' a stadas he devoa Stad Israel "atav hag hep abeg ebet skoilhet an oberoù skoazellañ e Gaza"<ref>Johnson, 2024b.</ref>. An istorourez stadunanat Melanie Tanielian a lavar e rankfed lakaat an naonegezh hag ar c'haeladur da hentennoù-gouennlazhañ evel ar bombezadegoù a-yoc'h<ref>Tanielian, 2024, pp. 3–4.</ref>. E miz Ebrel, ''B'Tselem'' a lakaas an naonegezh a oa o kreskiñ da "zisoc'h politikerezh mennet hag emskientek Israel"<ref>Sultany, 2024, p. 7.</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.btselem.org/publications/202404_manufacturing_famine |title=Manufacturing Famine: Israel is Committing the War Crime of Starvation in the Gaza Strip • B'Tselem, miz Ebrel 2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Hervez an istorourez Elyse Semerdjian emañ Israel o seveniñ "ur gouennlazh dre daravat"<ref>Semerdjian, 2024b.</ref>. E miz Here 2023, an aozadur ''World Food Programme'' a c'houzavas a-zivout an digresk war ar pourchas boued<ref>Tanielian, 2024, pp. 6–7.</ref>, hag e miz Kerzu, a-gevret gant ABU, ec'h embannas edo tremen an hanter eus poblañs Gaza "naonek", nebeutoc'h eget 1 den diwar 10 a zebre bemdez, ha 48% eus an dud a oa "naonek-meurbet"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-gaza-war-palestinians-starving-un-wfp-b2461488.html |title=UN says half of Gaza's population is now starving • The Independent, 10/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/12/10/israel-hamas-war-live-no-safe-place-in-gaza-as-severe-hunger-spreads |title=Israel-Hamas war updates: Fierce battles rage in southern and northern Gaza • Al Jazeera, 10/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/12/05/middleeast/gaza-bakery-hunger-israel-hamas-war-intl/index.html |title='It's chaos': Starving Gazans dig for food, supplies under the rubble • CNN, 05/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Riyad al-Maliki, anezhañ Maodiern an Aferioù estren e Palestina, a lavaras edo "Israel oc'h implijout a-ratozh-kaer an naonegezh evel un arm-brezel a-enep ar bobl he deus aloubet" ; hervez Israel e oa an disklêriadenn-se "par da damall ur muntr lidel"<ref>"Muntr lidel" : an [[enepyuzevegezh]] a damall d'ar Yuzevien lazhañ bugale nann-yuzev en o lidoù evit implijout gwad ar vugale-se da fardañ o bara kan da Bask.</ref> ha "hudur"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/palestinian-foreign-minister-accuses-israel-deliberately-starving-gazans-2023-12-12/ |title=Palestinian minister accuses Israel of starving Gazans; Israel says charge 'obscene' • Reuters, 13/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Kerzu 2023, ''Human Rights Watch'' a gavas edo Israel oc'h implijout an naonegezh evel un arm-brezel pa verze a-ratozh an diraez d'ar boued hag an dour<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2023/12/18/israel-starvation-used-weapon-war-gaza |title=Israel: Starvation Used as Weapon of War in Gaza • Human Rights Watch, 18/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Genver 2024, ABU a damallas da Israel "distrujañ reizhiad ar boued e Gaza ha lakaat ar boued d'un arm enep pobl Palestina"<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/01/over-one-hundred-days-war-israel-destroying-gazas-food-system-and |title=Over one hundred days into the war, Israel destroying Gaza's food system and weaponising food, say UN human rights experts • Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, 16/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz C'hwevrer 2024, maodiern israelat an arc'hant, Bezalel Smotrich, a viras e-unan ouzh bleud kaset gant Stadoù-Unanet Amerika a vont tre e Gaza, o terriñ dre-se ar promesa a oa bet graet Stad Israel da SUA<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/finance-minister-blocks-flour-shipments-from-reaching-gaza/ |title=Smotrich blocks flour shipments from reaching Gaza, in breach of Israeli pledge to US • The Times of Israel, 14/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E deroù 2024, ABU a zisklêrias edo Israel o seveniñ ur gouennlazh peogwir he devoa embannet bout "mennet da zistrujañ pobl Palestina, a-zarn pe a-bezh, hepken peogwir e oa Palestiniz anezhi" ha peogwir edo Israel o nac'hañ boued da Balestiniz dre herzel ouzh ar skoazell zengar hag o tistruj a-raozh-kaer "skafoù-pesketa, broutioù ha frouezhegi e Gaza ... Biskoazh n'hon eus gwelet ur boblañs trevourel lakaet ker buan da vout ken naonek en un doare ker klok, eme an arbennigourien war an naonegezh. E-kichen bukañ war drevourien emañ Israel o klask daoniñ dazont Palestiniz dre wallgas o bugale"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/27/un-israel-food-starvation-palestinians-war-crime-genocide |title=Israel is deliberately starving Palestinians, UN rights expert says • The Guardian, 27/02/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Un digresk a 40% e niver ar sammgirri-skoazell aotret da vont tre e Gaza a c'hoarvezas goude disentez al Lez-varn Etrebroadel (ICJ)<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/27/israels-war-on-gaza-live-biden-comments-turn-focus-back-to-gaza-ceasefire?update=2735412 |title=How much aid has entered Gaza? • Al Jazeera, 27 February 2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Meurzh, an ICJ a gadarnaas he disentez en ur bouezañ war "live digent ar gernezh gouzañvet gant Palestiniz e Strizhenn Gaza er sizhunvezhioù diwezhañ, koulz hag ar c'hresk war ar riskl a gleñvedoù-red"<ref>Sultany, 2024, p. 5.</ref>, en ur anzav n'he devoe ket Israel "sentet ouzh urzh" al Lez-varn e miz Genver, ar pezh en deus degaset "aozioù bevañ gwallreuzus" da washaat c'hoazh muioc'h<ref>Sultany, 2024, p. 6.</ref>. E miz Meurzh 2024, daouzek aozadur dengar en Israel a sinas ul lizher digor ma tamalljont d'ar Stad na sentiñ ouzh urzh al Lez-varn da virout ouzh ur gouennlazh dre aesaat deroadur ar skoazell zengar<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/11/israeli-human-rights-groups-icj-gaza-aid-ruling |title=Israeli human rights groups accuse country of failing to abide by ICJ's Gaza aid ruling • The Guardian, 11/03/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Johnson, 2024a.</ref>. E miz Ebrel, ABU a zisklêrias edo Israel o "lazhañ Palestiniz trevourel hag oc'h ober droug dirapar dezho gant he bombezadegoù", en ur ouzhpennañ "emaint ivez o c'hourlakaat gant gouizidigezh hag a-ratozh-kaer un naonegezh" hag en ur damall "gouennlazh" da Israel<ref name="Al-Monitor-2024-04-22">{{en}} {{cite web|url=https://www.al-monitor.com/originals/2024/04/gaza-health-system-completely-obliterated-un-expert |title=Gaza health system 'completely obliterated': UN expert • Al-Monitor, 22/04/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Here 2024, Israel a gemmas raktres ar jeneral Giora Eiland a-zivout Strizhenn Gaza<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2024/10/12/middleeast/israel-military-push-northern-gaza-intl/index.html |title=After mulling siege plan, Israel ramps up military push in northern Gaza • CNN, 12/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c1e82yy0wxno |title=Israeli attack on northern Gaza hints at retired general's 'surrender or starve' plan for war • BBC News, 12/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Er raktres-se e oa urzh da holl annezidi Gaza an hanternoz da zivroañ a-barzh ur sizhun ; kaeladur klok war an dour, ar boued hag an trelosk ; herzel pe lazhañ kement den a chomfe<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.972mag.com/northern-gaza-liquidation-scenario-eiland-rabi/ |title=A plan to liquidate northern Gaza is gaining steam • +972 Magazine, 17/09/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-hamas-war/article-821301 |title=North Gaza siege: Netanyahu considers plan to starve out Hamas fighters • The Jerusalem Post, 23/09/2024]]|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E kreiz miz Here 2024, Israel he devoa urzhiet skarzh annezidi Gaza an hanternoz ha miret ouzh ar skoazell zengar da vont tre e-pad tost da ziv sizhunvezh<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/10/09/israel-orders-new-evacuations-in-northern-gaza_6728770_4.html |title=Israel orders new evacuations in northern Gaza • Le Monde, 09/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.cnn.com/2024/10/11/middleeast/food-northern-gaza-starvation-un-intl |title=UN says no food has entered northern Gaza since start of October, putting 1 million people at risk of starvation • CNN, 11/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Hervez an ''Institute of Development Studies'', marvioù diwar naonegezh hag a c'hellje bout bet parraet outo zo "hogozik hep mar ebet un torfed-brezel hag un torfed enep mab-den"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.ids.ac.uk/publications/was-there-a-famine-in-gaza-in-2024/ |title=Was There a Famine in Gaza in 2024? • Institute of Development Studies, 05/11/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. D'an 21 a viz Du 2024, al [[Lez-kastizañ Etrebroadel]] (''International Criminal Court'', ICC) a embannas urzhioù herzel etrebroadel enep Benyamin Netanyahou, anezhañ Pennmaodiern Israel, hag a-enep Yoav Gallant, Maodiern kozh an Difenn, en abeg ma oant o-daou "atebek war an torfed-brezel a naonegezh evel doare da vrezeliñ"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2024/nov/21/icc-issues-arrest-warrant-for-benjamin-netanyahu-israel |title=ICC issues arrest warrant for Benjamin Netanyahu for alleged Gaza war crimes • The Guardian, 21/11/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.ft.com/content/0b62f17a-97db-4817-90f8-f98adead79f0 |title=ICC issues arrest warrant for Israeli PM Benjamin Netanyahu • Financial Times, 21/11/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="El Abdallah 2024">{{en}} {{cite web|url=https://www.icc-cpi.int/news/situation-state-palestine-icc-pre-trial-chamber-i-rejects-state-israels-challenges |title=Situation in the State of Palestine: ICC Pre-Trial Chamber I rejects the State of Israel's challenges to jurisdiction and issues warrants of arrest for Benjamin Netanyahu and Yoav Gallant • ICC, 21/11/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Genver ha miz C'hwevrer 2025, Israel a lamas ar strishadurioù war ar skoazell e Gaza e-pad pazenn gentañ harz-tennañ miz Genver. D'an 2 a viz Meurzh avat ec'h embannas e vefe stanket an holl skoazelloù dengar en un doare dibenndermen nemet ec'h asantfe Hamas kemmañ divizoù an harz-tennañ, ar pezh a voe nac'het gant Hamas<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2025/3/2/live-israel-us-propose-terms-to-extend-gaza-ceasefire-hamas-yet-to-reply?update=3549776 |title=Updates: Israel blocks all aid into Gaza after first phase of truce ends • Al Jazeera, 02/03/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ckgz7p85mdgo |title=Gaza ceasefire in peril as Israel and Hamas hit impasse • BBC News, 03/03/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. En ur ober 4 devezh e oa bet un digresk bras ha prim er pourchas boued e Gaza, tra ma oa bet tremen daougementet ar prizioù. Aozadurioù dengar evel ''Oxfam International'' hag UNICEF a c'houzavas a-enep naonegezh a-yoc'h mar dalc'hfe skornadur ar skoazell. ''Oxfam'' a ziouganas "disac'hadur peurglok ar reizhiadoù a skor ar vuhez"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://apnews.com/article/israel-gaza-aid-cutoff-netanyahu-hunger-war-940ceea2c2b754d197a4f07c0cad86de |title=Israel's cutoff of supplies to Gaza sends prices soaring as aid stockpiles dwindle • Associated Press, 05/03/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. An alvokad Salah Abdel-Ati a lavaras e oa oberoù Israel enep [[Kenemglevioù Geneva]], a verz distrujañ pe genkizañ danvezioù hollret evel ar boued war an tachennoù-emgann<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.newarab.com/news/gazas-palestinians-fear-famine-over-israels-ramadan-aid-block |title=Palestinians in Gaza fear threat of famine over Israel's Ramadan aid blockade • The New Arab, 05/03/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Mae 2025, goude endevout stanket an enporzhiañ boued, louzeier ha trelosk e-pad 10 sizhunvezh<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/aid-trucks-gaza-world-food-program-israel-hamas/ |title=Aid trucks going into Gaza are a "drop in the bucket as to what's needed," WFP director says • CBS News, 25/05/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>, B. Netanyahou a embannas ec'h aotrefe Israel "ur skoazell zengar izek" a-c'houde gwaskoù etrebroadel<ref>Shpigel, 2025.</ref>. Israel a ginnigas implijout embregerezhioù prevez evit dasparzhañ ar skoazell e Gaza ar Su hepken. Skoret eo ar raktres gant SUA, o deus savet an aozadur ''Gaza Humanitarian Foundation'' (GHF) evit pourchas skoazell hep na vije "Hamas o laerezh, preizhañ pe implijout ar skoazell-se evit e vennad-eñ". ABU a gavas abeg er raktres, pa zegasje muioc'h a zivroadegoù ret ha pa lakafe "ar skoazell dindan veli mennadoù politikel pe vilourel"<ref>Nichols, 2025a.</ref>. Kalz Palestiniz zo bet lazhet gant Tsahal p'edont o tostaat d'al lec'hioù m'edo GHF oc'h ingalañ skoazell<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/03/palestinians-killed-israeli-fire-aid-point-gaza-officials-say |title=At least 27 Palestinians killed by Israeli fire at food point, Gaza officials say • The Guardian, 03/06/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Eost 2025 e voe danevellet e raktrese Israel kreñvaat ar skoazell e kornioù-bro all e Strizhenn Gaza en ur lemel kement skoazell da gêr [[Gaza|C'haza]] en Norzh evit rediañ hec'h annezidi da zivroañ endra edo Israel o kemer kêr<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-gaza-war-netanyahu-08-08-25#cme2gkxi000183b6tmv28m1yi |title=Here's what we know about Israel’s plan to take over Gaza City • CNN, 08/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ditouroù e miz Eost 2025 a ziskouezas edo ar boblañs en he fezh o c'houzañv kernezh, gant war-dro {{formatnum:641000}} a dud o c'houzañv naonegezh vras ; an IPC a gadarnaas edo an naonegezh o c'hoarvezout e Gouarnelezh Gaza<ref>IPC Report August, 2025, p. 1.</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/famine-has-struck-gaza-says-global-hunger-monitor-2025-08-22/ |title=Famine has struck Gaza, says global hunger monitor • Reuters, 22/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Div sizhun goude deroù harz-tennañ miz Here 2025, daouzegadoù ag aozadurioù e-maez-gouarnamant (AMG) a embannas edo Israel o stankañ a-did o skoazell da C'haza. Aozadur Bedel ar Yec'hed (OMS/WHO) a lavaras e oa "gwallreuzus an traoù c'hoazh rak pezh a ya tre n'eo ket a-walc'h" ha "ned a ket an naonegezh war gil rak n'eus ket a-walc'h a voued"<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.nrc.no/news/2025/october/mounting-alarm-as-israeli-authorities-reject-ngo-applications-to-transport-life-saving-aid-into-gaza |title=Mounting alarm as Israeli authorities reject NGO applications to transport life saving aid into Gaza • Norwegian Refugee Council, 23/10/2025 |accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/23/hunger-crisis-in-gaza-is-catastrophic-despite-ceasefire-who-chief-says |title=Hunger crisis in Gaza is catastrophic despite ceasefire, WHO chief says • Al Jazeera, 23/10/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Kerzu 2025 e wellaas stad ar boued pa ne voe mui naonegezh na diouer bras a voued ; evelato, 27% eus ar boblañs a c'houzañve c'hoazh un diouer mallus a voued ha 50% a c'houzañve un diouer grevus<ref>{{en}} {{cite web|url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/humanitarian-situation-update-351-gaza-strip |title=Humanitarian Situation Update #351 • ReliefWeb, 31/12/2025|accessdate=05/07/202631/12/2025}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.ipcinfo.org/ipc-country-analysis/details-map/en/c/1159820/?iso3=PSE |title=Gaza Strip: Acute Food Insecurity Situation for 16 October - 30 November 2025 and Projection for 1/12/2025 - 15/04/2026 • IPC, 19/12/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E dibenn ar bloaz e savas aon rak an diouer a evezh hag a breder a-fet gwallvagadur, rak Israel he devoa skarzhet meur a AMG – ''Médecins Sans Frontières'' (MSF) en o zouez – eus Gaza ; an aozadurioù-se a sikoure da skañvaat ar gwallvagadur hag an naonegezh dre brederiañ bugale gwall naonek<ref>{{en}} {{cite web|url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/inter-agency-standing-committee-iasc-statement-revoke-planned-international-ngo-ban-humanitarian-leaders-urge-israeli-authorities |title=Inter-Agency Standing Committee (IASC) Statement: Revoke planned international NGO ban, humanitarian leaders urge Israeli authorities • ReliefWeb, 01/01/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.medecinsdumonde.org/en/news/53-international-ngos-warn-israels-recent-registration-measures-will-impede-critical-humanitarian-action/ |title=53 International NGOs warn Israel's recent registration measures will impede critical humanitarian action • Médecins du Monde, 02/01/2026 |accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ouzhpenn da gement-se, Israel a gendalc'he da stankañ ar pourchas lod louzeier<ref name="Alj" />. Goude tarzh [[Brezel Iran (2026)|brezel Iran]] e miz C'hwevrer 2026, Israel a c'hourlakaas en-dro meur a grennadur e Gaza : serriñ meur a zor ma tremene ar skoazell, ampellañ fiñvoù ABU, ampellañ distro an dud da C'haza, ampellañ ar skarzhañ gloazidi<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.unocha.org/news/todays-top-news-middle-east-occupied-palestinian-territory-sudan |title=Today's top news: Middle East, Occupied Palestinian Territory, Sudan • UN OCHA, 02/03/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/1/israel-closes-gazas-rafah-crossing-amid-attacks-on-iran |title=Israel closes Gaza's Rafah crossing amid attacks on Iran • Aljazeera, 01/03/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. ;• Divroadegoù ret {{Multiple image| | perrow = 1/2 | total_width = 300 | image1 = Return of displaced people via Al-Rasheed Street after ceasefire, January 2025, Gaza Strip.jpg | image2 = An aerial view of Al-Mawasi area where displaced Palestinians live in tents, Gaza Strip.jpg | image3 = An aerial photo of displaced Palestinians waiting in northern Nuseirat to return to their homes in Gaza.jpg | footer_align = left | footer = <div style="font-size:90%;">'''A laez da draoñ hervez an heol''' * Tud divroet o tistreiñ da gêr C'haza. * Tud divroet o c'hedal e Nuseirat o distro d'ar gêr e Gaza. * Tud divroet o vevañ e teltennoù en Al-Mawasi. </div> }} Abaoe miz Here 2023 ez eus bet divroet 1,9 milion a dud, eleze tost da boblañs a-bezh Strizhenn Gaza, da heul urzhioù Israel da skarzhañ ; urzhioù digempoell, embannet e-kerzh bombezadegoù alies, o deus lezet trevourien hep hent pe bal. Meur a wezh ez eo bet arsailhet an takadoù dengar, endra edo Israel o stankañ ar skoazell hag o tistrujañ danframmoù, a pezh a zegasas naonegezh ha lec'hioù diannezadus. A-glev d'an holl, pennadurezhioù Israel a zisklêrias bout mennet da grennañ tiriad Gaza ha da skarzhañ Palestiniz anezhañ dre greñvaat lezennoù riñs kenelel ha skarzhañ dibaouez. An aozadur ''Human Rights Watch'' a lakaas politikerezh Israel a-fet divroadegoù ret d'un torfed-brezel ha d'un torfed enep mab-den<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.hrw.org/report/2024/11/14/hopeless-starving-and-besieged/israels-forced-displacement-palestinians-gaza |title="Hopeless, Starving, and Besieged" • Human Rights Watch, 14/11/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/ce8ygyem84jo |title=Gaza: HRW accuses Israel of war crime with displacements • BBC News, 15/11/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Gómez & al., 2025, p. 13.</ref>. Suafrika ha Stadoù all a gavas abeg e skarzhañ Strizhenn Gaza evel un elfenn bennañ er gouennlazh<ref>Jamshidi, 2024a, pp. 14–16.</ref>}}. ''B'Tselem'' a veneg uhelidi Stad Israel o lavaret ez eo ar riñs kenelel "ur pal kreizel er brezel"<ref>B'Tselem, 2025, p. 47.</ref>. D'ar 6 a viz Here 2024, Israel a lakaas Gaza an Norzh d'un dachenn-emgann hag a urzhias d'an drevourien divroañ<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.nytimes.com/live/2024/10/06/world/israel-iran-hezbollah-lebanon |title=A new Israeli map labels nearly all of northern Gaza 'new evacuation zones • The New York Times, 06/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.wsj.com/world/middle-east/israel-launches-new-offensive-in-northern-gaza-orders-mass-evacuation-786f2fff |title=Israel Launches New Offensive in Northern Gaza, Orders Mass Evacuation • The Wall Street Journal, 06/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref> Koulz an dielfennerien vilourel israelat hag an AMG ''Al Mezan Center for Human Rights'' e Jabaliya e Gaza a lavaras e oa kement-se pazenn gentañ raktres ar jeneral Giora Eiland evit rediañ Palestiniz da guitaat Gaza<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://inews.co.uk/news/world/evacuate-die-israel-generals-plan-north-gaza-3310922 |title='Evacuate or die': Israel moves towards 'general's plan' for north Gaza • The i Paper, 06/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. ABU a lavaras e c'hellfe Israel bout atebek war "distrujañ ar boblañs palestinat e rannvro hanternozelañ gouarnelezh Gaza dre varvioù ha divroadegoù"<ref>{{en}} {{cite web|url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/un-human-rights-office-concerned-over-potential-destruction-palestinian-population-north-gaza |title=UN Human Rights Office is concerned over the potential destruction of the Palestinian population in north Gaza • ReliefWeb, 20/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E-kerzh harz-tennañ miz Genver 2025 e c'hallas tud divroet distreiñ d'ar gêr e Gaza an Norzh. Pa dorras Israel an harz-tennañ e miz Meurzh ec'h adkrogas da ordren divroadegoù. A-c'houde an argadenn war gêr C'haza (15/09 – 04/10/2025) e voe c'hoazh 1,2 milion a dud divroet<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.btselem.org/gaza_strip/202512_no_place_under_heaven_forced_displacement_in_the_gaza_strip_2023_2025 |title='No Place Under Heaven': Forced displacement in the Gaza Strip, 2023-2025 • B'Tselem|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Adalek tarzh ar brezel betek dibenn ar bloaz 2025, war-dro {{formatnum:100000}} a dud a dec'has diouzh Strizhenn Gaza. Lakaet kevret gant ar marvioù, kement-se zo un digresk a 6% e poblañs an tiriad<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/1/gaza-population-falls-6-percent-since-start-of-war-statistics-agency-says |title=Gaza population falls 6 percent since start of war, statistics agency says • Al Jazeera, 01/01/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. ;• Ekolazh [[File:Tones of waste have accumulated near populated areas across Gaza posing catastrophic environmental and health risks. Children rummage through trash daily 7.jpg|thumb|Berniadoù lastez tost d'ar boblañs e Gaza a laka an endro hag ar yec'hed en arvar.]] Drastet e voe an endro e Gaza gant bombezadegoù Israel : glasvez aet da get ; aer, dour ha douar kontammet ; danframmoù an dour hag ar vezegiezh distrujet. ABU hag aozadurioù all a laka an drougoù-se d'un "ekolazh" : meneziadoù atredoù ha lastez, dourioù lous chomet hep bout yac'husaet, ha saotradur pistrius. En abeg da se ez eus bet kleñvedoù, kudennoù [[skevent]], ha riskloù yec'hedel war hir dermen<ref>{{en}} {{Cite web|url=http://theconversation.com/israels-bombing-of-gaza-caused-untold-environmental-damage-recovery-will-take-effort-and-time-245311 |title=Israel's bombing of Gaza caused untold environmental damage − recovery will take effort and time • The Conversation, 27/02/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="Ahmed et al." /><ref>{{en}} {{cite web|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5021472 |title=From Ecocide to Genocide: A Call to Action for Scientists Globally to Address the Destruction in Gaza • Social Science Research Network, 18/11/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Meur a zispleger en deus lavaret emañ an ekolazh mennet e kreiz ar gouennlazh gant Israel e Gaza<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/sep/27/israel-ecocide-gaza-bombs-agricultural-land-genocide |title=Israel's gecocide in Gaza sends this message: even if we stopped dropping bombs, you couldn't live here • The Guardian, 27/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.tni.org/en/article/ecocide-imperialism-and-palestine-liberation |title=Ecocide, Imperialism and Palestine Liberation • Transnational Institute, 17/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/ecocide-israels-deliberate-and-systematic-environmental-destruction-gaza |title=Ecocide: Israel's Deliberate and Systematic Environmental Destruction in Gaza – occupied Palestinian territory • ReliefWeb, 30/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Helenneien o deus lavaret ez eo distrujañ an endro a skor ur boblañs – he dour, he douar hag he reizhiad bevañs ennañ – un ober a c'houennlazh pa c'hourlaka aozioù bevañ a zo jedet evit kas ar strollad da get, a-zarn pe a-bezh<ref>Genocide Convention, Mellad 2.</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://digitalcommons.usf.edu/gsp/vol14/iss2/9/ |title=Ecocide Is Genocide: Decolonizing the Definition of Genocide • Genocide Studies and Prevention, 04/09/2020, levrenn 14, niverenn 2, pp. 104–121|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.hhrjournal.org/2025/07/29/a-destruction-of-the-conditions-for-life-report-on-genocide-in-gaza/ |title=A destruction of the conditions of life: Report on Genocide in Gaza • Health and Human Rights, 29/07/2025|access=}}</ref>. ;• Distruj mennet danframmoù trevourel {{Multiple image| | perrow = 1/2 | total_width = 300 | image1 = An aerial view showing destruction in Rafah after Israeli forces withdrawal and as the ceasefire took hold, Gaza Strip.jpg | image2 = Damage in Gaza Strip during the October 2023.jpg | image3 = Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 29.jpg | footer_align = left | footer = <div style="font-size:90%;">'''A laez da draoñ hervez an heol''' * Distrujoù e Rafah goude disparti Tsahal ha deroù an harz-tennañ. * Distrujoù goude ur vombezadeg e karter El-Remal e kêr C'haza, 09/10/2023. * Moged ha tan goude ma voe skoet un tour uhel e kêr C'haza. </div> }} An istorourien Mark Levene hag Elyse Semerdjian a laka distrujoù an danframmoù e "kelennadurezh Dahiya" Tsahal, da lavaret eo distrujañ un niver bras a zanframmoù trevourel evit gwaskañ gouarnamant an enebour ; abaoe 2006 e vez lakaet ar gelennadurezh e pleustr e Strizhenn Gaza ; "kêrlazh" eo hervez M. Levene, hag ur benveg evit gouennlazhañ<ref>Levene, 2024, pp. 6-7 ; Semerdjian, 2024, p. 2.</ref>. E miz Here 2024, ar strollad enklaskerien ''Forensic Architecture'' e [[London]] a embanas : "aozet, reizhiadet ha mennet eo taol-brezel Israel e Gaza evit distrujañ aozioù bevañ ha danframmoù ar vuhez"<ref>{{en}} {{cite web|url=https://forensic-architecture.org/investigation/a-cartography-of-genocide |title=A Cartography of Genocide: Israel's Conduct in Gaza Since October 2023 • Forensic Architecture, 07/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Gouere 2025, ar gazetenn vreizhveurat ''The Guardian'' a embannas e oa peurzistrujet pe gwall vazaouet war-dro 70% eus danframmoù Gaza. Hervez ar c'heleier, Israel a baee betek {{formatnum:5000}} chekel ({{formatnum:1462.50}} €) da embregerezhioù dre savadur distrujet<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/jul/09/bulldzoer-gaza-genocide-idf-meta |title=Seeking bulldozer drivers to demolish Gaza: how a genocide is being outsourced • The Guardian, 09/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz C'hwevrer 2025 e voe embannet e oa marvet 15 bugel da vihanañ dre iswrester (re izel e oa gwrez o c'horf) e-kerzh ar goañv en abeg ma oa bet Israel o tistrujañ annezioù ha kreizennoù tredan<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-children-cold-death-3085913b482dc5e45edd221ceccb17b3 |title=Medics say 6 babies have died from the cold in Gaza as displaced people shelter in tents and rubble • Associated Press, 26/02/2025|accessdate=05/07/20265}}</ref>. E miz Mae 2025 e tisklêrias B. Netanyahou : "emaomp o tistrujañ muioc'h-mui ag annezioù, ha tud Gaza n'o deus lec'h ebet da zistreiñ dezhañ. An disoc'h nemetañ hag a zle c'hoarvezout eo e fello d'an dud kuitaat Strizhenn Gaza."<ref>B'Tselem, 2025, p. 47.</ref>. En un danevell e miz Kerzu 2024, ''Human Rights Watch'' a damallas da Israel seveniñ ur gouennlazh e Gaza dre dagañ danframmoù an dour hag e buradur ha dre zibourvezañ Palestiniz diouzh moned davit dour. Hervez an danevell, Israel a wastas a-ratozh panelloù-heol a vage purlec'hioù, ur virlenn hag etrepaouezioù, a stankas rikoù-kempenn ha trelosk evit ar ganerioù, a droc'has rouedadoù an tredan, hag a arsailhas labourerien<ref name="hrw-report">{{en}} {{cite web|url=https://www.hrw.org/report/2024/12/19/extermination-and-acts-genocide/israel-deliberately-depriving-palestinians-gaza |title=Extermination and Acts of Genocide: Israel Deliberately Depriving Palestinians in Gaza of Water • Human Rights Watch, 19/12/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="Berg2024">{{en}} {{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c75wqr0k3dyo |title=HRW accuses Israel of acts of genocide over Gaza water access • BBC News, 19/12/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Hervez ''B'Tselem'', Israel he deus distrujet 84% eus rouedad an dour e Gaza<ref>B'Tselem, 2025, p.35</ref>, tra ma 'z embannas ar [[Bank-bed]], [[Unaniezh Europa]] hag ABU e oa bet distrujet pe wallgaset 89% eus danframmoù an dour hag ar yec'hederezh e Gaza<ref>{{en}} {{cite web |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/133c3304e29086819c1119fe8e85366b-0280012025/original/Gaza-RDNA-final-med.pdf |title=Gaza and West Bank Interim Rapid Damage and Needs Assessment • World Bank, UE hag ABU, 02/2025, p. 37|accessdate=05/07/2026}}</ref>. ABU a lakaas an argadennoù-se da "ur rann bouezus e strategiezh ur gouennlazh"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2025/nov/11/israel-attacks-palestine-water |title=Israelis attacked Palestinian water sources over 250 times in five years, data reveals • The Guardian, 11/11/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. [[File:Hamas territorial control in Gaza, January 2026.jpg|thumb|upright|{{legend|#227724|Tiriad reoliet gant Hamas}}{{legend|#fcf02e|Linenn Velen}}{{legend|#20c600|Tiriad reoliet gant Israel}}]] Rezet eo bet Rafah, ur gêr e su Strizhenn Gaza<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2025-06-12/ty-article-magazine/.premium/rafah-is-gone-razed-to-the-ground-its-not-the-only-city-decimated-by-the-israeli-army/00000197-6506-db73-aff7-7d4ee6bb0000 |title=Rafah Is Gone. Razed to the Ground. And It's Not the Only City Wiped Out by the Israeli Army • Haaretz, 12/06/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref> ; an darn vrasañ eus an drast zo bet kaset da benn dre dourtañ ha distruj mestroniet savadurioù kentoc'h eget dre vombezadegoù<ref name="nytrafah">{{en}} {{Cite web|url=https://www.nytimes.com/interactive/2025/05/15/world/middleeast/rafah-gaza-israel-damage.html |title=Gazans Once Escaped to Rafah. Now Israel is Razing It • The New York Times, 15/05/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Gouere 2025 ec'h embannas ar ''BBC'' e oa krog Israel da ziskar danframmoù trevourel, o terriñ Kenemglevioù Geneva<ref name="BBCVerifyDemolitions">{{en}} {{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-33fccfbe-abcc-4af1-bdd2-632b2787cf59 |title=Israel levelling thousands of Gaza civilian buildings in controlled demolitions • BBC News, 18/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Hervez ar ''BBC'' bepred, un degemennour eus Tsahal a lavaras edo "Hamas hag aozadurioù sponter all o kuzhat rikoù milourel e takadoù ma 'z eo stank ar boblañs trevourel. Tsahal a anavez hag a zistruj danframmoù sponter a zo kuzhet e savadurioù lec'hiet en takadoù-hont."<ref name="BBCVerifyDemolitions" />. E miz Du 2025, ar ''BBC'' a embannas e oa bet distrujet tremen {{formatnum:1500}} savadur all gant Tsahal e Gaza abaoe an harz-tennañ<ref name="BBCCeasfireDemolitions">{{en}} {{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c0mxylxw48yo |title=Israel has destroyed more than 1,500 more buildings in Gaza since ceasefire • BBC News, 12/11/2025|accessate=}}</ref>. Ur vouezh aotreet e Tsahal a lavaras edo-hi oc'h ober diouzh framm an harz-tennañ, peogwir e c'hoarveze an distrujoù a-drek al Linenn Velen, eleze 53% eus Strizhenn Gaza<ref name="BBCCeasfireDemolitions" />. ;• Mirout a c'henel bugale E miz Meurzh 2025, un enklask gant ABU a ziskouezas he devoa Stad Israel sevenet oberoù gouennlazhañ e Gaza dre zistrujañ en un doare reizhiadel an danframmoù genel bugale, en ur c'hourlakaat ur seziz a vire ouzh prederiañ brazezded, gwilioud ha bugale nevez-c'hanet, a pezh a zegas droug hep distro da gresk poblañs Palestiniz e Strizhenn Gaza. Kavet e voe ivez e oa bet distrujet a-ratozh gant Tsahal an ospital-frouezusted ''Al-Basma IVF Centre'', a sevene war-dro {{formatnum:2500}} hiliadur ''in vitro'' bep miz ; war-dro {{formatnum:4000}} krouell, {{formatnum:1000}} standilhon [[sper]] ha [[viell]]où a voe distrujet<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://abcnews.go.com/International/4000-ivf-embryos-destroyed-1-shelling-gazas-largest/story?id=109350404 |title=Over 4,000 IVF embryos destroyed in 1 shelling at Gaza's largest fertility center, director says • ABC News, 24/04/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/5000-lives-one-shell-gazas-ivf-embryos-destroyed-by-israeli-strike-2024-04-17/ |title=Gaza's IVF embryos destroyed by Israeli strike • Reuters, 17/04/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ne voe kavet prouenn ebet a-fet ratozhioù milourel. ABU a zedastumas e oa distrujañ an ospital "un darbar mennet da virout ouzh Palestiniz a c'henel bugale e Gaza, ar pezh a zo un oberezh-gouennalazhañ"<ref name="Independent_International_Commission_Inquiry_2025_births">Independent International Commission of Inquiry, 2025, p. 39.</ref><ref name="NDTV-March 13">{{en}} {{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/genocidal-acts-un-slams-israels-attacks-on-gaza-reproductive-centres-7915048 |title="Genocidal Acts": UN Slams Israel's Attacks On Gaza Reproductive Centres • NDTV, 13/03/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="Le Poidevin 2025a">{{en}} {{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/un-experts-accuse-israel-genocidal-acts-sexual-violence-gaza-2025-03-13/ |title=UN experts accuse Israel of genocidal acts and sexual violence in Gaza • Reuters, 13/03/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. ABU a embannas e oa bet Israel o tistrujañ danframmoù yec'hedel evit ar maouezi en un doare reizhiadel hag implijet ar feulster reizhel evel ur strategiezh er brezel, ar pezh a oa oberoù gouennlazhañ enep Palestiniz<ref name="NDTV-March 13" /><ref name="Le Poidevin 2025a" />. Hervez stadegoù digant Maodiernezh ar Yec'hed e Gaza, skignet gant an aozadur ''Physicians for Human Rights'' ("Mezeien evit Gwirioù Mab-den"), un digresk a 41% er ganedigezhioù zo bet e miz Mae ha miz Even 2025 e-keñver an hevelep mizioù e 2022.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://phr.org/our-work/resources/destroying-hope-for-the-future-reproductive-violence-in-gaza/ |title=Destroying Hope for the Future: Reproductive Violence in Gaza • Physicians for Human Rights, 14/01/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. === Distruj reizhiadoù trevourel ha kevredigezhel === ;• Argadennoù ouzh ar prederioù yec'hedel {{Multiple image| | perrow = 1/1 | total_width = 300 | image1 = Destruction of UNRWA el-Sheikh Radwan health center, February 2024.jpg | caption1 = <div style="font-size:90%:">Distrujet e voe kreizenn yec'hedel Cheic'h Radwan an UNRWA, 02/2024.</div> | image2 = Palestinian Red Crescent Personnel inspect a destroyed ambulance in Deir el-Balah , Gaza Strip.jpg | caption2 = <div style="font-size:90%:">Tud eus ar [[Luskad Etrebroadel ar Groaz Ruz hag ar C'hreskloar Ruz|C'hreskloar Ruz]] palestinat oc'h ensellout ur c'hlañvgarr e Deir el-Balah.</div> }} E miz Du 2023 e ''The Lancet'' hag e miz C'hwevrer 2024 e ''BMJ Global Health'', meur a vezeg a zisplegas dre ar munud penaos e oa ur gouennlazh eus distrujañ an danframmoù yec'hedel hag o labourerien e Gaza, kevret gant disklêriadennoù politikerien Israel<ref>Khwaja & al., 2023, p. 1975 ; Hanbali & al., 2024, p. e014942 ; Sathar, 2023, pp. 82–83 ; Sankar, 2024.</ref> Arbennigourien war ar gwir etrebroadel zo savet a-du ganto<ref>Mahomed, 2023, pp. 77–79 ; Sultany, 2024, p. 11.</ref>. Ret e voe da reizhiad yec'hedel Stad Palestina talañ ouzh enkadennoù denegour en abeg da argadegoù Israel : adalek an 23 a viz Here e krogas ospitalioù da serriñ o dorioù peogwir n'o devoa mui trelosk ebet<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/24/gaza-hospital-generators-to-run-out-of-fuel-in-48-hours-health-ministry |title=Gaza hospital generators to run out of fuel in 48 hours: Health Ministry • Al Jazeera, 24/10/2023|accessdate=05/07/20262}}</ref>. Pa ne voe mui tredan en ospitalioù, meur a vabig a oa bet ganet a-raok an termen a varvas<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://abcnews.go.com/International/live-updates/israel-gaza-hamas/3-premature-babies-die-at-gazas-alshifa-hospital-doctor-says-104834155?id=104617602 |title=3 premature babies die at Al-Shifa Hospital, doctor says • ABC News, 13/11/2023|accessdate=05/07/20261}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/dwindling-fuel-supplies-gazas-hospital-generators-put-premature-104211808 |title=Dwindling fuel supplies for Gaza's hospital generators put premature babies in incubators at risk • ABC News, 12/11/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Soni, 2023, p. 80.</ref>. Kalz labourerien yec'hedel zo bet lazhet gant bombezadegoù Israel ; klañvgirri ha savadurioù yec'hedel zo bet distrujet ivez<ref name="Healthcare destroyed">Romo, 2023 : Debre, 2023b ; Picheta& al., 2023 ; Baker, 2023 ; Kekatos & Beaule, 2023 ; Basu, 2023 ; Moolla & Jacub, 2024, p. e1691 ; Sultany, 2024, p. 11.</ref>. ''Médecins Sans Frontières'' a embannas e oa bet gwallgaset pe zistrujet un niver bras a glañvgirri hag a zanframmoù yec'hedel<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-war-inflicts-catastrophic-damage-infrastructure-economy-2023-11-17/#:~:text=HOSPITALS%20AND%20SCHOOLS&text=OCHA%20said%2055%20ambulances%20in,of%20drugs%20and%20blood%20products |title=Gaza war inflicts catastrophic damage on infrastructure and economy • Reuters, 17/11/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/12/war-crime-gaza-medics-say-israel-targeting-ambulances-health-facilities |title=Gaza medics say Israel targeting ambulances, health facilities • Al Jazeera, 12/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>, ha lazhet e oa bet skipailh MSF<ref>Médecins Sans Frontières, 2023, 2024b ; Khan & Tinua, 2024, pp. 805–806.