Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic Gradačac 0 890 3848314 3847318 2026-05-21T12:08:39Z Mhare 481 3848314 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Gradačac | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Gradačac | naselje_vrsta = Grad | slika = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | perrow = 1/2 | image1 = Kula husein kapetan.jpg | image2 = Gradacac, centrum mesta z hradu.jpg | image3 = Gradacac, hodinova vez v arealu hradu.jpg }} | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Coat of arms of Gradačac.svg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Gradačac municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Gradačac u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|52|44.5|N|18|25|32.9|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Hajrudin Mehanović<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/25/0|title=Lokalni izbori 2024 - Gradačac|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | površina_naselja = 16.32 | površina_grada = 215.08 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = 287 | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 12764 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 39340 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 76 250 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 120553<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 10391 | veb-sajt = {{URL|http://gradacac.ba/}} | fusnote = | Nadmorksa visina = 287 | mapframe_id = Q12756608 }} '''Gradačac''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] u sjeveroistočnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Nalazi se na obroncima [[Majevica|Majevice]], na nadmorskoj visini od 287 metara. Gradom dominira kula [[Husein-kapetan Gradaščević|Husein-bega Gradaščevića]], poznatija kao Gradina, koja je zaštitni znak i prepoznatljivi simbol grada. == Historija == '''Historija Gradačca''' obuhvata razvoj Gradačca od prahistorijskih tragova naseljenosti, preko [[Srednji vijek|srednjovjekovnog]] i [[Osmansko Carstvo|osmanskog]] razdoblja, do [[Austro-Ugarska|austrougarske]] uprave, [[20. stoljeće|20. stoljeća]] i rata u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] 1992–1995. Historijski razvoj grada snažno je vezan za njegov strateški položaj u [[Bosanska Posavina|Bosanskoj Posavini]], [[Gradačačka kapetanija|gradačačku kapetaniju]], porodicu Gradaščevići i kompleks Starog grada.<ref name="RabicPregled">{{cite web|url=https://www.academia.edu/11776738/Grada%C4%8Dac_kroz_historiju_kratki_pregled|title=Gradačac kroz historiju - kratki pregled|last=Rabić|first=Nedim|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="KONSStariGrad">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2509?return=|title=Stari grad Gradačac sa Gradaščevića kulom, historijsko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Prahistorija i najstariji tragovi naseljenosti === Područje Gradačca i njegove šire okoline pokazuje kontinuitet ljudske prisutnosti još od prahistorije. U okolnim krajevima utvrđeni su paleolitski nalazi, dok je neolitsko razdoblje potvrđeno na više lokaliteta u Posavini i sjeveroistočnoj Bosni, među kojima se ističu Grbača kod Slatine i Matić kod Tolise.<ref name="RabicPregled" /> Ovi nalazi svjedoče da se prostor kasnijeg Gradačca razvijao unutar šireg naseljenog i komunikacijskog pojasa između obronaka [[Trebava|Trebave]] i [[Sava|Save]].