</ref>. MYG a lavaras e oa aet ar reizhiad yec'hedel da get<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/24/10/2023/healthcare-system-in-gaza-has-totally-collapsed |title=Healthcare system in Gaza has 'totally collapsed' • The Peninsula Qatar, 24/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Ebrel 2024, ABU a zisklêrias e kendalc'he distruj ar reizhiad yec'hedel da sevel betek kementadoù a chome c'hoazh da vout muzuliet<ref name="Al-Monitor-2024-04-22" />. E miz C'hwevrer 2025, 160 labourer yec'hedel da vihanañ zo bac'het gant Israel hep mar ebet, ha 24 all zo diank goude bout bet dilamet diouzh ospitalioù e Gaza. Rener ospital Al-Shifa a voe bac'het e-pad 7 mizvezh ha lakaet en e frankiz hep tamall ebet ; displegañ a eure war ar gwallgaserezh en devoa gouzañvet, ha lavaret a reas ne doa devezh ebet hep boureverezh er bac'hoù israelat<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/feb/25/more-than-160-gazan-medics-held-in-israeli-prisons-amid-reports-of-torture |title=More than 160 Gazan medics held in Israeli prisons amid reports of torture • The Guardian, 25/02/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. ;• Distruj lec'hiennoù sevenadurel, relijiel ha desavadurel ==== {{Multiple image| | perrow = 1/2/2 | total_width = 300 | image1 = A mosque destroyed in the Jabalia area of the Gaza Strip.jpg | image2 = Damage in Gaza Strip during the October 2023 - 16.jpg | image3 = غزة، مركز رشاد الشوا (1) غزة بعد الحرب 23-25.jpg | footer_align = left | footer = <div style="font-size:90%;">'''A laez da draoñ hervez an heol''' * Ur voskeenn vombezet, 20/02/2025. * Distruj ar Rashad Shawa Cultural Center. * Ur voskeen e Khan Younis, 08/10/2023. </div> }} ''Amnesty International'' a verk kement-mañ : "evit bout ma n'emañ ket distrujañ glad pe hêrezh istorel, sevenadurel ha relijiel berzet gant ar CPPCG, al Lez-varn etrebroadel he deus stadet e c'hall hevelep distrujoù anataat e klasker distrujañ ar strollad pa vezont mennet"<ref>Amnesty International report, 2024, p. 32.</ref>. An ensavadur ''Lemkin Institute for Genocide Prevention'' en deus lavaret ez eus diskouezet ur mennad da c'houennlazhañ gant distruj a-ratozh beredoù e Gaza peogwir e klask "diverkañ bezañs istorel ur bobl"<ref name="whywecall">{{en}} {{cite web|url=https://www.lemkininstitute.com/statements-new-page/statement-on-why-we-call-the-israeli-attack-on-gaza-genocide |title=Statement on Why We Call the Israeli Attack on Gaza Genocide • Lemkin Institute for Genocide Prevention, 29/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Abaoe ar 7 a viz Here 2023, tamallet ez eus bet da Dsahal ober gant re greñv un nerzh a-enep daouzegadoù a skolioù<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/24/how-israel-has-destroyed-gazas-schools-and-universities |title=How Israel has destroyed Gaza's schools and universities • Al Jazeera, 24/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/10/gaza-un-experts-decry-bombing-hospitals-and-schools-crimes-against-humanity |title=Gaza: UN experts decry bombing of hospitals and schools as crimes against humanity, call for prevention of genocide • Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, 19/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>, laerezh<ref>Kottasová & al., 2023.</ref>, disakrerezh, mac'hagn Palestiniz varv<ref name="Salman & Khadder 2023"/>, ha chom hep diforc'hañ etre soudarded Hamas ha trevourien<ref>B'Tselem, 2023 ; Gvaryahu, 2024 ; Marsi & Mohamed, 2024b ; Bateman, 2024 ; Sultany, 2024, pp. 11–12.</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/10/damning-evidence-of-war-crimes-as-israeli-attacks-wipe-out-entire-families-in-gaza/ |title=Damning evidence of war crimes as Israeli attacks wipe out entire families in Gaza • Amnesty International, 20/10/2023|accessdate=05/07/20265 November 2023}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2024/06/1151196 |title=Laws of war likely 'consistently violated' in Israeli strikes on Gaza: UN rights office • UN News, 19/06/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Da oberoù gouennlazh ivez ez eo bet lakaet an tagañ lec'hiennoù sevenadurel ha desavadurel, koulz hag implijout [[fosfor]] gwenn (P₄, un danvez tangwaller)<ref>Üngör, 2024, p. 8.</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/human-rights-watch-says-israel-used-white-phosphorous-gaza-lebanon-2023-10-12/ |title=Human Rights Watch says Israel used white phosphorus in Gaza, Lebanon • Reuters, 13/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. D'an 18 a viz ebrel 2024, ABU a gondaonas Israel en abeg d'he "''scholasticide''" – un [[nevezc'her]] evit "distrujañ an danframmoù desavadurel" – e Gaza, pa oa bet distrujet dreist 80% eus ar skolioù ha lazhet {{formatnum:5000}} skoliad(ez), 261 mestr(ez)-skol ha daouzegadoù a gelennerien ha kelennerezed<ref name="scholasticide" />. ''Amnesty International'' a gadarnaas da nebeutañ 4 darvoudenn ma ne oa ezhomm milourel hollret ebet da zistrujañ lec'hiennoù sevenadurel ha relijiel e Gaza<ref>Amnesty International report, 2024, p. 216.</ref> : distruj kampus Al-Mughraqa ar skol-veur Al-Azhar, kampus Al-Zahra ar skol-veur Israa, moskeenn Al-Dhilal ha bered Bani Suheila e Khan Younis, ha moskeenn Al-Istiqlal e Khan Younis ivez<ref>Amnesty International report, 2024, pp. 222–233.</ref>. E videoioù war ar media sokial, ''Amnesty International'' a ziskouezas emzalc'h soudarded israelat en distrujoù-se evit prouiñ e oa ur ratozh gouennlazh ; an aozadur a verkas ivez pegen niverus e oa al lec'hiennoù sevenadurel, istorel ha relijiel a zo bet freuzet e Gaza, an dielldi-kreiz en o zouez<ref>Amnesty International report, 2024, pp. 216–219.</ref>. E miz Genver 2025 e voe kontet e oa bet distrujet 815 moskeenn ha 19 bered gant Tsahal e brezel Gaza<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.newarab.com/news/nearly-1000-mosques-gaza-damaged-destroyed-israel |title=Nearly 1,000 mosques in Gaza damaged, destroyed by Israel • The New Arab, 05/01/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Even 2025, ABU a embannas he devoa Israel sevenet an torfed a ziouennañ, anezhañ un torfed a-enep mab-den, p'he devoa lazhet trevourien o devoa kavet repu e skolioù hag e lec'hiennoù relijiel ; hervez an danevell, Israel he devoa freuzet tremen 90% eus ar savadurioù desevadurel e Gaza<ref>Murphy, 2025.</ref>. === Bukañ strolladoù resis === ;• Desaverien Anzavet gant gouezeien evel un elfenn eus gouennlazh Gaza ez eo bet lazhañ desaverien ha distrujañ danframmoù desevadurel<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14767724.2025.2577694 |title=The banality of scholasticide: the role of universities and academia in an age of genocide • Globalisation, Societies and Education, 11/11/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.e-ir.info/2025/11/25/scholasticide-in-gaza-settler-colonial-elimination-genocide-and-the-crisis-of-academic-responsibility/ |title=Scholasticide in Gaza: Settler Colonial Elimination, Genocide, and the Crisis of Academic Responsibility • E-International Relations, 25/11/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Da skorañ he ratozhiad e 2025, ma tisklêrie e kenglote politikerezh hag obererezh Israel e Gaza gant termenadur lezennel ur gouennlazh, an IAGS a skrivas "Israel he deus distrujet skolioù, skolioù-meur, levraouegoù, mirdioù ha dielloù, an holl anezho ret evit ma kendalc'hfe hevoud hag hevelebiezh holl Balestiniz"<ref name="IAGSResolution" />. ABU a c'houlakaas e oa "ur striv a-zevri evit distrujañ ar reizhiad desavadurel palestinat, un ober a anver "''scholasticide''". [An argadennoù] a ziskouez ur reizhiad feulster mennet da freuzañ diazez ar gevredigezh palestinat"<ref name="scholasticide" />. Er c'hlemm a lakaas el Lez-varn Etrebroadel ma tamallas gouennlazh da Stad Israel, Suafrika a venegas distruj peder skol-veur ha lazh ar c'helenner meur Sufian Tayeh – kadoriad ar Skol-veur [[Islam]]ek) e Gaza (SVIG), lazh Ahmed Hamdi Abo Absa – dean rann ar sevel [[meziant]]où e Skol-veur Palestina, lazh Muhammad Eid Shabir – kelenner war an immunologiezh hag ar virologiezh, ez-kadoriad SVIG, ha lazh Refaat Alareer – [[barzh]] ha kelenner war al [[lennegezh|c'heverata lizheregel]] hag ar c'hrouiñ skridoù er SVIG<ref name="ICJ-2023-12-29" />. Hervez enklaskerien e skol-veur Birzeit e Strizhenn Gaza a lavaras e oa "mennet ha reizhiadel [...] 94 kelenner a voe buket ha lazhet gant an aloubadeg israelat"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://pomeps.org/the-hidden-war-on-higher-education-unmasking-the-educide-in-gaza |title=The Hidden War on Higher Education: Unmasking the 'Educide' in Gaza • Project on Middle East Political Science, pp. 8–13|accessdate=05/07/2026}}</ref>. ;Kazetennerien {| class="infobox" style="width:230px; font-size:90%;" |- | [[File:Hossam_Shabat.jpg|220px|center]] |- | <hr>"Dre ar yezh e c'heller gwennañ ur gouennlazh. Unan eus an abegoù ma vezomp c'hoazh bombezet goude 243 devezh eo ''The New York Times'' hag ar braz eus media ar C'hornôg." – Hossam Shabat (2001-2025), ur c'hazetenner palestinat a voe tamallet dezhañ bout un ezel da Hamas hep prouenn ebet<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.972mag.com/israel-gaza-journalists-hamas-hasbara/ |title=Israeli army unit tasked with linking Gaza journalists to Hamas • +972 Magazine, 2025/08/14|accessdate=05/07/2026}}</ref> ha lazhet d'ar 24 a viz Meurzh 2025<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://cpj.org/2025/03/cpj-denounces-israels-killing-of-2-more-gaza-journalists-in-return-to-war/ |title=CPJ denounces Israel's killing of 2 more Gaza journalists in return to war • Committee to Protect Journalists, 24/03/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. |} Aozadurioù evit frankiz ar c'hazetennerezh ha strolladoù dengar o deus lakaet lazh reizhiadel kazetennerien e Gaza d'un elfenn eus ar gouennlazh<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://pchrgaza.org/pchr-launches-report-on-assassination-of-truth-killing-of-journalists-amid-genocide-in-gaza/ |title=PCHR Launches Report on "Assassination of Truth: Killing of Journalists amid Genocide in Gaza" • Palestinian Centre for Human Rights, 08/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. An ''International Federation of Journalists'' (IFJ) a embannas e oa bet lazhet 56 labourer(ez) er media e 2025 hepken, un darn eus ar "brezel-gouennlazh e Gaza"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.ifj.org/media-centre/news/detail/category/press-releases/article/israel-two-years-of-killing-journalists-and-controlling-the-narrative-in-gaza |title=Israel: Two years of killing journalists and controlling the narrative in Gaza • International Federation of Journalists, 07/10/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Suafrika a venegas en he c'hlemm e veze lazhet "kalz muioc'h a gazetennerien balestinat eget e kement brezel a zo bet er 100 vloaz tremenet"<ref name="ICJ-2023-12-29" />. Tamallet ez eus bet da Dsahal bukañ war-eeun kazetennerien ha media en desped d'ur panellerezh anat ha da zarbaroù gwareziñ. ''Al Jazeera'' a embannas e oa bet lazhet 278 kazetenner(ez) ha 706 ezel eus o ziegezhioù a-kerzh ar "brezel-gouennlazh" abaoe miz Here 2023<ref>{{en }}{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/28/israel-kills-over-700-relatives-of-palestinian-journalists-in-gaza-report |title=Israel kills over 700 relatives of Palestinian journalists in Gaza: Report • Al Jazeera, 28/12/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="Akila">{{en}}{{Cite web|url=https://pchrgaza.org/wp-content/uploads/2024/10/Report-on-the-Targeting-of-Journalists.pdf |title=Eliminating Witnesses on Genocide and Ethnic Cleansing Crimes in the Gaza Strip • Palestinian Center for Human Rights, 2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. En ur studiadenn gant ar skol-veur ''Brown University'' e [[Providence]] e lenner ez eo bet lazhet gant Israel muioc'h a gazetennerien e Gaza abaoe miz Here 2023 eget e [[Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika]], er [[Brezel-bed kentañ]], en [[Eil Brezel-bed]], e [[Brezel Korea]], e [[Brezel Viêt Nam]], e brezelioù e [[Yougoslavia]] er [[bloavezhioù 1900]] ha [[bloavezhioù 2000|2000]] hag e brezhelioù [[Afghanistan]] goude [[gwalldaolioù an 11 a viz Gwengolo 2001]], an holl lakaet a-gevret<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://costsofwar.watson.brown.edu/sites/default/files/papers/Turse_Costs-of-War_The-Reporting-Graveyard-4-2-25.pdf |title=News graveyards: How dangers to war reporters endanger the world. • Brown University, 2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.npr.org/2025/09/01/nx-s1-5521944/news-outlets-call-for-safety-of-journalists-covering-the-war-in-gaza |title=Media outlets demand Israel grant access to Gaza, halt attacks on journalists there • NPR, 01/09/2025|accessdate}}</ref>. Ar Poellgor evit Gwareziñ Kazetennerien (''Committee to Protect Journalists'', CPJ) a verkas e vez "Israel o seveniñ ar striv marvusañ ha mennetañ evit lazhañ kazetennerien hag o lakaat da devel a zo bet teuliaouet gant ar CPJ", hag e oa "kazetennerien e Gaza o lavaret e oant bet gourdrouzet a-raok ma vefe lazhet izili eus o familhoù"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://cpj.org/issue/israel-gaza-war/ |title=Israel-Gaza War • CPJ|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web |title=Israeli military accused of targeting journalists and their families in Gaza |url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/21/israel-idf-accused-targeting-journalists-gaza • The Guardian, 21/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. En un degouezh enrollet gant al Lez-kastizañ Etrebroadel (ICC), an aozadur ''Reporters Sans Frontières'' (RSF) a damallas da Dsahal bukañ ha lazhañ 7 kazetenner e Gaza etre an 22 a viz Here hag ar 15 a viz Kerzu 2023. Un torfed-brezel eo bukañ kazetennerien hervez mellad 8 Statud [[Roma]] al Lez-varn, bet sinet d'ar 17 a viz Gouere [[1998]] ha lakaet e pleustr e [[2002]]<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/22/rsf-files-second-war-crimes-complaint-with-icc-over-gaza-journalists-killed |title=RSF files second war crimes complaint with ICC over Gaza journalists killed • Al Jazeera, 22/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ar Greizenn Balestinat evit Gwirioù Mab-den (''Palestinian Centre for Human Rights'', PCHR) a lavar ez eo al lazhoù-se un doare da abafaat ar gazetennerien ha d'o dibennadiñ a ziskuliañ ar pezh a vez o c'hoarvezout<ref name="Akila" />. ;• Labourerien yec'hedel Lakaet eo bet lazhañ labourerien yec'hedel d'un elfenn bouezus eus ar gouennlazh ; "''medicide''"" ("mezeglazh") a vez graet a-wezhioù eus kement-se : implijout nerzh milourel ha politikerezh ur Stad evit distrujañ en un doare reizhiadel danframmoù yec'hedel ur gevredigezh<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.map.org.uk/latest/news/1772-two-healthcare-workers-killed-every-day-on-average-during-israelas-genocide-in-gaza/ |title=Two healthcare workers killed every day on average during Israel's genocide in Gaza • Medical Aid for Palestinians, 07/10/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/two-healthcare-workers-killed-every-day-average-during-israels-genocide-gaza |title=Two healthcare workers killed every day on average during Israel's genocide in Gaza - occupied Palestinian territory • ReliefWeb, 06/10/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. An aozadur ''Physicians for Human Rights – Israel'' ("Mezeien evit Gwrioù Mab-den", skourr Israel) en deus lavaret n'o deus lazh ha bac'hadur tremen {{formatnum:1800}} labourer yec'hedel efed ebet war ar brezel, hogen mennet int da stlabeziñ ar gouester mezegel ha da lakaat ar pareañ da hogozik dic'hallus, ha kement-se a genglot gant dezverkoù ur gouennlazj<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/b-tselem-and-physicians-for-human-rights-israel-israel-is-committing |title=B'Tselem and Physicians for Human Rights Israel: Israel is committing genocide in the Gaza Strip • International Federation for Human Rights, 28/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. ABU a zisklêrias e oa ur "''medicide''""» eus an argadeg war an danframmoù yec'hedel e Gaza, hag un elfenn eus ur gouennalazh war seveniñ<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://dirco.gov.za/statement-by-minister-ronald-lamola-minister-of-international-relations-and-cooperation-to-the-meeting-of-the-joint-portfolio-committee-on-international-relations-and-cooperation-and-the-portfolio-co/ |title=Statement by Minister Ronald Lamola, Minister of International Relations and Cooperation to the Meeting of the Joint Portfolio Committee on International Relations and Cooperation and the Portfolio Committee on Justice and Constitutional Development, Wednesday, 10 September 2025, Cape Town • DIRCO, 10/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://mg.co.za/thought-leader/2025-01-06-unmatched-cruelty-in-gaza-while-world-celebrates-the-new-year/ |title=Unmatched cruelty in Gaza while world celebrates the new year • The Mail & Guardian, 06/01/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. == Prezeg akademek ha lezennel == {| class="infobox" style="font-size:90%;" |- ! <div class="center">Respontoù d'ar goulenn : "Penaos e termenfec'h taol-brezel Israel e Gaza ?"<br><small>lakaet da helenneien arbennik war ar [[Reter-Nesañ]], 31 a viz Genver – 19 a viz C'hwevrer 2025</small><ref name="MESB 2025"/>.</div> ---- |- | * 46% : "Gouennlazh". * 36% : "Torfedoù-brezel kar d'ur gouennlazh". * 9% : "Torfedoù-brezel hogen n'int ket kar d'ur gouennlazh". * 4% : "Oberoù mezhus hogen n'int ket torfedoù-brezel". * 4% : "Oberoù reizh hervez ar gwir d'em zifenn". * 2% : "Ne ouzon ket". |- |<small>'''Notenn :''' 101 eo sammad an dregantadoù abalamour d'ar rontaat.</small> |} Kreskiñ a ra ar c'henglev e metoù arbennigourien war ar gouennlazhoù hag ar Shoah, arbennigourien war ar gwir etrebroadel, aozadurioù dengar ha gouarnamantoù evit lavaret ez eus ur gouennlazh eus oberoù Israel e Gaza ; distroadañ an tamall a ra Israel hag hec'h aduidi<ref>Mohyeldin & Hamdan, 2024 ; Komnenic, 2023 ; Sultany, 2024, p. 4 ; Swart, 2025, p. 689 ; Bouranova, 2024.</ref><ref name="MESB 2025" />. === Gouennlazh, sionouriezh ha ''nakba'' === Palestiniz o deus gouverket a liamm a vefe etre ar gouennlazh e Gaza ha feulster politikel ar sionouriezh, ouzh e lakaat da heuliad an ''nakba'', a zo bepred o c'hoarvezout<ref>{{en}} Eghbariah, Rabea. ''Toward Nakba As A Legal Concept''. In : ''Columbia Law Review'', levrenn 124, niverenn 4, Mae 2024, {{Cite web|url=https://columbialawreview.org/wp-content/uploads/2024/06/May-2024-1-Eghbariah.pdf |title=pp. 887-991|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Khalidi, 2024 ; Al Jazeera English, 2024 ; Khalidi, 2023</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=SAjmHHt8Fk4 |title=Noura Erakat Addresses the UN in Commemoration of the 77th Anniversary of the Nakba • YouTube, 16/05/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.nplusonemag.com/online-only/online-only/physical-destruction-in-whole-or-in-part/ |title=Physical Destruction in Whole or in Part • n+1, 14/11/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Massad, 2023, 2025a, 2025b</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2025.2556589 |title=Five Pillars of Zionist Genocidal Apparatus: A Palestinian Problematization of Genocide Studies • Journal of Genocide Research, 2026|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} El-Kurd, Mohammed. ''Perfect Victims and the Politics of Appeal''. Chicago : Haymarket, 2025, p. 11 {{ISBN|979-8-88890-315-5}}.</ref>. Lod helenneien a lavar n'eo ar gouennlazh e Gaza nemet pazenn diwezhañ ur "gouennlazh gorrek" a voe boulc'het gant an ''nakba'' ha skarzhadur kantadoù a viliadoù a Balestiniz e 1948, pa voe staliet Stad Israel<ref>Shaw, 2025b, p. 2 ; LeVine, 2025, p. 2.</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.lemkininstitute.com/statements-new-page/four-facts-about-israel%E2%80%99s-genocide |title=Four Facts about Israel's Genocide • Lemkin Institute for Genocide Prevention, 18/05/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Hervez ''B'Tselem'' hag aozadurioù all e c'hoarvez ar gouennlazh e-kerzh 75 bloavezh a feulster a-berzh ar sionouriezh trevadenner hag an "dreistbeli yuzev" (ar gredenn ma 'z eo ar bobl yuzev trec'h da forzh pe bobl all)<ref>B'Tselem, 2025, p. 5 ; O'Brien, 2025 ; Nijim, 2024 ; Repo, 2024 ; Sorek, 2025 ; Lederman, 2024, pp. 1–2, 5.</ref>. Meur a helenneg a lavar ez eo an [[trevadennouriezh|drevadennouriezh]] ur broud pouezus en oberoù Israel<ref>Segal, 2023 ; Lederman, 2024, pp. 1–2, 5 ; Abdo, 2024, p. 1 ; Shaw, 2024, p. 1 ; Üngör, 2024, pp. 3–4, 5–6 ; Albanese, 2024a, p. 2.</ref>. An istorour israelat Raz Segal ha ''B'Tselem'' a c'houverk emañ levezon an dreistbeli yuzev o pouezañ mui-ouzh-mui war politikerezh Israel<ref>Segal, 2025, p. 182 ; B'Tselem, 2025, p. 5.</ref>, pa c'houverk ivez Francesca Albanese eus ABU hag ar c'helenner Amos Goldberg eus Jeruzalem ar raktres anvet ''Greater Israel'' ([[hebraeg]] : '''ארץ ישראל השלמה''' ''Eretz Yisrael HaShlema'', "Tiriad klok Israel"), eleze eus an [[Nil]] er Su d'an [[Eufrates]] en Norzh<ref>Albanese, 2024a, p. 4 ; Albanese, 2024b, pp. 20–22 ; Goldberg, 2024, p. 9.</ref>. === Studiadennoù a-zivout Gouennlazh ha Shoah === E miz Mae 2025, ar gazetenn [[izelvroat]] ''NRC'' a embannas e oa souezhet gant unvouezh an helenneien bennañ arbennigour war ar gouennlazhoù o lavaret e veze sevenet ur gouennlazh gant Israel e Gaza<ref>van Laarhoven & al., 2025.</ref> ; lod helenneien all avat a lavaras n'edo ket Israel oc'h ober<ref>Goda & Herf, 2025 ; Cohen, 2024 ; Segal, 2024, pp. 62–66 ; Klein, 2025, pp. 1–7.</ref>. Lod all c'hoazh o deus lavaret e rankfed lakaat oberoù Israel d'ur gouennlazh<ref>van Laarhoven & al., 2025 ; Klein, 2025, pp. 1–7 ; Segal, 2024, pp. 62–66.</ref> en ur venegiñ a-douez traoù all an argadegoù ouzh an danframmoù, ar boued hag an dour<ref>Semerdjian, 2024a, p. 3 ; Samudzi, 2024, pp. 6–7 ; Stacey, 2023.</ref>. Omer Bartov, ur c'helenner war ar Shoah hag ar gouennlazhoù er ''Brown University'' hag un ez-ofiser e Tsahal, a lavaras "ar mennad zo bet embannet a-glev d'an holl gant meur a atebeg hag a vleiner. Ur mennad avat a c'hall bout dezastumet diwar ur reizhiad oberoù war an dachenn, ha splann e voe ar reizhiad-se e miz Mae 2024"<ref name="Bartov 2025">{{en}} {{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2025/07/15/opinion/israel-gaza-holocaust-genocide-palestinians.html |title=I'm a Genocide Scholar. I Know It When I See It. • The New York Times, 15/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Daou istorour war ar Shoah e Jeruzalem a verkas kement-mañ : "an darn vuiañ eus an oberoù en ur gouennlazh zo evit o sevenerien oberoù evit em zifenn a-enep o gouzañvidi" hag "evel-henn eo ar brezel e Gaza"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2025-01-30/ty-article-magazine/.highlight/theres-no-auschwitz-in-gaza-but-its-still-genocide/00000194-b8af-dee1-a5dc-fcff384b0000 |title=There's no Auschwitz in Gaza. But it's still genocide • Haaretz, 30/01/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. D'an 31 a viz Eost 2025, an IAGS a embannas ur ratozhiad ma lakaas Israel da c'houennlazherez e Gaza<ref name="IAGSReuters" /><ref name="IAGSResolution" /><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/01/israel-committing-genocide-in-gaza-worlds-top-scholars-on-the-say |title=Israel committing genocide in Gaza, world's top scholars on the crime say • The Guardian, 01/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. === Arbennigourien war ar gwir ha war gwirioù mab-den === E miz Kerzu 2029, Luis Moreno Campo, anezhañ un ez-pennprokulor en ICC, a zisklêrias da ''Al Jazeera'' e oa seziz Gaza un doare gouennlazh pa c'hourlakae Israel aozioù bevañ a gasfe da varv Palestiniz<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/program/upfront/2023/12/1/former-icc-chief-prosecutor-israels-siege-of-gaza-is-a-genocide |title=Former ICC chief prosecutor: Israel's siege of Gaza is a 'genocide' • Al Jazeera, 01/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Kerzu, meur a arbennigour war ar vezegiezh etrebroadel hag ar skoazell zengar a embannas e ''The Lancet'' gouzavadennoù nevez a-zivout ar riskl a c'houennlazh, en ur zisplegañ dre ar munud penaos e vefe marvioù en abeg da Israel o stankañ pep skoazell zengar, ha penaos e kendalc'hfe feur ar marvioù da washaat. Goulenn a rejont digant sinerien ar CPPCG staliañ un harz-tennañ e Gaza<ref>Sultany, 2024, p. 4.</ref>. Meur a zisklêriadenn foran digant kazetennoù hag aozadurioù akademek o deus gouzavet a-zivout ur gouennlazh hag a savas a-enep dezhañ<ref name="twailr"/><ref>Segal & Daniele, 2024, pp. 5–6 ; Narea & Samuel, 2023 ; Johnson, 2023 ; Segal, 2023 ; International State Crime Initiative, 2023.</ref><ref>{{en}} {{Cite web||url=https://mesana.org/advocacy/letters-from-the-board/2024/03/11/mesa-board-joint-statement-with-caf-regarding-the-ongoing-genocidal-violence-against-the-palestinian-people-and-their-cultural-heritage-in-gaza |title=MESA Board Joint Statement with CAF regarding the ongoing genocidal violence against the Palestinian people and their cultural heritage in Gaza • Middle East Studies Association, 11/03/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Genver 2024, meur a Israelad pennañ a gasas da Bennprokulor Israel ha da Brokulor ar Stad ul lizher digor ma rojont skouerioù eus "ar prezeg netraiñ, skarzhañ ha digoll"<ref name="Graham-Harrison & Kierszenbaum 2024">{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/03/israeli-public-figures-accuse-judiciary-of-ignoring-incitement-to-genocide-in-gaza |title=Israeli public figures accuse judiciary of ignoring incitement to genocide in Gaza • The Guardian, 03/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ar sinerien a skrivas edo reizhiad barnerezhel Israel o tianavezout ar broudañ d'ar gouennlazh e Gaza<ref name="Graham-Harrison & Kierszenbaum 2024" />. E miz Genver 2024, an helenneg stadunanat John Mearsheimer, a zo un arbennigour war ar politikerezh hag an darempredoù etrebroadel, a skrivas e oa bet o krediñ e oa Israel atebek war dorfedoù-brezel sirius e-pad daou vizvezh kentañ ar brezel betek diwezh an harz-tennañ e 2023, pa voe anat dezhañ edo pennadurezhioù Israel o klask distrujañ un darn heverk eus ar boblañs palestinat<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://mearsheimer.substack.com/p/genocide-in-gaza |title=Genocide in Gaza • John's Substack, 04/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ar [[Kanada|C'hanadian]] William Schabas, a zo un arbennigour war ar gwir kastizel etrebroadel<ref>Currie, 2011</ref>, a lavaras e oa klemm Suafrika an degouezh kreñvañ a-fet gouennlazh el Lez-varn Etrebroadel a-douez an holl zegouezhioù nevez, en ur venegiñ freuz danframmoù e Gaza, politikerien Israel o lakaat Palestiniz da "loened denel" ha mennad Israel da zilemel an tredan, an dour hag ar prederioù mezegel diganto<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.cbc.ca/radio/ideas/genocide-convention-william-schabas-1.7249721 |title=International laws against genocide exist: so why don't they work? • CBC/Radio-Canada, 28/06/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{fr}} {{Cite web|url=https://www.ledevoir.com/monde/moyen-orient/821121/y-il-genocide-gaza |title=Le déchirement autour du mot « génocide » • Le Devoir, 04/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.itv.com/news/2024-01-10/south-africa-accuses-israel-of-genocide-everything-we-know-about-the-case |title=South Africa accuses Israel of genocide: Everything we know about the landmark court case • ITV, 10/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. D'ar 26 a viz Genver 2024, al Lez-varn Etrebroadel a embannas ur rakdisentez ma lavaras e oa gwirheñvel ar gwirioù meneget gant Suafrika, hag urzh a roas da Israel da gemer kement diarbenn a c'hall evit mirout na c'hoarvezfe ur gouennlazh, evit herzel ouzh pep atiz d'ar gouennlazh hag e gastizañ, ha da aotren ar skoazell zengar e Gaza<ref name="Donoghue">Donoghue, 2024, 5:10.</ref>. Barner lez-varn uhelañ Israel a savas enep ar muianiver a lakae ar gouennlazh da wirheñvel pa skrivas ne oa ket bet prouet gant Suafrika e oa mennet Israel da seveniñ ur gouennlazh<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.icj-cij.org/case/192 |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel), Separate Opinion of Judge ad hoc Barak • ICJ, 26/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. D'ar 15 a viz Mae 2024, un danevell gant 5 skol-veur (4 e SUA hag 1 e Suafrika) a gavas e oa bet sevenet oberoù gouennlazhañ e Gaza<ref name="Bouranova">Bouranova, 2024.</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.humanrightsnetwork.org/publications/genocide-in-gaza |title=Genocide in Gaza: Analysis of International Law and its Application to Israel's Military Actions since October 7, 2023 • University Network for Human Rights, 15/05/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. En un atersadenn e miz Mae 2024 ivez, unan eus kendiazezerien ''Human Rights Watch'' a zisplegas penaos e c'heller kendastum ur gouennlazh eus ar skoazell zengar berzet gant Israel hag an naonegezh a c'hoarvezas da-heul e Gaza<ref>Zakaria, 2024.</ref>. D'ar 1{{añ}} a viz Even 2024, ar c'helenner Daniel-Erasmus Khan war ar gwir etrebroadel a lavaras ne oa ket anat e oa mennet Israel da seveniñ ur gouennlazh<ref>{{de}} {{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20250125155540/https://www.zdf.de/nachrichten/politik/ausland/israel-vorwurf-voelkermord-palaestinenser-gericht-gazastreifen-100.html |title=Krieg in Gaza: Was Gerichte zum Völkermord-Vorwurf sagen ("Brezel e Gaza : ar pezh a lavar al lezioù-barn a-fed an tamall a c'houennlazh") • ZDF heute, 01/06/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. En hevelep miz, un danevell gant an ''University Network for Human Rights'' hag ar ''Boston University School of Law'' a gavas e oa bet sevenet oberoù gouennlazhañ gant Israel<ref name="Bouranova" />. E komzoù frank bet embannet e miz Eost 2024, an alvokad stadunanat Eli M. Rosenbaum, ez-rener Burev an Enklaskoù arbennik e Maodiernezh ar Justis e SUA, a skrivas ne oa ket ur gouennlazh eus oberoù Israel e Gaza peogwir e klaskent "mirout ouzh Hamas a seveniñ ur gouennlazh"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.nydailynews.com/2024/08/11/the-big-lie-of-genocide-gaza-seven-experts-on-nazi-genocide-expose-the-canard-of-israeli-crimes/ |title=The big lie of genocide & Gaza: Seven experts on Nazi genocide expose the canard of Israeli 'crimes' • 11/08/2024|accessdate}}</ref>. E miz Here 2024, an arbennigour [[iwerzhon]]at war ar gwir Conor Gearty a reas "gouennlazherez" eus Stad Israel en abeg d'an argadennoù ouzh skolioù hag ospitalioù ha d'an diouer a enklaskoù gant ar pennadurezhioù e diabarzh ar Stad evit gouzout ha torfedoù a oa bet sevenet<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://conorgearty.co.uk/2024/10/homeland-insecurity-launch-lse-24-october-2024/ |title=Homeland Insecurity. Launch LSE 24 October 2024 • Conor Gearty, 26/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Grietje Baars ha José Manuel Barreto, daou alvokad etrebroadel e London, o deus disklêriet e oa bet gwallgaset an urzh hag al lezennoù etrebroadel gant ar fed m'he deus nac'het ar gumuniezh etrebroadel ober "gouennlazh" eus oberoù Israel ha respont en doare a zere, ar pezh en deus lakaet war wel gwander ar gouarnerezh etrebroadel<ref name="Baars 2024">{{en}} {{Cite web|url=https://criticallegalthinking.com/2024/02/19/the-uses-of-marxist-theory-of-law-during-a-genocide/ |title=The uses of Marxist theory of law during a genocide • 19/02/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="Barreto 2024">{{en}} {{Cite web|url=https://opiniojuris.org/2024/10/08/rethinking-international-law-after-gaza-symposium-the-palestinian-genocide-and-the-colonial-core-of-international-law/ |title=Rethinking International Law After Gaza Symposium: The Palestinian Genocide and the Colonial Core of International Law • Opinio Juris, 08/10/2024|accessdate}}</ref>. J. M. Barreto a lavar ez eo bet bet "diskuliet gant gouennlazh Palestiniz ar framm trevadennour don a zo en urzh lezennel etrebroadel"<ref name="Barreto 2024" />. E miz Kerzu 2024 ec'h embannas ''Amnesty International'' un danevell hag a damalle ur gouennlazh da Israel<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-war-rights-amnesty-genocide-19aa8fb76f7271942e73d5d7a42434e0 |title=Amnesty International says Israel is committing genocide in Gaza. Israel rejects the allegations • Associated Press, 05/12/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}}{{cite web|url=https://www.motherjones.com/politics/2024/12/israel-genocide-gaza-amnesty-international-report/ |title=Amnesty International: Israel is guilty of genocide in Gaza • Mother Jones, 05/12/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.justsecurity.org/105629/amnesty-international-gaza-genocide-report/ |title=The Amnesty International Report on Genocide in Gaza • Just Security,16/12/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Goude an danevell-se, ''Human Rights Watch'' a lavaras ivez e oa bet sevenet oberoù gouennlazhañ hag e c'helled kendastum mennad ur gouennlazh diwar disklêriadennoù penndadurezhioù Israel<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-gaza-genocide-human-rights-watch-0cae5c250415975ebbfcfdab6808abc4 |title=Human Rights Watch says Israel's restriction of water supply in Gaza amounts to acts of genocide • Associated Press, 19/12/2024|accessdate=05/07/202620/12/2024}}</ref>. E miz Ebrel 2025, an alvokad saoz Michael Mansfield a lavaras e oa diarvar e c'hoarveze ur gouennlazh e Gaza<ref>{{en}} {{Cite web||url=https://www.aljazeera.com/news/2025/4/16/top-uk-barrister-israel-is-carrying-out-destruction-of-humanity-in-gaza |title=Top UK barrister: Israel is carrying out 'destruction of humanity' in Gaza • Al Jazeera, 16/04/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Mae 2025, Luigi Daniele, ur mestr prezegenner en ''Nottingham Law School'', a verkas ul liamm etre digarezioù Tsahal evit hec'h oberoù e Gaza ha re an Nerzhioù-Skorañ Prim (''Rapid Support Forces'') e [[Brezel diabarzh Soudan (2023-bremañ)]], "ar pezh a ziskwel emeur o sevel ur patrom evit un netraiñ a-yoc'h, hag ur gouennlazh zoken", emezañ<ref>Nashed, 2025</ref> – e miz Mae 2024, Nimer Sultany a oa savet a-du gant ''Forensic Architecture'' pa lavare e oa bet Israel o treiñ ar gwir etrebroadel dengar d'ur "feulster dengar"<ref>Sultany, 2024, pp. 10-11.</ref> ; daou arbennigour all a lavaras edo Israel oc'h implijout al lezenn end-een evit ur benveg da reizhwiriañ ar gouennlazh<ref>Perugini & Gordon, 2024.</ref>. E miz Even 2025, daou arbennigour en [[Alamagn]] a skrivas e oa deuet diaesoc'h nac'hañ e ve ur gouennlazh mennet<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://verfassungsblog.de/genocide-in-gaza/ |title=Genocide in Gaza? • Verfassungsblog, 04/06/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Gouere 2025, {{formatnum:1300}} den e metoù ar yec'hed foran, ar prederioù mezegel hag ar skiantoù sokial a sinas ul lizher ma anzavjont e oa ur gouennlazh e Gaza<ref>De Vogli & al., 2025, p. 1.</ref>. Hervez studiadennoù ar c'helenner stadunanat war ar [[peoc'h]] Ernesto Verdeja, zoken an termenadur strishañ a laka oberoù Israel d'ur gouennlazh<ref>Verdeja, 2025, p. 8.</ref>. E miz Gouere 2025, ar gazetenn ''Le Monde'' a embannas e oa dizemglev etre an arbennigourien war ar gwir a-zivout ar gudenn, lod oc'h anzav edo Israel o seveniñ ur gouennlazh ha lod all o soñjal e oa re skañv skor an damalladenn<ref name="Ayad 2025">{{en}} {{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/opinion/article/2025/07/27/is-there-a-genocide-in-gaza-why-legal-experts-are-split_6743780_23.html |title=Is there a genocide in Gaza? Why legal experts are split • Le Monde, 27/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Omer Bartov a skrivas e oa tav meur ag arbennigour war ar Shoah hag o diskred war ar fed ma c'hellfe Israel seveniñ torfedoù-brezel, torfedoù enep mab-den, riñs kenelel pe ur gouennlazh zo ur gourdrouz e-keñver ar studiadennoù a-zivout ar Shoah hag e gounlidoù, hag e c'hellfe kas d'un diskar e talvoudegezh ar c'helennadurezh a-zivout ar Shoah<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.democracynow.org/2025/7/17/omer_bartov |title="I'm a Genocide Scholar. I Know It When I See It": Prof. Omer Bartov on the Growing Consensus on Gaza • Democracy Now!, 17/07/2025|accessdate}}</ref><ref name="Bartov 2025" />. Ar c'hazetenner Colin Jones a atersas alvokaded emezelet en [[Arme ar Stadoù-Unanet]] ; gwelet a reont Gaza evel un taol-arnod a-zivout petore emzalc'h milourel a vije dereat en ur brezel etre SUA hag ur galloud evel[[Sina]]<ref name="Jones 2025">{{en}} {{Cite web|url=https://www.newyorker.com/news/the-lede/whats-legally-allowed-in-war |title=What's Legally Allowed in War • The New Yorker, 25/04/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Eost 2025, ar gelennerez suafrikat war ar gwir etrebroadel Mia Swart a zisklêrias e oa ur c'henglev o sevel e metoù ar gwir etrebroadel evit lavaret emañ Israel o seveniñ ur gouennlazh<ref>Swart, 2025, p. 3.</ref>. Craig Mokhiber, un ez-alvokad war gwirioù mab-den en ABU, a skrivas : "Biskoazh en hon amzer n'hon eus gwelet ker anat un dorridigezn – mellad goude mellad – eus Kendivizad ar Broioù Unanet a-zivout ar gouennlazhañ, nag ur c'henglev ken ec'hon a-zivout anaout an torfed"<ref name="Mokhiber">{{en}} {{cite web|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10624-025-09764-0 |title=Law on trial: Gaza and the future of the international legal order • Dialectical Anthropology, levrenn 49, niverenn 1, 03/2025, pp. 121–144|accessdate=05/07/2026}}</ref> === Arbennigourien all === E miz Meurzh 2024, ar ''Middle East Studies Association'' a gondaonas "ar c'hresk a zo war ampled ar feulster-gouennlazhañ a vez roet da Balestiniz Gaza" en ur lavaret e oa emzalc'h Israel ur gouennlazh sevenadurel<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/11/israels-war-on-gaza-live-ramadan-begins-with-no-end-to-israels-siege?update=2766040 |title=Middle East Studies Association denounces Israel's 'cultural genocide' in Gaza • Al Jazeera, 11/03/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Pan atersas ar ''Brookings Institution'' 758 arbennigour war ar [[Reter-Kreiz]] e kavas e kreske ar c'henglev war ar fed ma oa ur gouennlazh eus taol-brezel Israel e Gaza<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.brookings.edu/articles/gloom-about-the-day-after-the-gaza-war-pervasive-among-mideast-scholars/ |title=Gloom about the 'day after' the Gaza war pervasive among Mideast scholars • Brookings Institution, 20/06/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://criticalissues.umd.edu/middle-east-scholar-barometer |title=2021 Middle East Scholar Barometer #7 (May 23 – June 6, 2024) • Critical Issues Poll, 21/06/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="MESB 2025">{{en}} {{cite web|url=https://criticalissues.umd.edu/sites/criticalissues.umd.edu/files/Questionnaire_MESB2025.pdf |title=Middle East Scholar Barometer #8 (January 31–February 19, 2025) • University of Maryland Critical Issues Poll, 21/06/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E 2025, John Spencer, rener ar studiadennoù a-zivout ar brezel-kêr er ''Modern War Institute'' en Akademiezh an U.S. Army, a lavaras n'he devoa ket Israel diskouezet bout mennet da c'houennlazhañ, peogwir e oa "anat ar pezh a ra Israel evit gwareziñ an danframmoù, ar vuhez trevourel, evit pourchas servijoù"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.npr.org/2025/07/29/nx-s1-5478643/war-scholar-discusses-why-he-does-not-think-there-is-a-genocide-in-gaza |title=War scholar discusses why he does not think there is a genocide in Gaza • NPR, 29/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. An istorour Robert Satloff en ''Institute for Near East Policy'' e [[Washington, D.C.]] a savas a-enep kendivizad an IAGS en abeg d'e vammennoù nad int ket enklaskoù dizalc'h, en ur verkañ e voe degemeret gant 1/5 eus izili an aozadur, met skrivas a eure ivez ne oa ket varnadenn-se un asant da strategiezh hag oberoù Israel e Gaza pe digasted ouzh an niver spontus a varvioù er brezel-se<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/charade-academic-garb |title=A Charade in Academic Garb • Washington Institute for Near East Policy, 02/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. == Prosezoù == === Lez-varn Etrebroadel ar Justis === [[File:International stances on South Africa v. Israel lawsuit.svg|thumb|upright=1.4| {| |- ! colspan="2" style="text-align:center;"| Ali lod Stadoù a-zivout ''South Africa vs. Israel'' |- | {{legend|#3f612d|Suafrika}}||{{legend|#6da84d|A-du gant Suafrika}} |- | {{legend|#3d62a4|Stadoù a-enep Suafrika}}||{{legend|#213659|Israel}} |} ]] E miz Kerzu 2023, Suafrika a savas klemm e Lez-varn Etrebroadel ar Justis (ICJ) dre nerzh Kendivizad ar Gouennlazh, o tamall da Israel seveniñ ur gouennlazh, torfedoù-brezel ha torfedoù enep gwirioù mab-den ouzh Palestiniz e Gaza<ref name="Chao-Fong et al. 2023">{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/dec/29/israel-gaza-war-live-updates-hamas-egypt-delegation-ceasefire-cairo |title=Israel-Gaza war live: Israel hits back at South Africa after it launches genocide case at UN's top court • The Guardian, 29/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="ICJ-2023-12-29">{{en}} {{cite web|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20231228-app-01-00-en.pdf |title=Application Instituting Proceedings, Application of Convention on Prevention and Punishment of Crime of Genocide (S. Afr. v. Isr.), No. 192 • ICJ, 29/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="AP 2023">{{en}}{{Cite web|url=https://apnews.com/article/south-africa-israel-un-court-palestinians-genocide-ffe672c4eb3e14a30128542eaa537b21 |title=South Africa launches case at top UN court accusing Israel of genocide in Gaza • Associated Press, 29/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Cyril RamaphosaS, Prezidant Suafrika, a geñverias oberoù Israel ouzh an ''apartheid''<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2023/12/29/world/middleeast/south-africa-israel-genocide.html |title=South Africa accuses Israel of genocide in a U.N. court • The New York Times, 29/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Meur a Stad hag a aozadur etrebroadel a savas a-du gant klemm Suafrika<ref>Roelf & Sterling, 2023 ; Rifai, 2024 ; Conley, 2024 ; Jimoh, 2024 ; Shamim, 2024.