<ref name="RabicPregled" /> === Srednji vijek === Dugo se u historiografiji smatralo da je najstariji poznati spomen Gradačca sadržan u povelji kralja [[Stjepan Tomašević|Stjepana Tomaševića]] od 18. septembra 1461, u kojoj se mjesto navodi kao '''Gračac'''.<ref name="DautovicRabic2024">{{cite journal|last1=Dautović|first1=Dženan|last2=Rabić|first2=Nedim|year=2024|title=Najstariji do sada poznati spomeni Gradačca u pisanim izvorima srednjeg vijeka|url=https://www.academia.edu/120415959/Najstariji_do_sada_poznati_spomeni_Grada%C4%8Dca_u_pisanim_izvorima_srednjeg_vijeka|journal=Diwan|volume=57-58|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Novije istraživanje ukazalo je, međutim, na još stariji spomen u pismu pape [[Pio II|Pija II]] od 4. aprila 1460, u kojem se spominje pod oblikom '''Grachaz'''.<ref name="DautovicRabic2024" /> Na području Gradačca se prostirala srednjovjekovna župa [[Nenavište]] (ona je obuhvatala veći dio današnjeg grada Gradačac i općina Modriča i Šamac, a u historijskim izvorima se prvi put javlja 1326–1329, kasnije se na ovom području javlja grad Gračac (1461). Nakon pada [[Bosansko Kraljevstvo|Bosanskog Kraljevstva]] 1463, Gradačac je imao strateški značaj u odbrani južne granice [[Kraljevina Ugarska|Ugarske]] prema [[Osmanlije|Osmanlijama]]. U izvorima s početka 16. stoljeća gradačačka tvrđava povezuje se s upravom [[Viteški red svetog Ivana Jeruzalemskog|ivanovaca]], što potvrđuje njenu vojnu i graničnu ulogu u kasnosrednjovjekovnom i ranonovovjekovnom periodu.<ref name="DautovicRabic2024" /> === Osmanski period === Nakon osmanskog osvajanja ovo područje postepeno je uključeno u upravni i vojni sistem [[Bosanski ejalet|Bosanskog ejaleta]]. Prema novijim pregledima, Gradačac je tokom 17. stoljeća živio u relativno stabilnim prilikama, ali su ratovi krajem 17. i početkom 18. stoljeća snažno utjecali na njegov razvoj.<ref name="RabicPregled" /> Godine 1702. formiran je agaluk iz kojeg se ubrzo razvila [[gradačačka kapetanija]].<ref name="RabicPregled" /> Nakon rata 1716–1718. i [[Požarevački mir|Požarevačkog mira]] kapetanija je izgubila pojas uz Savu, a dio tog prostora vraćen je tek 1737.<ref name="RabicPregled" /> Tokom druge polovine 18. stoljeća gradačački kapetani učvrstili su vojnu i upravnu ulogu grada, obnavljali utvrđenja i podsticali njegovu urbanizaciju.<ref name="RabicPregled" /> Posebno važnu ulogu u razvoju Gradačca imala je porodica Gradaščevići. [[Osman-kapetan Gradaščević|Osman-kapetan]] i njegovi sinovi [[Murat-kapetan Gradaščević|Murat-kapetan]] i [[Husein-kapetan Gradaščević|Husein-kapetan]] podizali su [[vakuf]]ske objekte, medrese, džamije, [[Sahat-kula|sahat-kulu]] i druge građevine.<ref name="RabicPregled" /> Intenzivna izgradnja utvrde odvijala se u vrijeme Murat-kapetana 1817–1819, dok je [[Husejnija džamija]] postala najmonumentalniji simbol grada iz ovog razdoblja.<ref name="RabicPregled" /><ref name="KONSHusejnija">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2513?return=|title=Husejnija džamija, graditeljska cjelina|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Pod Osmanlijskom je vlašću od [[1519]]. Gračačka (''Gračac je stariji naziv za Gradačac''.) [[nahija]] spomenuta je u jednom [[defter]]u iz [[1533]]. dok se [[1634]]. navodi da Gradačac pripada Gračaničkom [[kadiluk]]u. To je ujedno i prvi dokumenat u kojem se ovo mjesto javlja pod sadašnjim svojim imenom. Nakon [[Karlovački mir|Karlovačkog mira]] ([[1699]].) Gradačac, kojem je tada bila namijenjena odbrana osmanlijskih granica na [[Sava|Savi]], mnogo dobija na svom strateškom značaju. Godine [[1701]]. postaje [[palanka]], a od [[1710]]. sjedište [[kapetanija|kapetanije]]. Poslije toga varošica se brzo razvijala, pa je polovinom 19. vijeka imala dva hana, dvije medrese, četiri džamije, nekoliko mekteba i oko 40 trgovačkih i zanatskih radnji. Najveća zasluga za takav prosperitet mjesta pripada gradačačkim nasljednim kapetanima iz obitelji Gradaščevića: Osman-kapetanu i Murat-kapetanu, a naročito predvodniku vojske bosanskih feudalaca u borbi protiv osmanlijske uprave [[1830]]. godine, Husein-kapetanu, bolje poznatom pod imenom "Zmaj od Bosne". Vrhunac političkog značaja Gradačca u osmanskom periodu vezan je za Husein-kapetana Gradaščevića, najistaknutiju ličnost grada i jednog od glavnih vođa [[Pokret za autonomiju Bosne|Pokreta za autonomiju Bosne]] 1831–1832.<ref name="RabicPregled" /><ref name="KamberovicBio">{{cite web|url=https://www.academia.edu/22765048/Husein_kapetan_Grada%C5%A1%C4%8Devi%C4%87_1802_1834_Biografija_Grada%C4%8Dac_BZK_Preporod_2002|title=Husein-kapetan Gradaščević (1802 - 1834): Biografija|last=Kamberović|first=Husnija|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Nakon sloma pokreta i Husein-kapetanovog odlaska u [[Istanbul]], uslijedile su promjene koje su dovele do ukidanja kapetanija i slabljenja stare lokalne elite.<ref name="RabicPregled" /> ==== Gradačačka tvrđava ==== [[Datoteka:Kula husein kapetan.jpg|desno|120px|mini|Kula Husein-kapetana Gradaščevića-Zmaja od Bosne]] Izgradnja postojećeg tvrđavskog kompleksa u ovom mjestu započeta je 1765. a dovršena do 1821. godine. Unutar široko razvedenih bedema ovog fortifikacionog sistema koji ima tri ulaza osigurana kapi-kulama, nalazi se oko 18 m visoka, od opeke sagrađena trospratna kula s tornjem na vrhu. Masivno građena četverokatna [[sahat-kula]], kvadratne osnove, visoka 22 m, najmlađi je objekat te vrste u Bosni i Hercegovini. Podigao ju je 1824. godine Husein-kapetan Gradaščević. === Austro-Ugarska i prva polovina 20. stoljeća === Austro-Ugarska okupacija 1878. označila je početak novog administrativnog i urbanog razdoblja. Gradačac je tada postao sjedište novoformiranog kotara.<ref name="RabicPregled" /> U tom periodu nastaju i građevine nove upravne namjene unutar i uz kompleks Starog grada, među kojima je zgrada nekadašnje kotarske uprave, dok je zgrada kasnije gimnazije izgrađena krajem 1888. godine prvobitno služila za sud, poresku upravu i gruntovnicu.<ref name="RabicPregled" /> U austrougarskom i kasnijem jugoslavenskom razdoblju Gradačac je zadržao ulogu lokalnog upravnog i trgovačkog središta Bosanske Posavine. U tom vremenu nastavljeno je preoblikovanje gradske jezgre, ali su ključni simboli starije historije — tvrđava, kula, sahat-kula i Husejnija — ostali glavni nosioci historijskog identiteta grada.<ref name="KONSStariGrad" /><ref name="KONSHusejnija" /> Godine 1939. kotar Gradačac ušao je u sastav [[Banovina Hrvatska|Banovine Hrvatske]], što je bilo dio šire administrativne reorganizacije [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]].<ref name="VrbaskaBanovina">{{cite journal|last=Grgić|first=Stipica|year=2011|title=Vrbaska banovina i Banovina Hrvatska 1939–1941.|url=https://hrcak.srce.hr/file/109866|journal=Časopis za suvremenu povijest|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Rat 1992–1995. === Uoči otvorenog rata u Bosni i Hercegovini Gradačac se nalazio u prostoru [[Bosanska Posavina|Bosanske Posavine]], od velike strateške važnosti za sve zaraćene strane. U presudi [[Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične sudove|MRMKS-a]] u predmetu ''Stanišić i Simatović'' navodi se da je na sastanku predstavnika općina Posavine 13. aprila 1992. iznesen prijedlog prema kojem bi [[Bosanski Šamac]] bio srpska općina, [[Odžak]] i [[Orašje]] hrvatske, a Gradačac muslimanska općina, što pokazuje da je područje već u toj fazi bilo predmet ratno-političkih planova i etnoteritorijalnog razgraničenja.