</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.palestinechronicle.com/south-africas-icj-case-against-israel-backed-by-over-1000-organizations/ |title=South Africa's ICJ Case Against Israel Backed by Over 1,000 Organizations • Palestine Chronicle, 10/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="Progressive International 2024">{{en}} {{cite web|url=https://progressive.international/wire/2024-01-08-we-support-south-africas-genocide-convention-case-against-israel/en/ |title=We Support South Africa's Genocide Convention Case Against Israel • Progressive International, 08/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E skrid he c'hlemm, Suafrika a zisklêrias e oa "perzh ur gouennlazh en oberoù Israel peogwir ez int mennet da zevoudañ distruj ul lodenn vras eus strollad broadel, gouennel ha kenelel Palestiniz" ; Suafrika a c'houlennas ma embannfe al Lez-varn un urzh da c'hortoz (''interim order'') a redife Israel da baouez diouzhtu gant oberoù milourel e Gaza hag enep Gaza<ref name="ICJ-2023-12-29" /><ref>Corder, 2024.</ref>. D'ar 26 a viz Genver 2024, an ICJ a embannas ur c'hemennadur da c'hortoz a gave e oa gwirheñvel ar gwirioù meneget e goulenn Suafrika, hag un urzh da Israel da gemer kement diarbenn a c'helle evit mirout na c'hoarvezfe ur gouennlazh, evit herzel ouzh pep atiz d'ar gouennlazh hag e gastizañ, ha da aotren ar skoazell zengar e Gaza<ref name="Donoghue" />. Pelloc'h er bloaz, Suafrika a c'houlennas digant al Lez-varn ordren diarbennoù ouzhpenn a-enep Israel<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/south-africa-asks-world-court-more-measures-against-israel-2024-03-06/ |title=South Africa asks World Court for more measures against Israel • Reuters, 06/03/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>, hag e miz Mae ec'h embannas an ICJ un urzh a zo bet lakaet da forc'hek gant lod arbennigourien, hogen a zo bet meizet dre vras evel rediañ Israel da baouez diouzhtu gant e argadenn e Rafah<ref>Taub, 2024 ; Wintour, 2024a ; Clayton, 2024a ; Haque, 2024a.</ref>. Israel a zistaolas an deveizadur-se hag a gendalc'has gant hec'h argadenn<ref>Casciani, 2024b.</ref>. Mouezh aotreet gouarnamant Israel a zistaolas "gant heug" al lavaroù-se<ref name="AP 2023" /> hag a damallas da Suafrika kenlabourat gant Hamas<ref name="Chao-Fong et al. 2023" />, en ur lakaat klemm Suafrika d'un "tamall muntr lidel"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.heraldscotland.com/news/national/24018477.south-africa-launches-case-hague-accusing-israel-genocide-gaza/ |title=South Africa launches case at The Hague accusing Israel of genocide in Gaza • The Herald (Glasgow)|accessdate=05/07/20262}}</ref>. D'an 2 a viz Genver 2024, Israel a zivizas mont d'an ICJ evit respont da Suafrika, daoust dezhi en devout dianavezet an holl lezioù-barn etrebroadel a-hed hec'h Istor<ref>Corder, 2024</ref>. D'an 13 a viz Genver, B. Netanyahou a lavaras : "Den ebet n'hon harzo. Na Den Haag, nag [[Ahel ar Rezistañs|Ahel an Droug]], den ebet"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-presses-with-gaza-offensive-approaching-100-days-war-2024-01-13/ |title=Israel pushes ahead with Gaza offensive approaching 100 days of war • Reuters, 13/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Pennadurezhioù Israel a damallas enepyuzevegezh d'al Lez-varn<ref name="McKernan 2024">{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/26/israeli-officials-accuse-international-court-of-justice-of-antisemitic-bias |title=Israeli officials accuse international court of justice of antisemitic bias • The Guardian, 26/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/video/netanyahu-rejects-outrageous-icj-charges-of-gaza-genocide-203021381942 |title='Not only false, it's outrageous': Netanyahu rejects Gaza genocide charges • NBC News, 26/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Israel a roas da wir he devoa graet he seizh gwellañ evit gwareziñ an drevourien e Gaza e-pad he zaol-brezel e Gaza<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-rafah-un-world-court-2f739ad4f64ff3a8186a423ad8f350e8 |title=Israel insists it is doing all it can to protect civilians in Gaza and denies genocide charges • Associated Press, 07/05/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>McDoom, 2024, pp. 5–6.</ref>; Lod politikerien eus an tu-kleiz en Israel a savas a-du gant Suafrika<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-781194 |title=MK Ofer Cassif joins lawsuit against Israel in the ICJ • The Jerusalem Post, 07/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ar wiraourez [[ouganda]]t Julia Sebutinde, besprezidantez Lez-varn Etrebroadel ar Justis, a oa unan eus ar 17 barner a zivize war darbaroù da c'hortoz a-zivout ''South Africa vs. Israel''. Mouezhiañ a-enep an holl zarbaroù-se a reas, hec'h-unan e-mesk holl varnerien an ICJ<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/8/27/why-icj-judge-sebutinde-faces-calls-to-quit-from-israel-genocide-case |title=Why ICJ Judge Sebutinde faces calls to quit from Israel genocide case • Al Jazeera, 27/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name=jta-20240126>{{en}} {{Cite web|url=https://www.jta.org/2024/01/26/politics/international-court-of-justice-rules-that-some-allegations-of-israel-committing-genocide-are-plausible |title=International Court of Justice rules that some allegations of Israel committing genocide are 'plausible' • Jewish Telegraphic Agency, 26/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E displegadenn he savboent e skrivas ar varnerez : "meur a ober fetis zo bet lakaet e pleustr gant Israel evit aesaat pourchas skoazell zengar da boblañs trevourel Gaza"<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.icj-cij.org/node/204092 |title=Dissenting opinion of Vice-President Sebutinde • ICJ, 04/05/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Tamallet e voe da J. Sebutinde en devout goubreizhet lodennoù bras eus he skrid diwar mammennoù a zo a-du gant Israel<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/icj-president-accused-plagiarism-dissenting-opinion-israeli-occupation |title=ICJ president accused of plagiarism in dissenting opinion on Israeli occupation • Middle East Eye, 27/01/2025}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://today.lorientlejour.com/article/1445412/icj-president-julia-sebutinde-accused-of-plagiarism-in-opposing-opinion-on-israeli-occupation.html |title=ICJ President Julia Sebutinde accused of 'plagiarism' in opposing opinion on Israeli occupation • L'Orient Today, 28/01/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>, diwar [[Wikipedia]] ha diwar ar ''BBC''. Hervez ar skiantour politikel stadunanat Norman Finkelstein, "da nebeutañ 32% eus enebiezh Sebutinde zo bet goubreizhet", en o zouez skridoù gant an alvokad Douglas Feith, a voe is-sekretour Politikerezh an Difenn dindan [[George Walker Bush]] adalek 2001 betek 2009<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/fresh-allegations-emerge-plagiarism-icj-president-israel-opinion |title=ICJ president 'plagiarised 32 percent of pro-Israel dissenting opinion' • Middle East Eye, 03/02/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Meurzh 2026, meur a Stad a lakaas disklêriadurioù-emell dindan mellad 63 statudoù an ICJ, ar pezh a gasas an niver a Stadoù oc'h emellout da 18. Hervez ar c'heloù, an Izelvroioù a lavaras e oa ar redi da virout ouzh ur gouennlazh "ur redi poellek a zifrae", ha kadarnaat a rejont e c'helle an divroadegoù rediet hag an nac'hadenn vennet da zegas pep skoazell zengar "diskouez e oa ur ratozh gouennlazhañ"<ref name="HelsinkiTimes_2026">{{en}} {{Cite web|url=https://www.helsinkitimes.fi/world-int/28653-netherlands-and-iceland-join-icj-genocide-case-against-israel.html |title=Netherlands and Iceland join ICJ genocide case against Israel • Helsinki Times, 23/01/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="TheNational_2026">{{en}} {{Cite web|url=https://www.thenationalnews.com/news/uk/2026/03/13/six-countries-intervene-in-icj-genocide-case-against-israel/ |title=Six countries intervene in ICJ genocide case against Israel • The National (Abu Dhabi), 13/02/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. [[Island]] ha [[Namibia]] a skoras Suafrika ivez, Island o lavaret e c'helled dezastum ar ratozh diwar reizhiadoù en emzalc'h Israel, hep na vefe kement-se an dezastum poellek nemetañ<ref name="HelsinkiTimes_2026" /><ref name="ICJ_2026_5">{{en}} {{cite web|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20260312-pre-01-00-en.pdf |title=Declarations of intervention in the proceedings filed by the Netherlands and by Iceland • ICJ, 12/03/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. En enep, SUA, [[Hungaria]] ha [[Fidji]] a lakaas disklêriadurioù-emell evit skorañ Israel. SUA a nac'has ar gouennlazh hag a lavaras e vez "treuzimplijet" an aozadurioù etrebroadel en ur c'habalerezh mennet da "zireizhwiriañ" Israel<ref name="TheNational_2026" /><ref name="ICJ_2026_6">{{en}} {{cite web|url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20260313-pre-01-00-en.pdf |title=Declarations of intervention in the proceedings filed by Namibia, the United States of America, Hungary and Fiji • ICJ, 13/03/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Hungaria a lavaras e oa an degouezh an arvar da "ledanaat termenadur ar gouennlazh" hag a c'houzavas enep treiñ al lezioù-barn etrebroadel d'ur "stourmva politikel" ; Fidji a lakaas ar "c'hemperzh a vrezel-kêr" d'un elfenn bouezus e diviz al Lez-varn<ref name="TheNational_2026" /><ref name="Jurist_March_2026">{{en}} {{Cite web|url=https://www.jurist.org/news/2026/03/4-countries-file-to-intervene-in-icj-genocide-case-against-israel/ |title=Four countries file to intervene in ICJ genocide case against Israel • Jurist, 14/03/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E-kerzh ar c'houlz-se, Alamagn a zilamas he raktres kent, a oa emellout war anv Israel<ref name="HelsinkiTimes_2026" />. Israel a lakaas hec'h enep-kounskrid d'an 12 a viz Meurzh 2023 goude bout bet daou astenn adalek an deiziad orin, 28 a viz Gouere 2025, digant an iCJ. Gouarnamant Suafrika a verkas e c'hoarveze kement-se endra gendalc'he Palestiniz da dalañ ouzh bombezadegoù hag ouzh un niver a varvioù na oa ket war zigresk daoust da urzhioù kent an ICJ, ha lavaret a eure e klaskfe gouzout ha rekis e oa goulenn skridoù ouzhpenn a-berzh Israel pe tremen d'an doare dre gomz<ref name="SA_Presidency_2026">{{en}} {{cite web|url=https://www.thepresidency.gov.za/south-africa-notes-israels-response-filing-icj |title=South Africa notes Israel's response filing to the ICJ • The Presidency of the Republic of South Africa, 15/03/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. === Lez-kastizañ Etrebroadel (ICC) === E miz Mae 2024, Daniel-Erasmus Khan a c'houlennas urzhioù herzel e-enep Benyamin Netayahou ha Yoav Gallant, o lavaret en devoa arguzennoù solius evit krediñ e oant atebek war dorfedoù-brezel ha torfedoù a-enep mab-den bet sevenet e Gaza<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.icc-cpi.int/news/statement-icc-prosecutor-karim-aa-khan-kc-applications-arrest-warrants-situation-state |title=Statement of ICC Prosecutor Karim A.A. Khan KC: Applications for arrest warrants in the situation in the State of Palestine • ICC, 20/05/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ne oa meneg ebet eus gouennlazh el listennad torfedoù, ar gouennalezh o vezañ disheñvel e-keñver lezenn diouzh an torfed-netraiñ<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.justsecurity.org/95985/icc-gaza-warrant-charges/ |title=What the ICC Prosecutor Charged – and Didn't Charge – in Gaza Warrants • Just Security, 22/05/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Du 2024 e voe embannet an urzhioù<ref name="El Abdallah 2024" />. En ul lodenn eus un danevell bet embannet e miz Kerzu 2024 hag a damalle ur gouennlazh da Israel, ''Amnesty International'' a c'houlennas digant an ICC "sellet buan ouzh an torfed a c'houennlazh bet sevenet gant pennadurezhioù Israel abaoe ar 7 a viz Here 2023, kement-se e-kerzh an enklask a zo war ober a-zivout stad an traoù e Stad Palestina"<ref name="AmnestyGenocideConclusion">{{en}} {{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/12/amnesty-international-concludes-israel-is-committing-genocide-against-palestinians-in-gaza/ |title=Amnesty International concludes Israel is committing genocide against Palestinians in Gaza • Amnesty International, 05/12/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://english.elpais.com/international/2024-12-05/amnesty-international-investigation-concludes-that-israel-has-committed-genocide-in-gaza.html |title=Amnesty International investigation concludes that Israel has committed genocide in Gaza • El País, 05/12/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Kerzu 2024 ivez, ar c'helenner israelat war ar gwir Omer Shatz a savas klemm en ICC en ur venegiñ 8 den eus ar politikerezh hag ar media en Israel, a lakae da atebek war atizañ d'ur gouennlazh<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2025-01-24/ty-article-magazine/.premium/the-israeli-lawyer-filing-a-landmark-genocide-case-against-israel-at-the-icc/00000194-59bf-d76e-a7dd-7bff42610000 |title=The Israeli Lawyer Filing a Landmark Incitement to Genocide Case Against Israel at the ICC • Haaretz, 24/01/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. D'ar 1{{añ}} a viz Here 2024 e voe savet klemm en ICC o tamall gouennlazh da Bennvaodiernezh [[Italia]], [[Giorgia Meloni]], ha da bennadurezhioù all, abalamour ma skorent Israel<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/8/italys-meloni-says-icc-complaint-accuses-her-of-gaza-genocide-complicity |title=Italy's Meloni says ICC complaint accuses her of Gaza genocide complicity • Al Jazeera, 08/10/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/10/07/meloni-says-accused-of-complicity-in-genocide-at-world-court_6746197_4.html |title=Meloni says ICC complaint accuses her of complicity in Gaza genocide • Le Monde, 08/10/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. SUA hag Israel o deus pouezet en un doare politikel war an ICC hag he c'hastizet en abeg d'he savboentoù e-pad ar brezel<ref>Iraqi, 2024 ; Davies & al., 2024 ; Team Zeteo & Hasan, 2024.</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2025/02/07/us-trump-authorizes-international-criminal-court-sanctions |title=US: Trump Authorizes International Criminal Court Sanctions • Human Rights Watch, 07/02/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. === Prosezadurioù all === E miz Du 2023, an aozadur ''Center for Constitutional Rights'' (CCR) e [[New York]] a gasas Prezidant SUA [[Joe Biden]], e Vaodiern an Aferioù Estren [[Antony Blinken]] ha Maodiern an Difenn, Lloyd Austin, dirak ul lez-varn e Kalifornia<ref name="Mansoor 2023">{{en}} {{cite web|url=https://time.com/6337911/biden-israel-policy-palestine-pressure/ |title=Pro-Palestinian Americans Are Pushing Biden to Pivot • Time, 21/11/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.jurist.org/news/2023/11/humanitarian-groups-sue-biden-and-administration-officials-for-involvement-in-israel-hamas-war/ |title=Humanitarian groups sue Biden and administration officials for involvement in Israel-Hamas war • Jurist, 15/11/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Segal & Daniele, 2024, p. 6.</ref>, war zigarez edo Israel o seveniñ lazhoù a-yoc'h, o vukañ danframmoù trevourel hag o rediañ tud da zivroañ, kement-se holl o tennañ d'ur gouennlazh<ref name="McGreal 2023" /><ref name="Mansoor 2023" />, ha ma oa gouest SUA da virout ouzh Israel a seveniñ an oberoù-se, pa oa darempredoù tost etre an div Stad<ref name="McGreal 2023" />. Ur barner kevreadel e SUA en deus distaolet an degouezh e miz Genver 2024, pan embannas ne oa ket aotreet e Lez-varn gant Bonreizh SUA da dermeniñ nep politikerezh estren, hogen skrivañ a eure : "evel m'eo bet kavet gant an ICJ, gwirheñvel eo e vefe ur gouennlazh eus emzalc'h Israel"<ref name="Hubler 2024">{{en}} {{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2024/01/31/world/middleeast/joe-biden-israel-support.html |title=A federal judge dismisses a suit to block U.S. support of Israel but urges Biden to re-examine his approach • The New York Times, 31/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ar barner a zisplegas ivez e vije bet laouen oc'h embann ar gourc'hemenn hag o broudañ Joe Biden da zaskemmañ politikerezh SUA<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/01/genocide-gaza-israel-california-court |title=Israel's campaign in Gaza 'plausibly' amounts to genocide, US court finds • The Guardian, 01/02/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="Hanson 2023">{{en}} {{Cite web|url=https://www.courthousenews.com/palestinians-file-lawsuit-accusing-biden-administration-of-violating-genocide-convention/ |title=Palestinians file lawsuit accusing Biden administration of violating Genocide Convention • Courthouse News Service, 13/11/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="Mansoor 2023" />. E miz C'hwevrer 2024, alvokaded o komz en anv Palestiniz en Alamagn a savas klemm a-enep politikerien ar vro, en o zouez ar C'hanseller [[Olaf Scholz]], Maodiernez an Aferioù Estren, Annalena Baerbock, Maodiern an [[Armerzh]], Robert Habeck, ha Maodiern an Arc'hant, Christian Lindner, en abeg ma oant "kendorfedourien" ar gouennlazh e Gaza<ref name="Schaer 2024">{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/2/23/german-lawyers-sue-politicians-including-scholz-over-complicity-in-gaza |title=German lawyers sue Scholz, alleging complicity in Gaza 'genocide' • Al Jazeera, 23/02/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="mem-2024-02-23">{{en}} {{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20240223-gaza-victims-sue-german-government-for-aiding-genocide-against-palestinians/ |title=Gaza victims sue German government for 'aiding genocide against Palestinians' • Middle East Monitor, 23/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Pennprokulor Alamagn a zistaolas ar c'hlemm dre ziouer a ziskred poellek<ref name="lto-2025-09-20">{{de}} {{Cite web|url=https://www.lto.de/recht/hintergruende/h/waffen-waffenlieferungen-scholz-merz-strafantrag-beihilfe-gaza-israel-export |title=Waffenexporte: Merz, Scholz und Co. wegen Beihilfe strafbar? ("Ezporzhiañ armoù : ha Merz, Scholz ha tud all a c'hellfe bout atebek ha kastizet evel kenwallerien ?") • Legal Tribune Online, 20/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref> E miz Gwengolo 2025, an alvokaded a savas ur c'hlemm damheñvel enep izili ar gouarnamant ha re ar gouarnamant kent<ref name="lto-2025-09-20" /><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://elsc.support/the-time-for-accountability-is-now-criminal-complaint-against-german-government-officials-for-aiding-and-abetting-israels-genocide-in-gaza/ |title=The Time for Accountability is Now: Criminal Complaint against German Government Officials for Aiding and Abetting Israel's Genocide in Gaza • European Legal Support Center, 19/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Meurzh 2024, gouarnamant [[Nicaragua]] a voulc'has ur prosezadur en ICJ enep Alamagn hervez ar C'hendivizad a-zivout Dizarbenn ha Kastizañ an Torfed a C'houennlazh (CPPCG) peogwir e save gouarnamant Alamagn a-du gant Israel e brezel Gaza<ref name="mee-2024-1-1">{{en}} {{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/nicaragua-files-application-world-court-accusing-germany-complicity-gaza |title=Nicaragua files application to World Court, accusing Germany of complicity in Gaza genocide • Middle East Eye, 01/03/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>van den Berg, 2024.</ref>. Edo Nicaragua o c'houlenn ma vefe kemeret diarbennoù da c'hortoz evit gwareziñ Palestiniz, en o zouez adkregiñ da arc'hantaouiñ UNRWA ha paouez da bourchas armoù da Israel<ref>van den Berg, 2024.</ref>. En hevelep miz, ar c'huzulva alvokaded aostralian ''Birchgrove Legal'' en deus kelaouet al Lez-kastizañ Etrebroadel a-zivout Pennmaodiern Aostralia, Anthony Albanese, Maodiernez an Aferioù Estren, Penny Wong, penn ar gostezenn enep, Peter Dutton, ha tud all peogwir e vefent kendorfedourien er gouennlazh, e torfedoù-brezel hag e torfedoù enep mab-den, p'o deus dilamet ar skoazell da UNRWA, pourchaset armoù da Israel hag he skoret en un doare anat e-pad ar bezel e Gaza<ref name="Wedesweiler 2024">{{en}} {{Cite web|url=https://www.sbs.com.au/news/article/anthony-albanese-dismisses-icc-war-crimes-allegations-experts-weigh-in-on-the-claims/xu4kueiql |title=Anthony Albanese dismisses ICC war crimes allegations: Experts weigh in on the claims • SBS News, 05/03/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="Rothwell 2024">{{en}} {{Cite web|url=http://theconversation.com/why-have-anthony-albanese-and-other-politicians-been-referred-to-the-icc-over-the-gaza-war-225079 |title=Why have Anthony Albanese and other politicians been referred to the ICC over the Gaza war? • The Conversation, 05/03/2024|accessdate=05/07/20265 March 2024}}</ref>. E miz Du 2025, pennprokulor [[Turkia]] a embannas urzhioù herzel enep 37 Israelat o devije sevenet ur gouennlazh ha torfedoù enep gwirioù mab-den, en o zouez B. Netanyahou, e Vaodiern ar Surentez, e Vaodiern an Difenn ha penn Tsahal<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2025/11/07/middleeast/turkey-issues-genocide-arrest-warrant-against-netanyahu-intl-latam |title=Turkey issues 'genocide' arrest warrants against Netanyahu and other Israeli officials • CNN, 07/11/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. == Atebegezh Stadoù tredeour hag aozadurioù all == Ret eo d'an holl Stadoù eus ABU hag o deus sinet ar CPPCG "implijout gant poell kement doare o deus evit dizarbenn ur gouennlazh keit ha ma c'hallont", hag arabat eo dezho pourchas "dafar da voulc'hañ pe da aesaat seveniñ an torfed"<ref>{{en}} {{cite web|url=http://opiniojuris.org/2024/02/05/the-icjs-provisional-orders-measures-and-the-responsibility-of-third-states/ |title=The ICJ's Provisional Orders Measures and the Responsibility of Third States • Opinio Juris, 05/02/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Meur ag arbennigour a lavar e vez anataet didalvoudegezh ha gwander kelennadurezh an "atebegezh da wareziñ" (''Responsibility to Protect / R2P'') gant dizoberiantiz ar gumuniezh etrebroadel e-keñver an euzhusterioù a vez sevenet ha kadarnaet e Gaza<ref>Moses, 2024, pp. 211–215 ; Sirleaf, 2024, p. 182 ; Verdeja, 2025, pp. 16–18.</ref>. Meur a Stad er C'hornôg – SUA, Alamagn hag ar [[Rouantelezh-Unanet]] pergen – a skor Israel dre reiñ skoazell diplomatek, milourel, ha ditouroù<ref>Shaw, 2025a, pp. 416–422.</ref>. Lod kazetennerien<ref>Scahill & Grim, 2024 ; Levitz, 2023.</ref> hag arbennigourien<ref>Beaklini, 2023 ; Ayyash, 2023.</ref><ref name="Lakhani & Niranjan 2024">{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/aug/20/israel-war-gaza-fuel-war-crimes-warning |title=Countries fueling Israel's Gaza war may be complicit in war crimes, experts warn • The Guardian, 20/05/2024||accessdate=05/07/2026}}</ref>, displegerien<ref>Porras, 2023.</ref> ha pennadurezhioù en ABU<ref>{{en}}{{Cite web|url=https://www.npr.org/2025/09/16/nx-s1-5543246/israel-genocide-gaza-united-nations |title=Israel is committing genocide in Gaza, a UN inquiry finds • NPR, 16/09/2025|accessdate}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://novaramedia.com/2024/02/05/former-unwra-spokesperson-says-uk-us-complicit-in-gaza-genocide/ |title=Former UNWRA Spokesperson Says UK & US Complicit in Gaza Genocide • Novara Media, 16/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref> a ziskleir ez eo troet Stadoù ar Chornôg da gendorfedourezed ur gouennlazh dre o oberoù. Kengor Enklask Etrebroadel Dizalc'h war an Tiriad Palestinat Aloubet (''Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory'' / 2ICIOPT, bet staliet e 2021 gant ABU) a lavaras : "Stadoù a c'hall bout kentorfedourezed dre na virout ouzh ur gouennlazh a c'hoarvezout pa ne reont ket diouzh urzhioù an ICJ pe pa skoazellont war-eeun e seveniñ ur gouennlazh"<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.barrons.com/news/states-helping-israel-s-occupation-may-be-complicit-un-experts-570f4bfd |title=States Helping Israel's Occupation May Be 'Complicit': UN Experts • Barron's, 18/10/2024|accessdate}}</ref>. Ur c'hengor arbennik karget gant ABU da imbourc'hiñ oberoù Israel hag a dizh gwirioù mab-den ar bobl balestinat a skrivas : "Mar ne reer netra bremañ [...] e vo stlabezet diazez end-eeun ar gwir etrebroadel hon eus holl savet evit gwareziñ ar peoc'h, ar surentez, ha hevoud an holl. Hon dizoberiantiz hiziv zo o staliañ ur patrom arvarus evit an dazont"<ref name="UNCommitteeHeadGenocide" />. === Stadoù-Unanet Amerika === [[File:U_S_Air_Force_Airmen_supply_Israel_with_missile_defense_(8086168).jpg|thumb|Un nijerez eus an [[United States Air Force|USAF]] en Alamagn o vont da gas porvezioù brezel da Israel, 15/10/2023.]] Meur a andon a lavar ez eo SUA lodek er gouennlazh : helenneien<ref>Ayyash, 2023</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/18/israels-war-on-gaza-live-palestinians-fleeing-rafah-face-israeli-strikes?update=2716692 |title=Biden is said to be angry at Netanyahu, but US rewards keep coming • Al Jazeera, 18/02/2024|accessdate}}</ref>, kazetennerien<ref>Levitz, 2023</ref>, bodadoù prederiañ<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://quincyinst.org/research/mind-the-gap-u-s-preferences-and-israels-war-conduct/#h-introduction |title=Mind the Gap: U.S. Preferences and Israel's War Conduct • Quincy Institute for Responsible Statecraft, 22/11/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>, al ''Lemkin Institute for Genocide Prevention''<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/14/israels-war-on-gaza-live-afraid-to-leave-as-israel-fires-on-hospital?update=2708406 |title=In Gaza, Biden administration complicit: Lemkin Institute for Genocide Prevention • Al Jazeera, 14/02/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>, ''Human Rights Watch''<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2025/aug/29/israel-war-crimes-gaza-us-military |title=US soldiers could be liable for war crimes in Gaza. Will they be prosecuted? • The Guardian, 29/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref> hag all<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/20/israels-war-on-gaza-live-un-fears-explosion-in-child-deaths-in-gaza?update=2721122 |title=Cuba: US 'accomplices' in devastation of Gaza • Al Jazeera, 20/02/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Pouezus eo bet SUA er pourchas skoazell ziplomatek ha dafar, a-raok hag e-pad ar brezel e Gaza<ref>Joyce & al., 2025, p. 1 ; Wezeman & al., 2024, pp. 11–12.</ref>. Paeañ a reont war-dro 15% eus kellidsteuñv milourel Israel, hag int a bourvez ar muiañ ag armoù dezhi ; tremen 22,8 milmilion a zollaroù zo bet postet ganto e kentañ bloavezh ar brezel<ref>Bachman & Ruiz, 2025, p. 5.</ref>. Koulz melestradurezh J. Biden hag eil melestradurezh [[Donald Trump|D. Trump]] o deus nac'het e vefe ur gouennlazh e Gaza<ref name="newlines">{{en}} {{cite web|url=https://newlinesmag.com/essays/by-rejecting-evidence-of-genocide-in-gaza-the-us-is-following-a-familiar-pattern/ |title=By Rejecting Evidence of Genocide in Gaza, the US Is Following a Familiar Pattern • New Lines Magazine, 20/02/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>, met e miz Gwengolo 2025 e voe anzavet ar gouennlazh gant c'hwec'h ezel eus [[Kendalc'h ar Stadoù-Unanet]]<ref name="Sanders092025">{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/sep/17/bernie-sanders-israel-gaza-genocide |title=Bernie Sanders becomes first US senator to say Israel committing genocide in Gaza • The Guardian, 17/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. An admiral John Kirby, a oa mouezh aotreet an ''U.S. National Security Council'' hag a veze lakaet gant ar medium israelat ''Ynet'' – a zo stumm en-linenn ar gazetenn ''Yedioth Ahronoth'' ("Keleier nevesañ") — d'un "alvokad israelat peurvat-dreist"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.ynetnews.com/magazine/article/rjwja2hlt |title=How John Kirby became one of Israel's leading spokespeople • Ynet, 18/12/2023|accessdate=05/07/202621/12/2023 |access-date=}}</ref>, a lavaras : "Emañ Israel o klask em zifenn enep ur gourdrouz-spontañ gouennlazhañ. Neuze, mar krogomp da implijout ar ger-se, mat, implijomp-eñ en doare a zere"<ref name="Forbes">{{en}} {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=RpiceCp2Cp0 |title=White House Asked Point Blank About Pro-Ceasefire Protesters Calling Biden 'Genocide Joe' • Forbes, 20/11/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Du 2023, ar prezidant Joe Biden a voe lesanvet "''Genocide Joe''" abalamour ma oa savet a-du gant Israel<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2024/04/30/us/politics/biden-columbia-protests-israel-antisemitism.html |title=A Bystander to '60s Protests, Biden Now Becomes a Target • The New York Times, 30/04/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="Forbes" />. D'an 13 a viz Du 2023, an aozadur ''Center for Constitutional Rights'' e New York a savas prosez ouzh J. Biden abalamour m'en devoa c'hwitet war e zever lezennel da virout ouzh Israel a seveniñ ur gouennlazh e brezel Gaza<ref name="McGreal 2023" /><ref name="Mansoor 2023" />. Er prosez, William Schabas, un arbennigour war ar gouennlazhoù, a skrivas e vanke SUA ouzh o endalc'h hervez Kendivizad 1948 hag ar gwir etrebroadel<ref name="Mansoor 2023" /><ref name="Hanson 2023"/>. E miz Genver 2024, ur barner kevreadel a zistaolas an degouezh ''Defense for Children International – Palestine & al. vs. Biden & al.'' en ur lavaret e vire Bonreizh SUA ouzh e lez-varn a dermeniñ pep politikerezh etrebroadel, ar pezh a zo e-kerz skourroù politikel ar gouarnamant stadunanat, daoust m'en devije kavet gwell en devout embannet an urzh ha broudet J. Biden da zaskemmañ politikerezh SUA<ref name="Hubler 2024" />. D'ar 4 a viz Genver, gouarnamant SUA a anzavas ne ouie ket ez-ofisiel hag-eñ edo Israel o terriñ ar gwir etrebroadel a-fed gwirioù mab-den<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.politico.com/newsletters/national-security-daily/2024/01/04/us-hasnt-formally-assessed-if-israel-violating-human-rights-00133799 |title=US hasn't formally assessed if Israel violating human rights • Politico, 04/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Gwengolo 2024 e voe danevellet e oa bet melestradurezh J. Biden o tianavezout pe o tilemel meur a notenn digant he servijoù-hi hag a zeskrive gwirioù ma-den gwallgaset e Gaza<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.propublica.org/article/gaza-palestine-israel-blocked-humanitarian-aid-blinken |title=Israel Deliberately Blocked Humanitarian Aid to Gaza, Two Government Bodies Concluded. Antony Blinken Rejected Them. • ProPublica, 24/09/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/early-warning-apocalyptic-wasteland-gaza-blocked-by-us-envoys-israel-2026-01-30/ |title=US envoys blocked early warning of Gaza 'Apocalyptic Wasteland' • Reuters, 30/01/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz C'hwevrer 2025, ar prezidant D. Trump a ginnigas ma vefe kemeret Gaza ha divroet an dud a zo o vevañ eno<ref name="newlines" />. === Rouantelezh-Unanet === [[File:Reminding Keir Starmer that he's could be complicit in genocide (53334628181).jpg|thumb|Ur vanifesterez o tamall d'ar Pennmaodiern skorañ ar gouennlazh]] Aotreoù da ezporzhiañ armoù da Israel zo bet roet gant gouarnamant ar Rouantelezh-Unanet<ref name="Holden & James 2024">{{en}} {{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-says-it-is-suspending-30-its-350-arms-export-licences-israel-2024-09-02/ |title=UK suspends 30 of its 350 arms export licences to Israel • Reuters, 03/09/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref> Meur a andon a lavar ez eo ar R-U lodek er gouennlazh peogwir e kendalc'h da embann aotreoù da ezporzhiañ armoù da Israel en desped d'he emzalc'h e Gaza<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2023/12/12/selling-weapons-israel-could-make-uk-complicit-war-crimes |title=Selling Weapons to Israel Could Make UK Complicit in War Crimes • Human Rights Watch, 12/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.savethechildren.org.uk/news/media-centre/press-releases/conditions-to-provide-humanitarian-assistance-to-children-in-gaz |title=STATEMENT: 'We are failing the Children of Gaza' • Save the Children, 08/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://news.sky.com/story/uk-is-breaching-international-law-by-continuing-to-arm-israel-sunak-warned-13107474 |title=UK is breaching international law by continuing to arm Israel, Sunak warned • Sky News, 04/04/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/4/4/israels-war-on-gaza-live-israel-accused-of-ai-assisted-genocide-in-gaza?update=2817755 |title='The risk must be taken into account now' • Al Jazeera, 04/04/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="Holden & James 2024" /><ref>Lawless, 2024</ref>. E miz Kerzu 2023, Pennmaodiern [[Bro-Skos]], [[Humza Yousaf]], a gondaonas anvouezhiañ an R-U pa voe mouezhiet a-zivout raktres ur ratozhiad en ABU hag a c'halve d'un harz-tennañ, en ur lavaret e kasfe an anvouezhiañ-se da vuioc'h a vugale lazhet<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.newarab.com/news/humza-yousaf-says-uk-complicit-killing-gaza-children |title=Humza Yousaf says UK 'complicit' in killing Gaza children • The New Arab, 10/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. D'an 2 a viz Gwengolo 2024, Maodiern an Aferioù Estren a embannas edo oc'h astalañ war-dro 30 atre da ezporzhiañ armoù da Israel goude ma oa bet kavet gant ar gouarnamant e oa ur riskl bras ma vefe implijet an armoù-se evit terriñ ar gwir etrebroadel<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.standard.co.uk/news/politics/uk-arms-exports-israel-gaza-hamas-david-lammy-b1179628.html |title=UK suspends 30 arms export licences to Israel over Gaza war including for fighter aircraft and drone spares • Evening Standard, 02/09/2024[accessdate=05/07/2026}}</ref>. War-dro 350 aotre da ezporzhiañ armoù da Israel a oa er Rouantelezh-Unanet da vare an astel<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/uk-suspends-around-30-arms-export-licences-to-israel-for-use-in-gaza-over-international-humanitarian-law-concerns |title=UK suspends around 30 arms export licences to Israel for use in Gaza over International Humanitarian Law concerns • UK Government, 02/09/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref> D'an 2 a viz Gwengolo 2025, gouarnamant [[Bro-Skos]] a embannas e verze an arc'hantaouiñ "embregerezhioù armoù a bourchas dafar pe sevijoù da Stadoù ma'z eus prouennoù gwirheñvel a c'houennlazh", Israel en o zouez<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.thenational.scot/news/25438714.scottish-government-announces-range-measures-israel/ |title=Scottish Government announces range of measures against Israel • The National (Scotland), 03/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. [[Parlamant Bro-Skos]] ivez a vouezhias a-du gant boikotiñ Israel ha kement embregerezh a pourchasfe ur skoazell vilourel dezhi<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.thenational.scot/news/25439517.msps-vote-full-boycott-israel/ |title=Scottish Parliament votes for immediate boycott of Israel • The National (Scotland), 03/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz C'hwevrer 2026, an c'huzulva alvokaded stadunanat ''Public Interest Law Centre'' e [[Philadelphia]] a verkas e oa bet tremen {{formatnum:2000}} Breizhveurat o servijout e Tsahal e-pad ar gouennlazh ; neuze e tisklêrias e oa ret d'ar Rouantelezh-Unanet enklask ha sevel prosezioù pa'z eus trawalc'h a brouennoù<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://novaramedia.com/2026/02/12/over-2000-brits-have-served-in-idf-during-gaza-genocide/ |title=Over 2,000 Brits Have Served in IDF During Gaza Genocide • Novara Media, 12/02/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Kerzu 2023, ar strolladoù dengar ''Al-Haq'' ha ''Global Legal Action Network'' a savas prosez ouzh gouarnamant ar Rouantelezh-Unanet en abeg ma lakae Kendivizad 1948 en arvar pa roe aotreoù da ezporzhiañ dafar milourel da Israel. E miz Even 2025, al Lez-varn Uhelañ e London a zistaolas an degouezh dre embann e oa reizh hervez lezenn e kendalc'hfe ar R-U da gemer perzh er raktres [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]] – petra bennak ma veze lod elfennoù anezhañ oc'h erruout en Israel dre ur yoc'had bedel a bezhioù erlec'hiañ – hag e oa lod eus an degouezh e-maez eus kembeli lezioù-barzh ar Rouantelezh<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/06/uk-government-faces-legal-challenge-over-arms-exports-to-israel |title=UK government faces legal challenge over arms exports to Israel • The Guardian, 06/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2025/may/12/uks-f-35-exports-more-important-than-stopping-genocide-lawyers-to-argue |title=UK's F-35 exports more important than stopping genocide, lawyers to argue • The Guardian, 12/05/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.newarab.com/news/uk-will-argue-f-35-exports-outweighs-gaza-genocide-risk |title=UK to argue F-35 exports outweighs Gaza genocide risk in landmark case • The New Arab, 12/05/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.judiciary.uk/judgments/al-haq-v-secretary-of-state-for-business-and-trade-2/ |title=Al-Haq -v- Secretary of State for Business and Trade • Courts and Tribunals Judiciary, 30/06/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. === Unaniezh Europa === Tamallet e voe da Unaniezh Europa bout lodek marteze, pa n'he devoa ket astalet ar c'henemglev (''European Union Association Agreement'') gant Israel a oa bet sinet er bloaz 2000. Pennsekretourez ''Amnesty International'' a lavaras e oa UE o reiñ ur "gouloù gwer" da Israel da genderc'hel gant he gouennlazh hag e oa en arvar da vout ur genwallerez en oberoù Israel<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.thejournal.ie/eu-israel-trade-deal-6763140-Jul2025/ |title='Political cowardice': EU foreign ministers refuse to suspend trade agreement with Israel • TheJournal.ie, 15/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{{en}} {{cite web|url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/european-unions-refusal-suspend-eu-israel-association-agreement-cruel-and-unlawful |title=European Union's refusal to suspend the EU-Israel Association Agreement is a 'cruel and unlawful betrayal' • Amnesty International, 15/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. An aozadur dengar ''The Rights Forum'' en [[Amsterdam]] a lavaras e oa an disentez "ur c'henwallerezh divezh en ur gouennlazh"<ref>{{nl}} {{Cite web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2025/07/15/morele-faillissement-van-onze-buitenlandpolitiek-organisaties-woedend-over-uitblijven-eu-sancties-tegen-israel-a4900375 |title='Moreel faillissement van onze buitenlandpolitiek': organisaties woedend over uitblijven EU-sancties tegen Israël ("Freuz buhezel hor politikerezh estren : aozadurioù fuloret gant an diouer a gastiz digant UE enep Israel") • NRC, 15/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Meurzh 2024, an aozadurioù e-maez gouarnamant ''Oxfam'', ''Amnesty International'', ''Mellemfolkeligt Samvirke'' hag ''Al-Haq'' a embannas un disklêriadenn ma tisplegjont e oant mennet da sevel prosez ouzh [[Danmark]] evit ma ne vefe ket gwerzhet armoù da Israel rak "bout lodek e terriñ lezennoù dengar etrebroadel hag en ur gouennlazh gwirheñvel" e vefe ober kement-se<ref>Oxfam, 2024</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/12/israels-war-on-gaza-live-2000-medical-staff-starving-in-north-ministry?update=2767974 |title=Aid organisations sue Denmark to stop arms sales to Israel • Al Jazeera, 12/03/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. ;• Alamagn E miz Here 2023, an dielfennerez politikel alaman Lena Obermaier a zisklêrias e oa Alamagn lodek e torfedoù-brezel Israel enep Gaza<ref name="Obermaier 2023">{{en}} {{cite web|url=https://jacobin.com/2023/10/germany-israel-war-crimes-gaza-palestine-international-law |title=Germany Is Complicit in Israel's War Crimes in Gaza • Jacobin, 23/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Displegañ a eure penaos e oa chomet mut ar braz eus ar media pouezusañ en Alamagn a-zivout politikerezh Israel a-fet gouennlazh ; diskouez a reas ivez e oa bet nullet gant ar polis ar manifestadegoù a-du gant Palestina<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.dw.com/en/berlin-police-break-up-banned-pro-palestinian-rally/a-67104373 |title=Berlin police break up banned pro-Palestinian rally • Deutsche Welle, 16/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.dw.com/en/police-in-berlin-ban-pro-palestinian-new-year-rally/a-67858991 |title=Police in Berlin ban pro-Palestinian New Year rally • Deutsche Welle, 30/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Jamal, 2023 ; Sharma, 2023 ; Marsh, 2023 ; Schaer, 2023 ; Boffey, 2023.