<ref name="MRMKSSS">{{cite web|url=https://www.irmct.org/sites/default/files/case_documents/20210806-Judgement-Stanisic_Simatovic.pdf|title=Prosecutor v. Jovica Stanišić and Franko Simatović, Judgement|date=30. 6. 2021|website=Mechanism for International Criminal Tribunals|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Ratna zbivanja na prostoru Gradačca odvijala su se u širem okviru borbi za Posavinu, uz frontovsku izloženost grada i okoline te dugotrajne vojne i humanitarne posljedice po stanovništvo.<ref name="MRMKSSS" /> U poslijeratnom periodu dio prijeratnog općinskog prostora razdvojen je novom međuentitetskom linijom razgraničenja, što je promijenilo teritorijalni okvir nekadašnje općine.<ref name="Raos2010">{{cite journal|last=Raos|first=Višeslav|year=2010|title=Politike teritorijalnosti u BiH|url=https://hrcak.srce.hr/file/151275|journal=Političke analize|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Kulturno-historijsko naslijeđe === Najvažniji materijalni nosilac historije Gradačca jeste kompleks [[Stari grad Gradačac|Starog grada]] s kulom Husein-kapetana Gradaščevića. [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]] proglasila je 2004. godine graditeljsku cjelinu Starog grada u Gradačcu [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine]].<ref name="KONSStariGrad" /> U sastav nacionalnog spomenika ulaze bedemi, objekti unutar bedema, Gornji grad s kulom Husein-kapetana Gradaščevića i Donji grad sa sahat-kulom i kasnijim javnim zgradama.<ref name="KONSStariGrad" /> Među najvažnijim spomenicima grada posebno mjesto zauzima [[Husejnija džamija]], također proglašena nacionalnim spomenikom, kao reprezentativan primjer kasnoosmanske sakralne arhitekture u Bosni i Hercegovini.<ref name="KONSHusejnija" /> U historijskom pejzažu Gradačca važno mjesto imaju i [[Kuća porodice Gradaščević u Gradačcu|kuća porodice Gradaščević]], sahat-kula i drugi objekti nastali u vrijeme kapetana i kasnije upravne modernizacije.<ref name="KONSStariGrad" /><ref>{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/3915?page=13&return=|title=Kuća porodice Gradaščević sa pokretnim naslijeđem, historijski spomenik|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> I u okolini Gradačca ima nešto sačuvanih tragova prošlosti i mjesta za koje su vezane još žive narodne legende i predanja. Najinteresantniji je fra Lovrin grob u selu Turiću. Ovaj stari grob potiče iz konca 18. vijeka i odavno je prešao u legendu. == Geografija == [[Datoteka:Gradacac 11 - Jezero Hazna (III).JPG|desn|mini|120px|Jezero Hazna]] Gradačac se nalazi na nadmorskoj visini od 287 metara, na rječici Gradašnici, među obroncima planine Majevice i [[Trebava|Trebave]]. Poznat je voćarski kraj i jedan od najvećih proizvodnih i trgovačkih centara [[šljiva|šljivom]] u Bosni i Hercegovini. U blizini grada nalaze se dva jezera: [[Hazna (jezero)|Hazna]] i [[Vidara (jezero)|Vidara]]. == Klima == Klima u Gradačcu je [[Umjereno-kontinentalna klima|umjereno kontinentalna]]. Ljeta su obicni topla sa prosječnim temperaturama oko 25-30&nbsp;°C, ali ponekad mogu dostići i preko 30&nbsp;°C. Zime su hladne, s prosečnim temperaturama oko 0&nbsp;°C, ali mogu biti i znatno niže. Snijeg nije rijetka pojava tokom zimskih mjeseci. Proljeće i jesen su umjereno topli, ali promenljivi. Kiša je ravnomjerno raspoređena tokom cijele godine, s nešto većim padavinama tokom proljeća i jeseni. Najveća maksimalna dnevna temperatura zraka je izmjerena 24 Jula 2007. iznosila je 40,5&nbsp;°C, dok je najmanja izmjerena 31 Januara 1987. i iznosila je -21,5&nbsp;°C. Najveca godišnja količina padavina je izmjerena 2014. iznosila je 1205&nbsp;mm, dok je najmanja izmjerena 2000. i iznosila je 412,6&nbsp;mm .<ref>{{Cite web|url=https://novovrijeme.com/klima/gradacac/|title=Klimatski podaci za grad Gradačac,Bosna i Hercegovina|website=novovrijeme.com|access-date=29. 5. 2024}}</ref> == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Gradačca|Spisak naseljenih mjesta u gradu Gradačcu}} Po službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Gradačac imala je 56.581 stanovnika, raspoređenih u 38 naselja. Poslije potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]], veći dio općine Gradačac ušao je u sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. U sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]] ušla su naseljena mjesta: [[Blaževac (Pelagićevo)|Blaževac]], [[Krčevljani]], [[Njivak]], [[Orlovo Polje]], [[Pelagićevo]], [[Samarevac (Pelagićevo)|Samarevac]], [[Tolisa (Modriča)|Tolisa]] i [[Zelinja Gornja (višeznačnica)|Zelinja Gornja]], te dijelovi naseljenih mjesta: [[Donja Tramošnica (Pelagićevo)|Donja Tramošnica]], [[Donje Ledenice (Pelagićevo)|Donje Ledenice]], [[Donji Skugrić (Modriča)|Donji Skugrić]], [[Gornja Tramošnica (Pelagićevo)|Gornja Tramošnica]], [[Gornje Krečane (Modriča)|Gornje Krečane]], [[Gornje Ledenice (Pelagićevo)|Gornje Ledenice]], [[Jasenica (Modriča)|Jasenica]], [[Porebrice (Pelagićevo)|Porebrice]] i [[Turić (Pelagićevo)|Turić]]. Od ovog područja formirana je općina [[Pelagićevo]]. === Nacionalni sastav stanovništva - grad Gradačac === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Gradačac | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 10391 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 51/2) |work=fzs.ba |access-date= 21. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 1. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 39340 | g2013_bosnjaci = 37130 | g2013_srbi = 345 | g2013_hrvati = 918 | g2013_bosanci = 317 | g2013_romi = 127 | g2013_muslimani = 172 | g2013_bosanciihercegovci = 45 | g2013_albanci = 23 | g2013_jugosloveni = 4 | g2013_slovenci = 1 | g2013_makedonci = 3 | g2013_nisu_izjasnili = 167 | g2013_nepoznato = 53 | g1991_ukupno = 56581 | g1991_muslimani = 33856 | g1991_srbi = 11221 | g1991_hrvati = 8613 | g1991_jugosloveni = 1436 | g1981_ukupno = 54281 | g1981_muslimani = 31219 | g1981_srbi = 11727 | g1981_hrvati = 9011 | g1981_jugosloveni = 2010 | g1981_slovenci = 8 | g1981_crnogorci = 29 | g1981_albanci = 35 | g1981_madari = 9 | g1981_romi = 1 | g1981_makedonci = 10 | g1971_ukupno = 48384 | g1971_muslimani = 26905 | g1971_srbi = 12455 | g1971_hrvati = 8447 | g1971_jugosloveni = 321 | g1971_slovenci = 10 | g1971_crnogorci = 28 | g1971_albanci = 16 | g1971_madari = 4 | g1971_makedonci = 5 | g1961_ukupno = 42730 | g1961_muslimani = 20504 | g1961_srbi = 12971 | g1961_hrvati = 7617 | g1961_jugosloveni = 1510 | g1961_slovenci = 15 | g1961_crnogorci = 30 | g1961_albanci = 11 | g1961_madari = 6 | g1961_makedonci = 4 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Gradačac === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Gradačac | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 120553 