</ref>, ar pezh a lakae d'ur brouenn anat eus kenwallerezh ar Stad<ref name="Obermaier 2023" />. Reizh hervez lezenn en Alamagn eo tamall ur gouennlazh da Israel, hogen ur manifester da vihanañ a oa bet herzet gant ar polis<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.dw.com/en/legal-pressures-mount-on-germany-to-cut-aid-to-israel/a-68790287 |title=Legal pressures mount on Germany to cut aid to Israel • DW, 30/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{de}} {{Cite web|url=https://www.fr.de/kultur/gesellschaft/gaza-und-das-grundgesetz-93373670.html |title=Gaza und das Grundgesetz ("Gaza hag al lezenn-diazez") • Frankfurter Rundschau, 14/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ar C'homiser kevreadel alaman karget da ober war-dro ar stourm ouzh an enepyuzevegezh en deus lavaret e oa enepyuzevour an tamalloù da Israel peogwir e kasent da ziaoulekaat ha da zireizhwiriañ ar Stad-se<ref>{{de}} {{Cite web|url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/antisemitismusbeauftragter-felix-klein-zu-israels-vorgehen-in-gaza-und-zur-staatsraeson-110495529.html |title=Antisemitismusbeauftragter Felix Klein zu Israels Vorgehen in Gaza und zur "Staatsräson" ("Felix Klein, komiser an enepyuzevegezh, a gomz a-zivout oberoù Israel e Gzaz ha meiziad G&nbsp;sigur a Stad&nbsp;»") • Frankfurter Allgemeine Zeitung, 24/05/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{de}} {{Cite web|url=https://www.ndr.de/fernsehen/sendungen/panorama/archiv/2025/antisemitismus-hilft-leichtfertiger-umgang-bei-der-bekaempfung-manuskript,panoramamanuskript-118.html |title=Antisemitismus: Hilft leichtfertiger Umgang bei der Bekämpfung? (Manuskript) • NDR, 14/11/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz C'hwevrer 2024, alvokaded o komz en anv Palestiniz en Alamagn a savas prosez dirak ar Pennprokulor enep meur a bolitiker, Olaf Scholz en o zouez, en abeg m'o devoa "skoazellet ha tommet ar gouennlazh e Gaza"<ref name="Schaer 2024" /><ref name="mem-2024-02-23" />. D'ar 1{{añ}} a viz Meurzh 2024, Nicaragua a savas prosez en ICJ enep skoazell Alamagn da Israel e brezel Gaza, kement-se hervez Kendivizad 1948<ref name="mee-2024-1-1" /><ref>van den Berg, 2024.</ref>. ;• Italia E miz Mae 2025 e oa Italia an trede pourvezer armoù da Israel gant 1% eus enporzhiadurioù dafar milourel ar Stad<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://unipd-centrodirittiumani.it/en/news/italys-quiet-role-in-arming-israel-amid-conflict |title=Italy's Quiet Role in Arming Israel Amid Conflict • Centro di Ateneo per i Diritti Umani, 26/05/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Wezeman & al., 2024.</ref>. Daoust da c'houarnamant Italia lavaret e oa bet troc'het ar pourchas armoù da Israel, an embregerezh ''Leonardo'', unan eus an embregerezhioù brasañ e metoù an armoù, a gadarnaas edo c'hoazh ar gouarnamant hag an embregerezhioù oc'h ezporzhiañ armoù da Israel<ref>{{it}} {{Cite web|url=https://altreconomia.it/leonardo-ammette-lexport-di-armi-in-israele-e-fa-cadere-la-maschera-del-governo/ |title=Leonardo ammette l'export di armi in Israele e fa cadere la maschera del governo ("Leonardo a anzav ezporzhiañ armoù da Israel hag a zivaskl ar gouarnamant") • Altreconomia, 01/10/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Dirak ABU, Francesca Albanese a lakaas war-eeun Italia da genwallerezh e gouennlazh Gaza<ref>{{it}} {{Cite web|url=https://www.corriere.it/esteri/25_ottobre_30/francesca-albanese-genocidio-bufera-4948dc1d-2d3f-4ccd-a5e2-7e74be19dxlk.shtml |title=Francesca Albanese, nuova bufera. In un report accusa l'Italia all'Onu: «Complice di genocidio» ("F. Albanese, ur rendael nevez. En un danevell gant ABU e tamall «&nbsp;kenwallerezh er gouennlazh&nbsp;» da Italia") • Corriere della Sera, 31/10/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. D'ar 7 a viz Here 2025, Giorgia Meloni a lavaras er chadenn [[skinwel]] ''Radiotelevisione italiana'' (RAI) e oa bet-hi, a-gevret gant Maodiern an Difenn, hini an Aferioù Estren, ha rener ''Leonardo'', ditouret d'an ICC gant ur strollad a-du gant Palestiniz en abeg d'ur c'henwallerezh er gouennlazh<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/italy-pm-meloni-says-been-denounced-icc-complicity-genocide-2025-10-07/ |title=Italy's Meloni says she has been denounced to ICC for complicity in genocide • Reuters, 08/10/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://today.lorientlejour.com/article/1480226/meloni-says-accused-of-complicity-in-genocide-at-world-court.html |title=Meloni says accused of 'complicity in genocide' at world court • L'Orient Today, 08/10/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. === Egipt === Egipt zo bet tamallet dezhi bout lodek er gouennlazh abalamour m'he deus lakaet kaeladur Strizhenn Gaza e pleustr dre nac'hañ digeriñ an tremen tre e Rafah<ref name="Mahmoud 2024">{{en}} {{cite web|url=https://jacobin.com/2024/06/egypt-palestine-gaza-genocide-al-sisi |title=Why Egypt Is Complicit in the Genocide in Gaza • Jacobin, 20/06/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/opinion/icj-rule-egypt-end-complicity-israel-starving-gaza-will |title=After ICJ rule, will Egypt end its complicity with Israel starving Gaza? • Middle East Eye, 26/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. An hevelep tamall a voe en abeg m'he devoa Egipt moustret, diwar c'houlenn Israel, ar Gerzhadeg Vedel War-du Gaza e miz Even 2025<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/trending/egypt-slammed-treatment-foreign-nationals-joining-global-march-gaza |title=Egypt slammed for its treatment of foreign nationals doing Global March for Gaza • Middle East Eye, 12/06/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Ebrel 2025, an aozadur dengar ''Cage International'' e London, a-gevret gant pemp aozadur all en Afrika, a lakaas klemm ouzh an ''African Commission on Human and Peoples' Rights'' ("Kengor Afrikat a-zivout Gwirioù Mab-den hag ar Pobloù", CADHP) en [[Addis Abeba]]<ref>Cage, 2025.</ref> : Egipt n'he deus ket gwir da gas tud war o c'hiz war he harzoù mard int lakaet war var o buhez pe e-tailh da vout kastizet a-stroll, rak kement-se a dorrfe ar C'henemglev etrebroadel a-zivout ar gwirioù trevourel ha politikel ([[1966]]) koulz ha Kendivizad ABU a-enep ar jahinerezh ([[1984]])<ref>{{en}} {{cite web|url=https://verfassungsblog.de/trapped-in-gaza/ |title=Trapped in Gaza • Verfassungsblog, 25/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2024/04/30/gaza-refugees-egypt-border-palestine/ |title=Egypt Is Obliged to Let Gaza Refugees In • ,Foreign Policy 30/04/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Egipt a lavaras he devoa klozet ar vevenn da Rafah evit sevel enep raktres Israel da zivroañ Palestiniz<ref name="Mahmoud 2024" />. Nac'hañ a reas ur c'hinnig gant Israel da zistreiñ Strizhenn Gaza da Egipt e-pad meur a vloavezh, betek 15 vloaz<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.eurasiareview.com/17032025-why-egypt-refuses-to-administer-gaza-oped/ |title=Why Egypt Refuses To Administer Gaza – OpEd • Eurasia Review, 17/03/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>, hag en un doare ofisiel e savas a-du gant prosez Suafrika a-enep Israel<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20240512-🔴-live-israel-steps-up-strikes-in-gaza-after-issuing-new-rafah-evacuation-order |title=Egypt to support South Africa's genocide case against Israel at ICJ • France 24|accessdate=05/07/2026}}</ref>. === Stadoù all === E miz Meurzh 2024, ar c'huzulva alvokaded aostralian ''Birchgrove Legal'' e [[Sydney]] a ditouras Pennmaodiern Aostralia, e Vaodiern an Aferioù Estren, penn an enebiezh ha tud all d'an ICC evel kenwallerien er gouennlazh, e torfedoù-brezel hag e torfedoù enep mab-den, kement-se en abeg ma oa bet dilamet arc'hant digant UNRWA, ma oa bet pourchaset ur skoazell vilourel ha roet ur skor politikel anat da oberoù Israel e brezel Gaza<ref name="Wedesweiler 2024" /><ref name="Rothwell 2024" />. Hervez an aozadur ''Canadian Centre for Policy Alternatives'' (CCPA), Kanada zo lodek er gouennlazh abalamour m'he deus aotreet ezporzhiañ dafar milourel da Israel evit kenderc'hel gant aotreoù kent, petra bennak m'he devoa disklêriet ne vije mui gwerzhet armoù ha ma n'he deus lakaet embargo klok ebet war an armoù, ar pezh a lez frailhoù evel treuzkasadennoù da Stadoù all<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.policyalternatives.ca/news-research/to-stop-gaza-genocide-canada-must-escalate-pressure-on-israel/ |title=To stop Gaza genocide, Canada must escalate pressure on Israel • CCPA, 30/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. === Gennad prevez ha media === Meur a embregerezh zo bet tamallet dezho tennañ splet eus ar gouennlazh e Gaza<ref>Albanese, 2025, pp. 1-2</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.thenation.com/article/economy/gaza-war-profiteers-corporations/ |title=These Corporations Are the True "Winners" of the War on Gaza • The Nation, 09 July 2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Renerien an embregerezhioù ''General Dynamics'' ([[lestrsaverezh]], ''Lockheed Martin'' hag ''RTX Corporation'' ([[aerlestr]]erezh hag armoù o-daou) o deus lavaret e oa kresket o gounidoù a-drugarez d'ar brezel e Gaza<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.cnn.com/2023/10/18/investing/premarket-stocks-trading/index.html |title=What the Israel-Hamas war means for defense stocks • CNN, 18/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://jacobin.com/2024/03/gaza-profits-bds-weapons-corporations/ |title=The Obscene US Profiteering From Israeli War and Occupation • Jacobin, 16/03/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Adalek miz Here 2023 betek miz Gouere 2025 e voe ur c'hresk a 77% war dalvoudegezh lodennoù RTX en eskemmdi New York<ref>{{en}} Mattei, Clara. ''Escape from Capitalism: An Intervention''. New York : Simon & Schuster, 2026, p. 153 {{ISBN|978-1-6680-8514-1}}.</ref>. D'an 20 a viz Even 2024, arbennigourien en ABU a c'halvas da baouez diouzhtu gant an treuzkas dizehan armoù da Israel peogwir e c'hellfed terriñ lezennoù etrebroadel ha lakaat Stadoù hag embregerezhioù da gendorfedourien en ur gouennlazh ; embregerezhioù hag ensavadurioù a bost arc'hant en treuzkas-se a voe gouzavet ivezg<ref>OHCHR, 2024c.</ref>. E miz Even 2025, un danevell gant ABU a venegas ar c'hompagnunezhioù ''Alphabet Inc.'' (ez-[[Google]]), [[Amazon (embregerezh)|''Amazon'']], ''[[Microsoft]]'' hag ''International Business Machines Corporation'' (IBM) evel "e-kreiz binvioù-evezhiañ Israel hag an distrujoù a zo war ober e Gaza", hag an embregerezh ''Palantir Technologies'' (meziantoù ditouriñ, polis ha surentez) evel mammenn ar binvioù [[naouegezh artifisiel|naouegezh kalvezadel]] a vez implijet gant Tsahal<ref name=UN-corporate-report>{{en}} {{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/lucrative-business-deals-help-sustain-israels-gaza-campaign-un-expert-says-2025-07-01/ |title='Lucrative' business deals help sustain Israel's Gaza campaign, UN expert says • Reuters, 01/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Meneget ivez eo ar bankoù ''Allianz'', ''Barclays'', ''BlackRock'' ha ''BNP Paribas'' peogwir o deus isskridet ha prenet endalc'hennoù digant gouarnamant Israel, ar pezh a zo andon bennañ da arc'hantaouiñ ar brezel e Gaza<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/07/01/british-companies-profiting-israeli-genocide-un-gaza-shamed/ |title=British companies named and shamed by UN for profiting from Israeli 'genocide' • The Daily Telegraph, 01/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Helenneien, kazetennerien, dielfennerien ar media hag alvokaded gwirioù mab-den a deus tamallet da veur a vedium bout kenwallerien dre o [[impalaerouriezh]]<ref>Moallem, 2023, pp. 542–543 ; Qutami, 2023, p. 532 ; Khouri, 2023.</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/experts-say-western-media-enabling-gaza-genocide-and-rewriting-history |title=Western media enabling Gaza genocide and rewriting history, say experts • Middle East Eye, 29/06/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ur c'hazetenner [[brazil]]at a damallas da vedia en e vro bout savet a-du gant ar gouennlazh<ref>Beaklini, 2023.</ref>. Un dielfenner media a skrivas ne vije ket padet ar gouennlazh e Gaza hep skoazell dizehan digant ar media stadunanat<ref>{{en}} Johnson, Adam H. ''How to Sell a Genocide: The Media's Complicity in the Destruction of Gaza''. London : Pluto Press, 2026, pp. 1-7, 201-204 {{ISBN|978-0-7453-5165-0}}.</ref>. == Anaoudegezh politikel == === Gouarnamantoù === {| class="infobox" style="width:410px;" |- ! colspan="4" style="text-align:center;"|Savboent ar Stadoù e-keñver anzavout<br>ez eus ur gouennlazh e Gaza (2024) ---- |- | colspan="4"| [[File:International recognition of Gaza genocide.svg|center]] ---- |- | {{Legend|#4cb149|A-du}} || {{Legend|#000|A-enep}} || {{Legend|#ff00b9|A-du gant ICJ}} || {{Legend|#00ffc0|Dispis}} |} Meur a Stad er C'hornôg (SUA, ar Rouantelezh-Unanet hag Alamagn pergen) o deus nac'het ober "gouennlazh" eus oberoù Israel e Gaza<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/us-says-genocide-charges-unfounded-rejects-israeli-claim-south-africa-serving-hamas/ |title=US says genocide charges 'unfounded,' rejects Israeli claim South Africa serving Hamas • The Times of Israel, 12/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/canadian-uk-leaders-reject-premise-of-icj-genocide-case-against-israel/ |title=Canadian, UK leaders reject premise of ICJ genocide case against Israel • The Times of Israel, 13/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.barrons.com/news/germany-rejects-un-genocide-charge-against-israel-6af01195 |title=Germany Rejects UN 'Genocide' Charge Against Israel • Barron's], 12/01/2024 |accessdate=05/07/2026}}</ref>. [[Belgia]], [[Norvegia]] ha Kanada o deus lavaret e c'hedfent ali an ICJ a-raok kemer disentez pe zisentez<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/23/why-has-belgium-vowed-to-back-the-icjs-verdict-on-gaza-genocide |title=Why has Belgium vowed to back the ICJ's verdict on Gaza 'genocide'? • Al Jazeera, 23/01/2024 |accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{no}} {{Cite web|url=https://www.utrop.no/nyheter/verden/358554/ |title=Barth Eide: Vi må lytte til Sør-Afrika ("Barth Eide: Ret eo dimp selaou Sufrika") • Utrop, 02/09/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/politics/israel-gaza-genocide-international-court-justice-hague-south-africa-1.7084682 |title=After days of confusion, Trudeau government says it will abide by ICJ on genocide case against Israel • CBC News, 16/01/2024 |accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ur strollad bras a Stadoù, er bed [[islam]]ek dreist-holl, an darn vrasañ eus Afrika, [[Amerika latin]] ha lod Stadoù en [[Europa (kevandir)|Europa]] a lavar didro ez eus ur gouennlazh eus oberoù Israel e Gaza ; lod zo savet a-du gant Suafrika er prosez dirak an ICJ<ref>{{en}} {{Cite web|url-status=live |url=https://apnews.com/article/genocide-israel-palestinians-gaza-court-fbd7fe4af10b542a1a4e2c7563029bfb |title=Genocide case against Israel: Where does the rest of the world stand on the momentous allegations? • Associated Press, 13/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. En o zouez emañ [[Ghana]]<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.myjoyonline.com/re-israeli-ambassador-to-ghana-rejects-ablakwas-gaza-genocide-tag/ |title=Re: Israeli Ambassador to Ghana rejects Ablakwa's 'Gaza genocide' tag • MyJoyOnline, 04/11/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>, Turkia<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/9/israels-war-on-gaza-live-fear-in-rafah-as-israel-prepares-ground-attack |title=Netanyahu orders military to submit action plan for Rafah assault • Al Jazeera, 09/02/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>, [[Malaysia]],<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/video/talk-to-al-jazeera/2024/5/19/malaysian-pm-cant-deny-us-complicity-in-gaza-genocide |title=Malaysian PM: Can't deny US complicity in Gaza genocide • Al Jazeera, 19/05/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>, Egipt<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2025/8/5/president-of-egypt-accuses-israel-of-systematic |title=President of Egypt accuses Israel of 'systematic genocide' • Al Jazeera, 05/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>, Brazil<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://agenciabrasil.ebc.com.br/en/politica/noticia/2023-10/president-lula-says-war-middle-east-genocide |title=President Lula says war in the Middle East is genocide • Agência Brasil, 25/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>, [[Chile]]<ref>{{es}} {{Cite web|url=https://www.infobae.com/america/america-latina/2024/09/25/gabriel-boric-me-rebelo-ante-quienes-pretenden-que-elijamos-entre-el-terrorismo-de-hamas-y-el-genocidio-de-israel/ |title=Gabriel Boric: "Me rebelo ante quienes pretenden que elijamos entre el terrorismo de Hamas y el genocidio de Israel" • Infobae, 25/09/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>, [[Kolombia]]<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/2/genocide-colombia-says-as-latin-american-states-condemn-israel-over-gaza |title='Genocide', Colombia says as Latin American states condemn Israel over Gaza • Al Jazeera, 02/11/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>, [[Spagn]]<ref>{{en}} {{Cite web|url-status=live |url=https://apnews.com/article/spain-israel-icj-genocide-case-67d4d9b8ecf6fd88e718319a5d93465a |title=Spain applies to join South Africa's case at top UN court accusing Israel of genocide • Associated Press, 06/06/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>, Iwerzhon<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/micheal-martin-ireland-irish-south-africa-gaza-b2643121.html |title=Irish parliament passes motion that Israel is 'perpetrating genocide in Gaza' • The Independent, 07/11/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref> ha [[Slovenia]]<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://sloveniatimes.com/43569/president-calls-out-israel-for-genocide |title=President calls out Israel for genocide • Slovenia Times, 21/05/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. D'ar 7 a viz Du 2025, Turkia a embannas urzhioù herzel en abeg da c'houennlazh enep B. Netanyahou ha 36 eus e genlabourerien<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2025/nov/07/turkey-issues-genocide-arrest-warrant-against-benjamin-netanyahu |title=Turkey issues genocide arrest warrant against Benjamin Netanyahu • The Guardian, 07/11/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. [[Aozadur ar C'hevelerezh Islamek]] (OIC), [[Kevre ar Stadoù Arab]] hag [[Unaniezh Afrika]] o deus a-unvouezh lakaet oberoù Israel da c'houennlazh ha galvet evit ma vefe daskoret kontoù ha kemeret diarbennoù evel lakaat paouez gant an treuzkas armoù<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.barrons.com/news/islamic-cooperation-denounces-gaza-genocide-urges-sanctions-against-israel-c8c7ac87 |title=Islamic Cooperation Denounces Gaza 'Genocide', Urges Sanctions Against Israel • Barron's, 05/05/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/8/16/arab-islamic-countries-condemn-netanyahus-greater-israel-remark |title=Arab, Islamic countries condemn Netanyahu's 'Greater Israel' remark • Al Jazeera, 05/05/2024|accessdate=05/07/202621 August 2025}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://au.int/en/pressreleases/20240228/african-union-delivered-its-oral-statement-international-court-justice |title=The African Union Delivered its Oral Statement Before the International Court of Justice for the Palestine Advisory Opinion Proceedings • African Union, 28/02/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Maina, 2025.</ref>. E miz Genver 2025, Strollad Den Haag (''Hague Group''<ref>{{ar}} {{pt}} {{en}} {{es}} {{fr}} [https://thehaguegroup.org/ lec'hienn ofisiel].</ref>) em vodas e [[Bogotá]] e sell da lakaat da zoujañ d'an disentezioù etrebroadel a-zivout Gaza, lakaat termen d'an dereiñ armoù da Israel, ha sevel un hent evit ledanaat anavezadur Stad Palestina<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/law/2025/jan/31/south-africa-and-malaysia-to-launch-campaign-to-protect-justice |title=South Africa and Malaysia to launch campaign to protect international justice • The Guardian, 31/01/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. === Aozadurioù e-maez gouarnamant hag aozadurioù etre gouarnamantel === Meur a AMG hag a aozadur etregouarnamantel o deus tamallet gouennlazhañ da Israel. E-touez ar re gentañ a sachas evezh e kreiz miz Here 2023 war ur gouennlazh galloudel edo ''Genocide Watch'' hag al ''Lemkin Institute for Genocide Prevention''<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.genocidewatch.com/single-post/genocide-emergency-alert-israel-and-gaza |title=Genocide Emergency Alert: Israel and Gaza • Genocide Watch, 19/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.lemkininstitute.com/active-genocide-alert-1/active-genocide-alert---israel-palestine%3A-there-is-no-justification-for-genocide |title=Active Genocide Alert – Israel-Palestine: There is No Justification for Genocide • Lemkin Institute for Genocide Prevention, 13/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Meur a strollad dengar palestinat, evel ''Defence for Children International'' (DCI)<ref>{{en}} {{Cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/11/1/israel-hamas-war-live-anger-grows-over-israeli-attack-on-gaza-refugee-camp?update=2455675 |title=Rights group accuses US of complicity in children's deaths in Gaza • Al Jazeera, 01/11/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>, ''Al-Haq'', ''Al Mezan'' hag ar ''Palestinian Centre for Human Rights'', o deus savet prosezioù a-zivout ur gouennlazh<ref name="sccoip">{{en}} {{Cite web|url=https://english.wafa.ps/Pages/Details/138509 |title=Scholars, civil society call on ICC Prosecutor to issue arrest warrants, investigate Israeli crimes in Gaza • Wafa, 21/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/9/three-rights-groups-file-icc-lawsuit-against-israel-over-gaza-genocide |title=ICC receives lawsuit over Israel's 'apartheid', 'genocide' in Gaza • Al Jazeera, 09/11/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.addameer.org/news/5172 |title=Reprint of the full letter and signatories • Addameer, 20/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Al-Haq & al., 2023.</ref>. Lod aozadurioù dengar israelat evel ''B'Tselem'' o deus embannet danevelloù ma reont "gouennlazh" eus taol-brezel Israel e Gaza<ref name="Kottasová & Salman">{{en}} {{Cite web|url=https://www.cnn.com/2025/07/28/middleeast/israeli-human-rights-group-accuses-israel-genocide-gaza-intl |title=For first time, two leading Israeli human rights groups accuse Israel of genocide in Gaza • CNN, 28/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.phr.org.il/wp-content/uploads/2025/07/Genocide-in-Gaza-PHRI-English.pdf |title=Genocide in Gaza • Physicians for Human Rights–Israel, 28/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>B'Tselem, 2025, p. 87.</ref>. E-mesk an aozadurioù etregouarnamantel hag o deus kondaonet Israel en abeg d'ar gouennlazh emañ an ''International Federation for Human Rights''<ref name="FIDH 2023">{{en}} {{cite web|url=https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/the-unfolding-genocide-against-the-palestinians-must-stop-immediately |title=The unfolding genocide against the Palestinians must stop immediately • International Federation for Human Rights, 12/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>, ''Euro-Mediterranean Human Rights Monitor''<ref name="MEE-2023-12-26">{{en}} {{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20231226-euro-med-submits-findings-on-israeli-army-executions-in-gaza-to-icc-un-calling-them-genocide/ |title=Euro-Med submits findings on Israeli army executions in Gaza to ICC, UN, calling them 'genocide' • Middle East Monitor, 26/12/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref>, ''Amnesty International''<ref name="AmnestyGenocideConclusion" /><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.cnn.com/2024/12/04/world/amnesty-international-israel-genocide-gaza-intl/index.html |title=Amnesty International says there is 'sufficient evidence' to accuse Israel of genocide in Gaza • CNN, 05/12/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>Amnesty International report, 2024.</ref>, an ''European Center for Constitutional and Human Rights''<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.ecchr.eu/en/press-release/gaza-and-the-matter-of-genocide/ |title=Gaza and the matter of genocide • European Center for Constitutional and Human Rights, 10/12/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref> hag ''Human Rights Watch''<ref name="Berg2024" />. E miz Here 2024, ''Oxfam'' ha 37 aozadur dengar all a ditouras n'edo ket Israel o toujañ da Gendivizad 1948 p'edo o "tiverkañ Gaza an Norzh diouzh ar gartenn"<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.oxfam.org/en/press-releases/urgent-joint-statement-northern-gaza-being-erased-global-leaders-must-act-now-end |title=Northern Gaza is being erased – global leaders must act now to end Israel's atrocities • Oxfam International, 15/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. ''Médecins Sans Frontières'' o deus kavet ivez emañ Israel o seveniñ ur gouennlazh<ref>Médecins Sans Frontières, 2024c, p. 5. ha 202}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.securitycouncilreport.org/monthly-forecast/2025-01/the-middle-east-including-the-palestinian-question-19.php |title=The Middle East, including the Palestinian Question • Security Council Report, 30/12/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ar strollad stadunanat ''Jewish Voice for Peace'' en deus lavaret emañ Israel o seveniñ ur gouennlazh<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.jewishvoiceforpeace.org/2023/10/11/statement23-10-11/ |title=Jewish Voice for Peace calls on all people of conscience to stop imminent genocide • Jewish Voice for Peace, 11/10/2023|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://jewishchronicle.timesofisrael.com/jewish-voice-for-peace-retools-to-focus-on-swaying-elections/ |title=Jewish Voice for Peace retools to focus on swaying elections • The Times of Israel, 01/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://time.com/7061772/jewish-voice-for-peace-oct-7-anniversary-essay/ |title=I Run Jewish Voice for Peace. These Are My Reflections on a Year of Unthinkable Horror • Time, 08/10/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Gwengolo 2025, ABU a embannas un danevell ma tezastume edo Israel o seveniñ ur gouennlazh enep Palestiniz e Gaza ; trawalc'h a elfennoù solius a gavas evit lavaret e oa bet pennadurezhioù Israel hag o nerzhioù surentez o seveniñ, hag edont c'hoazh o seveniñ, pevar ober gouennlazhañ diwar ar pemp a zo termenet e Kendivizad 1948 : lazhañ izili eus ar strollad, ober droug bras koulz fizikel ha speredel, gourlakaat a-ratozh aozioù bevañ a zo jedet evit distruj ar strollad a-zarn pe a-bezh, ha gourlakaat dafaroù e sell da virout a c'henel bugale<ref name="UNCommissionGenocide" /><ref>{{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2025/sep/16/israel-committed-genocide-in-gaza-says-un-inquiry |title=Israel has committed genocide in Gaza, says UN commission of inquiry • The Guardian, 16/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. == Prezeg sevenadurel == Dael a vez er prezeg sevenadurel a-zivout gouennlazh Israel enep ar bobl balestinat. Tud vrudet, atletourien, kefredourien, difretourien, ensavadurioù sevenadurel ha tud voutin o deus lavaret o soñj a-zivout an darvoudoù e Gaza hag an heuliadoù koulz sevenadurel ha kevredigezhel a vez pa lakaer an darvoudoù-se d'ur gouennlazhañ<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.newarab.com/opinion/gazas-genocide-has-forced-many-celebrities-out-silence |title=Gaza's genocide has forced many celebrities out of silence • The New Arab, 14/07/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. === Meno foran === Meur a sontadeg o deus diskouezet e sav ar braz eus Yuzevien Israel (82%) a-du gant politikerezh ar gouarnamant e-keñver Gaza<ref name="HaaretzTransferPoll">{{en}} {{Cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2025-05-28/ty-article-magazine/.premium/yes-to-transfer-82-of-jewish-israelis-back-expelling-gazans/00000197-12a4-df22-a9d7-9ef6af930000 |title=Yes to transfer: 82% of Jewish Israelis back expelling Gazans • Haaretz, 28/05/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="HaaretzFaminePoll">{{en}} {{Cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2025-08-05/ty-article/.premium/large-majority-of-israeli-jews-untroubled-by-reports-of-famine-in-gaza-poll-finds/00000198-7ab3-d0ce-a5de-fbb374f30000 |title=Large majority of Israeli Jews untroubled by reports of famine in Gaza, poll finds • Haaretz, 05/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/article-783849 |title=Jewish, Arab Israelis disagree on IDF use of force in Gaza • The Jerusalem Post, 26/01/2024|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Eost 2025, ur sontadeg gant ''Accord Center'' a gavas e 76% eus Yuzevien Israel a-du evit lavaret "n'eus den digablus ebet e Gaza"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.i24news.tv/en/news/israel-at-war/artc-poll-62-of-israelis-say-there-are-no-innocent-people-in-gaza |title=Poll: 62% of Israelis say "there are no innocent people in Gaza" • i24NEWS, 25/08/2025|access-date=}}</ref>. E miz Mae 2025, un sontadeg a gavas 82% a dud a-du gant divroañ tud Gaza ha 56% ivez a-du gant skarzhañ Palestiniz eus Israel<ref name="HaaretzTransferPoll" /> E miz Eost, ur sontadeg all a gavas 78% eus Yuzevien Israel na oant ket direnket gant an naonegezh e Gaza<ref name="HaaretzFaminePoll" />. Hervez al ''Lemkin Institute for Genocide Prevention'', "an darn vrasañ eus Israeliz a sav a-du gant [...] raktres Israel hag hep mar ebet e skorint forzh petra evit ma vefe kaset da benn – adalek un ''apartheid'' d'un netraiñ<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.lemkininstitute.com/statements-new-page/four-facts-about-israel%E2%80%99s-genocide |title=Four Facts about Israel's Genocide • Lemkin Institute for Genocide Prevention, 18/05/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Eost 2025 c'hoazh, ur sontadeg a gavas e krede da 50% eus ar vouezherien en SUA edo Israel o seveniñ ur gouennlazh e Gaza, ha 60% a save a-enep muioc'h a skoazell vilourel da Israel<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/8/28/half-of-us-voters-believe-israel-committing-genocide-in-gaza-poll-says |title=Half of US voters believe Israel committing genocide in Gaza, poll says • Al Jazeera, 28/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Gwengolo, ur sontadeg gant ''Associated Press'' hag an ''National Opinion Research Center'' (NORC) e skol-veur [[Chicago]] a gavas ur c'hresk en niver a Stadunaniz e soñje dezho e oa aet Israel "re bell ganti" en he oberoù milourel e Gaza<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.pbs.org/newshour/politics/more-americans-feel-israel-has-gone-too-far-in-gaza-ap-norc-poll-shows |title=More Americans feel Israel has 'gone too far' in Gaza, AP-NORC poll shows • PBS News, 18/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. E miz Here 2025, ur sontadeg gant ar gazetenn ''Washington Post'' a gavas e soñje d'ar braz eus ar Yuzevien stadunanat edo Israel o seveniñ torfedoù-brezel, ha 39% anezho a soñje edo o seveniñ ur gouennlazh<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2025/10/06/jewish-americans-israel-poll-gaza/ |title=Many American Jews sharply critical of Israel on Gaza, Post poll finds • The Washington Post, 04/10/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ur sontadeg gant ''Quinnipiac University'' a gavas 50% eus ar vouezherien stadunanat o soñjal edo Israel o seveniñ ur gouennlazh e Gaza, en o zouez 77% a [[Strollad Demokratel (Stadoù-Unanet)|zemokrated]], en enep da 64% a [[Strollad Republikan (Stadoù-Unanet)|republikaned]]. Ouzhpenn da se, 60% eus ar vouezhierien a save a-enep kas muioc'h a skoazell vilourel stadunanat da Israel, 37% o kenduiñ gant Palestiniz ha 36% gant Israeliz<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/8/28/half-of-us-voters-believe-israel-committing-genocide-in-gaza-poll-says |title=Half of US voters believe Israel committing genocide in Gaza, poll says • Al Jazeera, 28/08/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. == Skog == [[File:Palestine Rally End The Siege, Stop the War on Gaza (53264903858).jpg|thumb|Aduidi gant Palestiniz o vanifestiñ e [[Melbourne]], 15/10/2023.]] Ar c'hevredadour breizhveurat Martin Shaw en deus graet "ar gouennlazh hag a gemmas ar bed" eus ar gouennlazh e Gaza abalamour d'an emluskañ a-yoc'h a zo bet dre ar bed a-enep an ober-se. Merket en deus ivez un nebeud gounidoù politikel gant Israel, hogen "ker-ruz e-keñver he reizhwir er bed ha hini ar C'hornôg"<ref>Shaw, 2025b, pp. 4, 14.</ref>. Ar c'hazetenner israelat Gideon Levy a skrivas ur pennad en ''Haaretz'' ma pouezas war ar fed ma ne c'hello biken tud Gaza ankouaat al lazhadegoù, ar bombezadegoù, an distrujoù hag an traoma<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.haaretz.com/opinion/2025-10-05/ty-article-opinion/.premium/do-cry-over-spilt-blood-generations-will-go-by-before-gaza-forgets-the-genocide/00000199-afd4-d5a6-afff-efdff5560000 |title=Do Cry Over Spilt Blood: Generations Will Go by Before Gaza Forgets the Genocide • Haaretz, 05/10/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Helennien, arbennigourien ha displegerien all o deus deskrivet ar gouennlazh evel "bered ar gwir etrebroadel"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://english.elpais.com/international/2025-09-01/unrwa-chief-gaza-is-becoming-the-graveyard-of-international-humanitarian-law.html |title=UNRWA chief: 'Gaza is becoming the graveyard of international humanitarian law' • El País, 01/09/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://verfassungsblog.de/in-the-graveyard-of-international-law/ |title=In the Graveyard of International Law • Verfassungsblog, 16/05/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web|url=https://brill.com/view/journals/pyio/25/1/article-p3_1.xml |title=Is Gaza the Graveyard of International Law? • The Palestine Yearbook of International Law Online, 27/02/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Lod helenneien, dreist-holl ar re a studi ar gwir etrebroadel a-fet an Trede-bed, o deus lavaret e oa bet gwallgaset an urzh hag ar gwir etrebroadel gant gouzañvadezh ar gumuniezh etrebroadel e-keñver lakaat oberoù Israel e Gaza d'ur gouennlazh, ha diskouezet e oa bet skorted ar gouarnerezh etrebroadel<ref name="Baars 2024" /><ref name="Barreto 2024" /><ref>Englert & Bhattacharyya, 2024.</ref>. Da lavar an alvokad José Manuel Barreto, "gouennlazh Palestiniz en deus diskuliet framm trevadennour don an urzh lezennel etrebroadel", hag eñ lakaat gouennlazh Gaza en ul listennad hir a c'houennlazhoù trevadennel a zo bet asantet mui-pe-vui gant ar reizhiad etrebroadel<ref name="Barreto 2024" />. Hervez an istorour stadunanat Mark LeVine, oberoù Israel o deus distrujet pep doujañs d'ar gwir etrebroadel ha gwanaet an ''tabou'' enep ar feulster a-yoc'h evel respont d'ur gourdrouz martezeet<ref>LeVine, 2025, p. 5.</ref>. An alvokad izelvroat ha kelenner war ar gwir etrebroadel André Nollkaemper en deus lavaret ez eo distaol ar gwir etrebroadel gant Stadoù-Unanet Amerika ur perzh unel d'ar brezel e Gaza<ref>{{nl}} {{Cite web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2025/10/06/is-het-internationaal-recht-nog-relevant-na-gaza-we-gaan-een-donker-decennium-tegemoet-a4908607 |title=Is het internationaal recht nog relevant na 'Gaza'? 