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 12764 | g2013_bosnjaci = 11811 | g2013_srbi = 111 | g2013_hrvati = 227 | g2013_bosanci = 182 | g2013_romi = 106 | g2013_muslimani = 83 | g2013_bosanciihercegovci = 41 | g2013_albanci = 23 | g2013_jugosloveni = 3 | g2013_slovenci = 1 | g2013_makedonci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 137 | g2013_nepoznato = 11 | g1991_ukupno = 12868 | g1991_muslimani = 9454 | g1991_srbi = 1348 | g1991_hrvati = 681 | g1991_jugosloveni = 1023 | g1981_ukupno = 10661 | g1981_muslimani = 7758 | g1981_srbi = 980 | g1981_hrvati = 563 | g1981_jugosloveni = 1231 | g1981_slovenci = 4 | g1981_crnogorci = 16 | g1981_albanci = 25 | g1981_madari = 6 | g1981_romi = 1 | g1981_makedonci = 1 | g1971_ukupno = 7606 | g1971_muslimani = 6121 | g1971_srbi = 730 | g1971_hrvati = 452 | g1971_jugosloveni = 207 | g1971_slovenci = 5 | g1971_crnogorci = 13 | g1971_albanci = 14 | g1971_madari = 3 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 5878 | g1961_muslimani = 3903 | g1961_srbi = 968 | g1961_hrvati = 317 | g1961_jugosloveni = 645 | g1961_slovenci = 4 | g1961_crnogorci = 17 | g1961_albanci = 7 | g1961_madari = 1 | g1961_makedonci = 1 }} == Kultura == [[Datoteka:Gradacac 15 - Rodna kuca Husejn kapetana.JPG|mini|desno|120px|Kuća porodice Gradaščević]] === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Gradačcu}} == Privreda == Najznačajnije industrije u Gradačcu su tekstilna, hemijska, mašinska i prehrambena. Gradačac je i mjesto održavanja tradicionalnog međunarodnog Sajma šljive. == Politika == Gradačac je organizovan kao grad kojom rukovodi gradonačelnik i Gradsko vijeće koje ima 30 vijećnika. U Gradskom vijeću djeluje nekoliko stranaka: SDP, SDA, RDS, PDA, Socijaldemokrati BiH, Narod i pravda, Savez za bolju budućnost BiH, te Klub nezavisnih vijećnika. == Obrazovanje == U gradu postoje dvije srednje škole, sedam osnovnih i 14 područnih škola. == Sport == === Sportski timovi === * [[NK Zvijezda Gradačac|NK Zvijezda]] * [[RK Gradačac]] * [[ŽOK Kula-Gradačac]] * [[KIK Zmaj]] == Poznate ličnosti == {{div col||30em}} * [[Husein-kapetan Gradaščević]], historijska ličnost * [[Mustafa Imamović]], univerzitetski profesor * [[Hasan Kikić]], književnik * [[Ahmed Muradbegović]], književnik * [[Husein Kavazović]], [[reisu-l-ulema]] [[Islamska zajednica Bosne i Hercegovine|Islamske zajednice]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] * [[Fadil Novalić]], privrednik, Premijer Federacije BiH * [[Stjepan Šiber]], general Armije RBiH * [[Mirko Marjanović]], pripovjedač, romanopisac, književnik i likovni kritičar * [[Aleksandar Mlač]], novinar * [[Mustafa Novalić]], književnik i profesor * [[Julijana Matanović]], književnica i univerzitetska profesorica * [[Ibrahim Bilajac]], akademski kipar * [[Dragan Dujmušić]], pjesnik * [[Ešref Jašarević]], nogometaš * [[Amir Durgutović]], nogometaš * [[Damir Doborac]], rukometaš * [[Mario Kelentrić]], rukometaš * [[Ibrahim Haseljić]], rukometaš * [[Mara Lakić]], košarkašica * [[Meliha Smajlović]] (Meliha İsmailoğlu), odbojkašica * [[Ana Šimić]], atletičarka * [[Dinko Delić]], književnik i muzičar {{div col end}} == Gradovi partneri == * [[Sivas]], [[Turska]] * [[Düren]], [[Njemačka]] * [[Castenedolo]], [[Italija]] * [[Stryi]], [[Ukrajina]] * [[Frýdek-Místek]], [[Češka]] == Također pogledajte == * [[Gradačačka tvrđava]] == Reference == {{refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Gradačac Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.gradacac.ba Službeni veb-sajt grada