'We gaan een donker decennium tegemoet' ("Ha perzhek eo ar gwir etrebroadel goude Gaza ? Emaomp o vont war-du un dekvloaziad teñval") • NRC, 06/10/2025|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Goude en devout aterset alvokaded liammet ouzh an US Army, ar c'hazetenner Colin Jones a zastumas e welont Gaza evel un taol-arnod da welet petore emzalc'h milourel a vije dereat mar bije brezel etre SUA hag ur galloud kevatal evel Sina<ref name="Jones 2025" />. E-kerzh brezel Iran e 2026, Benjamin Netanyahou hag Itamar Ben-Gvir, anezhañ penn al luskad politikel ''Otzma Yehudit'' ("Galloud Yuzev", tu dehou pellañ) a reas dave da Amalek, da lavaret eo enebour hêrezhel Israel hervez ar [[Bibl]] ([[Levr ar C'heneliezh|Gen 36:12]] ha [[Kentañ Levr an Danevelloù|Chr]] 1:36)<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/israeli-minister-invokes-genocidal-amalek-call-amid-war-iran |title=Israeli minister invokes genocidal Amalek call amid war on Iran • Middle East Eye, 28/01/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref><ref name="Malekafzali">{{en}} {{Cite web|url=https://www.thenation.com/article/world/israel-iran-holy-war-amalek-haman/ |title=Israel Is Using Its Genocidal Gaza Playbook on Iran • The Nation, 06/03/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Hervez ar c'hazetenner [[liban]]at Séamus Malekafzali, a zo un arbennigour war ar Reter-Kreiz, kement-se zo un astenn da "reizhpoell gouennlazhañ" Israel adalek Gaza betek Iran<ref name="Malekafzali" />. E ''The Guardian'' e miz Meurzh 2026, ar c'hazetenner breizhveurat Ben Reiff a c'houzavas : "goude c'hwitadenn ar bed war mirout ouzh ur gouennlazh a c'hoarvezout e Gaza, Israel a implijo ur c'haderezh damheñvel er brezel emañ o kas e Liban"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/mar/18/israel-gaza-model-lebanon-international-reaction-sanctions |title=As Israel prepares to implement the 'Gaza model' in Lebanon, where is the international reaction? • The Guardian, 18/03/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. Ar gelennerez spagnat Sonia Boulos (gwirioù mab-den) hag an istorour israelat Raz Segal o deus skrivet e tiskouez brezel SUA hag Israel en Iran "penaos emañ ar bed a-bezh gourdrouzet gant renoù gouennlazher"<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://jacobin.com/2026/05/review-bartov-gaza-genocide-zionism |title=A Future Beyond Israeli Genocide in Palestine • Jacobin, 10/02/2026|accessdate=05/07/2026}}</ref>. == Notennoù == {{Daveoù|bannoù=2}} == Mammennoù == <div style="column-count:2;"> <div class="center">'''A'''</div> * Abdon Nahla. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07078552.2024.2325298 ''Israel's settler colonialism and the genocide in Gaza: Alternatives'' • Studies in Political Economy, 105:1, 2024, pp. 94–106]. * Abodahab, Ahmad Mokhtar ; Elsergany, AbdelAzim Nagdy. [https://web.archive.org/web/20251114111254/https://ejhm.journals.ekb.eg/article_423789.html ''Children Disabilities, The Current and Upcoming Medical & Humanity Catastrophe in Gaza: Review Article'' • The Egyptian Journal of Hospital Medicine, #99, 04/2025, pp. 1705–1710]. * Abraham, Yuval. [https://www.972mag.com/lavender-ai-israeli-army-gaza/ '''Lavender': The AI machine directing Israel's bombing spree in Gaza'' • +972 Magazine, 03/04/2024]. * Aftab, Shiza ; Yaqoob, Eesha ; Khan, Shahzad Ali ; Javed, Saad. [https://www.emro.who.int/emhj-volume-31-2025/volume-31-issue-4/addressing-emergency-trauma-care-needs-in-the-gaza-strip.html ''Addressing emergency trauma care needs in the Gaza Strip'' • Eastern Mediterranean Health Journal, 31:4, 04/2025, pp. 226–227]. * (Albanese, 2024a) Albanese, Francesca. [https://documents.un.org/doc/undoc/gen/g24/046/11/pdf/g2404611.pdf ''Anatomy of a Genocide: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese'' • United Nations Special Rapporteur on the occupied Palestinian territories, 25/03/2024]. * (Albanese, 2024b) Albanese, Francesca. [https://docs.un.org/en/A/79/384 ''Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967, Francesca Albanese: Genocide as colonial erasure'' • United Nations Special Rapporteur on the occupied Palestinian territories, 01/10/2024]. * Albanese, Francesca. [https://www.ohchr.org/en/documents/country-reports/ahrc5923-economy-occupation-economy-genocide-report-special-rapporteur ''From economy of occupation to economy of genocide – Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Palestinian territories occupied since 1967'' • United Nations Special Rapporteur on the occupied Palestinian territories]. * (Al-Haq et al.,2023) Al-Haq, Al Mezan Center for Human Rights & al. [https://web.archive.org/web/20231031174452/https://www.addameer.org/sites/default/files/icc-letter-1697782247-pdf.pdf ''Urgent: Issue Arrest Warrants, Investigate Israeli Crimes and Intervene to Deter Incitement to Commit Genocide in Gaza'' • ''Addameer''] – [https://www.mezan.org/public/en/post/46295 ''Reprint of the full letter and signatories'' • Al Mezan Center for Human Rights]. * (Al Jazeera, 2024) Al Jazeera. [https://www.youtube.com/watch?v1_SkF1-rDl0 ''Rashid Khalidi: This genocide 'worse than any phase of Palestinian history''' • Al Jazeera ''via'' YouTube]. * Al-Waheidi, Majd. [https://www.npr.org/2025/09/25/g-s1-89678/israel-gaza-genocide-debates-united-nations ''A question of intent: Is what's happening in Gaza genocide?'' • NPR, 25/09/2025]. * Ali, Soraya. [https://english.elpais.com/international/2024-04-20/gaza-hospitals-coin-wcnsf-acronym-wounded-child-no-surviving-family.html ''Gaza hospitals coin WCNSF acronym: Wounded child, no surviving family'' • El País, 20/04/2024]. * (Amnesty International, 2022) Amnesty International. [https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2022/02/MDE1551412022ENGLISH.pdf ''Israel's Apartheid Against Palestinians: Cruel System of Domination and Crime Against Humanity'']. * (Amnesty International report, 2024) Amnesty International. [https://amnesty.ca/wp-content/uploads/2024/12/Amnesty-International-Gaza-Genocide-Report-December-4-2024.pdf ''«You Feel Like You Are Subhuman»: Israel's Genocide Against Palestinians In Gaza'']. * Antonio, Raymund. [https://mb.com.ph/2023/10/23/civilians-not-a-target-envoy-decries-genocide-tag-of-israel-hamas-war ''Civilians not a target: Envoy decries 'genocide' tag of Israel–Hamas war'' • Manila Bulletin, 23/10/2023]. * (Associated Press, 2023a) Associated Press. [https://apnews.com/article/israel-hamas-war-news-12-2-2023-f300e8dac70d5309bf5f5a75bace7689 ''Israeli offensive shifts to crowded southern Gaza, driving up death toll despite evacuation orders'', 02/12/2023]. * Ayyash, M. Muhannad. [https://ww.aljazeera.com/opinions/2023/11/2/a-genocide-is-under-way-in-palestine# ''A genocide is under way in Palestine'' • Al Jazeera, 02/11/2023]. <div class="center">'''B'''</div> * Bachman, Jeffrey S. ; Ruiz, Esther Brito. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2025.2556592 ''From East Timor to Gaza: How the United States Contributes to and Distances Itself from the Atrocities of Others (and How Genocide Studies Lets the United States Get Away with It)'' • Journal of Genocide Research, 18/09/2025, pp. 1–15]. * Baker, Graeme. [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67401064 ''Israel Gaza: Hospitals caught on front line of war'' • BBC News, 13/11/2023]. * Barghouti, Mariam. [https://www.aljazeera.com/opinions/2023/10/14/on-october-7-gaza-broke-out-of-prison ''On/10/7, Gaza broke out of prison'' • Al Jazeera, 14/10/2023]. * Bartov, Omer. [https://www.nytimes.com/2023/11/10/opinion/israel-gaza-genocide-war.html ''Opinion: What I Believe as a Historian of Genocide'' • The New York Times, 10/11/2023]. * Basu, Brishti. [https://www.cbc.ca/news/world/hospitals-supplies-gaza-aid-ceasefire-1.7014512 ''Dwindling supplies, damaged hospitals in Gaza prompt growing calls for aid, ceasefire'' • CBC News, 01/11/2023]. * Bateman, Tom. [https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-68984999 ''US says Israel may have breached international law with American weapons in Gaza'' • BBC News, 11/05/2024]. * Bayoumi, Moustafa. [https://www.theguardian.com/us-news/ng-interactive/2025/jul/06/destruction-of-palestine-is-breaking-the-world ''The destruction of Palestine is breaking the world • The Guardian, 06/07/2025]. * Beaklini, Bruno Lima Rocha. [http://institute.aljazeera.net/en/ajr/article/2393 '''War propaganda' – Brazil's media has abandoned journalistic standards over Gaza'' • Al Jazeera Media Institute, 25/10/2023]. * Berg, Stephanie van den. [https://www.reuters.com/world/nicaragua-files-case-world-court-against-germany-aiding-israel-2024-03-01/ ''Nicaragua files case at World Court against Germany for aiding Israel'' • Reuters, 01/03/2024]. * Bishara, Marwan. [https://www.aljazeera.com/opinions/2023/10/12/israel-is-manufacturing-a-case-for-genocide ''Israel is manufacturing a case for genocide'' • Al Jazeera, 12/10/2023]. * Bloxham, Donald. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2025.2483546 ''The 7 October Atrocities and the Annihilation of Gaza: Causes and Responsibilities'' • Journal of Genocide Research, 03/04/2025]. * Boffey, Daniel. [https://www.theguardian.com/world/2023/nov/17/why-are-european-governments-clamping-down-right-to-protest ''Why are European governments clamping down on the right to protest?'' • The Guardian, 17/11/2023]. * Bouranova, Alene. [https://www.bu.edu/articles/2024/is-israel-committing-genocide-in-gaza/ ''Is Israel Committing Genocide in Gaza? New Report from BU School of Law's International Human Rights Clinic Lays Out Case'' • Boston University, 06/06/2024]. * (B'Tselem, 2021) B'Tselem. [https://www.btselem.org/publications/fulltext/202101_this_is_apartheid ''A regime of Jewish supremacy from the Jordan River to the Mediterranean Sea: This is apartheid'' • B'Tselem, 12/01/2021]. * B'Tselem. [https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/israel-not-fighting-against-hamas-against-civilians-implementing-criminal-policy-bombings-enarhe ''Israel is not fighting against Hamas but against civilians, implementing a criminal policy of bombings [EN/AR/HE]'' • Reliefweb, 06/12/2023]. * B'Tselem. [https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/202507_our_genocide_eng.pdf ''Our Genocide'' • B'Tselem, 07/2025]. * Burga, Solcyré. [https://web.archive.org/web/20231125022352/https://time.com/6334409/is-whats-happening-gaza-genocide-experts/ ''Is What's Happening in Gaza a Genocide? Experts Weigh In'' • Time, 13/11/2023]. * Buschek, Christo ; Christoph, Maria ; Kalisch, Muriel ; Kollig, Dajana ; Obermaier, Frederik ; Retter, Maria. {{de}} [https://www.spiegel.de/ausland/journalisten-in-gaza-arbeiten-in-der-todeszone-a-449a6940-b3ad-40ef-ab7a-d746c01ef0eb ''(S+) The Gaza Project: Sie berichten aus der Todeszone – viele kostet das ihr Leben'' ("Danevelliñ a reont adalek «&nbsp;takad ar marv&nbsp;» – kalz anezho a goll o buhez") • Der Spiegel, 25/06/2024]. * Bybelezer, Charles. [https://www.jns.org/letter-from-netanyahu-to-idf-soldiers-fighting-hamas/ ''Netanyahu writes to IDF soldiers ahead of Shabbat'' • Jewish News Syndicate, 03/11/2023]. <div class="center">'''C'''</div> * (Cage, 2025) Cage. [https://www.cage.ngo/articles/african-commission-urged-to-refer-egypt-to-court-for-complicity-in-gaza-blockade ''African Commission Urged to Refer Egypt to Court for Complicity in Gaza Blockade • Cage, 23/04/2025]. * (Casciani,2024a) Casciani, Dominic. [https://www.bbc.com/news/articles/c3g9g63jl17o ''Israel-Gaza: What did the ICJ ruling really say?'' • BBC News, 16/05/2024]. * (Casciani,2024b) Casciani, Dominic. [https://www.bbc.com/news/articles/c722zv1r5yro ''Israel-Gaza: What does ICJ ruling on Israel's Rafah offensive mean?'' • BBC News, 28/05/2024]. * Chacar, Henriette. [https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-revises-death-toll-oct-7-hamas-attack-around-1200-2023-11-10/ ''Israel revises Hamas attack death toll to 'around 1,200''' • Reuters, 10/11/2023]. * (Clayton, 2024a) Clayton, Freddie. [https://www.nbcnews.com/news/world/israel-icj-order-halt-rafah-offensive-what-next-rcna154102 ''Isolated Israel argues U.N. court ruling leaves door open to Rafah offensive'' • NBC News, 27/05/2024]. * Coghill, Arianna. [https://www.motherjones.com/politics/2024/01/south-africa-israel-amalek-netanyahu/ ''As It Formally Accuses Israel of Genocide, South Africa Condemns Netanyahu's Amalek Reference'' • Mother Jones, 11/01/2024]. * Cohen, Mari. [https://jewishcurrents.org/can-genocide-studies-survive-a-genocide-in-gaza ''Can Genocide Studies Survive a Genocide in Gaza?'' • Jewish Currents, 19/12/2024]. * Condon, Grace ; Condon, Frankie. [https://www.genocidewatch.com/single-post/genocide-is-never-justifiable-israel-and-hamas-in-gaza ''Genocide is Never Justifiable: Israel and Hamas in Gaza'' • Genocide Watch, 20/02/2024]. * Conley, Julia. [https://www.commondreams.org/news/support-south-africa-icj ''100+ Global Rights Groups Urge Support for South Africa's Genocide Case Against Israel at ICJ'' • Common Dreams, 03/01/2024]. * Cook, Jonathan. [https://www.middleeasteye.net/opinion/gaza-israel-kills-journalists-western-media-killing-truth-genocide ''Israel kills the journalists. Western media kills the truth of genocide in Gaza'' • Middle East Eye, 25/10/2024]. * Cordall, Simon Speakman ; Pedrosa, Veronica. [https://www.aljazeera.com/news/2024/3/13/after-the-unrwa-report-more-accounts-of-israels-torture-in-gaza ''Not just the UNRWA report: Countless accounts of Israeli torture in Gaza'' • Al Jazeera, 13/03/2024]. * Corder, Mike. [https://abcnews.go.com/International/wireStory/south-africas-genocide-case-israel-sets-high-stakes-106055104 ''South Africa's genocide case against Israel sets up a high-stakes legal battle at the UN's top court'' • ABC News, 02/01/2024]. * Currie, Robert J.. [https://www.cambridge.org/core/journals/canadian-yearbook-of-international-law-annuaire-canadien-de-droit-international/article/abs/international-criminal-court-a-commentary-on-the-rome-statute-by-william-a-schabas-oxford-oxford-university-press-2010-1336-pages/9FB63B595925840FF3D978C8E5503E7D ''The International Criminal Court: A Commentary on the Rome Statute. By William A. Schabas. Oxford: Oxford University Press, 2010. 1336 pages'' • Canadian Yearbook of International Law/Annuaire Canadien de Droit International 2011, #48, pp. 579–584]. <div class="center">'''D'''</div> * Davies, Harry ; McKernan, Bethan ; Abraham, Yuval ; Rapoport, Meron. [https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/28/spying-hacking-intimidation-israel-war-icc-exposed ''Spying, hacking and intimidation: Israel's nine-year 'war' on the ICC exposed'' • The Guardian, 28/05/2024]. * De Vogli, Roberto ; Montomoli, Jonathan ; Abu-Sittah, Ghassan ; Pappé, Ilan. [https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(25)01541-7/fulltext ''Break the selective silence on the genocide in Gaza'' • The Lancet, 406:10504, pp. 688–689]. * (Debre, 2023b) Debre, Isabel. [https://apnews.com/article/israel-hamas-war-gaza-hospitals-be55b16dd18e55be1b8ad395163ca19b ''Hospitals have special protection under the rules of war. Why are they in the crosshairs in Gaza?'' • Associated Press, 11/11/2023]. * Donoghue, Joan. [https://www.bbc.co.uk/programmes/m001yplc ''Joan Donoghue – Former President of the International Court of Justice'' • BBC, 25/04/2024]. * Doucet, Lyse. [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-68514816 • BBC News, 09/03/2024]. * Dumper, Michael ; Badran, Amneh. [https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9781003031994/routledge-handbook-palestine-michael-dumper-amneh-badran ''Routledge Handbook on Palestine 2024'']. <div class="center">'''E'''</div> * Ebrahim, Nadeen. [https://edition.cnn.com/2024/10/21/middleeast/gaza-war-israeli-soldiers-ptsd-suicide-intl/index.html '''He got out of Gaza, but Gaza did not get out of him': Israeli soldiers returning from war struggle with trauma and suicide'' • CNN, 21/10/2024]. * Englert, Sai ; Bhattacharyya, Gargi. [https://www.euppublishing.com/doi/10.3366/hlps.2024.0337 ''Capital's Genocide: A Conversation on Racial Capitalism, Settler Colonialism, and Possible Worlds after Gaza'' • Journal of Holy Land and Palestine Studies, 23:2, 01/10/2024, pp. 165–186]. * El Chamaa, Mohamad. [https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/30/gaza-library-palestinian-culture/ ''Gazans mourn loss of their libraries: Cultural beacons and communal spaces'' • The Washington Post, 01/12/2023]. <div class="center">'''F'''</div> * Faddoul,Alix ; Shannon, Geordan ; Asghar, Khudejha ; Boukari, Yamina ; Smith, James ; Neilson, Amy. [https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(23)02751-4/fulltext ''The health dimensions of violence in Palestine: a call to prevent genocide'' • The Lancet, 403:10421, pp. 25–26, 01/2024]. * Fassin, Didier. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2024.2308941 ''The Rhetoric of Denial: Contribution to an Archive of the Debate about Mass Violence in Gaza'' • , Journal of Genocide Research, Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies, pp. 1–7, 05/02/2024]. * Fayyad, Huthifa. [https://www.middleeasteye.net/news/nearly-1000-palestinian-health-workers-killed-israeli-forces-gaza-named ''Nearly 1,000 Palestinian health workers killed by Israeli forces in Gaza named'' • Middle East Eye, 17/09/2024]. * Federman, Josef ; Adwan, Issam. [https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2 ''Hamas militant group has started a war that 'Israel will win,' defense minister says'' • Associated Press, 07/10/2023]. <div class="center">'''G'''</div> * Gessen, Masha. [https://www.newyorker.com/news/our-columnists/the-limits-of-accusing-israel-of-genocide-under-international-law ''The Limits of Accusing Israel of Genocide • The New Yorker, 07/02/2024]. * Goda, Norman ; Herf, Jeffrey. [https://www.washingtonpost.com/opinions/2025/06/03/israel-gaza-genocide-allegations/ ''Why it's wrong to call Israel's war in Gaza a 'genocide''' • The Washington Post, 03/06/2025]. * Goldberg, Amos. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2024.2413175 ''The Problematic Return of Intent'' • Journal of Genocide Research, Forum: Israel-Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies, pp. 1–10, 15/10/2024]. * Goldenberg, Tia. [https://apnews.com/article/israel-palestinians-south-africa-genocide-hate-speech-97a9e4a84a3a6bebeddfb80f8a030724 ''Harsh Israeli rhetoric against Palestinians becomes central to South Africa's genocide case'' • Associated Press, 18/01/2024]. * Gómez-Ugarte, Ana C. ; Chen, Irena ; Acosta, Enrique ; Basellini, Ugofilippo ; Alburez-Gutierrez, Diego. [https://link.springer.com/article/10.1186/s12963-025-00422-9 ''Accounting for uncertainty in conflict mortality estimation: an application to the Gaza War in 2023-2024'' • Population Health Metrics, 23:55, pp. 1–15, 13/10/2025]. * (Graham-Harrison, 2024a) Graham-Harrison, Emma. [https://www.theguardian.com/world/2024/feb/25/gaza-death-toll-set-to-pass-30000-as-israel-prepares-assault-on-rafah ''Gaza death toll set to pass 30,000, as Israel prepares assault on Rafah'' • The Guardian, 25/02/2024]. * (Graham-Harrison, 2024b) Graham-Harrison, Emma. [https://www.theguardian.com/world/2024/sep/17/gaza-publishes-identities-of-34344-palestinians-killed-in-war-with-israel''Gaza publishes identities of 34,344 Palestinians killed in war with Israel'' • The Guardian, 17/09/2024]. * Grigor, Sabina-Andreea. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10758216.2024.2337944#d1e107 ''The Narrow Definition of Genocide & Its Role in Investigating and Prosecuting Charges of Genocide in Romania'' • Problems of Post-Communism, 72:1, pp. 97–111]. * Grim, Ryan. [https://theintercept.com/2024/03/02/gaza-flour-massacre-propaganda/ ''WCNSF: The Most Haunting Acronym the World Has Produced'' • The Intercept, 02/03/2024]. * Gritten, David. [https://www.bbc.com/news/articles/clyr154314vo • BBC News, 14/03/2025]. * Guillot, Michel ; Draidi, Mohammed ; Cetorelli, Valeria ; Monteiro Da Silva, José H. C. ; Lubbad, Ismail [https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)02810-1/abstract ''Life expectancy losses in the Gaza Strip during the period October, 2023, to September, 2024'' • The Lancet, 405:10477, 02/2025, pp. 478–485]. * Gurmendi Dunkelberg, Alonso. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2025.2454739 ''How to Hide a Genocide: Modern/Colonial International Law and the Construction of Impunity'' • Journal of Genocide Research, Forum: Israel-Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies, 22/01/2025, pp. 1–24]. * Gvaryahu, Avner. [https://www.foreignaffairs.com/israel/myth-israels-moral-army |''The Myth of Israel's "Moral Army": The Failure of the IDF's Targeting Protocols Is Producing Massive Civilian Casualties'' • Foreign Affairs, 04/03/2024]. <div class="center">'''H'''</div> * Haidar, Dalia. [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67614139 '''Wounded child, no surviving family': The pain of Gaza's orphans'' • BBC News, 04/12/2023]. * Hanbali, Layth ; Kwong, Edwin Jit Leung ; Neilson, Amy ; Smith, James ; Hafez, Sali ; Khoury, Rasha. [https://gh.bmj.com/content/9/2/e014942 ''Israeli necropolitics and the pursuit of health justice in Palestine'' • BMJ Global Health, 9:2, p. e014942, 02/2024]. * (Haque, 2024a) Haque, Adil Ahmad. [https://www.justsecurity.org/96123/icj-gaza-israeli-operations/ ''Halt: The International Court of Justice and the Rafah Offensive'' • Just Security, 24/05/2024]. * Harghandiwal, Beheshta. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17441692.2025.2495326 ''Impact of the humanitarian crisis in Gaza on children's health: Evidence and recommendations for mitigation'' • Global Public Health, 20:1, pennad 2495326, 22/04/2025]. * Horn, Allyson. [https://www.abc.net.au/news/2023-12-06/inside-gaza-a-devastating-new-term-has-emerged-wcnsf/103161184 ''Inside Gaza's overwhelmed hospital system, doctors have coined a new term for wounded children arriving alone'' • ABC News (Australia), 05/12/2023]. <div class="center">'''I'''</div> * (Independent International Commission of Inquiry, 2025) IICI. [https://www.un.org/unispal/document/report-of-the-commission-of-inquiry-israel-gender-based-violence-13march2025/ '' 'More than a human can bear': Israel's systematic use of sexual, reproductive and other forms of gender-based violence since 7/10/2023'' • Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and Israel, 12/03/2025]. * (ICJ-order-2024-01-26) ICJ. [https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240126-ord-01-00-en.pdf ''Order of 26 January 2024, Application of Convention on Prevention and Punishment of Crime of Genocide (S. Afr. v. Isr.), No. 192 • International Court of Justice, 26/01/2024]. * (International Federation for Human Rights, 2024) IFHR. [https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/one-year-of-denouncing-the-genocide-of-palestinians-in-gaza ''One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza • International Federation for Human Rights, 12/12/2024]. * (International State Crime Initiative, 2023) ISCI. [http://statecrime.org/international-expert-statement-on-israeli-state-crime ''International Expert Statement on Israeli State Crime'' • International State Crime Initiative, 2023]. * (IPC Report August, 2025) IPC. [https://www.ipcinfo.org/fileadmin/user_upload/ipcinfo/docs/IPC_Gaza_Strip_Acute_Food_Insecurity_Malnutrition_July_Sept2025_Special_Snapshot.pdf ''GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand 1 July – 30/09/2025'' • Integrated Food Security Phase Classification, 22/08/2025]. * Iraqi, Amjad. [https://www.972mag.com/icc-israel-surveillance-investigation/ ''Surveillance and interference: Israel's covert war on the ICC exposed'' • +972 Magazine, 28/05/2024]. <div class="center">'''J'''</div> * Jamal, Hebh. [https://www.middleeasteye.net/news/israel-palestine-war-germany-police-repress-palestine-solidarity-protests ''Israel-Palestine war: German police repress Palestine solidarity protests'' • Middle East Eye, 16/10/2023]. * Jamaluddine, Zeina ; Abukmail, Hanan ; Aly,Sarah ; Campbell, Oona M. R. ; Checchi, Francesco. [https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)02678-3/fulltext ''Traumatic injury mortality in the Gaza Strip from Oct 7, 2023, to June 30, 2024: a capture–recapture analysis'' • The Lancet, 405:10477, 09/01/2025, pp. 469–477]. * (Jamshidi, 2024a) Jamshidi, Maryam. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2024.2348377 ''Genocide and Resistance in Palestine under Law's Shadow'' • Journal of Genocide Research, Forum: Gaza: International Humanitarian Law and Genocide, 06/05/2024, pp. 1–35]. * (Jamshidi, 2024b) Jamshidi, Maryam. [https://opiniojuris.org/2024/08/02/reflecting-on-genocidal-intent-in-the-icj-case/ ''Reflecting on Genocidal Intent in the ICJ Case'' • Opinio Juris, 02/08/2024]. * Jimoh, Abdullahi. [https://newscentral.africa/over-100-global-organisations-rally-for-south-africas-genocide-case-against-israel-at-icj/ ''Over 100 Global Organisations Rally for South Africa's Genocide Case Against Israel at ICJ'' • News Central TV, 04/01/2024]. * Johnson, Jake. [https://www.commondreams.org/news/legal-scholars-israel-genocide ''800+ Legal Scholars Say Israel/05/Be Perpetrating 'Crime of Genocide' in Gaza'' • Common Dreams, 18/10/2023]. * (Johnson, 2024a) Johnson, Jake. [https://www.salon.com/2024/03/07/finish-the-problem-answer-on-gaza-shows-hes-even-worse-than-biden-on-israel_partner/ ''"Finish the problem": Trump's answer on Gaza shows he's "even worse" than Biden on Israel • Salon, 07/03/2024]. * (Johnson, 2024b) Johnson, Jake. [https://www.commondreams.org/news/israeli-human-rights-groups-icj ''Israeli Groups Slam Netanyahu Government for Flouting ICJ Ruling'' • Common Dreams, 11/03/2024]. * Jones, Owen. [https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/13/israel-hamas-gaza-war-crimes ''The brutality and inhumanity of Israel's assault on Gaza is no surprise. It's just what was promised'' • The Guardian, 13/01/2024]. * Jones, Sam ; Fidler, Matt. [https://www.theguardian.com/world/2023/oct/18/who-are-hostages-taken-by-hamas-from-southern-israel ''Who are the hostages taken by Hamas from southern Israel?'' • The Guardian, 18/10/2023]. * Joyce, Richard ; Martel, James ; Pahuja, Sundhya. [https://academic.oup.com/lril/article/13/2/129/8262217?login=false ''International law and the challenge of populism'' • London Review of International Law, 13:2, 23/09/2025, pp. 129-134]. <div class="center">'''K'''</div> * Kane, Alex ; Cohen, Mari ; Shamir, Jonathan ; Scher, Isaac. [https://jewishcurrents.org/the-hamas-attacks-and-israeli-response-an-explainer ''The Hamas Attacks and Israeli Response: An Explainer'' • Jewish Currents, 10/10/2023]. * Kansara, Reha ; Nour, Ahmed. [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67983018 ''Israel-Gaza war: Counting the destruction of religious sites'' • BBC News, 30/01/2024]. * Kekatos, Mary ; Beaule, Victoria. [https://abcnews.com/International/hospitals-gaza-attack-running-fuel-icu-patients/story?id=104785819 ''Hospitals in Gaza say they are under attack and running out of fuel for ICU patients'' • ABC News, 10/11/2023]. * Kellman, Laurie. [https://apnews.com/article/children-hostages-israel-palestinians-gaza-orphan-c8e9f6dd703a9c14161eeb6ca9e25417 ''About 30 children were taken hostage by Hamas militants. Their families wait in agony'' • Associated Press, 27/10/2023]. * Khalidi, Rashid. [https://www.thenation.com/article/world/its-time-to-confront-israels-version-of-from-the-river-to-the-sea/ ''It's Time to Confront Israel's Version of "From the River to the Sea"'' • The Nation, 22/11/2023]. * Khalidi, Rashid. [https://www.theguardian.com/world/2024/apr/11/a-new-abyss-gaza-and-the-hundred-years-war-on-palestine '''A new abyss': Gaza and the hundred years' war on Palestine'' • The Guardian, 11/04/2024]. * Khan, Mishal S. ; Tinua, Alu Tacon. [https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)00043-6/fulltext ''Israel–Palestine: dehumanisation and silencing'' • The Lancet, 403:10429, 02/03/2024, pp. 805–806]. * Khatib, Rasha ; McKee, Martin ; Yusuf, Salim. [https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01169-3/fulltext ''Counting the dead in Gaza: difficult but essential'' • The Lancet, 404:10449, 20/07/2024, pp. 237–238]. * Khouri, Rami G.. [https://www.aljazeera.com/opinions/2023/12/15/watching-the-watchdogs-media-law-and-gaza-genocide ''Watching the watchdogs: Media, law and Gaza genocide'' • Al Jazeera, 15/12/2023]. * Khwaja, Arif ; Bell, Iona ; Hadley, Daniell ; Price, Huw ; Turnbull, Clare.''Gaza: a plea to reclaim our collective humanity'' • The Lancet, 402:10416, 25/11/2023, p. 1975]. * Klein, Shira. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2024.2448061 ''The Growing Rift between Holocaust Scholars over Israel/Palestine'' • Journal of Genocide Research, Forum: Israel-Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies, 08/01/2025, pp. 1–21]. * Komnenic, Ana. [https://www.cbc.ca/news/world/genocide-gaza-debate-1.7042809 ''Experts, advocates deeply divided on question of 'genocide' in Gaza'' • CBC News, 02/12/2023]. * Kottasová, Ivana ; Salman, Abeer ; Alkhaldi, Celine ; Bashir, Nada ; Khadder, Kareem. [https://www.wral.com/story/gaza-workers-expelled-from-israel-accuse-israeli-authorities-of-abuse-including-beatings/21135682/ ''Gaza workers expelled from Israel accuse Israeli authorities of abuse, including beatings'' • WRAL-TV, 06/11/2023]. * (Kubovich, 2024a) Kubovich, Yaniv. [https://www.haaretz.com/israel-news/2024-03-31/ty-article-magazine/.premium/israel-created-kill-zones-in-gaza-anyone-who-crosses-into-them-is-shot/0000018e-946c-d4de-afee-f46da9ee0000 ''Israel Created 'Kill Zones' in Gaza. Anyone Who Crosses Into Them Is Shot'' • Haaretz, 31/03/2024]. * (Kubovich, 2024b) Kubovich, Yaniv. [https://www.haaretz.co.il/news/politics/2024-03-31/ty-article-magazine/.premium/0000018e-9035-d9a4-a7bf-dc7d839e0000 עדויות: כך יורים חיילי צה"ל על כל מי שנכנס ל"שטחי ההשמדה" ברצועת עזה («&nbsp;Testenioù : setu penaos e tenn soudarded Tsahal war gement den a zeu tre en "takadoù netraiñ" e Strizhenn Gaza&nbsp;» • Haaretz, 31/03/2024]. * Kulkarni, Pavan. [https://peoplesdispatch.org/2023/12/18/it-is-clear-that-israel-is-committing-genocide-in-gaza-un-panel-concludes/ ''It is clear that Israel is committing genocide in Gaza, UN-Panel concludes'' • Peoples Dispatch, 18/12/2023]. <div class="center">'''L'''</div> * Laarhoven, Kasper van ; Peek, Eva ; Walters, Derk. {{nl} [https://www.nrc.nl/nieuws/2025/05/14/zeven-gerenommeerde-wetenschappers-vrijwel-eensgezind-israel-pleegt-in-gaza-genocide-a4893293 ''Zeven gerenommeerde wetenschappers vrijwel eensgezind: Israël pleegt in Gaza genocide'' • NRC, 14/05/2025]. * Lawless, Jill. [https://apnews.com/article/uk-israel-allies-arm-sales-19430d222e6a2f61ffd264e9e494bf63 ''Senior UK jurists have joined calls to stop arms sales to Israel. Other allies face similar pressure • Associated Press, 12/07/2024]. * Lederman, Shmuel. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2024.2309706 ''Gaza as a Laboratory 2.0'' • Journal of Genocide Research, Forum: Israel-Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies, 29/01/2024, pp. 1–6]. * Lederman, Shmuel. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2025.2556550 ''A Not So Textbook Case of Genocide • Journal of Genocide Research, Roundtable: Gaza and Genocide Studies, 19/09/2025, pp. 1–12]. * Levene, Mark. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2024.2301866 ''Gaza 2023: Words Matter, Lives Matter More'' • Journal of Genocide Research, Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies, 21/01/2024, pp. 1–7]. * LeVine, Mark. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2025.2556566 ''Epilogue: The 116-Year War on Palestine • Journal of Genocide Research, Roundtable: Gaza and Genocide Studies, 18/09/2025, pp. 1–11]. * Levitz, Eric. [https://nymag.com/intelligencer/2023/10/the-u-s-is-giving-israel-permission-for-war-crimes.html ''The U.S. Is Giving Israel Permission for War Crimes • The Intelligencer, 13/10/2023]. <div class="center">'''M'''</div> * Maad, Assma. [https://www.lemonde.fr/en/les-decodeurs/article/2024/10/13/why-the-gaza-health-ministry-s-death-count-is-considered-reliable_6729264_8.html ''Why the Gaza Health Ministry's death count is considered reliable'' • Le Monde, 13/10/2024]. * Mackenzie, James ; Lubell, Maayan. [https://www.reuters.com/world/middle-east/eu-calls-humanitarian-pauses-gaza-aid-israel-raids-enclave-2023-10-26/ ''Israel launches Gaza war's second phase with ground operation, Netanyahu says'' • Reuters, 29/10/2023]. * Mahomed, Safia. [https://samajournals.co.za/index.php/sajbl/article/view/1723 ''When sanctuaries of humanity turn into corridors of horror: The destruction of healthcare in Gaza'' • South African Journal of Bioethics and Law, 16:3, 20/12/2023, pp. 77–79]. * Maina, Mwangi. [https://eastleighvoice.co.ke/middle-east/117552/icj-grants-african-union-permission-to-weigh-in-on-israels-obligations-in-occupied-palestinian-territories ''ICJ grants African Union permission to weigh in on Israel's obligations in occupied Palestinian territories'' • The Eastleigh Voice News, 21/02/2025]. * Marin, Siobhan ; West, Andrew. [https://www.abc.net.au/news/2024-01-31/biblical-story-amalek-south-africa-icj-genocide-case-israel/103403552 ''Why a biblical story is central to South Africa's ICJ case against Israel'' • ABC News (Australia), 30/01/2024]. * Marsh, Sarah. [https://www.reuters.com/world/germany-accused-silencing-pro-palestinian-voices-un-rights-forum-2023-11-09/ ''Germany accused of silencing pro-Palestinian voices at U.N. rights forum'' • Reuters, 09/11/2023]. * (Marsi & Mohamed, 2024b) Marsi, Federica ; Mohamed, Edna. [https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/14/israels-war-on-gaza-live-rafah-attack-coming-soon-despite-pressure?update2772280 ''Israel's main objective is 'collective punishment''' • Al Jazeera, 14/03/2024]. * Marsi, Federica ; Siddiqui, Usaid. [https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/13/israels-war-on-gaza-live-netanyahu-vows-to-finish-the-job-in-rafah?update2770109 ''Israel's war on Gaza live: Dozens of casualties in Israeli attack on UN hub'' • Al Jazeera, 13/03/2024]. * Marsi, Federica ; Siddiqui, Usaid ; Motamedi, Maziar. [https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/28/israels-war-on-gaza-live-unarmed-palestinians-killed-buried-by-bulldozer?update2804475 ''ICJ orders Israel to stop preventing 'delivery of urgently needed' aid'' • Al Jazeera, 28/03/2024]. * Masarwa, Lubna ; Osman, Nadda. [https://www.middleeasteye.net/news/israel-palestine-war-gaza-workers-torture-abuse-detention ''Palestinian workers from Gaza describe torture and abuse in Israeli detention'' • Middle East Eye, 03/11/2023]. * Massad, Joseph. [https://www.middleeasteye.net/opinion/israel-genocide-against-palestinians-colonial-tradition ''How Israel's genocidal war against Palestinians is a colonial tradition'' • Middle East Eye, 18/12/2023]. * (Massad, 2025a) Massad, Joseph. [https://www.middleeasteye.net/opinion/israels-genocide-gaza-war-demographics ''Israel's genocide in Gaza is a war on demographics'' • Middle East Eye, 23/05/2025]] |languageen |archive-url https://web.archive.org/web/20260228052005/https://www.middleeasteye.net/opinion/israels-genocide-gaza-war-demographics|accessdate 28/02/2026]. * (Massad, 2025b) Massad, Joseph. [https://www.middleeasteye.net/opinion/israel-genocide-terminal-stage-settler-colony-crisis ''Israel's genocide is the terminal stage of a settler-colony in crisis'' • Middle East Eye, 30/07/2025]. * Massoud, Bassam ; Fick, Maggie. [https://www.reuters.com/world/middle-east/fight-keep-counting-dead-gaza-2023-12-21/ ''Gaza death toll: why counting the dead has become a daily struggle'' • Reuters, 23/12/2023]. * Matar, Haggai. [https://www.972mag.com/gaza-attack-context-israelis/ ''Gaza's shock attack has terrified Israelis. It should also unveil the context'' • +972 Magazine, 07/10/2023]. * McDoom, Omar Shahabudin. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2024.2346403 ''Expert Commentary, the Israeli-Palestinian Conflict, and the Question of Genocide: Prosemitic Bias within a Scholarly Community?'' • Journal of Genocide Research, Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies, 25/04/2024, pp. 1–9]. * McKernan, Bethan ; Michaelson, Ruth ; Graham-Harrison, Emma ; Kierszenbaum, Quique ; Balousha, Hazem ; Taha, Sufian ; Sherwood, Harriet ; Beaumont, Peter. [https://www.theguardian.com/world/2023/oct/14/seven-days-of-terror-that-shook-the-world-and-changed-the-middle-east ''Seven days of terror that shook the world and changed the Middle East • The Observer, 14/10/2023]. * MSF. [https://www.msf.org/msf-doctors-killed-strike-al-awda-hospital-northern-gaza-palestine ''MSF doctors killed in strike on Al-Awda hospital in northern Gaza'' • Médecins Sans Frontières, 21/11/2023]. * (Médecins Sans Frontières, 2024a) MSF. [https://msf.org.uk/article/gaza-msf-strongly-condemns-deadly-israeli-attack-staff-and-family-shelter ''Gaza: MSF strongly condemns deadly Israeli attack on staff and family shelter'' • Médecins Sans Frontières, 22/02/2024]. * (Médecins Sans Frontières, 2024b) MSF. [https://msf.org.uk/article/gaza-msf-uk-board-member-killed-during-israeli-offensive-khan-younis ''Gaza: MSF UK board member killed during Israeli offensive in Khan Younis''| • Médecins Sans Frontières, 01/03/2024]. * (Médecins Sans Frontières, 2024c) MSF. [https://www.medicisenzafrontiere.it/wp-content/uploads/2024/12/Report-Gaza-Life-in-a-death-trap.pdf ''Gaza: Life in a death trap'' • Médecins Sans Frontières, 12/2024]. * (Médecins Sans Frontières,2025] MSF. [https://msf.org.uk/issues/gaza-genocide ''Gaza genocide'' • [Médecins Sans Frontières, 11/03/2026]. * Moallem, Minoo. [https://muse.jhu.edu/pub/434/article/915928/summary ''Bombs with Lies: Media Representation of Genocide in Gaza • Feminist Studies, 49:2-3, 2023, pp. 542–543]. * Mohyeldin1, Ayman ;Hamdan, Basel. [https://www.msnbc.com/top-stories/latest/israel-gaza-genocide-netanyahu-rcna183485 ''Why Amnesty International and other experts say Israel is committing genocide in Gaza • MSNBC, 10/12/2024]. * Moolla, M. S. ; Jacub, A.. [https://samajournals.co.za/index.php/sajbl/article/view/1961 ''Healthcare and genocide: BDS as an entry point to health justice'' • South African Journal of Bioethics and Law, 17:1, 23/04/2024, p. e1961]. * Moor, Ahmed. [https://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2025/mar/27/gaza-palestine-children-injuries ''There are more child amputees in Gaza than anywhere else in the world. What can the future hold for them?'' • The Guardian, 27/03/2025]. * Moses, Jeremy. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17502977.2024.2304987 ''Gaza and the Political and Moral Failure of the Responsibility to Protect'' • Journal of Intervention and Statebuilding, 18:2, 14/03/2024, pp. 211–215]. * Moses, A. Dirk. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2025.2558401 ''Introduction: Gaza and the Problems of Genocide Studies • Journal of Genocide Research, Roundtable: Gaza and Genocide Studies, pp. 1–14]. * Moutafa, Laila Hussein. [https://www.latimes.com/opinion/story/2023-12-12/gaza-library-bombing ''Opinion: When libraries like Gaza's are destroyed, what's lost is far more than books'' • Los Angeles Times, 12/12/2023]. * Murphy, Francois. [https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-commits-extermination-gaza-by-killing-schools-un-experts-say-2025-06-10/ ''Israel commits 'extermination' in Gaza by killing in schools, UN experts say'' • Reuters, 10/06/2025]. * Muthumani, Abirami. [https://wjps.bmj.com/content/7/1/e000719 ''Safeguarding children through pediatric surgical care in war and humanitarian settings: a call to action for pediatric patients in Gaza'' • World Journal of Pediatric Surgery, 7:1, p. e000719]. <div class="center">'''N'''</div> * Narea, Nicole. [https://www.vox.com/politics/378913/israel-gaza-genocide-icj ''Is Israel committing genocide? Reexamining the question, a year later.'' • Vox, 25/10/2024]. * Narea, Nicole ; [https://www.vox.com/world-politics/2023/11/13/23954731/genocide-israel-gaza-palestine Samuel, Sigal.''How to think through allegations of genocide in Gaza'' • Vox, 13/11/2023]. * Nashed, Mat. [https://www.aljazeera.com/news/2025/5/5/how-rsf-is-adopting-israels-template-for-genocide-in-sudan ''How RSF is adopting Israel's 'template for genocide' in Sudan'' • Al Jazeera, 05/05/2025]. * Nebehay, Stephanie. [https://www.reuters.com/article/us-un-gaza-rights-idUSTRE78C59R20110913 ''U.N. experts say Israel's blockade of Gaza illegal'' • Reuters, 13/09/2011]. * Netanyahu, Benjamin. [https://www.gov.il/en/pages/spoke-pmo031123 ''Letter from PM Netanyahu to Our Soldiers and Commanders in the Swords of Iron War'' • Gouarnamant Israel, 03/11/2023]. * Neuman, Scott ; Baba, Anas ; Wood, Daniel. [https://www.npr.org/2024/06/01/g-s1-1780/gaza-israel-infrastructure-water-schools-hospitals ''In Gaza, months of war have left Palestinians with barely the necessities to survive'' • NPR, 01/06/2024 ]. * Nichols, Michelle. [https://www.reuters.com/world/middle-east/palestinian-un-envoy-accuses-israel-genocidal-campaign-against-gaza-2023-10-10/ ''Palestinian UN envoy accuses Israel of 'genocidal' campaign against Gaza'' • Reuters, 11/10/2023]. * (Nichols, 2025a) Nichols, Michelle. [https://www.reuters.com/world/un-aid-chief-slams-israels-gaza-aid-plan-cynical-sideshow-2025-05-13/ ''UN humanitarian chief slams aid plan for Gaza proposed by Israel, backed by US'' • Reuters, 14/05/2025]. * Nijim, Mohammed. ''Gazacide: Palestinians From Refugeehood to Ontological Obliteration'' • Critical Sociology, 51:7–8, 08/10/2024, pennad 08969205241286530]. * Novic, Elisa. ''The Concept of Cultural Genocide: An International Law Perspective''. Oxford : Oxford University Press, 2016 {{ISBN|978-0-19-878716-7}}. <div class="center">'''O'''</div> * O'Brien, Melanie. [https://opiniojuris.org/2025/08/04/is-genocide-happening-in-gaza/ ''Is Genocide Happening in Gaza?'' • Opinio Juris, 04/08/2025]. * (OHCHR, 2024c) OHCHR. [https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/06/states-and-companies-must-end-arms-transfers-israel-immediately-or-risk ''States and companies must end arms transfers to Israel immediately or risk responsibility for human rights violations: UN experts'' • Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, 20/06/2024]. * (OHCHR, 2024d) OHCHR. [https://www.ohchr.org/en/documents/thematic-reports/a79363-report-special-committee-investigate-israeli-practices-affecting ''A/79/363: Report of the Special Committee to Investigate Israeli Practices Affecting the Human Rights of the Palestinian People and Other Arabs of the Occupied Territories'' • Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, 20/09/2024]. * Ohlin, Jens David. ''The UN Genocide Convention''. Oxford : Oxford University Press, 2009 – ''Attempt to Commit Genocide'' : pp. 193–206 {{ISBN|978-0-19-957021-8}}. * O'Reilly, Gem. [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67121414 ''In Gaza, wounded children with no surviving family'' • BBC News, 17/10/2023]. * (Oxfam, 2024) Oxfam. [https://www.oxfam.org/en/press-releases/oxfam-sues-danish-state-stop-arms-exports-israel ''Oxfam sues the Danish state to stop arms exports to Israel'' • Oxfam, 12/03/2024]. <div class="center">'''P'''</div> * Perry, Tom ; McDowall, Angus. [https://www.reuters.com/world/middle-east/conflict-between-israel-palestinians-gaza-2023-10-07/ ''Timeline of conflict between Israel and Palestinians in Gaza'' • Reuters, 07/10/2023]. * Perugini, Nicola ; Gordon, Neve. [https://jewishcurrents.org/human-shields-gaza-israel-a-legal-justification-for-genocide ''A Legal Justification for Genocide'' • Jewish Currents, 17/07/2024]. * Picheta, Rob ; Khadder, Kareem ; Rebane, Teele ; Zabadne, Zohair. [https://www.cnn.com/2023/11/10/middleeast/gaza-hospital-surrounded-tanks-reported-israeli-strikes-intl/index.html ''Gaza hospital 'surrounded by tanks' as other healthcare facilities say they've been damaged by Israeli strikes'' • CNN, 10/11/2023]. * Porras, Simón Rodríguez. [https://web.archive.org/web/20240117190839/https://www.newarab.com/opinion/why-western-powers-accept-israels-genocide-gaza ''Aimé Césaire reminds us why Western powers accept the genocide committed in Gaza'' • The New Arab, 25/10/2023]. * Prothero, Mitchell. [https://www.vice.com/en/article/y3w4w7/israeli-intelligence-health-ministry-death-toll ''Israeli Intelligence Has Deemed Hamas-Run Health Ministry's Death Toll Figures Generally Accurate'' • Vice News, 25/01/2024]. * ("Public Statement: Scholars Warn", 2023) Public Statement. [https://twailr.com/public-statement-scholars-warn-of-potential-genocide-in-gaza/ ''Public Statement: Scholars Warn of Potential Genocide in Gaza'' • Third World Approaches to International Law Review, 20/10/2023]. <div class="center">'''Q'''</div> * (Quigley, 2024a) Quigleyn John B.. [https://www.ejiltalk.org/legal-standard-for-genocide-intent-an-uphill-climb-for-israel-in-gaza-suit/ ''Legal Standard for Genocide Intent: An Uphill Climb for Israel in Gaza Suit'' • European Journal of International Law, 14/03/2024]. * (Quigley, 2024b) Quigley, John. [https://arabcenterdc.org/resource/the-lancet-and-genocide-by-slow-death-in-gaza/ ''The Lancet and Genocide By "Slow Death" in Gaza'' • Arab Center Washington DC, 03/07/2024]. * Qutami, Loubna ; Moallem, Minoo. [https://muse.jhu.edu/article/915923 ''A Feminist Practice of Bearing Witness to Genocide'' • Feminist Studies, 49:2, 2023, pp. 531–533]. <div class="center">'''R'''</div> * Repo, Jemima. [https://bristoluniversitypressdigital.com/view/journals/ejpg/8/2/article-p492.xml ''Genocide and the destruction of the means of social reproduction in Gaza'' • European Journal of Politics and Gender, 8:2, 25/11/2024, pp. 492–499]. * Rifai, Sulaiman Lebbe. [https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4704652 ''The Genocide in Gaza and the Contempt of International Law: Some Reflections'' • Social Science Research Network, 21/02/2024]. * Roelf, Wendell ; Sterling, Toby. [https://www.reuters.com/world/south-africa-seeks-international-court-justice-genocide-order-against-israel-2023-12-29/ ''South Africa files genocide case against Israel at World Court'' • Reuters, 29/12/2023]. * Romo, Vanessa. [https://www.npr.org/2023/11/16/1213307710/gaza-doctors-al-shifa-hospital#:~:textHourly%20News-,In%20Gaza%2C%20doctors%20are%20among%20the%20many%20dead.,the%20lives%20that%20were%20lost ''Doctors are among the many dead in Gaza. These are their stories '' • NPR, 16/11/2023]. <div class="center">'''S'''</div> * Saber, Indlieb Farazi. [https://www.aljazeera.com/news/2024/1/14/a-cultural-genocide-which-of-gazas-heritage-sites-have-been-destroyed ''A 'cultural genocide': Which of Gaza's heritage sites have been destroyed?'' • Al Jazeera, 14/01/2024]. * (Salam, 2023a) Salam, Yasmine. [https://www.nbcnews.com/news/gaza-strip-controls-s-know-rcna119405 ''Gaza Strip explained: Who controls it and what to know'' • NBC News, 09/10/2023]. * Salzenstein, Léopold. [https://www.thenewhumanitarian.org/maps-and-graphics/2024/03/21/behind-numbers-gaza-unprecedented-aid-worker-death-toll ''Behind the numbers: Gaza's unprecedented aid worker death toll'' • The New Humanitarian, 21/03/2024]. * Samudzi, Zoé. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2024.2305524 ''"We are Fighting Nazis": Genocidal Fashionings of Gaza(ns) After 7 October'' • Journal of Genocide Research, Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies, 18/01/2024, pp. 1–9]. * Sankar, Anjana. [https://www.nytimes.com/2024/08/02/world/middleeast/gaza-doctors-medical-workers-israel.html ''Many of Gaza's Medical Workers Have Been Detained or Killed'' • The New York Times, 02/08/2024]. * Saric, Ivana. [https://www.axios.com/2024/11/08/un-report-70-gaza-dead ''Nearly 70% of verified deaths in Gaza are women and children, UN report finds'' • Axios, 08/11/2024]. * Sathar, M. A.. [ ''The war on Gaza. A test of our humanity'' • South African Journal of Bioethics and Law, 16:3, 20/12/2023, pp. 82–83]. * Sawafta1, Ali; Fick, Maggie. [https://www.reuters.com/world/middle-east/how-many-palestinians-have-died-gaza-war-how-will-counting-continue-2023-12-06/ ''How many Palestinians have died in Gaza? Death toll explained'' • Reuters, 07/12/2023]. * Scahill, Jeremy ; Grim, Ryan. [https://theintercept.com/2024/04/15/nyt-israel-gaza-genocide-palestine-coverage/ ''Leaked NYT Gaza memo tells journalists to avoid words "genocide", "ethnic cleansing", and "occupied territory"'' • The Intercept, 15/04/2024]. * Schaer, Catherin. [https://www.aljazeera.com/news/2023/11/10/germany-gaza-protests-crackdown ''German police crack down on pro-Palestine rallies, raising alarm'' • Al Jazeera, 10/11/2023]. * Schenker, Hillel. [https://www.thenation.com/article/world/israel-gaza-hamas-war-netanyahu/ ''The Catastrophe of October 7. Why Did It Happen?'' • The Nation, 12/10/2023]. * Schmitz, Rob. [https://www.npr.org/2024/01/11/1224273842/south-africa-outlines-genocide-case-against-israel-at-international-court-of-jus ''South Africa outlines genocide case against Israel at International Court of Justice'' • NPR, 11/01/2024]. * Schwarz, Franziska. {{de}} [https://www.fr.de/politik/israel-news-nahost-gaza-krieg-tote-zahl-statistik-hamas-un-voelkerrecht-waffenruhe-geisel-freilassung-zr-93245254.html ''"Düsterer Meilenstein": UN benennt Zahl der täglichen Toten im Gazastreifen ("Ur bonn trist : ABU a embann an niver pemdeziek a varvioù e Strizhenn Gaza") • Frankfurter Rundschau, 16/08/2024]. * Segal, Raz. [https://contendingmodernities.nd.edu/global-currents/statement-of-scholars-7-october/ ''Statement of Scholars in Holocaust and Genocide Studies on Mass Violence in Israel and Palestine since 7 October'' • Contending Modernities, 09/12/2023]. * Segal, Raz. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/0377919X.2024.2384385 ''Settler Antisemitism, Israeli Mass Violence, and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies'' • Journal of Palestine Studies, 53:2, 02/04/2024, pp. 50–73]. * Segal, Raz. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03086534.2025.2467876 ''Israeli Settler Colonial Genocide''• The Journal of Imperial and Commonwealth History, 53, 24/02/25, pp. 182–191]. * Segal, Raz ; Daniele, Luigi. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2024.2325804 ''Gaza as Twilight of Israel Exceptionalism: Holocaust and Genocide Studies from Unprecedented Crisis to Unprecedented Change'' • Journal of Genocide Research, Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies, 05/03/2024, pp. 1–10]. * (Semerdjian, 2024a) Semerdjian, Elyse. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2024.2306714 ''A World Without Civilians'' • Journal of Genocide Research, Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies, 24/01/2024, pp. 1–6]. * (Semerdjian, 2024b) Semerdjian, Elyse. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2024.2377871 ''Gazafication and Genocide by Attrition in Artsakh/Nagorno Karabakh and the Occupied Palestinian Territories • Journal of Genocide Research, Forum: Artsakh/Nagorno Karabakh: Famine, Memory, Security, and the Question of Genocide, 17/07/2024 pp. 1–22]. * Shamim, Sarah. [https://www.aljazeera.com/news/2024/1/9/which-countries-back-south-africas-genocide-case-against-israel-at-icj ''Which countries back South Africa's genocide case against Israel at ICJ?'' • Al Jazeera, 11/01/2024]. * Sharma, Gouri. [https://www.aljazeera.com/features/2023/10/26/complete-censorship-germanys-palestinian-diaspora-fights-crackdown '''Complete censorship': Germany's Palestinian diaspora fights crackdown'' • Al Jazeera, 26/10/2023]. * Shatali, Ala ; Rashid, Fatima ; Lubbad, Ilham ; Potterton, Joanne ; Geilen, Bart ; Ali, Sanah ; Sidhanee, Abu. [https://applications.emro.who.int/EMHJ/V31/04/1020-3397-2025-3104-219-225-eng.pdf ''Meeting the rehabilitation needs of children with debilitating injuries and disability in Gaza'' • Eastern Mediterranean Health Journal, 31:4, 2025, pp. 219–225]. * Shaw, Martin. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2023.2300555 ''Inescapably Genocidal'' • Journal of Genocide Research, Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies, 03/01/2024, pp. 1–5]. * (Shaw, 2025a) Shaw, Martin. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03086534.2025.2493304 ''Gaza and the Structure of Genocide in Palestine'' • The Journal of Imperial and Commonwealth History, 53:2, 04/03/2025, pp. 416–422]. * (Shaw, 2025b) Shaw, Martin. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2025.2556575 ''The Genocide that Changed the World'' • Journal of Genocide Research, Roundtable: Gaza and Genocide Studies, 19/09/2025, pp. 1–15]. * Sherwani, Maryam ; Stewart, Richard ; Samad, Lubna. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2025.2556575 ''The Disproportionate Surgical Burden Borne by Children in Regions of Armed Conflict'' • World Journal of Surgery, 49:7, 10/03/2025, pp. 1840–1845]. * Sherwood, Harriet. [https://www.theguardian.com/world/2023/oct/16/israeli-hostages-hamas-gaza ''Hamas says 250 people held hostage in Gaza'' • The Guardian, 17/10/2023]. * Shpigel, Noa. [https://www.haaretz.com/israel-news/2025-05-19/ty-article/.premium/were-destroying-gaza-netanyahu-smotrich-rush-to-soothe-fears-over-aid-renewal/00000196-e7b4-d93f-a3b6-fff77c780000 '''We're Destroying Gaza': Netanyahu, Smotrich Rush to Soothe Right's Fears Over Aid Renewal'' • Haaretz, 19/05/2025]. * Sirleaf, Matiangai V. S.. [https://academic.oup.com/ijtj/article/18/1/162/7681852?login=false ''Palestine as a Litmus Test for Transitional Justice'' • The International Journal of Transitional Justice, 18:1, 24/05/2024, pp. 162–188]. * Smith, Mitch ; McCarthy, Lauren ; Londoño, Ernesto ; Jordan, Miriam. [https://www.nytimes.com/2023/10/12/us/palestinians-reaction-israel-hamas.html ''Palestinian Americans, Dismayed by Violence, Say Historical Context Is Being Overlooked'' • The New York Times, 12/10/2023]. * Soni, S.. [https://samajournals.co.za/index.php/sajbl/article/view/1764 ''Gaza and international law: The global obligation to protect life and health'' • South African Journal of Bioethics and Law, 16:3, 2023, pp. 80–81]. * Sorek, Tamir. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2025.2456321 ''Mainstreaming a Genocidal Imagination in Israeli Society: Settler-Colonialism, Settler Anxiety, and Biblical Cues'' • Journal of Genocide Research, Forum: Israel-Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies, 06/02/2025, pp. 1–24]. * Speri, Alice. [https://www.theguardian.com/us-news/2024/dec/20/genocide-definition-mass-violence-scholars-gaza ''Defining genocide: how a rift over Gaza sparked a crisis among scholars'' • The Guardian, 20/12/2024]. * Stacey, Diego. [https://english.elpais.com/international/2023-11-04/pedro-arrojo-un-special-rapporteur-the-gaza-war-is-heading-towards-genocide.html ''Pedro Arrojo, UN Special Rapporteur: 'The Gaza war is heading towards genocide' • El País, 04/11/2023]. * Stack, Liam ; Shbair, Bilal. [https://www.nytimes.com/2024/05/06/world/middleeast/gaza-schools-damaged-destroyed.html ''With Schools in Ruins, Education in Gaza Will Be Hobbled for Years'' • The New York Times, 04/11/2023]. * Stamatopoulou-Robbins, Sophia. [https://web.archive.org/web/20250710072600/https://watson.brown.edu/costsofwar/files/cow/imce/papers/2023/2024/Costs%20of%20War_Human%20Toll%20Since%20Oct%207.pdf ''The Human Toll: Indirect Deaths from War in Gaza and the West Bank, October 7, 2023 Forward • Watson Institute for International and Public Affairs, Brown University, 07/10/2024]. * (Stanton, 2025b) Stanton, Gregory. [https://www.genocidewatch.com/single-post/the-double-genocide-in-gaza-by-dr-gregory-stanton-1 ''The Double Genocide in Gaza'' • Genocide Watch, 17/09/2025]. * Sultany, Nimer. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2024.2351261 ''A Threshold Crossed: On Genocidal Intent and the Duty to Prevent Genocide in Palestine'' • Journal of Genocide Research, Forum: Gaza: International Humanitarian Law and Genocide, 09/05/2024, pp. 1–26]. * Swart, Mia. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00358533.2025.2542794 ''South Africa v Israel: South Africa's case at the International Court of Justice'' • The Round Table: The Commonwealth Journal of International Affairs and Policy Studies, 114:5, 05/08/2025, pp. 687–689]. <div class="center">'''T'''</div> * Tanielian, Melanie S.. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2024.2310866 ''The Silent Slow Killer of Famine: Humanitarian Management and Permanent Security'' • Journal of Genocide Research, Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies, 05/02/2024, pp. 1–9]. * Tantesh, Malak A. ; Graham-Harrison, Emma. [https://www.theguardian.com/world/article/2024/aug/15/gaza-death-toll-hits-40000-with-thousands-more-yet-to-be-counted ''Gaza rubble likely to conceal untold horrors to swell 40,000 death toll'' • The Guardian, 15/08/2024]. * Taub, Amanda. [https://www.nytimes.com/2024/05/30/world/europe/icj-israel-rafah-offensive-explained.html ''What the I.C.J. Ruling Actually Means for Israel's Offensive in Rafah'' • The New York Times, 30/05/2024]. * Tharoor, Ishaan. [https://www.washingtonpost.com/world/2025/07/30/israel-genocide-gaza-scholars-historians ''Leading genocide scholars see a genocide happening in Gaza'' • The Washington Post, 30/07/2025]. * Thomas, Merlyn. [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67764664 ''Israel Gaza: What Gaza's death toll says about the war'' • BBC News, 21/12/2023]. <div class="center">'''U'''</div> * Üngör, Uğur Ümit. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2024.2309709 ''Screaming, Silence, and Mass Violence in Israel/Palestine'' • Journal of Genocide Research, Forum: Israel–Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies, 26/01/2024, pp. 1–9]. * (UNHCR, 2024) UNHCR. International human rights clinic, Boston University School of Law ; International human rights clinic, Cornell Law School ; Centre for human rights, University of Pretoria ; Lowenstein human rights project, Yale Law School. [https://www.humanrightsnetwork.org/s/Genocide-in-Gaza-Final-version-051524.pdf ''Genocide in Gaza: Analysis of international law and its application to Israel's military actions since October 7, 2023'' • University Network for Human Rights, 15/05/2024]. * (United Nations, 2014) United Nations. [https://www.un.org/ar/preventgenocide/adviser/pdf/osapg_analysis_framework.pdf ''Legal definition of genocide'' • United Nations, 2014]. * (United Nations in Palestine, 2024]) United Nations. [https://palestine.un.org/en/267691-10000-people-feared-buried-under-rubble-gaza ''10,000 people feared buried under the rubble in Gaza'' • United Nations in Palestine, 03/05/2024]. * (UN Commission of Inquiry report, 2025) United Nations Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory and Israel. [https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session60/advance-version/a-hrc-60-crp-3.pdf ''Legal analysis of the conduct of Israel in Gaza pursuant to the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide'' • OHCHR, 16/09/2025]. <div class="center">'''V'''</div> * Verdeja, Ernesto. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2025.2452707 ''The Gaza Genocide in Five Crises'' • Journal of Genocide Research, Forum: Israel-Palestine: Atrocity Crimes and the Crisis of Holocaust and Genocide Studies, 20/01/2025, pp. 1–23]. * Vinograd, Cassandra ; Kershner, Isabel. [https://www.nytimes.com/2023/10/09/world/middleeast/israel-hostages-hamas-explained.html ''Hamas Took Scores of Hostages From Israel. Here's What We Know About Them.'' • The New York Times, 19/10/2023]. <div class="center">'''W'''</div> * Wezeman, Pieter D. ; Djokic, Katarina ; George, Mathew ; Hussain, Zain ; Wezeman, Siemon T.. [https://www.sipri.org/sites/default/files/2024-03/fs_2403_at_2023.pdf ''Trends in International Arms Transfers, 2023'' • Stockholm International Peace Research Institute, 03/2024]. * (Wintour, 2024a) Wintour, Patrick. [https://www.theguardian.com/global/article/2024/may/29/how-a-single-comma-is-allowing-israel-to-question-icj-rafah-ruling ''How a single comma is allowing Israel to question ICJ Rafah ruling'' • The Guardian, 29/05/2024]. <div class="center">'''Z'''</div> * Zakaria, Fareed. [https://edition.cnn.com/videos/world/2024/05/26/gps-0526-icc-charges-against-israel.cnn ''On GPS: The charges against Israel'' • CNN, 26/05/2024]. * Zeteo, Team ; Hasan, Mehdi. [https://zeteo.com/p/exclusive-you-have-been-warned-republican ''"You Have Been Warned": Republican Senators Threaten the ICC Prosecutor over Possible Israel Arrest Warrants'' • zeteo, 06/05/2024]. </div> == Levrlennadur == * {{fr}} Achcar, Gilbert. ''Gaza, un génocide annoncé – Un tournant dans l'histoire mondiale''. Paris : SNEDIT La Dispute, 2025 {{ISBN|978-2-84303-345-2}}. * {{en}} Bishara, Azmi. [https://www.jstor.org/stable/resrep69958 ''Denying Genocide through Terminological Hairsplitting'' • Arab Center for Research & Policy Studies, 20/03/2025]. * {{fr}} Boniface, Pascal. ''Permis de tuer – Gaza : génocide, négationnisme et hasbara''. Arles : Actes Sud, 2025 {{ISBN|978-2-330-20433-4}}. * {{fr}} Bontemps, Véronique ; Latte Abdallah, Stéphanie (skridaozerezed). ''Gaza, une guerre coloniale''. Paris : Max Milo, 2025 {{ISBN|978-2-315-02437-7}}. * {{fr}} Daher, Joseph. ''Gaza – Un génocide en cours''. Paris : Syllepse, 2025 {{ISBN|979-10-399-0280-9}}. * {{en}} Davutoglu, Ahmet & Falk, Riched (skridaozerien). ''Acting to End Genocide in Gaza – Voices of Conscience and Concern''. Atlanta : Clarity Press, 2024 {{ISBN|978-1-963892-02-4}}. * {{fr}} Kepel, Gilles. ''Holocaustes. Israël, Gaza et la guerre contre l’Occident''. Paris : Plon, 2024 {{ISBN|978-2-259-31962-1}}. * {{fr}} Levallois, Agnès (skridaozerez). ''Le livre noir de Gaza''. Paris : Seuil, 2024 {{ISBN|978-2-02-157180-6}}. * {{fr}} Laribi, Meriem. ''Ci-gît l'humanité – Gaza, le génocide et les médias''. Paris : Éditions Critiques, 2025 {{ISBN|978-2-487232-04-4}}. * {{en}} Shlaim, Avi. ''Genocide in Gaza: Israel, Hamas, and the Long War on Palestine''. Belfast : Irish Pages Press, 2024 {{ISBN|978-1-7390902-2-7}}. * {{en}} Weizman, Eyal. [http://apjp.org/all-they-will-find-is-sand-th/2026/5/5/all-they-will-find-is-sand-eyal-weizman-on-the-demolition-of.html ''"All they will find is sand: Eyal Weizman on the demolition of Gaza"'' • The London Review of Books, 48:7, 23/04/2026, pp. 23–26]. == Liammoù diavaez == * {{en}} [https://webtv.un.org/en/asset/k1v/k1vpr1yczg ''UN panel discussion: 2023 War on Gaza: The Responsibility to Prevent Genocide'' • United Nations Web TV, 12/12/2023]. [[Rummad:Reter-Nesañ]] [[Rummad:Palestina]] [[Rummad:Israel]] [[Rummad:Istor Gaza]] [[Rummad:Aloubadeg Bandenn Gaza gant Israel]] [[Rummad:Lazhadegoù]] 7tutibn7n4bsfvkyx5t0ldzcce13vic 0 180666 2197286 2194835 2026-08-04T13:48:55Z Llydawr 145 2197286 wikitext text/x-wiki {{disheñvelout}} D'an aliesañ, '''kael''' (ger benel ; ''kaelioù'' ha ''kili'' el liester) a vez graet eus ur framm toull-didoull evit herzel ouzh an dud pe al loened da vont pelloc'h. Dre astenn-ster e vez implijet ar ger e meur a dro-lavar a denn da draezennoù fetis pe difetis, un darn anezho gwikefreoù bras ha bihan. == Herzel da vont pelloc'h == * Kaelioù zo evit herzel ouzh ar [[karbed|c'harbedoù]] da dreuziñ an [[hent-houarn]] pa vez un [[tren]] war an [[treuzenn-a-rez|dreuzenn-a-rez]]. ''Gward-kael'' a vez gret eus an den a ren anezho pa n'int ket emgefreek. == Gwikefreoù teknikel == Kalz a gaelioù a bep seurt a vez implijet en [[treloc'herezh]] pe er [[greanterezh]] * Kael aeriañ * Kael aveliñ * Kael Bragg * Kael c'hremm * Kael difraktañ * Kael an distaner * Kael emgefre * Kael garzhañ * Kael optikel * Kael skramm * Kael-sil * Kael varr * Kael-warez == [[Sport]] == * [[Redadeg dreist kili]] ==Kael difetis == * Kael-c'hoproù * Kael ar gerioù kroaz * [[Kael loc'hañ]] pe kael-disparti * Kael ar programmoù * Kael valtoutel * Kael yec'hedel == Mezegiezh == * Kael an dorzhienn == Douaroniezh == * [[Kael (Senegal)|Kael]], kêr vihan e Senegal == Anvadur == *''Kael'' a c'hell bezañ ar berradur evit [[Mikael]] * Mikael Kael, arallanv ur c'homedian gall, [[Benoît Delépine]], war ar chadenn bellwelerezh [[Canal +]] a27p4awsawku2q62rtdohrkwgm103ur 2197547 2197286 2026-08-05T08:52:14Z Llydawr 145 2197547 wikitext text/x-wiki {{{disheñvelout}} D'an aliesañ, '''kael''' (ger benel ; ''kaelioù'' ha ''kili'' el liester) a vez graet eus ur framm toull-didoull evit herzel ouzh an dud pe al loened da vont pelloc'h. Dre astenn-ster e vez implijet ar ger e meur a dro-lavar a denn da draezennoù fetis pe difetis, un darn anezho gwikefreoù bras ha bihan. == Herzel da vont pelloc'h == * Kaelioù zo evit herzel ouzh ar [[karbed|c'harbedoù]] da dreuziñ an [[hent-houarn]] pa vez un [[tren]] war an [[treuzenn-a-rez|dreuzenn-a-rez]]. ''Gward-kael'' a vez gret eus an den a ren anezho pa n'int ket emgefreek. == Gwikefreoù teknikel == Kalz a gaelioù a bep seurt a vez implijet en [[treloc'herezh]] pe er [[greanterezh]] * Kael aeriañ * Kael aveliñ * Kael Bragg * Kael c'hremm * Kael difraktañ * Kael an distaner * Kael emgefre * Kael garzhañ * Kael optikel * Kael skramm * Kael-sil * Kael varr * Kael-warez == [[Sport]] == * [[Redadeg dreist kili]] ==Kael difetis == * Kael-c'hoproù * Kael ar gerioù kroaz * [[Kael loc'hañ]] pe kael-disparti * Kael ar programmoù * Kael valtoutel * Kael yec'hedel == Mezegiezh == * Kael an dorzhienn == Douaroniezh == * [[Kael (Senegal)|Kael]], kêr vihan e Senegal == Anvadur == *''Kael'' a c'hell bezañ ar berradur evit [[Mikael]] * Mikael Kael, arallanv ur c'homedian gall, [[Benoît Delépine]], war ar chadenn bellwelerezh [[Canal +]]. {{wikeriadur|kael}} 2aae8arszbw5i86aveypgqm5pu6f7b0 0 180687 2197287 2194923 2026-08-04T13:50:33Z Llydawr 145 2197287 wikitext text/x-wiki [[Restr:Krush_Irina_(30073356050)_(cropped).jpg|right|140px]] '''Irina Krush''' ([[Odesa]], [[RSS Ukraina]], [[URSS]], 24 a viz Kerzu 1983) a zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[SUA|stadunanat]].<br/>Mestr meur (GM) eo abaoe 2013 Mestrez veur (WGM) e oa abaoe 2002, Mestr Etrebroadel (IM) e oa abaoe 2001, Mestr FIDE (FM) eo abaoe 2017, Mestrez FIDE (WFM) e oa abaoe<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/2012782 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 401 edo he [[renk Elo]] ''Standard'' e miz Gouhere 2026, 2 343 he renk ''Fonnapl'' ha 2 210 he renk ''Luc'hedenn''<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/2012782 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 502 eo bet he renk Elo ''Standard'' uhelañ, bet tizhet e miz Here 2013.<br/> === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad stadunanat an echedoù (maouezi)|Kampionad stadunanat (Maouezi)]] ==== Trec'h e voe eizh gwezh, e 1998, p'edo pevarzek vloaz, an hini yaouankañ eus istor ar gevezadeg, e 2007<ref>{{en}}[https://www.uschess.org/index.php/October/Krush-Wins-Her-Second-Championship.html ''Krush wins her second championship'', U.S. Chess, d'ar 1{{añ}} a viz Here 2007]</ref>, e 2010<ref>{{en}}[https://en.chessbase.com/post/saint-louis-irina-krush-us-women-s-champion-2010 ''Saint Louis: Irina Krush US Women's Champion 2010'', Chess News, d'an 20 a viz Gouhere 2010]</ref>,e 2012, e 2013, e 2014, e 2015 hag e 2020<ref>{{en}}[http://uschesschamps.com/bio/krush ''Irina Krush Bio Chess Club and Scholastic Center of Saint Louis'' uschesschamps]</ref>. === Kevezadegoù dre skipailh === ==== [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]] ==== C'hoariet he deus eizh gwezh e skipailh [[SUA]]<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersw/k4wqyqsc.html Women's Chess Olympiads, Irina Krush – Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" !|Bloaz||Tablezenn||Niverenn an Olimpiad (Maouezi)||Bro ha kêr||Disoc'h||Dregantad efedusted||Renk hiniennel||Medalenn Hiniennel||Renk he skipailh||Medalenn skipailh||Daveenn |- |1998||2||26 (33)||{{Rusia}}, [[Elista]]||8/11 (+ 7, = 2, - 2)||72,7||6||-||10||-||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1998w/1998usa.html 33rd Chess Olympiad (women): Elista 1998 – Olimp Base]</ref>. |- |2002||1||28 (35)||{{Slovenia}}, [[Bled]]||9/13 (+ 5, = 8, - 0)||69,2||4||-||9||-||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2002w/2002usa.html 35th Chess Olympiad (women): Bled 2002 – Olimp Base]</ref>. |- |2004||2||29 (36)||{{Spagn}}, [[Calvià]]||7,5/12 (+ 5, = 5, - 2)||62,5||11||-||2||argant||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2004w/2004usa.html 36th Chess Olympiad (women): Calvià 2004 – Olimp Base]</ref>. |- |2006||2||30 (37)||{{Italia}}, [[Torino]]||8/11 (+ 6, = 4, - 1)||72,7||5||-||4||-||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2006w/2006usa.html 37th Chess Olympiad (women): Turin 2006 – Olimp Base]</ref>. |- |2008||1||31 (38)||{{Alamagn}}, [[Dresden]]||6,5/10 (+ 7, = 2, - 1)||65||13||-||3||arem||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2008w/2008usa.html 38th Chess Olympiad (women): Dresden 2008 – Olimp Base]</ref>. |- |2010||1||32 (39)||{{Rusia}}, [[Khanty-Mansiysk]]||7/11 (+ 5, = 4, - 2)||63,6||10||-||5||-||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2010w/2010usa.html 39th Chess Olympiad (women): Khanty-Mansiysk 2010 – Olimp Base]</ref>. |- |2012||2||33 (40)||{{Turkia}}, [[Istanbul]]||8,5/10 (+ 7, = 3, - 0)||85||8||-||10||-||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2012w/2012usa.html 40th Chess Olympiad (women): Istanbul 2012 – Olimp Base]</ref>. |- |2014||1||34 (41)||{{Norvegia}}, [[Tromsø]]||5/10 (+ 4, = 2, - 4)||50||33||-||8||-||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2014w/2014usa.html 41st Chess Olympiad (women): Tromsø 2014 – Olimp Base]</ref>. |- |} ==== Kampionad bedel (Maouezi) ==== C'hoariet he deus div wezh e skipailh [[USA]] <ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersv/k4wqyqsc.html World Women’s Team Chess Championship: Irina Krush - Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" !|Miz ha bloaz ||Tablezenn||Niverenn an Olimpiad (Maouezi)||Bro ha kêr||Poentoù||Dregantad efedusted||Renk hiniennel||Medalenn hiniennel||Renk he skipailh||Medalenn skipailh||Notennoù ha daveennoù |- |Gwengolo 2009||1||2||{{Sina}}, [[Ningbo]]||4/8 (+ 2, = 4, - 2)||50||6||-||8||-||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2009v/2009usa.html World Team Chess Championship (women): 2009 - Olimp Base]</ref> |- |2013||2||4||{{Kazakstan}}, [[Astana (Kazakstan)|Astana]]||7/9 (+ 5, = 4, - 0)||77,8||1||aour||6||-||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2013v/2013geo.html 4th World Team Chess Championship (women): Astana 2013 - Olimp Base]</ref> |- |} == Notennoù ha daveennoù == {{daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/2012782 He fichenn FIDE] * {{en}}[https://www.chessgames.com/player/irina_krush.html 1 575 partienn e Chess Games] {{DEFAULTSORT:Krush, Irina}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1983]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù eus SUA]] m42ff9xxbmk89l3ca6zmdj3sxywuio8 0 180688 2197289 2196004 2026-08-04T13:59:12Z Llydawr 145 2197289 wikitext text/x-wiki Un enezenn eus gevred ar [[Mor Kreizdouarel]] eo [[Kreta]] hag ul lodenn eus [[Bro-C'hres]] abaoe 1913. Daoust da Hellaz bezañ ur stad dizalc’h abaoe 1830, chomet e oa Kreta dindan aotrouniezh an [[Impalaeriezh Otoman]] e dibenn an {{XIXvet kantved}}. Meur a emsavadeg a darzhas war an enezenn a-raok ma savas e 1897 ur brezel etre Gres ha Turkia. Trec’h e voe Turkia war arme Hellaz, met dindan gwask bagadoù soudarded stadoù Breizh-Veur, Bro-C’hall, Rusia hag Italia, a oa bet galvet evit sioulaat an argadoù, e rankas fiziañ ur statud emrenerezh en enezenn e 1898. Timbroù an Impalaeriezh Otoman a veze graet gante betek 1898. == Timbroù Kreta emren (1900-1907) == D'ar 1añ a viz Meurzh 1900 (hervez an [[deiziadur juluan]], met d'ar 14 a viz Meurzh hervez an deiziadur gregorian) e voe embannet an timbroù kentañ gant ar velestradurezh nevez eus Kreta. Ar rummad nav zimbr a ziskoueze tresadennoù an doue [[Hermes]], an doueez [[Hera]], ar roue mojennel [[Minos]], [[Talos]] difennour [[Europa]] hag ur poltred eus ar priñs Jorj ([[Jorj Iañ Gres]] da zont), hennezh o vezañ Komiser uhel an enezenn diwar c’hoant an nerzhioù european a oa e-barzh ar jeu. An talvoudoù-gwerzh a save da 1 lepta, 5 lepta, 10 lepta, 20 lepta e liv ruz, 25 lepta, 50 lepta e liv lireu, 1 drakma, 2 drakma ha 5 drakma. An timbroù dezho ur priz uhel (en tu all da 25 lepta) a voe dreistmoullet ivez gant ar ger ΠΡΟΣΩΡΙΝΟΝ (= ''berrbad'') e lizherennoù ruz pe zu bihan, ket ar re eus 1 lepta betek 20 lepta. [[File:Crete 2 lepta 1905.jpg|thumb|left|upright 0.8|Artemis (1905)]] [[File:Crete-1905-1DR.jpg| thumb|right|upright 1.2|Europa war ur penn tarv (1905)]] Sur eo ez eus bet kachedet lizhiri e tiez-post pennañ [[Chania]] (ΧΑΝΙΑ), [[Rethymno]] (ΡΕΘΥΜΝΟΝ) ha [[Heraklion]] (ΗΡΑΚΛΕΙΟΝ), hag e porzh [[Sitia]] (ΛΙΜΗΝ ΣΗΤΕΙΑΣ) ivez. E-tro ugent ti-post a oa sañset bezañ digor ha mont en-dro hogen n'eus prouenn ebet e oa bet digoret ul lodenn anezho a-raok 1901. Serret e voe burev [[Kaló Chorió (Lassíthi)]] e miz Mae 1900. Nebeutoc'h eget pemp lizher zo bet kachedet eno a hervez. Serret e voe burevioù [[Georgioupolis]] ha [[Vokoulies]] e-kerzh an nevezamzer 1901. Nebeutoc'h eget dek lizher gant kached Georgioupolis zo anavezet, rouez ivez re Vokoulies, ma n’int ket faos. E miz C'hwevrer 1905 e teuas er-maez un eil rummad timbroù-post a ziskoueze [[Artemis]], [[Britomartis]], [[Ariana]], dismantroù Palez Knossos, manati Arkadia hag ar menez [[Ida]]… ha poltred ar priñs Jorj hogos heñvel ouzh an hini embannet e 1900. Enoret e voe gant un timbr, e 1907, ar c'homiser uhel nevez, [[Aléksandros Zaïmis]], goude dilez ar priñs Jorj. == Melestradurezh c'hresian == [[File:StampCrete1908Michel40.jpg|thumb|right|upright 1.0|Menez Ida ha manati Arkadia - dreistmoullet gant ΕΛΛΑΣ (1909)]] E miz Gwengolo/Here 1908, kannaded Kreta a zisklêrias unvaniezh Kreta ha rouantelezh Bro-C’hres, met ne voe ket anavezet an diviz-se gant stadoù Europa, na gant an Impalaeriezh Otoman, anat. Lakaet e voe war droad ur velestradurezh ''c'hresian'' war an enezenn avat. Diwar he ali e voe dreistmoullet gant '''ΕΛΛΑΣ''' (''Gres'') an timbroù a oa bet savet a-raok, evit merkañ an unaniezh en un doare splann. E 1913 e teuas Kreta da vout ul lodenn eus Rouantelezh Gres ent-ofisiel. Timbroù Gres a vez graet gante e Kreta abaoe ar bloaz-se. == Timbroù-post an emsaverien (1905) == [[File:1905 20L Crete Venizelos Yv11 SG117.jpg|thumb|left|upright 0.7|Alegorienn Kreta chadennet (1905)]] [[File:StampCreteVenizelos1905Michel11.jpg| thumb|right|upright 0.7|Jorj Iañ (1905)]] E-pad an nevezamzer 1905 e tarzhas un emsavadeg a-enep gouarnamant Kreta. Renet e oa bet gant [[Eleftherios Venizelos]], a save a-enep breinadur tud tost d'ar priñs Jorj hag ar boan en doa ar gouarnamant da gendrec'hiñ ar galloudoù bras da zegemer ar soñj da stagañ Kreta ouzh Bro-C'hres. Un toullad timbroù a voe embannet gant "gouarnamant berrbad" an dispac’hourien e 1905. Warno e lenner ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΚΥΒΕΡΝΗΣIΣ (d.l.e. ''Gouarnamant Berrbad'') ha diskouez a rae an eil re ur vaouez en dic'hoanag azezet, ur fuzuilh en he c'hichen ha chadennoù tro-dro dezhi, hag ar re all penn ar [[Jorj Iañ Gres|roue Jorj 1añ]]. Implijet int bet er c’herioù dindan kontrol an emsaverien, met n’int ket timbroù gwir hervez reolennoù Unvaniezh Postoù ar Bed. Meneget int er c'hatalogoù timbroù koulskoude. == Servij-postoù ar broioù estren == E dibenn an XIXvet kantved ha penn-kentañ an {{XXvet kantved}} e oa pemp bro o terc'hel digor burevioù-post e Kreta. Breizh-Veur ha Rusia a embanne timbroù gant enskrivadurioù e gresianeg, tra ma implije Bro-C'hall, Aostria hag Italia o zimbroù dreistmoullet gant anv an enezenn. == Pennadoù kar == * [[Timbroù Kreta - Burevioù aostrian]] * [[Timbroù Kreta - Burevioù gall]] * [[Timbroù Kreta - Burevioù saoz]] * [[Timbroù Kreta – Burevioù rusian]] * [[Timbroù Kreta – Burevioù italian]] * [[Timbroù Gres]] [[Rummad:Kreta]] [[Rummad:Timbroù hervez ar vro|Kreta]] mfth9xrl5mv8vx99raar46whatgegnt 0 180689 2197290 2197216 2026-08-04T14:02:36Z Llydawr 145 2197290 wikitext text/x-wiki [[Restr:Weatherby-logo-small.png|dehou|250x250px]] '''Weatherby''' zo un embregerezh [[Arm-skoaz|armoù-skoaz]], [[Munision|munisionoù]] ha dafar tennañ [[Stadoù-Unanet Amerika|stadunanat]]. Krouet e voe e 1945 gant [[Roy Weatherby]]. E [[Sheridan (Wyoming)|Sheridan]] ([[Wyoming]]) emañ e sez. == Istor == Savet e voe an embregerezh e 1945 e [[South Gate (Kalifornia)|South Gate]] ([[Kalifornia]]) gant Roy E. Weatherby (1910-1988), un tenner hag a oa dedennet-bras gant sevel [[Kartouchenn (arm-tan)|kartouchennoù]] galloudus evit ezhommoù ar chaseourien. Ijinañ a reas neuze e gartouchennoù magnum kentañ : ar [[.257 Weatherby Magnum|.257]], [[.270 Weatherby Magnum|.270]] ha [[.300 Weatherby Magnum]]. Desachañ a reas evezh skrivagnerien arbennik war an armoù-tan evel [[Jack O'Connor]] hag [[Elmer Keith]]. E dibenn ar bloavezhioù 1950, Roy Weatherby a savas munisionoù all, evel an [[.378 Weatherby Magnum|.378]] hag ar [[.460 Weatherby Magnum]]. Evit gellout kambriñ kartouchennoù ken galloudus e savas e 1957 ur fuzuilh, ar Model 58, a zeuas da vezañ ar [[Weatherby Mark V|Mark V]] hag a vez gwerzhet gant an embregerezh hiziv an deiz c'hoazh<ref>{{en}} ''[https://weatherbycollectors.com/history/ History of Weatherby Firearms]'', Weatherby Collectors Association (lennet d'an 09/07/2026)</ref>. [[Restr:Weatherby MarkV 7mm.jpg|kleiz|thumb|Ur fuzuilh Weatherby Mark V.]] E 1967 e produas Weatherby e [[Fuzuilh flour he c'hanol|fuzuilhoù-chase]] kentañ. E 1970 e krouas ar rummad karabinennoù [[Weatherby Vanguard|Vanguard]], kambret evit [[Kalibr (armoù-tan)|kalibroù]] klasel na oant ket bet ijinet en embregerezh. Er bloavezhioù 1970 e voulc'has ur rummad [[Lunedenn (arm-tan)|lunedennoù]], ha kinnig a reas ur [[Pistolenn|bistolenn]]-vorailh e 1981 zoken<ref>{{en}} ''[https://weatherby.com/company/origins/ Weatherby Origins]'', war lec'hienn an embregerezh (lennet d'an 09/07/2026)</ref>. An embregerezh a voe renet gant Ed, mab Roy, adalek 1983, ha gant Adam, e vab-bihan, adalek 2017<ref>{{en}} Jay PINSKY, ''[https://gundigest.com/rifles/hunting-rifles/history-of-weatherby High Speed, High Class: The History Of Weatherby]'', Gun Digest, 13/07/2023 (lennet d'an 09/07/2026)</ref>. E 2019 e tilojas da Sheridan, e Wyoming. == Produioù == Ouzhpenn an armoù hag ar munisionoù-mañ e werzh Weatherby dafar all dindan e anv, lunedennoù, [[Daoubez|daoubezioù]] hag all<ref>Hervez [https://weatherby.com/ lec'hienn an embregerezh] (lennet d'an 08/07/2026)</ref>. === Armoù-skoaz === ==== Fuzuilhoù ha karabinennoù ==== * [[Weatherby Mark V|Mark V]] * [[Weatherby Vanguard|Vanguard]] * Model 307 ==== Fuzuilhoù flour o c'hanol ==== * [[Weatherby Orion|Orion]] * [[Weatherby Sorix|Sorix]] * 18i * Element II === Munisionoù === {|border="0" cellpadding="2" |- valign="top" | * [[.224 Weatherby Magnum]] * [[.240 Weatherby Magnum]] * [[.257 Weatherby Magnum]] * [[.25 Weatherby Magnum]] * [[6,5 mm Weatherby RPM]] * [[6,5-300 Weatherby Magnum]] | * [[.270 Weatherby Magnum]] * [[7 mm Weatherby Magnum]] * [[.300 Weatherby Magnum]] * [[.30-378 Weatherby Magnum]] * [[.338 Weatherby RPM]] * [[.338-378 Weatherby RPM]] | * [[.340 Weatherby Magnum]] * [[.375 Weatherby Magnum]] * [[.378 Weatherby Magnum]] * [[.416 Weatherby Magnum]] * [[.460 Weatherby Magnum]] |} Ouzhpenn ar munision ijinet en embregerezh, Weatherby a brodu un nebeud kalibroù kartouchennoù galloudus all, evel ar [[6,5 mm PRC]] hag ar [[7 mm PRC]] ijinet gant [[Hornady (munisionoù)|Hornady]]. == Liamm diavaez == * {{en}} [https://weatherby.com/ Lec'hienn an embregerezh] * {{en}} ''[https://weatherbycollectors.com/ Weatherby Collectors Association]'', ul lec'hienn evit dastumerien an dafar produet gant Weatherby. == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Embregerezhioù armoù-tan]] [[Rummad:Embregerezhioù munisionoù]] [[Rummad:Embregerezhioù SUA]] [[Rummad:Embregerezhioù savet e 1945]] 0ttavzzel6fk4aaj5bwujjxc78grq9s 0 180699 2197294 2194976 2026-08-04T14:31:26Z Llydawr 145 2197294 wikitext text/x-wiki [[File:StampCreteBritish1898Michel1.JPG|thumb|left|upright 0.9|An timbr kentañ (1898)]] [[File:StampCreteBritish1898Michel2.jpg| thumb|right|upright 1.0| Timbr kachedet (1898)]] E 1898 e tapas [[Kreta]] an emrenerezh dindan aotrouniezh an [[Impalaeriezh Otoman]]. Lakaet e voe melestradurezh Kreta dindan gwarant ha gwarez pemp stad eus Europa (Breizh-Veur, Bro-C’hall, Rusia, Alamagn, Aostria hag Italia). Goude ma voe aet soudarded Turkia kuit e voe aloubet an enezenn gant un nerzh milourel etrebroadel peoc’hus. E pep alouber e voe fiziet un distrig d’ober war e dro. Savet e voe burevioù-post Breizh-Veur gant ar velestradurezh vilourel met ne oant ket bet oberiant biskoazh estreget e [[Heraklion]] hag e nav c'hêriadenn tro-war-dro. Kavout a reer eta kachedoù HPAKΛEION, AΓ. ΘΩMAΣ, AΓ. MYPON, APXANAIΣ, EΠIΣKOΠH, KAΣΤΈΛΛΊ, MOIPAIΣ, MOXOΣ, XAPAKAΣ ha XEPΣONHΣOΣ. == An embann timbroù-post == Breizh-Veur a embannas 5 timbr-post engravet gant enskrivadurioù e [[gresianeg]]. An timbr kentañ, savet en un doare artizanel, a oa mouk ar foñs ha gwenn an enskrivadur : ΠΡΟΣΩΡΙΝΟN ΤΑΧΥΔΡΟΜ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ( = ''Ti-post berrbad Heraklion''). An talvoud-gwerzh a save da 20 para (40 para = 1 piastr). Diwezhatoc’h e voe embannet daou dimbr o stumm karrezek a gouste 10 para (liv glas ha liv gell), ha daou all e 20 para (gwer ha roz). Rouez-kenañ eo ar golo-lizher warno un timbr « saoz » eus Kreta, rak douetañs zo e veze kaset al lizhiri e-maez Kreta dre hanterouriezh ar postoù aostrian, a veze eus oute e Heraklion ivez. Un tamm mat eus al lizhiri kaset gant Breizhveuriz zo un timbr aostrian warne. == Pennadoù kar == * [[Timbroù Kreta - Burevioù aostrian]] * [[Timbroù Kreta - Burevioù gall]] * [[Timbroù Kreta – Burevioù rusian]] * [[Timbroù Kreta – Burevioù italian]] * [[Timbroù Kreta]] [[Rummad:Kreta]] [[Rummad:Timbroù hervez ar vro|Kreta - Burevioù saoz]] tiqskje8g1mdwvz0zhwz7i1k2jmnlg4 0 180703 2197549 2195123 2026-08-05T09:09:59Z Llydawr 145 2197549 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Le Supplice de Jane Grey''' ([[brezhoneg]]: merzherinti Jane Grey) <ref> {{fr}} https://pop.culture.gouv.fr/notice/joconde/50110000343</ref> zo un eoullivadur gant [[Paul Delaroche]], echuet e 1833, hag a zo war ziskouez en [[National Gallery (Londrez)|National Gallery]] e [[Londrez]]. Brudet-tre e oa bet an daolenn pa oa bet diskouezet ha chomet eo brudet e-pad degadoù a vloavezhioù goude-se, met en {{XXvet kantved}} dre ma oa sioulaet ar c'hoant da welet taolennoù istorel realour e oa bet lakaet er mirvaoù pell amzer, ken e oa kredet e oa bet kollet. Nevesaet hag adlakaet e voe war ziskouez e 1975, h deuet eo en-dro da vezañ brudet, dreist-holl gant arvesterien yaouank<ref>{{cite web |author=Adams, Tim |url=http://www.newstatesman.com/art/2010/03/delaroche-painting-tudor-jane |title=How Tudorphilia rescued Delaroche |work=[[New Statesman]] |access-date=24 March 2010 |archive-date=5 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200805184023/https://www.newstatesman.com/art/2010/03/delaroche-painting-tudor-jane |url-status=dead }}</ref>. Al livadur zo un azasadur<ref name="victorianweb_delaroche">{{cite web |url=https://victorianweb.org/painting/france/delaroche.html | title=Review of Patricia Smyth's "Paul Delaroche: Painting and Popular Spectacle," |editor=Cicely Robinson |website=victorianweb.org |access-date=28 April 2025}}</ref> eus ar mare dres a-raok lazhadenn [[Jane Grey]], hag a oa bet anvet da [[Roll rouaned Bro-Saoz (871-1603)|rouanez Bro-Saoz]] d'an 10 a viz Gouhere 1553, hag a oa bet digadoriet nav devezh goude-se ha lakaet d'ar marv d'an 12 a viz C'hwevrer 1554. Jane a vez lesanvet a-wechoù "Nine Days' Queen" dre ma oa bet berrbad he ren<ref>{{cite web |url=http://www.hrp.org.uk/Resources/Lady%20Jane%20Grey.pdf |title=Factsheet: Lady Jane Grey, Nine Days Queen |publisher=Tower of London. Historic Royal Palaces |access-date=4 September 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080910122313/http://www.hrp.org.uk/Resources/Lady%20Jane%20Grey.pdf |archivedate=10 September 2008}}</ref>. == Notenoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Livadurioù Paul Delaroche]] [[Rummad:1833]] [[Rummad:Lady Jane Grey]] [[Rummad:National Gallery Londrez]] ths4v3yuo767p4a7g3fq5zqsuyamkey 0 180704 2197550 2195093 2026-08-05T09:14:45Z Llydawr 145 2197550 wikitext text/x-wiki {{Gwellaat}} Un '''dastumadenn''' a vez graet eus un heuliadenn [[teul]]ioù pe oberennoù heverk, daspugnet enni kalz a seurt traezoù renket hervez o seurtoù : levrioù pe pladennoù, pe dornskridoù, pe enrolladennoù, pe oberennoù difetis ha kement zo gant ma vezont embannet a-heul-da-heul. A-hent-all e vez graet [[dastumad]] eus an ober dastum hep ma vezont diskouezet ingal. == Istor == An ''dastumadenn'' gentañ a zo bet anvet "Collana istorica" evit envel un heuliadenn testennoù savet gant 12 istorour henc'hresian dindan renerezh embann Tommaso Porcacchi. Mouulet e oa bet eus 1563 da 1583 e Venezia gant ar mouller-embanner Gabriel Giolito de' Ferrari. E Bro-Spagn ez eus bet lakaet e werzh, ar "Biblioteca ilustrada de Gaspar y Roig" ken abred ha 1851, enni levrioù heñvel o ment, met war demoù a bep seurt (skiant, faltazi, relijion), hag e voe ar skouer evit ar "Biblioteca de Autores Españoles", ar "Biblioteca Mignon", "El Libro Popular" ha "La Novela Corta". Lañset ar "Bibliothèque Hachette", gant [[Louis Hachette]], e 1856, e Bro-C'hall. En embann brezhoneg e kaver "levraoueg" o talvezout ''dastumadenn'' ivez, [[Levraoueg Gwalarn]], da skouer. Met e kaver ''dastumadenn'' o talvezout kelaouenn<ref>Loeiz Herrieu, ''Kerhet da Bariz'', pez-c'hoari. E-barzh ''Dihunamb'', 1906.