Gradačca] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Grad Gradačac}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine‎]] [[Kategorija:Općine u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Gradačac|*]] 9q9fu0h3ptlmgnnvmjwji5oa6n6en1s Trebinje 0 1422 3848523 3823408 2026-05-22T10:04:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848523 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Trebinje | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Trebinje | naselje_vrsta = Grad | slika = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = View of Trebinje (44107865460).jpg | image2 = Требиње 3.jpg | image3 = Trg platana.png | image4 = Stari grad Trebinje.jpg | image5 = Prostorna i kulturno-istorijska celina Trebinje 02.jpg }} | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Grb Trebinja.svg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Trebinje municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Trebinje u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|42|42|42.3|N|18|20|53.5|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Republika Srpska]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Mirko Ćurić<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/182/0|title=Lokalni izbori 2024 - Trebinje|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] | površina_naselja = 22.85 | površina_grada = 862.51 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = 207 | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 23770 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 29198 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 89 000 | pozivni_broj = (+387) 59 | matični_broj_naselja = 226084<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 20583 | veb-sajt = {{URL|https://www.trebinje.rs.ba/}} | fusnote = }} '''Trebinje''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] na krajnjem jugu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], u [[Hercegovina|Hercegovini]]. Smješten je na rijeci [[Trebišnjica|Trebišnjici]]. == Geografija == Nalazi se na samom jugu Hercegovine. Smješteno je ispod planine [[Leotar]], na obodu Trebinjskog polja. Kroz grad protiče rijeka [[Trebišnjica]]. Od mora je udaljeno oko 27{{razmak}}km putem do [[Dubrovnik]]a, ili oko 38{{razmak}}km putem do [[Herceg Novi|Herceg Novog]]. Za Trebinje se kaže da je grad sunca i [[platan]]a. Ekonomski je i kulturni centar regije [[Istočna Hercegovina|Istočne Hercegovine]]. Trebinje se nalazi na 42° 42′ 32″ sjeverne [[geografska širina|geografske širine]], a na 18° 19′ 18″ istočne [[geografska dužina|geografske dužine]] i na 275{{razmak}}m [[apsolutna visina|nadmorske visine]]. Od Jadranskog mora je udaljeno oko 19{{razmak}}km. Prometno je spojen sa [[Dubrovnik]]om (27{{razmak}}km), [[Ljubinje]]m (55{{razmak}}km), [[Mostar]]om (110{{razmak}}km), [[Bileća|Bilećom]] (30{{razmak}}km), te [[Nikšić]]em (70{{razmak}}km) i [[Herceg Novi]]m (38{{razmak}}km). == Klima == Klima u Trebinju je mediteranska (sredozemna) sa kratkim blagim zimama i dugim žarkim ljetima. Trebinje je danas, zajedno sa [[Mostar]]om i [[Neum]]om, jedan od najtoplijih gradova u Bosni i Hercegovini. Prosječna godišnja temperatura zraka u gradu je 16,6{{razmak}}°C (1981–2012), prosječna januarska temperatura je 8,3{{razmak}}°C, a julska 26,5{{razmak}}°C. Ljeti se temperature često penju i iznad 38{{razmak}}°C, a zimi se se ponekad spuste i ispod 0{{razmak}}°C. Najviša zabilježena temperatura iznosila je 45,5{{razmak}}°C, 22. jula 2007. A najniža zabilježena temperatura iznosila je −8{{razmak}}°C, 14. januara 1968. Godišnje padne prosječno 1624{{razmak}}mm padavina. Dana 8. 