</ref> hag ar gelaouenn ''[[Al Liamm]]'' a zispak bezañ un ''dastumadenn sevenadurel daouviziek''. == Dastumadenn levrioù == Kazi an holl dastumadennoù levrioù a zo krouet evit embann war hir amzer embannadennoù heñvel a-walc'h o fal, da lavared eo levrennoù aparchant er memes gennad, pe dezho ar memes live, simpl pe arbennik, lennegel pe skiantel, berr pe hir. Roet e vez un titl ''dastumadenn'' hag un neuz heñvel da bep anezho.<br> Ar [[mareadeg]]où hag a endalc'h testennoù a bep seurt peurvuiañ a c'hell bezañ gwelet evel dastumadennoù levrioù. Un titl hag un neuz heñvel a zo ivez da bep levrenn, ken a vezont embannet dindan ar memes heuliadennoù niverennoù etrebroadel, an [[International Standard Serial Number]] (ISSN) deroet da bep ''dastumadenn'' ha da bep mareadeg<ref>Niverenn heuliad skoueriek etrebroadel.</ref>. == Dastumadenn ar nann-levrioù == Pa vez gwerzhet ar nann-levrioù dindan ur stumm fetis e vez ur golo perzhiek gant boazioù damheñvel ouzh re savet evit al levrioù hag e c'hellont bezañ embannet en dastumadennoù ivez. Pep seurt mediaoù a c'hell bezañ embannet diwar heuliadennoù hervez reolennoù merañ heñvel tamm pe damm. ''Dastumadennoù'' an teulioù kleweled a vez kavet ivez hag ez eont war an dizanvezañ muioc'h-muiañ. == An dastumadennoù e strategiezh an embann == Evit harpañ ar pratikoù da anavezout an ''dastumadenn'' a zere outo e klask an embannerien sevel dastumadennoù gant un neuz ispisial, livet pe diginkl, diouzh giz al lennerien buket. Hep skeudenn zedennus e vez aozet [[golo levr|goloioù]] ''dastumadenn'' ar "Classiques Budé", pa ne endalc'hont nemet testennoù latin pe gresian evit al lennerien desket-tre. <br> Evit un nebeud dastumadennoù e vez lakaet un harz da niver ar pajennoù : 128 pajenn evit al levrigoù holloueziadurel an dastumadenn "[[Que-sais-je ?]]". En tiez-embann bras e vez aozet al labour embann tro-dro d'an dastumadennoù a c'hell bezañ gwelet evel kevrennoù embann, da bep anezho ur rener dastumadenn hag ur c'hengor lenn evit rannañ al labour dibab hag ar c'huzuliañ. En tiez embann bihan evel ar re a bled gant ar brezhoneg, ne kaver ket dastumadennoù levrioù atav. Koulskoude e oa bet savet gant An Here un degad a zastumadennoù evit al lennerien yaouank hervez an oad ha seurtoù al levrioù. E-pad darnvuiañ an amzer tremenet, ne oa nemet un dastumadennig e [[Embannadurioù Al Liamm]], hini "Levrioù ar Vugale" ha tri a zo hiziv, "Didermen", "BZH" ha "Levrioù da selaou", met ne ya ket darnvuiañ an embannadennoù e-barzh un dastumadenn. == Pennadoù nes == * [[Dastumad]] * [[Mareadeg]] * Rener dastumadenn * [[International Standard Serial Number]] == Notennoù ha daveennoù == {{daveoù}} tbcerztovq2i2t0d9gssjfzpwsn2vvm 0 180706 2197551 2195333 2026-08-05T09:17:18Z Llydawr 145 2197551 wikitext text/x-wiki '''Adele Rivero''' (10 a viz Meurzh 1908 en [[Antwerpen]], [[Belgia]] – 5 a viz Mae 1992 e [[Williston]] [[Vermont]], [[SUA]]) a oa ur c'hoarierez [[echedoù]] [[stadunanat]]. == Kevezadegoù == === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad stadunanat an echedoù (maouezi)|Kampionad stadunanat (maouezi)]] ==== Trec'h e voe div wezh, e 1937, 8,5/9 (+ 8, = 1, -0)<ref>{{en}}[http://www.edochess.ca/batgirl/Women_in_Chess_2.html#3 Women in Chess - The Birth of a Championship 1937-1938]</ref> hag e 1940.<br/>Tapout a reas an deirvet plas, 7,5/10 (+ 7, = 1, - 2) e miz Ebrel 1938 e [[New York]]<ref>{{en}}[http://www.edochess.ca/batgirl/Women_in_Chess_2.html#3 Women in Chess - The Birth of a Championship 1937-1938]</ref>.<br/>Koll a reas a-enep da v-[[Mona May Karff]] e 1942<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20131107190037/http://www.chess.com/blog/batgirl/adele Adele], e ''Le blog de la Batgirl'' e Chess.com</ref>. ==== Partiennoù ketkevret ==== E [[Bristol (Vermont)|Bristol]], e [[Vermont]], e c'hoarias a-enep 26 c'hoarierez, 25,5/26 (+ 25, = 1, - 0)<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20131107190037/http://www.chess.com/blog/batgirl/adele Adele], e ''Le blog de la Batgirl'' e Chess.com</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[http://www.edochess.ca/batgirl/Women_in_Chess_2.html#3 Women in Chess - The Birth of a Championship 1937-1938] * {{en}}[https://web.archive.org/web/20131107190037/http://www.chess.com/blog/batgirl/adele Adele], e ''Le blog de la Batgirl'' in Chess.com * {{en}}[https://web.archive.org/web/20240416135620/https://worldchesshof.org/exhibit/her-turn-revolutionary-women-chess Her turn: Revolutionary Women of Chess] {{DEFAULTSORT:Rivero, Adele}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1908]] [[Rummad:Marvioù 1992]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù eus SUA]] m4be9pez3d6lutwizjwbxtvgiqcigzo 0 180707 2197552 2195111 2026-08-05T09:20:12Z Llydawr 145 2197552 wikitext text/x-wiki '''Gretchinz!''' zo ur [[c'hoari taol]] redadeg embannet e 2018 gant Devir Games ha krouet gant saverien ar c'hoari [[Captain Sonar]] Roberto Fraga ha Yohan Lemonnier. An tresadennoù a zo bet graet gant Albert Monteys. Tremen a ra ar c'hoari en hollved [[Warhammer 40000|Warhammer 40K]]. Etre daou ha pevar c'hoarier a c'hall kemer perzh er redadeg, met ma vez prenet un eil boest e c'hell bezañ betek eizh c'hoarier en holl <ref>{{en}} https://boardgamegeek.com/boardgame/239951/gretchinz</ref>. == Istor == En armeoù an Orked en hollved Warhammer 40k e vez kavet un isspesad, ar Gretchinz. Ar re-se a zo sot gant redadegoù feuls gant kirri bihan<ref>{{en}}https://www.boardseyeview.net/post/2019/08/08/gretchinz</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Warhammer 40000]] [[Rummad:C'hoarioù taol redadeg]] [[Rummad:C'hoarioù taol 2018]] et7vzlduytpgyczgwq7fd6l0uwhapvv 0 180708 2197554 2195148 2026-08-05T09:29:10Z Llydawr 145 2197554 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:Medieval south-east Wales map Lloyd.jpg|thumb|upright=1.3|Kartenn [[Krennamzer|grennamzerel]] eus Gevred Kembre, pempvet betek trizekvet kantved. An niverenn "9" e kornôg Gwent a vez kavet e taolenn ar gartenn evel [[Rouantelezh Morgannwg|Morgannwg]], hag a oa bet goude [[Glywysing]] evel anv d'ar rouantelezh e fin an Xvet kantved. {{sfnm|1a1=Lloyd|1y=1911|1loc=endpapers|2a1=Charles-Edwards|2y=2013|2p=553|3a1=Sims-Williams|3y=2019|3p=117}}|alt=Map of south-east Wales]] '''{{lang|cy|italic=no|Meurig ab Arthfael}}'''<ref>e [[kembraeg]] ar ger ''mab'' pe ''map'', berraet en ''ab'' pe ''ap'' a dalvez kement ha mab e brezhoneg.</ref> (pe '''Mouric''', ren 848-874) a oa bet roue gevred [[Kembre er Grennamzer uhelañ|Kembre]]. Er {{VIIvet kantved}}, [[Rouantelezh Gwent|Gwent]] a oa ur rouantelezh ledet war gevred Kembre, met an {{IXvet kantved}} e voe rannet etre [[Glywysing]] (anvet hiziv [[Sir Forgannwg]]), hag a oa an hini kreñvañ, hag ur Gwent bihanoc'h, war douaroù [[Sir Fynwy]] hiziv-an-deiz. Tabut zo e-touez an istorourien evit gouzout daoust ha Meurig a oa roue Glywysing, gant galloudoù dre holl gevred bro Gembre, pe ne oa nemet war Gwent. E vibien [[Brochfael ap Meurig]] ha [[Ffernfael ap Meurig]] a oa bet roueed Gwent nemetken, ha bez e oant bet suj d'o c'henderv [[Hywel ap Rhys (Glywysing)|Hywel ap Rhys]], roue Glywysing. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Ganedigezhioù an IXvet kantved]] [[Rummad:Marvioù an IXvet kantved]] [[Rummad:Rouaned Gwent]] [[Rummad:Rouaned Kembre]] [[ f7t8koacw0uwc8tkuv9mqcbhymm3fmv 0 180798 2197511 2196013 2026-08-04T21:31:08Z Huñvreüs 54570 lint 2197511 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Greece. 1896 Olympic Games. 2l.jpg|thumb|right|upright 0.8|Gourenerien (1896)]] Gouestlet e voe timbroù-lidañ kentañ Hellaz d’ar C’hoarioù Olimpek e 1896, ar re gentañ abaoe an Henamzer. Ur mell rummad 12 timbr ennañ e oa gant talvoudegezhioù-gwerzh a save da 1, 2, 5, 10, 20, 25, 40 ha 60 [[lepta]] ha 1, 2, 5 ha 10 [[drakma]]. Eizh tres disheñvel a oa, enno skeudennoù brudet liammet ouzh ar sportoù eus Bro-C'hres gwechall, evel ur redadeg kirri hag ur banner diskoù. Treset e oa bet an timbroù gant an arzour suis A. Guilleron, krouet e oa bet ar minaoued dir gant an engravour gall [[Louis-Eugène Mouchon]] hag al labour moullañ a oa bet graet e moullerezh broadel Bro-C'hall. An anv E. MOUCHON a gaver e traoñ pep timbr. Pourchaset e oa bet an timbroù e stumm follennoù toullet (13,5 x 14). Ar raktres e oa gwerzhañ anezho e-pad ar C'hoarioù hepken, met astennet e voe ar prantad-amzer evit o skignañ : betek miz Meurzh 1897 da gentañ, ha goude-se betek ma voe aet ar stokoù da get. An timbroù dibaot awalc’h-se a chom priziet gant an dastumerien dedennet gant ar C'hoarioù Olimpek. Dek vloaz warlerc’h (e 1906 eta) e voe ijinet ''[[C’hoarioù Olimpek Etrelakaet (1906)|C’hoarioù Olimpek Etrelakaet]]'', un abeg evit moullañ un heuliad timbroù-lidañ. Savet int bet gant ''Perkins, Bacon & Co.'' hag embannet d'ar 25 a viz Meurzh 1906. Pevarzek pezh a oa ennañ (1, 2, 3, 5, 10, 20, 25, 30, 40 ha 50 lepta, 1 drakma ha 23, ha 3, drakma). Kachedoù berr-amzer a voe implijet e tiez-post digoret evit an degouezh e-barzh savadur [[Zappeion]] (ΖΑΠΠΕΙΟΝ), ar sportva (ΣΤΑΔΙΟΝ) hag Acropolis (ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ), ur c’harter eus Aten. Timbroù C'hoarioù Olimpek 1906 n’int ket bet tennet eus ar werzh biskoazh ha kavet e vez anezho war lizhiri betek 1910. Moullet e oant bet ivez evit bezañ timbroù kemedel. == Timbroù dreistmoullet gant A M (1900–1901) == [[File:Hermès - Valeur métallique (1902).jpg| thumb|left|upright 0.8|Hermes (1902)]] E 1900 hag e 1901 e voe kemmet talvoud-gwerzh un toullad timbroù c'hresianek a oa dija ( pennoù Hermes Bras, pennoù Hermes Bihan ha C'hoarioù Olimpek 1896) en ur voullañ, e liv ruz pe zu warno, al lizherennoù '''A M''', berradur ''Αξία Μεταλλική'' (Axia Metalliki) a dalvez ''talvoudegezh metal'' e gresianeg, da lavaret eo e oa diazezet ar priz war hini an aour, merket gant an [[Unvaniezh Moneizel Latin]]. Gwerzhet e veze an timbroù-se er burevioù-post d'ur priz uheloc'h eget ar priz enskrivet, abalamour da zigresk feur an drakma. Implijet e veze an timbroù "A M" evit kas pakadoù d’ar broioù estren dreist-holl. E 1902 e voe tennet eus ar werzh an timbroù-se, bet erlec'hiet gant ur rummad nevez gant penn Hermez c’hoazh etre al lizherennoù AM a ranke bezañ prenet gant pezhioù aour. == Delwenn an doue Merc’her (1901-1902) == [[File:Hermès ailé (1901) - Type a.jpg|thumb|right|upright 0.8|Merc’her o nijal (1901)]] E 1901 e voe embannet un heuliad timbroù-boutin nevez, o kemer plas an timbroù doare "penn bihan Hermes" hag ar re dreistmoullet savet war o lerc’h e 1900. Skeudennaouiñ a raent delwenn [[Merc'her (doue)|Merc’her]] (Hermes) o redek (pe o nijal), bet kizellet gant ar flandrezat [[Giambologna]] e 1563. Pevarzek timbr a yae d’ober ur rummad rannet e teir framm disheñvel, dezho un talvoud-gwerzh a save da 1, 2, 3, 5, 10, 20, 25, 30, 40, ha 50 lepta ; 1 drakma; ha 2, 3, ha 5 drakma. An timbroù uhelañ o friz a oa bet moullet gant livioù metal : arem (2 drakma), arc'hant (3 drakma) hag aour (5 drakma). Implijet e voe daou seurt paper (tev ha tanav) gant ur [[filigran]] ennañ al lizherennoù ET (= ''Postoù Gres'') dindan ur gurunenn. Krannelet e oa an timbroù : toulloù 13 ½ evit a sell ar re marc’hadmatañ, 11 ½ evit a sell ar re all. == Rummad engravet (1911) == E 1911 e voe embannet un heuliad timbroù awenet gant mojennerezh Hellaz c’hoazh. Ennañ e oa peder zresadenn disheñvel, savet gant [[Ioannis Svoronos]] (treser ar rummad olimpek e 1896) ha [[Georgios Jakobides]] , o skeudenniñ Hermes hag [[Iris (doueez)|Iris]], doueez ar ganevedenn. C'hwezek talvoud-gwerzh a oa 1, 2, 3, 5, 10, 20, 25, 30, 40, ha 50 lepta; 1 drakma; ha 2, 3, 5, 10, ha 25 drakma. Anavezet eo an timbroù peogwir e oant engravet. Thomas McDonald (eus ar Rouantelezh-Unanet) en doa gare tar plakennoù tra ma oa bet kaset da benn ar moullañ gant embregerezh Gerasimos Aspiotis Bros. eus [[Korfou]]. Moullet e oa bet ar follennoù war baper hep [[filigran|merk-dour]] gant toullouigoù 13 ½. Adkempennet e voe an timbroù 3, 5 ha 10 drakma eus an heuliad-se e 1921 : ment 20 ½ X 25 ½ mm e oant, padal e oa 20 ½ X 26 ½ mm a re orin. == Tiriadoù nevez gounezet (1913-1914) == [[File:Stamp of Epirus - 1914 - Colnect 440498 - Overprint.jpeg|thumb|left|upright 0.9|Timbr Epira (1914)]] Da-heul Brezelioù ar Balkanoù (1912–1913) e voe astennet a galz harzoù Bro-C'hres. Makedonia (kêr Tesalonika en o zouez) a voe aloubet gant arme Gres, ha lodennoù eus [[Epira]], [[Trakia]], inizi liesseurt eus ar [[Mor Egea]] ivez. Staget e voe Kreta ent-ofisiel ouzh Gres e 1913. Betek ma ne voe enframmet ent-ofisiel an "tiriadoù nevez"-se e Bro-C'hres e voe difennet implij timbroù-post gresian eno avat. Evit bastañ da ezhommoù postel ar rannvroioù-se e c’houlennas gouarnamant Bro-C'hres dreistmoullañ an timbroù a oa dija gant an enskrivadur '''ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΙΣ''' (= ''Melestradurezh Hellaz''), en ur c'hortoz timbroù-post nevez. Urzhiet e voe timbroù dreistmoullet gant '''ΛΗΜΝΟΣ''' ([[Lemnos]]) ivez evit enez Lemnos, bet aloubet e miz Here 1912. An enskrivadurioù-se, a c'haller kavout anezho e teir liv (du, ruz ha karmin), a voe lakaet war timbroù-boutin "engravet" eus 1911, war an timbr 20 lepta a ziskoueze « an doue Merc’her o nijal », war an timbroù-taos eus 1902 ha war timbroù litografiet zo ar bloaz 1913. Moullet e oa bet ar rummadoù e meur a wech, da gentañ gant an embregerezh Aspiotis Bros. goude-se gant an ti-moullañ Aquarone e Tesalonika. Dre vras e veze lennet eus an traoñ d'an nec'h an enskrivadur ouzhpennet, met abalamour d’ur fazi lec'hiañ ar follennoù dindan ar wask, e voe savet skouerennoù zo gant lizherennoù eus an nec'h d'an traoñ. Un arliv eus an dreistmoulladur-se, ennañ al lizherennoù '''Ε.*Δ''' e liv ruz, a voe implijet war enez [[C’hios]] e 1913. Graet e voe gant ar velestradurezh lec’hel dre ma oa bet kaset dezhi timbroù nann-dreistmoullet "25 lepta" dre fazi. *Gwelet : [[Timbroù Epira]] == Ar rummad ar vrezeliadenn (1913) == [[File:1912 greek stamp.jpg|thumb|left|upright 1.0|Kroaz Kustentin (1913)]] Ur rummad c'hwezek timbr a voe embannet e miz Ebrel 1913, evit kemer plas an timbroù berrbad dreistmoullet gant ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΙΣ ha ΛΗΜΝΟΣ e-barzh an tiriadoù dindan dalc'h milourel Bro-C'hres (Epira, Makedonia, Inizi ar Mor Egea). An div dresadenn a voe implijet, o skeudenniñ kroaz [[Kustentin Iañ (impalaer roman)| Kustentin Iañ]] hag Erer Zeus, a voe lesanvet ''rummad ar vrezeliadenn''. Ennañ e oa an talvoudoù da-heul : 1, 2, 3, 5, 10, 20, 25, 30, 40 ha 50 lepta, 1, 2, 3, 5, 10 ha 25 drakma. Moullet e oant bet gant Aspiotis Bros. en ur implijout teknik al litografiezh, daou seurt paper. Implijet e veze an timbroù-se ivez e Bro-C'hres, a-wechoù. E 1916 e voe moullet talvoudoù zo eus ar rummad-se gant '''Ι. Κοινότης Αγ. Όρους''' (= ''Kumuniezh Santel Menez Athos''). Savet evit an implij lec'hel e rannvro ar Menez Athos, ne voent ket skignet neblec’h; an darn vrasañ anezho a voe devet er bloavezhioù 1930 . == Inizi ar Mor Ionian (1859) - Inizi Ikaria, Mytilini ha Samos (1912–1915) == *Gwelet : [[Timbroù Inizi ar Mor Ionian]] *Gwelet : [[Timbroù Ikaria]] *Gwelet : [[Timbroù Mytilini]] *Gwelet : [[Timbroù Samos]] [[File:Stamp Thrace Greek occ 1920 2l ovpt.jpg|thumb|right|upright 0.8|Timbr implijet e Trakia (1921)]] == Trakia – Aloubadeg Gres (1913, 1920) == E-pad [[Eil brezel ar Balkanoù]] e teuas meur a gêr eus Trakia da vezañ dalc'het gant Hellaz. Da c'houde e voe embannet timbroù dreistmoullet evit kêrioù Trakia evel [[Alexandroúpoli|Dedeagh]] (miz Gouere 1913) ha [[Komotini|Giumulzina]] (miz Eost 1913). *Gwelet : [[Timbroù Trakia]] == Gouarnamant ar roue ha timbroù ET (1916) == E-pad ar Brezel-bed kentañ e voe rannet Bro-C'hres e daou pa ranke bezañ graet un dibab etre mont gant galloudoù an [[Emglev tridoupl]] pe chom neptu (ar [[Skism Broadel]]). Enebet e veze harperien roue Gres Konstantin Iañ ouzh re ar Maodiern kentañ [[Eleftherios Venizelos]] e 1916. E miz Here 1916 e savas ur strollad a-du gant an Emglev, ur gouarnamant disrannour da-c'hortoz, e [[Thessaloniki]], en e benn Venizelos. Gouarnamant Aten, evit mirout outo da implijout timbroù "ofisiel" a c'hourc'hemennas ma vefe moullet warno al lizherennoù '''ET''' hag ar gurunenn c'hresian. Evit respont da intrudu gouarnamant ar roue e c'hourc'hemennas gouarnamant da c'hortoz Venizelos moullañ ur rummad timbroù nevez gant an embregerezh ''Perkins, Bacon and Co.''. Patrom an timbroù embannet e 1911 e oa (Iris), warno an enskrivadur ΠΡΟΣΩΡΝΙΙΙ ΚΥΒΕΡΝΗΣΙΣ (= ''Gouarnamant da c'hortoz''). Unnek talvoud-gwerzh a oa ennañ : 1, 5, 10, 25 ha 50 lepta, 1, 2, 3, 5, 10 ha 25 drakma. Un timbr 4 drakma a oa bet moullet ivez, met implijet eo bet evel un [[an timbroù kemedel|timbr kemedel]] bennak. == An dispac’h (1922) hag ar republik (1924-1935) == E 1922 e voe trec’h arme Turkia, renet gant [[Mustafa Kemal]], war hini Bro-C'hres ha divrudet ar roue Kustentin Iañ hag e c'houarnamant abalamour da se. D’an 11 a viz Gwengolo 1922 e c'hoarvezas e Chios ha Lesbos un emsavadeg milourel e dibenn an Eil Brezel gresian-turk. Kustentin Iañ a zilezas an tron d'ar 27 a viz Gwengolo hag e vab Jorj II a renas war e lerc'h. Ne badas ket pell e ren avat rak embannet e voe ar Republik d'ar 25 a viz Meurzh 1924, da-heul dilennadegoù a roas ur muiañ-niver d'ar strollad republikan. Skarzhet e voe ar roue [[George II (roue Gres)|George II]]. E miz Mae 1923 e voe dreistmoullet gant '''ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΙΣ 1922''' (= ''Dispac'h 1922'') ul lodenn timbroù Kreta ha Gres a oa bet savet eus 1900 da 1910, ha re 1913 (Kampagn) ha 1917 (Gouarnamant da c'hortoz) evit lidañ an dispac'h en doa lakaet ar roue Kustentin Iañ da zilezel e garg. Danvez timbroù kentañ (e 1924) ar marevezh republikan a zo brogarour : kantved marv al Lord saoz [[George Byron|Byron]] ha seziz [[Mesolongi]], e-pad brezel an dieubidigezh. Embannet e voe un heuliad timbroù-boutin nevez d'ar 1añ a viz Ebrel 1927. Ar pevarzek talvoud (5, 10, 20, 25, 40, 50, ha 80 lepta, 1, 2, 3, 10, 15, ha 25 drakma) a ziskoueze gweledvaoù, savadurioù ha gwiskmantoù hengounel ar vro : kanol [[Korinthos]], [[Akropol Aten]], dilhard [[Makedonia]]… ha lestr-reder Averov. Lesanvet e voe ''ar rummad gweledvaoù''. Un timbr a gouste 1 lepton a voe moullet met ne voe ket lakaet egwerzh biskoazh. Graet e oa bet ar plakennoù moullañ gant an embregerezh Thomas McDonald eus Londrez, hag labour moullañ a oa bet kaset da benn gant Aspiotis Bros. Echuet e voe ar roll gant timbroù nevez e 1933 (al lestr Averov gant penn an amiral [[Pávlos Koundouriótis]] en e gichen) e 1934 (sportva Aten), hag adembennet ul lodenn anezho e 1933-35 (1, 2, 3, 10, 15 ha 25 drakma). Tennet e voe an heuliad eus ar gwerzh e 1939. [[File:Greece stamp 1930.jpg| thumb|right|upright 0.8|Tiriad Gres 1830-1930]] Kantved anaoudegezh dizalc'hiezh Gres e 1930 a oa bet an digarez da voullañ un heuliad en enor da harozed gresian eus an {{XVIIIvet kantved}} hag eus an {{XIXvet kantved}} : [[Righas Ferréos]], [[Konstantínos Kanáris]], [[Geórgios Karaáskákis]]. Taolenniñ a reas un timbr diskleriadur kentañ an dieubidigezh dirak manati [[Santez-Laura]] (''Agia Lavra'' e gresianeg) e 1821, un eil a ziskoueze emdroadur tiriad Gres etre 1830 ha 1930. D'an 10 a viz Here 1935 e voe diskaret ar Republik gant ar jeneraled [[Georgios Kondylis]] hag [[Alexandros Papagos]] hag adsavet ar rouantelezh da-heul ur boblvouezhiadeg. Dont a reas Bro-C'hres da vezañ ur rouantelezh en-dro, ha galvet e voe ar roue George II eus an harlu e Londrez. E 1936, ar jeneral [[Ioannis Metaxás]], kentañ ministr, a dorras ar Vonreizh ha staliañ a reas ur renad kreñv, awenet gant faskouriezh italian [[Benito Mussolini]]. Un heuliad timbroù eus 1940 a zo bet gouestlet da aozadur ar yaouankiz broadel (''Ethnikí Orgánosis Neoléas'' pe EON). Diskouezet e vez ennañ paotred yaouank gwisket gant ul lifre, renket a-dreñv ar penn-bras, diouzh skouer diktatouriezhioù all Europa d’ar mare-se. Ouzhpenn daou boltred eus ar roue Kustentin (pa varvas e 1936) hag eus e vab Georges II, embannet e voe gant Post Hellaz un heuliad a-bouez, gouestlet d'an Istor ha d'ar Mojennoù : [[Yaou (doue)|Yaou]], [[Afrodite Melos|Afrodite Melos]], [[Aleksandr Veur]], [[Sant Paol]] o prezeg ar gristeniezh, trec'h Leon III war an Arabed... == An Eil Brezel-bed (1940-1944) == [[File:Stamp 1944 Greece MiNr0474 mt B002b.jpg| thumb|left|upright 1.0|Iliz Ekatontapiliani (Meurzh 1944)]] Eus miz Here 1940 (aloubadeg Italia) betek miz Du 1944 e teuas Gres da vezañ dindan dalc'h nerzhioù an [[Ahel Roma-Berlin-Tokyo|Ahel]]. Dalc’het e voe da embann timbroù gresian hep an disterañ meneg kouskoude. Ur rummad dibar nevez a ziskoueze gweledvaoù Gres, en o zouez manatioù [[manatioù Meteora|Meteora]]] hag Athos, Kandia ([[Heraklion]] bremañ), [[Pondikoníssi]] (e [[Korfou]])… An triwec’h timbr a voe embannet e div lodenn : an nav hini kentañ izel o friz (2, 5, 10, 15, 25, 50, 75, 100 ha 200 drakma) e 1942, tra ma voe kalz uheloc’h talvoud-gwerzh timbroù an eil lodenn savet e 1944 (etre 500 ha 5 000 000 drakma), abalamour d’ar c’hresk ar prizioù. Implijet e voent betek miz Du 1944. Un adreizh arc’hant a c’hoarvezas e fin an aloubadeg hag adembannet e voe tri zimbr ar rummad istorel (talvoudoù 50 lepta, 2, 5 ha 6 drakma) gant an enskrivadur a liv mouk ΔΡΑΧΑ ΝΕΑΙ ouzhpennet, ar pezh a sinifie ''Drakma Nevez''. E miz Mae 1945 e voe lidet dieubidigezh Gres en ur embann ur rummad eizh timbr (1, 3, 5, 10, 20, 50, 100 ha 200 drakma) evit paeañ al lizheroù kaset e-barzh ar vro koulz ha d’an estrenvro. Anvet eo bet ''Alegorienn ar gloar'' abalamour d'e skeudenn tennet eus livadur brudet [[Nikolaos Gysis]] hag anvet ''[[Gloar Psará]]''. E-pad an aloubadeg alaman e oa bevennet ar skignañ lizhernnoù da zaou hent diabarzh : Aten-[[Thessaloniki]] hag Aten-[[Heraklion]]. Ken strizh e oa ivez an aotre postañ lizherennoù d’ar broioù estren : estreget Alamagn, Italia ha broioù zo aloubet gant an Ahel ne oa ket posubl. E penn kentañ e voe troet an timbroù-taos kozh da timbroù ar postoù-nij dre ouzhpennañ tresadennig ur c’harr-nij bihan e liv ruz warne. Gwerzhet e voent ken buan ma rankas ar velestradurezh sevel a-ratozh ur rummad gouestlet da doueed an avel ([[Anemoi]]) : [[Boreas]], [[Notos]], [[Zefyros]]… An hollad c'hwec'h talvoud (2, 5, 10, 20, 25 ha 50 drakma) a oa bet treset o skeudennoù gant an arzour [[Othon Perivolarakis]] a voe embannet d'ar 15 a viz Eost 1942. Advoullet e voe an hollad-se e 1943, gant tri zalvoud a oa anezhañ (10, 5, 25 ha 50 drakma) e livioù disheñvel diouzh ar re orin ha tri zalvoud-gwerzh nevez (100, 200 ha 400 drakma). Gant kresk spontus ar prizioù e e voe lakaet an timbroù-se da vezañ didalvoud e miz Ebrel 1944, ha tennet eus ar werzh e miz Kerzu. Implijet e voe an timbroù-boutin diwar neuze. [[File:Фрикс и Гелла на крылатом баране. Греческая марка из серии, посвященной началу авиации.jpg|thumb|right|upright 1.0|Timbr ar postoù-nij (1935)]] == Timbroù ar Rezistañs == Strolladoù rezistanted a savas e Gres ken prim ha deroù an alaoubadeg. An daou strollad emsav brasañ, '''Talbenn an Dieubidigezh Broadel''' (= ''Ethnikó Apeleftherotikó Métopo'' pe E.A.M.) hag ar '''C'hevre Broadel Republikan Gresian''' (''Ethnikós Dimokratikós Ellinikós Sýndesmos'' pe E.D.E.S.), a brodue timbroù evit bezañ implijet en takadoù dindan o c'hontrol - daoust dezho bezañ bet nebeut implijet e gwirionez. Gant an E.A.M. e voe graet ur rummad eizh timbr ennañ (1000, 2000, 4000, 6000, 8000, 10000, 25000 ha 40000 drakma) warno an enskrivadur ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΕΛΛΑΔΑ (= GRES DIEUB) d'ar 25 a viz C'hwevrer 1944. Ne voent ket implijet biskoazh, daoust ma voe kachedet lod anezho gant un E.A.M. Tri rummad timbroù a zo bet savet gant an E.D.E.S., unan anezho hepken zo bet implijet. An daou gentañ, ur strollad pemp talvoud 15, 25, 50, 100 ha 200 drakma hag un timbr hepken (1000 drakma) a voe produet e 1943 hag e miz Gouere 1944. Nann-kranellet e oant holl. Tapet krog e voent gant an Alamaned avat. An trede embannadur, a oa kranellet er c'hontrol d'ar re all, a oa bet produet d'an 23 a viz Gouere. Embannet evit lidañ eil vloaz an E.D.E.S. oa ennañ pevar zalvoud-gwerzh (2000, 4000, 6000 ha 8000 drakma). Ne voent lakaet e gwerzh nemet d'ar 25 a viz Du 1944 (goude an dieubidigezh), daou vloaz goude ma oa bet distrujet pont hent-houarn ar Gorgopotamos gant ar Rezistañs. == Goude ar brezel == [[File:PythagoreanTheoremGreekStamp.jpg|right|upright 0.7|thumb|Kendalc’h ar bed ar Bitagorisianed (1954) ]] [[File:Greece 1954 inkblot.jpg|left|upright 0.7|thumb|"Evit stagañ Kiprenez ouzh Gres" (1954)]] Izel e oa ar produiñ timbroù goude ar brezel. Tennañ a rae kalz an danvezioù bet pledet gant timbrawouriezh Hellas d’an arzoù, d’ar mojennoù ha da istor an Henamzer : [[Perikles]], [[Homeros]]... e 1954, pezhioù moneiz kozh e 1959, ar c'hoariva hengounel e 1969, an arzoù minoan e 1961, [[Daouzek trevell Herakles]] e 1970, barzhonegoù [[Homeros]] (1983)... Ne veze ket disoñjet istor Bro-Hellaz e-pad ar c’hantvedoù diwezhañ hag e stourmoù liesseurt : goulenn rekour ouzh an [[Aozadur ar Broadoù Unanet|A.B.U.]] evit ma vefe unvanet [[Kiprenez]] ha Gres (1954), 10vet deiz-ha-bloaz an « Trec’h diabarzh » e 1959 ([[Brezel diabarzh Gres]] eus 1946 da 1949), kantved deiz-ha-bloaz an emsavadeg e Kreta e 1966…. Dre an timbroù-post e vez diskouezet ivez ur vro o vodernaat (ar chanter evit degas an tredan dre an tiriad a-bezh e 1962) ha degemerus (timbroù ''touristel'' a vez moullet e 1961 ha 1967 da skouer). An [[Iliz Ortodoks]] hag ar Gristeniezh (feiz ofisiel ar Stad) zo niverus o daveoù ivez : deiz-ha-bloaz Manati Athos (1963), Sant [[Andrev]] (1965), [[Sant Zenon]] (1969), manatioù hag ilizoù (1972), 2000vet deiz-ha-bloaz ganedigezh [[Jezuz Krist]], tudennoù istorel an Iliz (2002)... [[File:Stamp 1821 1971.jpg| thumb|left|upright 1.0|150vet deiz-ha-bloaz stourm an dieubidigezh (1971)]] [[File:Greek Stamp SS Hermes 1828.jpg|thumb|right|upright 1.1|Al lestr ''Hermes'' (1970)]] Lidet e veze bep an amzer an tiegezh roueel : ur rummad e 1956, adembannet e 1957, kantved an dinastiezh e 1963, eured ar roue [[Kustentin II Gres|Kustentin II]] e 1964… Rediet e voe hennezh da guitaat al ledenez e 1967 avat, goude [[taol-stad ar Goronaled]]. Embannet eo bet ar Republik e 1973, ha hi kadarnaet e 1974. An dastumer timbroù gouestlet d'ar C'hoarioù Olimpek a gav peadra da binvidikaat e zastumadenn (e 2003 ha 2004 dreist holl). Merket e voe ar chenchamant renad e 1967 gant ur rummad tri zimbr anvet ''Dispac’h broadel'' a ziskoueze ur soudard armet, hag er foñs, ur feniks o sevel… E 1977 eo e voe lidet ''Distro an demokratelezh'' gant postoù Gres. D’ar 1añ a viz Genver 2001 eo deuet an [[Euro|euro]] da vezañ moneiz Bro-C’hres, evel e meur a vro en Europa. == Pennadoù kar == * [[Timbroù Ikaria]] * [[Timbroù Kreta]] * [[Timbroù Kiprenez]] * [[Timbroù Inizi ar Mor Egea]] * [[Timbroù Inizi ar Mor Ionian]] == Levrlennadur == *[https://gpp80.fr/wp-content/uploads/2020/05/Grece-petite-tete-de-Mercure8458.pdf Penn Hermes] *Academie Europeenne de Philatelie. Opus XIII, 2013: Theme central, La Grece = Central theme, Greece. Paris: Academie Europeenne de Philatelie, 255p. *Anagnōstou, Manos D. Samos: tachydromikē historia & grammatosēma, 1800-1915 = Samos: postal history & stamps, 1800-1915. Athens: Collectio, 1992  ISBN 9608527503 217p. *Beckton, Walter Dorning, & G. Duerst. The Stamps of Greece. Plymouth: W. Brendon and Son, 1897. *Giannitsē, Theod. A. Historikē exelixē tōn hellēnikōn tachydromeiōn: 150 chronia proodou kai exelixeōs 1828-1978. Athens: The Author, 1978 199p. *Goddard, M. A. The Airposts of Greece, 1912-1991. Hounslow: Philathens Ltd., 1992 194p. *Kohl, Paul. Greece; translated by H.G. Zervas; annotated and brought up-to-date by Elias Silberstein and Robert O. Truman. Federalsburg, Md.: Collectors Club, 1943 *Kōnstantinēs, Moysēs K. To chronikon mias ekatontaetias toy Ellēnikoy philotelismoy, 1860-1960. Athēnai: Emporoi Grammatosēmōn, Philotelikoi Syllogoi, Philotelika Periodika, Kai Dēmosieymata, 1960 32p. *Konstantinidēs, Tryph. Meletē epi tou Hellēnikou grammatosēmou = Etude sur les timbres de Grèce. Athens: Hellēnikē Philotelikē Hetaireia, 1933 514p. *Nicolaïdès, N. S. Histoire de la création du timbre grec et description complète de toutes les émissions. Paris: N.S. Nicolaïdès, 1923? 117p. *Papaeliou, Theodore. The rural postal service in Greece - Classification of the rural postmarks. Athens: Societe Philotelique Hellenique, 1980 66p. *Raftopoulos, Spiro. Ai parapoiēseis epi tōn ellēnikōn ekdoseōn enos aiōnos. Athēnai: Ekdosis Thilotelikēs Ellados, 1966 69p. *Sparis, Georgios C. The first Olympic Games commemorative issue Athens 1896. ?: The Author, 2005 85p. *Stratoudakis, George D. Greece Postal Stationery. Athens: The Author, 1985 160p. *Vervilis, Anthony B. Handbook of Hellenic Philately: handbooks, monographs, articles, bibliographies, indexes. Athens: Vlastos, 2003 96p. == Liammoù diavaez == *{en} [https://www.elta.gr/en Postoù Gres] *{en} [https://hps.gr/index.php/en/classic Kevredigezh timbrawourien] [[Rummad:Timbroù hervez ar vro|Gres, Timbroù]] [[Rummad:Gres]] rc2jofvrwfskdtintq8t87j4fa7innn 2197548 2197511 2026-08-05T09:00:40Z Tanjee 563 /* Inizi ar Mor Ionian (1859) - Inizi Ikaria, Mytilini ha Samos (1912–1915) */ 2197548 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of Greece. 1896 Olympic Games. 2l.jpg|thumb|right|upright 0.8|Gourenerien (1896)]] Gouestlet e voe timbroù-lidañ kentañ Hellaz d’ar C’hoarioù Olimpek e 1896, ar re gentañ abaoe an Henamzer. Ur mell rummad 12 timbr ennañ e oa gant talvoudegezhioù-gwerzh a save da 1, 2, 5, 10, 20, 25, 40 ha 60 [[lepta]] ha 1, 2, 5 ha 10 [[drakma]]. Eizh tres disheñvel a oa, enno skeudennoù brudet liammet ouzh ar sportoù eus Bro-C'hres gwechall, evel ur redadeg kirri hag ur banner diskoù. Treset e oa bet an timbroù gant an arzour suis A. Guilleron, krouet e oa bet ar minaoued dir gant an engravour gall [[Louis-Eugène Mouchon]] hag al labour moullañ a oa bet graet e moullerezh broadel Bro-C'hall. An anv E. MOUCHON a gaver e traoñ pep timbr. Pourchaset e oa bet an timbroù e stumm follennoù toullet (13,5 x 14). Ar raktres e oa gwerzhañ anezho e-pad ar C'hoarioù hepken, met astennet e voe ar prantad-amzer evit o skignañ : betek miz Meurzh 1897 da gentañ, ha goude-se betek ma voe aet ar stokoù da get. An timbroù dibaot awalc’h-se a chom priziet gant an dastumerien dedennet gant ar C'hoarioù Olimpek. Dek vloaz warlerc’h (e 1906 eta) e voe ijinet ''[[C’hoarioù Olimpek Etrelakaet (1906)|C’hoarioù Olimpek Etrelakaet]]'', un abeg evit moullañ un heuliad timbroù-lidañ. Savet int bet gant ''Perkins, Bacon & Co.'' hag embannet d'ar 25 a viz Meurzh 1906. Pevarzek pezh a oa ennañ (1, 2, 3, 5, 10, 20, 25, 30, 40 ha 50 lepta, 1 drakma ha 23, ha 3, drakma). Kachedoù berr-amzer a voe implijet e tiez-post digoret evit an degouezh e-barzh savadur [[Zappeion]] (ΖΑΠΠΕΙΟΝ), ar sportva (ΣΤΑΔΙΟΝ) hag Acropolis (ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ), ur c’harter eus Aten. Timbroù C'hoarioù Olimpek 1906 n’int ket bet tennet eus ar werzh biskoazh ha kavet e vez anezho war lizhiri betek 1910. Moullet e oant bet ivez evit bezañ timbroù kemedel. == Timbroù dreistmoullet gant A M (1900–1901) == [[File:Hermès - Valeur métallique (1902).jpg| thumb|left|upright 0.8|Hermes (1902)]] E 1900 hag e 1901 e voe kemmet talvoud-gwerzh un toullad timbroù c'hresianek a oa dija ( pennoù Hermes Bras, pennoù Hermes Bihan ha C'hoarioù Olimpek 1896) en ur voullañ, e liv ruz pe zu warno, al lizherennoù '''A M''', berradur ''Αξία Μεταλλική'' (Axia Metalliki) a dalvez ''talvoudegezh metal'' e gresianeg, da lavaret eo e oa diazezet ar priz war hini an aour, merket gant an [[Unvaniezh Moneizel Latin]]. Gwerzhet e veze an timbroù-se er burevioù-post d'ur priz uheloc'h eget ar priz enskrivet, abalamour da zigresk feur an drakma. Implijet e veze an timbroù "A M" evit kas pakadoù d’ar broioù estren dreist-holl. E 1902 e voe tennet eus ar werzh an timbroù-se, bet erlec'hiet gant ur rummad nevez gant penn Hermez c’hoazh etre al lizherennoù AM a ranke bezañ prenet gant pezhioù aour. == Delwenn an doue Merc’her (1901-1902) == [[File:Hermès ailé (1901) - Type a.jpg|thumb|right|upright 0.8|Merc’her o nijal (1901)]] E 1901 e voe embannet un heuliad timbroù-boutin nevez, o kemer plas an timbroù doare "penn bihan Hermes" hag ar re dreistmoullet savet war o lerc’h e 1900. Skeudennaouiñ a raent delwenn [[Merc'her (doue)|Merc’her]] (Hermes) o redek (pe o nijal), bet kizellet gant ar flandrezat [[Giambologna]] e 1563. Pevarzek timbr a yae d’ober ur rummad rannet e teir framm disheñvel, dezho un talvoud-gwerzh a save da 1, 2, 3, 5, 10, 20, 25, 30, 40, ha 50 lepta ; 1 drakma; ha 2, 3, ha 5 drakma. An timbroù uhelañ o friz a oa bet moullet gant livioù metal : arem (2 drakma), arc'hant (3 drakma) hag aour (5 drakma). Implijet e voe daou seurt paper (tev ha tanav) gant ur [[filigran]] ennañ al lizherennoù ET (= ''Postoù Gres'') dindan ur gurunenn. Krannelet e oa an timbroù : toulloù 13 ½ evit a sell ar re marc’hadmatañ, 11 ½ evit a sell ar re all. == Rummad engravet (1911) == E 1911 e voe embannet un heuliad timbroù awenet gant mojennerezh Hellaz c’hoazh. Ennañ e oa peder zresadenn disheñvel, savet gant [[Ioannis Svoronos]] (treser ar rummad olimpek e 1896) ha [[Georgios Jakobides]] , o skeudenniñ Hermes hag [[Iris (doueez)|Iris]], doueez ar ganevedenn. C'hwezek talvoud-gwerzh a oa 1, 2, 3, 5, 10, 20, 25, 30, 40, ha 50 lepta; 1 drakma; ha 2, 3, 5, 10, ha 25 drakma. Anavezet eo an timbroù peogwir e oant engravet. Thomas McDonald (eus ar Rouantelezh-Unanet) en doa gare tar plakennoù tra ma oa bet kaset da benn ar moullañ gant embregerezh Gerasimos Aspiotis Bros. eus [[Korfou]]. Moullet e oa bet ar follennoù war baper hep [[filigran|merk-dour]] gant toullouigoù 13 ½. Adkempennet e voe an timbroù 3, 5 ha 10 drakma eus an heuliad-se e 1921 : ment 20 ½ X 25 ½ mm e oant, padal e oa 20 ½ X 26 ½ mm a re orin. == Tiriadoù nevez gounezet (1913-1914) == [[File:Stamp of Epirus - 1914 - Colnect 440498 - Overprint.jpeg|thumb|left|upright 0.9|Timbr Epira (1914)]] Da-heul Brezelioù ar Balkanoù (1912–1913) e voe astennet a galz harzoù Bro-C'hres. Makedonia (kêr Tesalonika en o zouez) a voe aloubet gant arme Gres, ha lodennoù eus [[Epira]], [[Trakia]], inizi liesseurt eus ar [[Mor Egea]] ivez. Staget e voe Kreta ent-ofisiel ouzh Gres e 1913. Betek ma ne voe enframmet ent-ofisiel an "tiriadoù nevez"-se e Bro-C'hres e voe difennet implij timbroù-post gresian eno avat. Evit bastañ da ezhommoù postel ar rannvroioù-se e c’houlennas gouarnamant Bro-C'hres dreistmoullañ an timbroù a oa dija gant an enskrivadur '''ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΙΣ''' (= ''Melestradurezh Hellaz''), en ur c'hortoz timbroù-post nevez. Urzhiet e voe timbroù dreistmoullet gant '''ΛΗΜΝΟΣ''' ([[Lemnos]]) ivez evit enez Lemnos, bet aloubet e miz Here 1912. An enskrivadurioù-se, a c'haller kavout anezho e teir liv (du, ruz ha karmin), a voe lakaet war timbroù-boutin "engravet" eus 1911, war an timbr 20 lepta a ziskoueze « an doue Merc’her o nijal », war an timbroù-taos eus 1902 ha war timbroù litografiet zo ar bloaz 1913. Moullet e oa bet ar rummadoù e meur a wech, da gentañ gant an embregerezh Aspiotis Bros. goude-se gant an ti-moullañ Aquarone e Tesalonika. Dre vras e veze lennet eus an traoñ d'an nec'h an enskrivadur ouzhpennet, met abalamour d’ur fazi lec'hiañ ar follennoù dindan ar wask, e voe savet skouerennoù zo gant lizherennoù eus an nec'h d'an traoñ. Un arliv eus an dreistmoulladur-se, ennañ al lizherennoù '''Ε.*Δ''' e liv ruz, a voe implijet war enez [[C’hios]] e 1913. Graet e voe gant ar velestradurezh lec’hel dre ma oa bet kaset dezhi timbroù nann-dreistmoullet "25 lepta" dre fazi. *Gwelet : [[Timbroù Epira]] == Ar rummad ar vrezeliadenn (1913) == [[File:1912 greek stamp.jpg|thumb|left|upright 1.0|Kroaz Kustentin (1913)]] Ur rummad c'hwezek timbr a voe embannet e miz Ebrel 1913, evit kemer plas an timbroù berrbad dreistmoullet gant ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΙΣ ha ΛΗΜΝΟΣ e-barzh an tiriadoù dindan dalc'h milourel Bro-C'hres (Epira, Makedonia, Inizi ar Mor Egea). An div dresadenn a voe implijet, o skeudenniñ kroaz [[Kustentin Iañ (impalaer roman)| Kustentin Iañ]] hag Erer Zeus, a voe lesanvet ''rummad ar vrezeliadenn''. Ennañ e oa an talvoudoù da-heul : 1, 2, 3, 5, 10, 20, 25, 30, 40 ha 50 lepta, 1, 2, 3, 5, 10 ha 25 drakma. Moullet e oant bet gant Aspiotis Bros. en ur implijout teknik al litografiezh, daou seurt paper. Implijet e veze an timbroù-se ivez e Bro-C'hres, a-wechoù. E 1916 e voe moullet talvoudoù zo eus ar rummad-se gant '''Ι. Κοινότης Αγ. Όρους''' (= ''Kumuniezh Santel Menez Athos''). Savet evit an implij lec'hel e rannvro ar Menez Athos, ne voent ket skignet neblec’h; an darn vrasañ anezho a voe devet er bloavezhioù 1930 . == Inizi ar Mor Ionian (1859) - Inizi Ikaria, Mytilini ha Samos (1912–1915) == *Gwelet : [[Timbroù Inizi ar Mor Ionian]] *Gwelet : [[Timbroù Ikaria]] *Gwelet : [[Timbroù Mytilíni]] *Gwelet : [[Timbroù Samos]] [[File:Stamp Thrace Greek occ 1920 2l ovpt.jpg|thumb|right|upright 0.8|Timbr implijet e Trakia (1921)]] == Trakia – Aloubadeg Gres (1913, 1920) == E-pad [[Eil brezel ar Balkanoù]] e teuas meur a gêr eus Trakia da vezañ dalc'het gant Hellaz. Da c'houde e voe embannet timbroù dreistmoullet evit kêrioù Trakia evel [[Alexandroúpoli|Dedeagh]] (miz Gouere 1913) ha [[Komotini|Giumulzina]] (miz Eost 1913). *Gwelet : [[Timbroù Trakia]] == Gouarnamant ar roue ha timbroù ET (1916) == E-pad ar Brezel-bed kentañ e voe rannet Bro-C'hres e daou pa ranke bezañ graet un dibab etre mont gant galloudoù an [[Emglev tridoupl]] pe chom neptu (ar [[Skism Broadel]]). Enebet e veze harperien roue Gres Konstantin Iañ ouzh re ar Maodiern kentañ [[Eleftherios Venizelos]] e 1916. E miz Here 1916 e savas ur strollad a-du gant an Emglev, ur gouarnamant disrannour da-c'hortoz, e [[Thessaloniki]], en e benn Venizelos. Gouarnamant Aten, evit mirout outo da implijout timbroù "ofisiel" a c'hourc'hemennas ma vefe moullet warno al lizherennoù '''ET''' hag ar gurunenn c'hresian. Evit respont da intrudu gouarnamant ar roue e c'hourc'hemennas gouarnamant da c'hortoz Venizelos moullañ ur rummad timbroù nevez gant an embregerezh ''Perkins, Bacon and Co.''. Patrom an timbroù embannet e 1911 e oa (Iris), warno an enskrivadur ΠΡΟΣΩΡΝΙΙΙ ΚΥΒΕΡΝΗΣΙΣ (= ''Gouarnamant da c'hortoz''). Unnek talvoud-gwerzh a oa ennañ : 1, 5, 10, 25 ha 50 lepta, 1, 2, 3, 5, 10 ha 25 drakma. Un timbr 4 drakma a oa bet moullet ivez, met implijet eo bet evel un [[an timbroù kemedel|timbr kemedel]] bennak. == An dispac’h (1922) hag ar republik (1924-1935) == E 1922 e voe trec’h arme Turkia, renet gant [[Mustafa Kemal]], war hini Bro-C'hres ha divrudet ar roue Kustentin Iañ hag e c'houarnamant abalamour da se. D’an 11 a viz Gwengolo 1922 e c'hoarvezas e Chios ha Lesbos un emsavadeg milourel e dibenn an Eil Brezel gresian-turk. Kustentin Iañ a zilezas an tron d'ar 27 a viz Gwengolo hag e vab Jorj II a renas war e lerc'h. Ne badas ket pell e ren avat rak embannet e voe ar Republik d'ar 25 a viz Meurzh 1924, da-heul dilennadegoù a roas ur muiañ-niver d'ar strollad republikan. Skarzhet e voe ar roue [[George II (roue Gres)|George II]]. E miz Mae 1923 e voe dreistmoullet gant '''ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΙΣ 1922''' (= ''Dispac'h 1922'') ul lodenn timbroù Kreta ha Gres a oa bet savet eus 1900 da 1910, ha re 1913 (Kampagn) ha 1917 (Gouarnamant da c'hortoz) evit lidañ an dispac'h en doa lakaet ar roue Kustentin Iañ da zilezel e garg. Danvez timbroù kentañ (e 1924) ar marevezh republikan a zo brogarour : kantved marv al Lord saoz [[George Byron|Byron]] ha seziz [[Mesolongi]], e-pad brezel an dieubidigezh. Embannet e voe un heuliad timbroù-boutin nevez d'ar 1añ a viz Ebrel 1927. Ar pevarzek talvoud (5, 10, 20, 25, 40, 50, ha 80 lepta, 1, 2, 3, 10, 15, ha 25 drakma) a ziskoueze gweledvaoù, savadurioù ha gwiskmantoù hengounel ar vro : kanol [[Korinthos]], [[Akropol Aten]], dilhard [[Makedonia]]… ha lestr-reder Averov. Lesanvet e voe ''ar rummad gweledvaoù''. Un timbr a gouste 1 lepton a voe moullet met ne voe ket lakaet egwerzh biskoazh. Graet e oa bet ar plakennoù moullañ gant an embregerezh Thomas McDonald eus Londrez, hag labour moullañ a oa bet kaset da benn gant Aspiotis Bros. Echuet e voe ar roll gant timbroù nevez e 1933 (al lestr Averov gant penn an amiral [[Pávlos Koundouriótis]] en e gichen) e 1934 (sportva Aten), hag adembennet ul lodenn anezho e 1933-35 (1, 2, 3, 10, 15 ha 25 drakma). Tennet e voe an heuliad eus ar gwerzh e 1939. [[File:Greece stamp 1930.jpg| thumb|right|upright 0.8|Tiriad Gres 1830-1930]] Kantved anaoudegezh dizalc'hiezh Gres e 1930 a oa bet an digarez da voullañ un heuliad en enor da harozed gresian eus an {{XVIIIvet kantved}} hag eus an {{XIXvet kantved}} : [[Righas Ferréos]], [[Konstantínos Kanáris]], [[Geórgios Karaáskákis]]. Taolenniñ a reas un timbr diskleriadur kentañ an dieubidigezh dirak manati [[Santez-Laura]] (''Agia Lavra'' e gresianeg) e 1821, un eil a ziskoueze emdroadur tiriad Gres etre 1830 ha 1930. D'an 10 a viz Here 1935 e voe diskaret ar Republik gant ar jeneraled [[Georgios Kondylis]] hag [[Alexandros Papagos]] hag adsavet ar rouantelezh da-heul ur boblvouezhiadeg. Dont a reas Bro-C'hres da vezañ ur rouantelezh en-dro, ha galvet e voe ar roue George II eus an harlu e Londrez. E 1936, ar jeneral [[Ioannis Metaxás]], kentañ ministr, a dorras ar Vonreizh ha staliañ a reas ur renad kreñv, awenet gant faskouriezh italian [[Benito Mussolini]]. Un heuliad timbroù eus 1940 a zo bet gouestlet da aozadur ar yaouankiz broadel (''Ethnikí Orgánosis Neoléas'' pe EON). Diskouezet e vez ennañ paotred yaouank gwisket gant ul lifre, renket a-dreñv ar penn-bras, diouzh skouer diktatouriezhioù all Europa d’ar mare-se. Ouzhpenn daou boltred eus ar roue Kustentin (pa varvas e 1936) hag eus e vab Georges II, embannet e voe gant Post Hellaz un heuliad a-bouez, gouestlet d'an Istor ha d'ar Mojennoù : [[Yaou (doue)|Yaou]], [[Afrodite Melos|Afrodite Melos]], [[Aleksandr Veur]], [[Sant Paol]] o prezeg ar gristeniezh, trec'h Leon III war an Arabed... == An Eil Brezel-bed (1940-1944) == [[File:Stamp 1944 Greece MiNr0474 mt B002b.jpg| thumb|left|upright 1.0|Iliz Ekatontapiliani (Meurzh 1944)]] Eus miz Here 1940 (aloubadeg Italia) betek miz Du 1944 e teuas Gres da vezañ dindan dalc'h nerzhioù an [[Ahel Roma-Berlin-Tokyo|Ahel]]. Dalc’het e voe da embann timbroù gresian hep an disterañ meneg kouskoude. Ur rummad dibar nevez a ziskoueze gweledvaoù Gres, en o zouez manatioù [[manatioù Meteora|Meteora]]] hag Athos, Kandia ([[Heraklion]] bremañ), [[Pondikoníssi]] (e [[Korfou]])… An triwec’h timbr a voe embannet e div lodenn : an nav hini kentañ izel o friz (2, 5, 10, 15, 25, 50, 75, 100 ha 200 drakma) e 1942, tra ma voe kalz uheloc’h talvoud-gwerzh timbroù an eil lodenn savet e 1944 (etre 500 ha 5 000 000 drakma), abalamour d’ar c’hresk ar prizioù. Implijet e voent betek miz Du 1944. Un adreizh arc’hant a c’hoarvezas e fin an aloubadeg hag adembannet e voe tri zimbr ar rummad istorel (talvoudoù 50 lepta, 2, 5 ha 6 drakma) gant an enskrivadur a liv mouk ΔΡΑΧΑ ΝΕΑΙ ouzhpennet, ar pezh a sinifie ''Drakma Nevez''. E miz Mae 1945 e voe lidet dieubidigezh Gres en ur embann ur rummad eizh timbr (1, 3, 5, 10, 20, 50, 100 ha 200 drakma) evit paeañ al lizheroù kaset e-barzh ar vro koulz ha d’an estrenvro. Anvet eo bet ''Alegorienn ar gloar'' abalamour d'e skeudenn tennet eus livadur brudet [[Nikolaos Gysis]] hag anvet ''[[Gloar Psará]]''. E-pad an aloubadeg alaman e oa bevennet ar skignañ lizhernnoù da zaou hent diabarzh : Aten-[[Thessaloniki]] hag Aten-[[Heraklion]]. Ken strizh e oa ivez an aotre postañ lizherennoù d’ar broioù estren : estreget Alamagn, Italia ha broioù zo aloubet gant an Ahel ne oa ket posubl. E penn kentañ e voe troet an timbroù-taos kozh da timbroù ar postoù-nij dre ouzhpennañ tresadennig ur c’harr-nij bihan e liv ruz warne. Gwerzhet e voent ken buan ma rankas ar velestradurezh sevel a-ratozh ur rummad gouestlet da doueed an avel ([[Anemoi]]) : [[Boreas]], [[Notos]], [[Zefyros]]… An hollad c'hwec'h talvoud (2, 5, 10, 20, 25 ha 50 drakma) a oa bet treset o skeudennoù gant an arzour [[Othon Perivolarakis]] a voe embannet d'ar 15 a viz Eost 1942. Advoullet e voe an hollad-se e 1943, gant tri zalvoud a oa anezhañ (10, 5, 25 ha 50 drakma) e livioù disheñvel diouzh ar re orin ha tri zalvoud-gwerzh nevez (100, 200 ha 400 drakma). Gant kresk spontus ar prizioù e e voe lakaet an timbroù-se da vezañ didalvoud e miz Ebrel 1944, ha tennet eus ar werzh e miz Kerzu. Implijet e voe an timbroù-boutin diwar neuze. [[File:Фрикс и Гелла на крылатом баране. Греческая марка из серии, посвященной началу авиации.jpg|thumb|right|upright 1.0|Timbr ar postoù-nij (1935)]] == Timbroù ar Rezistañs == Strolladoù rezistanted a savas e Gres ken prim ha deroù an alaoubadeg. An daou strollad emsav brasañ, '''Talbenn an Dieubidigezh Broadel''' (= ''Ethnikó Apeleftherotikó Métopo'' pe E.A.M.) hag ar '''C'hevre Broadel Republikan Gresian''' (''Ethnikós Dimokratikós Ellinikós Sýndesmos'' pe E.D.E.S.), a brodue timbroù evit bezañ implijet en takadoù dindan o c'hontrol - daoust dezho bezañ bet nebeut implijet e gwirionez. Gant an E.A.M. e voe graet ur rummad eizh timbr ennañ (1000, 2000, 4000, 6000, 8000, 10000, 25000 ha 40000 drakma) warno an enskrivadur ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΕΛΛΑΔΑ (= GRES DIEUB) d'ar 25 a viz C'hwevrer 1944. Ne voent ket implijet biskoazh, daoust ma voe kachedet lod anezho gant un E.A.M. Tri rummad timbroù a zo bet savet gant an E.D.E.S., unan anezho hepken zo bet implijet. An daou gentañ, ur strollad pemp talvoud 15, 25, 50, 100 ha 200 drakma hag un timbr hepken (1000 drakma) a voe produet e 1943 hag e miz Gouere 1944. Nann-kranellet e oant holl. Tapet krog e voent gant an Alamaned avat. An trede embannadur, a oa kranellet er c'hontrol d'ar re all, a oa bet produet d'an 23 a viz Gouere. Embannet evit lidañ eil vloaz an E.D.E.S. oa ennañ pevar zalvoud-gwerzh (2000, 4000, 6000 ha 8000 drakma). Ne voent lakaet e gwerzh nemet d'ar 25 a viz Du 1944 (goude an dieubidigezh), daou vloaz goude ma oa bet distrujet pont hent-houarn ar Gorgopotamos gant ar Rezistañs. == Goude ar brezel == [[File:PythagoreanTheoremGreekStamp.jpg|right|upright 0.7|thumb|Kendalc’h ar bed ar Bitagorisianed (1954) ]] [[File:Greece 1954 inkblot.jpg|left|upright 0.7|thumb|"Evit stagañ Kiprenez ouzh Gres" (1954)]] Izel e oa ar produiñ timbroù goude ar brezel. Tennañ a rae kalz an danvezioù bet pledet gant timbrawouriezh Hellas d’an arzoù, d’ar mojennoù ha da istor an Henamzer : [[Perikles]], [[Homeros]]... e 1954, pezhioù moneiz kozh e 1959, ar c'hoariva hengounel e 1969, an arzoù minoan e 1961, [[Daouzek trevell Herakles]] e 1970, barzhonegoù [[Homeros]] (1983)... Ne veze ket disoñjet istor Bro-Hellaz e-pad ar c’hantvedoù diwezhañ hag e stourmoù liesseurt : goulenn rekour ouzh an [[Aozadur ar Broadoù Unanet|A.B.U.]] evit ma vefe unvanet [[Kiprenez]] ha Gres (1954), 10vet deiz-ha-bloaz an « Trec’h diabarzh » e 1959 ([[Brezel diabarzh Gres]] eus 1946 da 1949), kantved deiz-ha-bloaz an emsavadeg e Kreta e 1966…. Dre an timbroù-post e vez diskouezet ivez ur vro o vodernaat (ar chanter evit degas an tredan dre an tiriad a-bezh e 1962) ha degemerus (timbroù ''touristel'' a vez moullet e 1961 ha 1967 da skouer). An [[Iliz Ortodoks]] hag ar Gristeniezh (feiz ofisiel ar Stad) zo niverus o daveoù ivez : deiz-ha-bloaz Manati Athos (1963), Sant [[Andrev]] (1965), [[Sant Zenon]] (1969), manatioù hag ilizoù (1972), 2000vet deiz-ha-bloaz ganedigezh [[Jezuz Krist]], tudennoù istorel an Iliz (2002)... [[File:Stamp 1821 1971.jpg| thumb|left|upright 1.0|150vet deiz-ha-bloaz stourm an dieubidigezh (1971)]] [[File:Greek Stamp SS Hermes 1828.jpg|thumb|right|upright 1.1|Al lestr ''Hermes'' (1970)]] Lidet e veze bep an amzer an tiegezh roueel : ur rummad e 1956, adembannet e 1957, kantved an dinastiezh e 1963, eured ar roue [[Kustentin II Gres|Kustentin II]] e 1964… Rediet e voe hennezh da guitaat al ledenez e 1967 avat, goude [[taol-stad ar Goronaled]]. Embannet eo bet ar Republik e 1973, ha hi kadarnaet e 1974. An dastumer timbroù gouestlet d'ar C'hoarioù Olimpek a gav peadra da binvidikaat e zastumadenn (e 2003 ha 2004 dreist holl). Merket e voe ar chenchamant renad e 1967 gant ur rummad tri zimbr anvet ''Dispac’h broadel'' a ziskoueze ur soudard armet, hag er foñs, ur feniks o sevel… E 1977 eo e voe lidet ''Distro an demokratelezh'' gant postoù Gres. D’ar 1añ a viz Genver 2001 eo deuet an [[Euro|euro]] da vezañ moneiz Bro-C’hres, evel e meur a vro en Europa. == Pennadoù kar == * [[Timbroù Ikaria]] * [[Timbroù Kreta]] * [[Timbroù Kiprenez]] * [[Timbroù Inizi ar Mor Egea]] * [[Timbroù Inizi ar Mor Ionian]] == Levrlennadur == *[https://gpp80.fr/wp-content/uploads/2020/05/Grece-petite-tete-de-Mercure8458.pdf Penn Hermes] *Academie Europeenne de Philatelie. Opus XIII, 2013: Theme central, La Grece = Central theme, Greece. Paris: Academie Europeenne de Philatelie, 255p. *Anagnōstou, Manos D. Samos: tachydromikē historia & grammatosēma, 1800-1915 = Samos: postal history & stamps, 1800-1915. Athens: Collectio, 1992  ISBN 9608527503 217p. *Beckton, Walter Dorning, & G. Duerst. The Stamps of Greece. Plymouth: W. Brendon and Son, 1897. *Giannitsē, Theod. A. Historikē exelixē tōn hellēnikōn tachydromeiōn: 150 chronia proodou kai exelixeōs 1828-1978. Athens: The Author, 1978 199p. *Goddard, M. A. The Airposts of Greece, 1912-1991. Hounslow: Philathens Ltd., 1992 194p. *Kohl, Paul. Greece; translated by H.G. Zervas; annotated and brought up-to-date by Elias Silberstein and Robert O. Truman. Federalsburg, Md.: Collectors Club, 1943 *Kōnstantinēs, Moysēs K. To chronikon mias ekatontaetias toy Ellēnikoy philotelismoy, 1860-1960. Athēnai: Emporoi Grammatosēmōn, Philotelikoi Syllogoi, Philotelika Periodika, Kai Dēmosieymata, 1960 32p. *Konstantinidēs, Tryph. Meletē epi tou Hellēnikou grammatosēmou = Etude sur les timbres de Grèce. Athens: Hellēnikē Philotelikē Hetaireia, 1933 514p. *Nicolaïdès, N. S. Histoire de la création du timbre grec et description complète de toutes les émissions. Paris: N.S. Nicolaïdès, 1923? 117p. *Papaeliou, Theodore. The rural postal service in Greece - Classification of the rural postmarks. Athens: Societe Philotelique Hellenique, 1980 66p. *Raftopoulos, Spiro. Ai parapoiēseis epi tōn ellēnikōn ekdoseōn enos aiōnos. Athēnai: Ekdosis Thilotelikēs Ellados, 1966 69p. *Sparis, Georgios C. The first Olympic Games commemorative issue Athens 1896. ?: The Author, 2005 85p. *Stratoudakis, George D. Greece Postal Stationery. Athens: The Author, 1985 160p. *Vervilis, Anthony B. Handbook of Hellenic Philately: handbooks, monographs, articles, bibliographies, indexes. Athens: Vlastos, 2003 96p. == Liammoù diavaez == *{en} [https://www.elta.gr/en Postoù Gres] *{en} [https://hps.gr/index.php/en/classic Kevredigezh timbrawourien] [[Rummad:Timbroù hervez ar vro|Gres, Timbroù]] [[Rummad:Gres]] j8w2m4wnlm4gpj6bgdshcc3qv18nz2o 0 180827 2197282 2026-08-04T12:34:13Z Kestenn 14086 Pajenn krouet gant : "{| class="infobox" {{Infobox/Titl|Fuzuilh Ribeyrolles 1918|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Ribeyrolle1918.jpg|frameless|280x280px]]<br/>Unan eus ar skeudennoù nemeto eus ar fuzuilh '''Ribeyrolles 1918''' |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{Frañs}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh]] damaotomatek / aotoma..." 2197282 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Fuzuilh Ribeyrolles 1918|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Ribeyrolle1918.jpg|frameless|280x280px]]<br/>Unan eus ar skeudennoù nemeto eus ar fuzuilh '''Ribeyrolles 1918''' |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{Frañs}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh]] damaotomatek / aotomatek |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre argil |- ! scope="row" |Mare krouidigezh |War-dro 1916 betek 1921 |- ! scope="row" |[[Munision|Munisionoù]] |[[8 × 35 mm SR]] |- ! scope="row" |Produer |[[Gladiator (embregerezh)|Gladiator]] |- ! scope="row" |Niver produet |Kentpatromoù hepken |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas (hep kartouchenn) |5,1 kg |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1190}} mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |450 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Endalc'h |Karger fiñv 25 kartouchenn |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |- |} Ar '''Ribeyrolles 1918''' zo ur [[fuzuilh]] aotomatek arnodel bet krouet gant ar Gall [[Paul Ribeyrolles]], rener an embregerezh [[Gladiator (embregerezh)|Gladiator]], etre 1916 ha 1921. Ne voe ket dibabet gant an [[Arme Frañs|arme c'hall]] abalamour d'he sioù, daoust d'he ferzhioù modern-kenañ evit ar mare. == Istor ha deskrivadur == Savet e voe gant ar soñj pourveziañ ar soudarded c'hall gant un arm hiniennel aotomatek. Mont a rae en-dro gant ur sistem [[Arm-tennata#Tennata damaotomatek hag aotomatek|tennata dre argil simpl]], ar pezh a zo ral evit an armoù kambret evit kartouchennoù armoù-skoaz : abalamour da se e ranke he [[Kulasenn (armoù-tan)|c'hulasenn]] bezañ ponner a-walc'h. Pourveziet e oa gant ur [[Karger (armoù-tan)|c'harger]] fiñv 25 kartouchenn [[8 × 35 mm SR]], ur [[munision]] arnodel savet diwar ar [[.351 Winchester Self-Loading]], treuzfurmet e [[Douilhez (elfenn munision)|zouilhez]] evit m'en dije un hanter-vourled, ha strishaet e golier evit degemer boled 8 mm [[8 mm Lebel|munision standart an droadegiezh c'hall]]. Un daoubez hag ur stagell evit ur [[Baionetez|vaionetez]] he doa ar fuzuilh Ribeyrolles ivez<ref>{{en}} Jean HUON, ''[https://smallarmsreview.com/ribeyrolles-automatic-weapons-and-chauchat-ribeyrolles-machine-pistols/ RIBEYROLLES AUTOMATIC WEAPONS AND CHAUCHAT-RIBEYROLLES MACHINE PISTOLS]'', Small Arms Review, 01/09/2013 (lennet d'ar 04/08/2026)</ref>. Amprouet e voe an arm evit ar wech kentañ e [[Versailhez]] d'ar 6 a viz Gouere 1918. Ne oa ket fiziapl tamm ebet, pa c'hoarvezas 53 darvoud-tennañ diwar 75 kartouchenn tennet<ref>{{en}} Ian McCOLLUM, ''[https://www.forgottenweapons.com/ribeyrolles-1918-frances-first-assault-rifle-or-a-failed-prototype/ Ribeyrolles 1918 – France’s First Assault Rifle or a Failed Prototype?]'', [[Forgotten Weapons]], 22/05/2018 (lennet d'ar 04/08/2026)</ref>. En hañv 1921 e voe amprouet adarre, e [[kamp Châlons]] ar wech-mañ. Ne voe ket fiziaploc'h an arm, ha perzhioù [[bannouriezh]] fall a ziskouezas e 400 metr. Re bonner e oa evit un troadeg ivez (ouzhpenn 5 kg, diskarget). Dilezet e voe ar fuzuilh Ribeyrolles goude amprouennoù 1921. N'ouzer ket pet kentpatrom anezhi a voe graet, met {{formatnum:3000}} munision a vije bet fardet eviti hepken. Daoust da se e vez gwelet gant lod evel unan eus ar [[Fuzuilh-arsailh|fuzuilhoù-arsailh]] kentañ, abalamour d'he mod-tennañ aotomatek ha d'ar c'hartouchennoù gant ur c'halibr krenn a implije. == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù-mindrailher]] [[Rummad:Armoù Bro-C'hall]] [[Rummad:Fuzuilh-arsailh]] 7xw2i4q008x1qb6965de7huoihdjbwt 2197283 2197282 2026-08-04T12:34:34Z Kestenn 14086 2197283 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Fuzuilh Ribeyrolles 1918|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Ribeyrolle1918.jpg|frameless|280x280px]]<br/>Unan eus ar skeudennoù nemeto eus ar fuzuilh '''Ribeyrolles 1918''' |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{Frañs}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh]] damaotomatek / aotomatek |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre argil simpl |- ! scope="row" |Mare krouidigezh |War-dro 1916 betek 1921 |- ! scope="row" |[[Munision|Munisionoù]] |[[8 × 35 mm SR]] |- ! scope="row" |Produer |[[Gladiator (embregerezh)|Gladiator]] |- ! scope="row" |Niver produet |Kentpatromoù hepken |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas (hep kartouchenn) |5,1 kg |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1190}} mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |450 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Endalc'h |Karger fiñv 25 kartouchenn |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |- |} Ar '''Ribeyrolles 1918''' zo ur [[fuzuilh]] aotomatek arnodel bet krouet gant ar Gall [[Paul Ribeyrolles]], rener an embregerezh [[Gladiator (embregerezh)|Gladiator]], etre 1916 ha 1921. Ne voe ket dibabet gant an [[Arme Frañs|arme c'hall]] abalamour d'he sioù, daoust d'he ferzhioù modern-kenañ evit ar mare. == Istor ha deskrivadur == Savet e voe gant ar soñj pourveziañ ar soudarded c'hall gant un arm hiniennel aotomatek. Mont a rae en-dro gant ur sistem [[Arm-tennata#Tennata damaotomatek hag aotomatek|tennata dre argil simpl]], ar pezh a zo ral evit an armoù kambret evit kartouchennoù armoù-skoaz : abalamour da se e ranke he [[Kulasenn (armoù-tan)|c'hulasenn]] bezañ ponner a-walc'h. Pourveziet e oa gant ur [[Karger (armoù-tan)|c'harger]] fiñv 25 kartouchenn [[8 × 35 mm SR]], ur [[munision]] arnodel savet diwar ar [[.351 Winchester Self-Loading]], treuzfurmet e [[Douilhez (elfenn munision)|zouilhez]] evit m'en dije un hanter-vourled, ha strishaet e golier evit degemer boled 8 mm [[8 mm Lebel|munision standart an droadegiezh c'hall]]. Un daoubez hag ur stagell evit ur [[Baionetez|vaionetez]] he doa ar fuzuilh Ribeyrolles ivez<ref>{{en}} Jean HUON, ''[https://smallarmsreview.com/ribeyrolles-automatic-weapons-and-chauchat-ribeyrolles-machine-pistols/ RIBEYROLLES AUTOMATIC WEAPONS AND CHAUCHAT-RIBEYROLLES MACHINE PISTOLS]'', Small Arms Review, 01/09/2013 (lennet d'ar 04/08/2026)</ref>. Amprouet e voe an arm evit ar wech kentañ e [[Versailhez]] d'ar 6 a viz Gouere 1918. Ne oa ket fiziapl tamm ebet, pa c'hoarvezas 53 darvoud-tennañ diwar 75 kartouchenn tennet<ref>{{en}} Ian McCOLLUM, ''[https://www.forgottenweapons.com/ribeyrolles-1918-frances-first-assault-rifle-or-a-failed-prototype/ Ribeyrolles 1918 – France’s First Assault Rifle or a Failed Prototype?]'', [[Forgotten Weapons]], 22/05/2018 (lennet d'ar 04/08/2026)</ref>. En hañv 1921 e voe amprouet adarre, e [[kamp Châlons]] ar wech-mañ. Ne voe ket fiziaploc'h an arm, ha perzhioù [[bannouriezh]] fall a ziskouezas e 400 metr. Re bonner e oa evit un troadeg ivez (ouzhpenn 5 kg, diskarget). Dilezet e voe ar fuzuilh Ribeyrolles goude amprouennoù 1921. N'ouzer ket pet kentpatrom anezhi a voe graet, met {{formatnum:3000}} munision a vije bet fardet eviti hepken. Daoust da se e vez gwelet gant lod evel unan eus ar [[Fuzuilh-arsailh|fuzuilhoù-arsailh]] kentañ, abalamour d'he mod-tennañ aotomatek ha d'ar c'hartouchennoù gant ur c'halibr krenn a implije. == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù-mindrailher]] [[Rummad:Armoù Bro-C'hall]] [[Rummad:Fuzuilh-arsailh]] ah32nqjvo1anxio1g68k350vq8x7zja 2197285 2197283 2026-08-04T12:37:09Z Kestenn 14086 2197285 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" {{Infobox/Titl|Fuzuilh Ribeyrolles 1918|696969|talbenn defaut|FFF}} |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height: 1.5em;" |[[Restr:Ribeyrolle1918.jpg|frameless|280x280px]]<br/>Unan eus ar skeudennoù nemeto eus ar fuzuilh '''Ribeyrolles 1918''' |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Kinnig |- ! scope="row" |Bro |{{Frañs}} |- ! scope="row" |Doare |[[Fuzuilh]] damaotomatek / aotomatek |- ! scope="row" |Mont en-dro |[[Arm-tennata|Tennata]] dre argil simpl |- ! scope="row" |Mare krouidigezh |War-dro 1916 betek 1921 |- ! scope="row" |[[Munision|Munisionoù]] |[[8 × 35 mm SR]] |- ! scope="row" |Produer |[[Gladiator (embregerezh)|Gladiator]] |- ! scope="row" |Niver produet |Kentpatromoù hepken |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Perzhioù teknikel |- ! scope="row" |Mas (hep kartouchenn) |5,1 kg |- ! scope="row" |Hirder |{{formatnum:1190}} mm |- ! scope="row" |Hirder ar c'hanol |450 mm |- {{Patrom:Infobox/Dispartier}} |- ! scope="row" |Endalc'h |Karger fiñv 25 kartouchenn |- ! colspan="2" style="padding:4px; text-align:center; background-color:#696969; color:#FFF" |Lezenn |- ! scope="row" |Rummad e Bro-C'hall |A |- |} Ar '''Ribeyrolles 1918''' zo ur [[fuzuilh]] aotomatek arnodel bet krouet gant ar Gall [[Paul Ribeyrolles]], rener an embregerezh [[Gladiator (embregerezh)|Gladiator]], etre 1916 ha 1921. Ne voe ket dibabet gant an [[Arme Frañs|arme c'hall]] abalamour d'he sioù, daoust d'he ferzhioù modern-kenañ evit ar mare. == Istor ha deskrivadur == Savet e voe gant ar soñj pourveziañ ar soudarded c'hall gant un arm hiniennel aotomatek. Mont a rae en-dro gant ur sistem [[Arm-tennata#Tennata damaotomatek hag aotomatek|tennata dre argil simpl]], ar pezh a zo ral evit an armoù kambret evit kartouchennoù armoù-skoaz : abalamour da se e ranke he [[Kulasenn (armoù-tan)|c'hulasenn]] bezañ ponner a-walc'h. Pourveziet e oa gant ur [[Karger (armoù-tan)|c'harger]] fiñv 25 kartouchenn [[8 × 35 mm SR]], ur [[munision]] krenn arnodel savet diwar ar [[.351 Winchester Self-Loading]], treuzfurmet e [[Douilhez (elfenn munision)|zouilhez]] evit m'en dije un hanter-vourled, ha strishaet e golier evit degemer boled 8 mm [[8 mm Lebel|munision standart an droadegiezh c'hall]]. Un daoubez hag ur stagell evit ur [[Baionetez|vaionetez]] he doa ar fuzuilh Ribeyrolles ivez<ref>{{en}} Jean HUON, ''[https://smallarmsreview.com/ribeyrolles-automatic-weapons-and-chauchat-ribeyrolles-machine-pistols/ RIBEYROLLES AUTOMATIC WEAPONS AND CHAUCHAT-RIBEYROLLES MACHINE PISTOLS]'', Small Arms Review, 01/09/2013 (lennet d'ar 04/08/2026)</ref>. Amprouet e voe an arm evit ar wech kentañ e [[Versailhez]] d'ar 6 a viz Gouere 1918. Ne oa ket fiziapl tamm ebet, pa c'hoarvezas 53 darvoud-tennañ diwar 75 kartouchenn tennet<ref>{{en}} Ian McCOLLUM, ''[https://www.forgottenweapons.com/ribeyrolles-1918-frances-first-assault-rifle-or-a-failed-prototype/ Ribeyrolles 1918 – France’s First Assault Rifle or a Failed Prototype?]'', [[Forgotten Weapons]], 22/05/2018 (lennet d'ar 04/08/2026)</ref>. En hañv 1921 e voe amprouet adarre, e [[kamp Châlons]] ar wech-mañ. Ne voe ket fiziaploc'h an arm, ha perzhioù [[bannouriezh]] fall a ziskouezas e 400 metr. Re bonner e oa evit un troadeg ivez (ouzhpenn 5 kg, diskarget). Dilezet e voe ar fuzuilh Ribeyrolles goude amprouennoù 1921. N'ouzer ket pet kentpatrom anezhi a voe graet, met {{formatnum:3000}} munision a vije bet fardet eviti hepken. Daoust da se e vez gwelet gant lod evel unan eus ar [[Fuzuilh-arsailh|fuzuilhoù-arsailh]] kentañ, abalamour d'he mod-tennañ aotomatek ha d'ar c'hartouchennoù gant ur galloud krenn a implije. == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Fuzuilhoù-mindrailher]] [[Rummad:Armoù Bro-C'hall]] [[Rummad:Fuzuilh-arsailh]] a8gmss88awxdelzcyuyg4mx7xma059d 1 180828 2197291 2026-08-04T14:05:28Z Llydawr 145 /* Titl */ rann nevez 2197291 wikitext text/x-wiki == Titl == "Proviñsoù morel" ? "Proviñsoù an arvor" ? [[Implijer:Llydawr|Llydawr]] ([[Kaozeadenn Implijer:Llydawr|kaozeal]]) 4 Eost 2026 da 14:05 (UTC) r8svyvewtmj5iuvcothlvde9jfkc9gm 2197292 2197291 2026-08-04T14:22:59Z Llydawr 145 2197292 wikitext text/x-wiki == Titl == "Proviñsoù morel" ? "Proviñsoù an arvor" a gavfen bravoc'h. S.o. [[:cy:Categori:Taleithiau'r Arfordir]]. [[Implijer:Llydawr|Llydawr]] ([[Kaozeadenn Implijer:Llydawr|kaozeal]]) 4 Eost 2026 da 14:05 (UTC) cgnq82of306cdx1hu07gfrrb9obvf3b 2197293 2197292 2026-08-04T14:26:13Z Huñvreüs 54570 /* Titl */ Respont 2197293 wikitext text/x-wiki == Titl == "Proviñsoù morel" ? "Proviñsoù an arvor" a gavfen bravoc'h. S.o. [[:cy:Categori:Taleithiau'r Arfordir]]. [[Implijer:Llydawr|Llydawr]] ([[Kaozeadenn Implijer:Llydawr|kaozeal]]) 4 Eost 2026 da 14:05 (UTC) :''proviñsoù-mor'' hervez Termofis. [[Implijer:Huñvreüs|Huñvreüs]] ([[Kaozeadenn Implijer:Huñvreüs|kaozeal]]) 4 Eost 2026 da 14:26 (UTC) plr0wu4cg0kq7r9buhezsbz5iohmvql 2197295 2197293 2026-08-04T14:40:04Z Llydawr 145 2197295 wikitext text/x-wiki == Titl == "Proviñsoù morel" ? "Proviñsoù an arvor" a gavfen bravoc'h. S.o. [[:cy:Categori:Taleithiau'r Arfordir]]. [[Implijer:Llydawr|Llydawr]] ([[Kaozeadenn Implijer:Llydawr|kaozeal]]) 4 Eost 2026 da 14:05 (UTC) :''proviñsoù-mor'' hervez Termofis. [[Implijer:Huñvreüs|Huñvreüs]] ([[Kaozeadenn Implijer:Huñvreüs|kaozeal]]) 4 Eost 2026 da 14:26 (UTC) ::Evit "The Maritimes" ? Souezhus e kavan gwelet un anv-lec'h e-barzh Termofis. --[[Implijer:Llydawr|Llydawr]] ([[Kaozeadenn Implijer:Llydawr|kaozeal]]) 4 Eost 2026 da 14:40 (UTC) pp2rj7orx52qpq9qf885yi7fee5esu9 2197296 2197295 2026-08-04T14:43:46Z Llydawr 145 2197296 wikitext text/x-wiki == Titl == "Proviñsoù morel" ? "Proviñsoù an arvor" a gavfen bravoc'h. S.o. [[:cy:Categori:Taleithiau'r Arfordir]]. [[Implijer:Llydawr|Llydawr]] ([[Kaozeadenn Implijer:Llydawr|kaozeal]]) 4 Eost 2026 da 14:05 (UTC) :''proviñsoù-mor'' hervez Termofis. [[Implijer:Huñvreüs|Huñvreüs]] ([[Kaozeadenn Implijer:Huñvreüs|kaozeal]]) 4 Eost 2026 da 14:26 (UTC) ::Marteze ez eo evit un dra all estreget "The Maritimes". Souezhus e vefe gwelet un anv-lec'h e-barzh Termofis. --[[Implijer:Llydawr|Llydawr]] ([[Kaozeadenn Implijer:Llydawr|kaozeal]]) 4 Eost 2026 da 14:40 (UTC) akfdjyl4s4tt87yep0egl6uyhq1rot4 2197297 2197296 2026-08-04T14:59:44Z Huñvreüs 54570 /* Titl */ Respont 2197297 wikitext text/x-wiki == Titl == "Proviñsoù morel" ? "Proviñsoù an arvor" a gavfen bravoc'h. S.o. [[:cy:Categori:Taleithiau'r Arfordir]]. [[Implijer:Llydawr|Llydawr]] ([[Kaozeadenn Implijer:Llydawr|kaozeal]]) 4 Eost 2026 da 14:05 (UTC) :''proviñsoù-mor'' hervez Termofis. [[Implijer:Huñvreüs|Huñvreüs]] ([[Kaozeadenn Implijer:Huñvreüs|kaozeal]]) 4 Eost 2026 da 14:26 (UTC) ::Marteze ez eo evit un dra all estreget "The Maritimes". Souezhus e vefe gwelet un anv-lec'h e-barzh Termofis. --[[Implijer:Llydawr|Llydawr]] ([[Kaozeadenn Implijer:Llydawr|kaozeal]]) 4 Eost 2026 da 14:40 (UTC) :::Marteze 🤷 [[Implijer:Huñvreüs|Huñvreüs]] ([[Kaozeadenn Implijer:Huñvreüs|kaozeal]]) 4 Eost 2026 da 14:59 (UTC) gpp5dbf05k0viwt6gneb9az8hteum3q 0 180829 2197536 2026-08-05T08:04:52Z Kestenn 14086 Pajenn krouet gant : "[[Restr:Le Gray et le camp de Châlons éclairage.jpg|thumb|Kamp Châlons e 1857, luc'hskeudennet gant [[Gustave Le Gray]].]] '''Kamp Châlons''', anvet '''kamp Mourmelon''' a-wechoù, zo ur c'hamp milourel e [[Mourmelon-le-Grand|Mourmelon]], nepell diouzh [[Châlons-en-Champagne]] ([[Marne (departamant)|Marne]], [[Bro-C'hall]]). Hiziv an deiz emañ ar [[501 rejimant tankoù|501{{Añ}} rejimant tankoù]] e gwarnizon eno. == Istor == Meneget e oa al lec'h dindan an a..." 2197536 wikitext text/x-wiki [[Restr:Le Gray et le camp de Châlons éclairage.jpg|thumb|Kamp Châlons e 1857, luc'hskeudennet gant [[Gustave Le Gray]].]] '''Kamp Châlons''', anvet '''kamp Mourmelon''' a-wechoù, zo ur c'hamp milourel e [[Mourmelon-le-Grand|Mourmelon]], nepell diouzh [[Châlons-en-Champagne]] ([[Marne (departamant)|Marne]], [[Bro-C'hall]]). Hiziv an deiz emañ ar [[501 rejimant tankoù|501{{Añ}} rejimant tankoù]] e gwarnizon eno. == Istor == Meneget e oa al lec'h dindan an anv ''Camp du Mont-Saint-Michel, sous Châlons'' en ul lizher kaset alese e-pad an [[Dispac'h Gall]]. Servijout a rae neuze en doa da vodañ ha da c'hourdoniñ soudarded<ref>{{Fr}} [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k4412085r/f1.item.zoom ''Le Moniteur Universel'', n°270], 26/09/1792, p. 1143-1144, Gallica (lennet d'ar 05/08/2026)</ref>. E 1856 e voe divizet lakaat sevel ur c'hamp e korn-bro Châlons-en-Champagne evit aozañ pleustradegoù, war ar plaenennoù bras etre ar riñvieroù [[Suippe]], [[Vesle]] ha [[Noblette]]. [[Napoleon III]] a gemeras perzh e-unan e choaz al lec'h. E 1857 e voe prenet {{formatnum:12000}} hektar a zouaroù, e pemp milion a lurioù. Ne oa ket ezhomm eus an takad a-bezh evit an arme da gentañ : eizh [[atant skouer]], lesanvet ''feurmioù impalaerel'', a voe staliet eno da c'hortoz. Furchadegoù arkeologel a voe graet ivez e meur a [[Tumulus|dumulus]] er vro, en o zouez e hini La Cheppe, lesanvet ''Kamp [[Attila]]''<ref>{{fr}} Anne VATAN, ''[https://histoire-compiegne.com/wp-content/uploads/BULLETINS/37-20.pdf Le camp de Châlons et les fouilles de l'empereur]'', Société Historique de Compiègne (pellgarget d'ar 05/08/2026)</ref>. E-pad an [[Eil Impalaeriezh c'hall|Eil Impalaeriezh]] hag an [[Trede Republik c'hall|Trede Republik]] e voe kamp Châlons un ostilh propaganda ha diplomatiezh evit Bro-C'hall. Eno e voe ivez amprouet teknologiezhioù nevez evel an aervagoù hag ar c'hirri-nij, hag armoù a bep seurt, evel ar fuzuilhoù [[Chassepot (fuzuilh)|Chassepot]]<ref>(fr) Yves DENACLARA, ''Le fusil Chassepot du camp de Châlons (1ère partie)'', e Cibles n°647, miz Mae 2024, pp. 40-45</ref> ha [[Lebel (fuzuilh)|Lebel]]<ref>{{Fr}} Henri Vuillemin, e ''Gazette des Armes Hors Série n°2 : La grande aventure des fusils réglementaires français 1866-1936'', 1996, p.63</ref>. <gallery> Restr:Revue de chalons 4899.JPG|''La Revue de 1896'', gant [[Édouard Detaille]]. Restr:Alphonse XIII au camp de Châlons.jpg|[[Alfonso XIII]], roue [[Spagn]], o vont etrezek un dibunadeg er c'hamp e 1905. Restr:Guerre 14-18-Campement de Châlons-1914.JPG| Teltennoù linennet er c'hamp (1914). Restr:Les hangars à Mourmelon Farman Nieuport Voisin Sonemer Train Copin Antoinette.jpg|Magazennoù saverien girri-nij brezel er c'hamp, en o zouez [[Avions Farman|Farman]] ha [[Nieuport (embregerezh)|Nieuport]]. </gallery> === Tud aet diwar-wel === Stag eo al lec'h ouzh afer [[tud dianket Mourmelon]]. Etre 1980 ha 1988, meur a baotr, soudarded evit ar braz anezho, a yeas diwar-wel pe a voe lazhet tro-dro d'ar c'hamp. Pierre Chanal, ur pennadjudant bet e gwarnizon eno, a voe kondaonet evit bezañ gwallet ha bac'het tri anezho e 1990. En em lazhañ a reas e 1993, e-pad e brosez evit tri muntr<ref>{{Fr}} Jeanne Rouxel, ''[https://www.rtl.fr/actu/justice-faits-divers/les-disparus-de-mourmelon-qui-est-pierre-chanal-mort-il-y-a-20-ans-7900312407 Les disparus de Mourmelon : qui est Pierre Chanal, mort il y a 20 ans ?]'', RTL, 23/10/2023 (lennet d'ar 05/08/2026)</ref>. == Levrlennadur == * {{fr}} ''Le camp de Châlons et Napoléon III. Du désert champenois à la fête impériale'', Archives Départementales de la Marne, 2005, 114 p. == Gwelet ivez == * [[Champs Catalauniques]] == Daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kampoù milourel]] [[Rummad:Arme Frañs]] 9yufb7obefv1x69dx61m3ndsj5br8rw 2197537 2197536 2026-08-05T08:25:08Z Kestenn 14086 2197537 wikitext text/x-wiki [[Restr:Le Gray et le camp de Châlons éclairage.jpg|thumb|Kamp Châlons e 1857, luc'hskeudennet gant [[Gustave Le Gray]].]] '''Kamp Châlons''', anvet '''kamp Mourmelon''' a-wechoù, zo ur c'hamp milourel e [[Mourmelon-le-Grand|Mourmelon]], nepell diouzh [[Châlons-en-Champagne]] ([[Marne (departamant)|Marne]], [[Bro-C'hall]]). Hiziv an deiz emañ ar [[501 rejimant tankoù|501{{Añ}} rejimant tankoù]] e gwarnizon eno. == Istor == Meneget e oa al lec'h dindan an anv ''Camp du Mont-Saint-Michel, sous Châlons'' en ul lizher kaset alese e-pad an [[Dispac'h Gall]]. Servijout a rae neuze en doa da vodañ ha da c'hourdoniñ soudarded<ref>{{Fr}} [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k4412085r/f1.item.zoom ''Le Moniteur Universel'', n°270], 26/09/1792, p. 1143-1144, Gallica (lennet d'ar 05/08/2026)</ref>. E 1856 e voe divizet lakaat sevel ur c'hamp e korn-bro Châlons-en-Champagne evit aozañ pleustradegoù, war ar plaenennoù bras etre ar riñvieroù [[Suippe]], [[Vesle]] ha [[Noblette]]. [[Napoleon III]] a gemeras perzh e-unan e choaz al lec'h. E 1857 e voe prenet {{formatnum:12000}} hektar a zouaroù, e pemp milion a lurioù. Ne oa ket ezhomm eus an takad a-bezh evit an arme da gentañ : eizh [[atant skouer]], lesanvet ''feurmioù impalaerel'', a voe staliet eno da c'hortoz. Furchadegoù arkeologel a voe graet ivez e meur a [[Tumulus|dumulus]] er vro, en o zouez e hini La Cheppe, lesanvet ''Kamp [[Attila]]''<ref>{{fr}} Anne VATAN, ''[https://histoire-compiegne.com/wp-content/uploads/BULLETINS/37-20.pdf Le camp de Châlons et les fouilles de l'empereur]'', Société Historique de Compiègne (pellgarget d'ar 05/08/2026)</ref>. E-pad an [[Eil Impalaeriezh c'hall|Eil Impalaeriezh]] hag an [[Trede Republik c'hall|Trede Republik]] e voe kamp Châlons un ostilh propaganda ha diplomatiezh evit Bro-C'hall. Eno e voe ivez amprouet teknologiezhioù nevez evel an aervagoù hag ar c'hirri-nij, hag armoù a bep seurt, evel ar fuzuilhoù [[Chassepot (fuzuilh)|Chassepot]]<ref>(fr) Yves DENACLARA, ''Le fusil Chassepot du camp de Châlons (1ère partie)'', e Cibles n°647, miz Mae 2024, pp. 40-45</ref> ha [[Lebel (fuzuilh)|Lebel]]<ref>{{Fr}} Henri Vuillemin, e ''Gazette des Armes Hors Série n°2 : La grande aventure des fusils réglementaires français 1866-1936'', 1996, p.63</ref>. <gallery> Restr:Revue de chalons 4899.JPG|''La Revue de 1896'', gant [[Édouard Detaille]]. Restr:Alphonse XIII au camp de Châlons.jpg|[[Alfonso XIII]], roue [[Spagn]], o vont etrezek un dibunadeg er c'hamp e 1905. Restr:Guerre 14-18-Campement de Châlons-1914.JPG| Teltennoù linennet er c'hamp (1914). Restr:Les hangars à Mourmelon Farman Nieuport Voisin Sonemer Train Copin Antoinette.jpg|Magazennoù saverien girri-nij brezel er c'hamp, en o zouez [[Avions Farman|Farman]] ha [[Nieuport (embregerezh)|Nieuport]]. </gallery> === Tud aet diwar-wel === Stag eo al lec'h ouzh afer [[tud dianket Mourmelon]]. Etre 1980 ha 1988, meur a baotr, soudarded evit ar braz anezho, a yeas diwar-wel pe a voe lazhet tro-dro d'ar c'hamp. Pierre Chanal, ur pennadjudant bet e gwarnizon eno, a voe kondaonet evit bezañ gwallet ha bac'het tri anezho e 1990. En em lazhañ a reas e 1993, e-pad e brosez evit tri muntr<ref>{{Fr}} Jeanne Rouxel, ''[https://www.rtl.fr/actu/justice-faits-divers/les-disparus-de-mourmelon-qui-est-pierre-chanal-mort-il-y-a-20-ans-7900312407 Les disparus de Mourmelon : qui est Pierre Chanal, mort il y a 20 ans ?]'', RTL, 23/10/2023 (lennet d'ar 05/08/2026)</ref>. == Levrlennadur == * {{fr}} ''Le camp de Châlons et Napoléon III. Du désert champenois à la fête impériale'', Archives Départementales de la Marne, 2005, 114 p. == Gwelet ivez == * [[Champs Catalauniques]] == Daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kampoù milourel|Châlons]] [[Rummad:Arme Frañs]] rj70aeegt06l4m2v28jho5h3qt3wp0l