8. 2012. tačno u ponoć, u Trebinju je izmjerena temperatura od 32,2{{razmak}}°C, a prema podacima Republičkog hidrometeorološkog zavoda Republike Srpske to je jedna od najviših ponoćnih temperatura ikada zabilježenih na prostorima Bosne i Hercegovine. Grad ima oko 260 sunčanih dana u godini. Trebinje spada u najsunčanije gradove na Balkanu. Snijeg u Trebinju je prava rijetkost, a i kada padne zadrži se po nekoliko sati. Klima je pogodna za uzgoj južnog voća (smokva, nar, mandarina, limun, narandža, grejpfrut, maslina, vinova loza).{{Izvor}} {{Vremenski okvir| <!-- * Najviša prosječna temperatura * --> | vt_jan = 11,2 | vt_feb = 11,3 | vt_mar = 14,4 | vt_apr = 17,9 | vt_maj = 22,3 | vt_jun = 26,2 | vt_jul = 30,3 | vt_aug = 30,3 | vt_sep = 25,4 | vt_okt = 20,4 | vt_nov = 16,6 | vt_dec = 12,4 <!-- * Najniža prosječna temperatura * --> | nt_jan = 5,5 | nt_feb = 5,6 | nt_mar = 8,5 | nt_apr = 11,9 | nt_maj = 15,4 | nt_jun = 18,8 | nt_jul = 22,7 | nt_aug = 22,7 | nt_sep = 18,7 | nt_okt = 14,2 | nt_nov = 10,5 | nt_dec = 6,5 <!-- * Padavine * --> | p_jan = 205 | p_feb = 209 | p_mar = 112 | p_apr = 100 | p_maj = 76 | p_jun = 48 | p_jul = 24 | p_aug = 38 | p_sep = 98 | p_okt = 169 | p_nov = 255 | p_dec = 205 <!-- Ostalo --> | izvor = [http://www.rhmzrs.com/ Trebinje] }} == Historija == [[Datoteka:Trebinje_kuk.jpg|mini|desno|Trebinje početkom 20. vijeka]] Zbog položaja na komunikacijama koje povezuju unutrašnjost Hercegovine s [[Dubrovnik]]om, [[Boka kotorska|Bokom kotorskom]] i [[Jadransko more|Jadranom]], trebinjski kraj je kroz različita razdoblja imao izražen vojni, trgovački i administrativni značaj.<ref name="Bojanovski1988">{{cite book|last=Bojanovski|first=Ivo|title=Bosna i Hercegovina u antičko doba|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|year=1988|location=Sarajevo}}</ref><ref name="Kurtovic2011">{{cite journal|last=Kurtović|first=Esad|year=2011|title=Iz historije trebinjskog kraja u srednjem vijeku|url=https://www.academia.edu/31319300/Esad_Kurtovi%C4%87_Iz_historije_trebinjskog_kraja_u_srednjem_vijeku_Godi%C5%A1njak_XI_BZK_Preporod_Sarajevo_2011_279_301|journal=Godišnjak BZK Preporod Sarajevo|pages=279–301|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="Carmichael2024">{{cite book|last=Carmichael|first=Cathie|url=https://www.academia.edu/125038689/The_Habsburg_Garrison_Complex_in_Trebinje|title=The Habsburg Garrison Complex in Trebinje: A Lost World|publisher=Central European University Press|year=2024|isbn=9789633867709|location=New York|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Prahistorija i antika === Šire područje današnjeg Trebinja bilo je naseljeno još u prahistoriji, o čemu svjedoče brojna gradinska i grobna nalazišta u trebinjskom zaleđu. Najnovija arheološka istraživanja obavljena tokom 1997. i 1998. godine, potvrdila su činjenicu o kontinuiranom životu ljudi na ovim prostorima od paleolita do danas. Prahistorijskih objekata (tumulusi i gradine) je na hiljade i do sada je ispitano samo oko 1 odsto. U blizini Bileće je pronađena ilirska grobnica sa veoma neobičnim načinom sahranjivanja - Kačanjska grobnica sa veoma vrijednim predmetima od kojih su neki uvezeni iz Grčke. To govori o tome da prastanovnici Kačnja nisu bili egzotični pustinjaci, već ljudi sa intezivnim komunikacijama na širokom prostoru. U sastav [[Bosna i Hercegovina u Rimskom Carstvu|rimske države]] Trebinje sa svojim zaleđem ([[Ljubomir]], Zariječje, Panik, Miruše) ulazi 135. god p.n.e. nakon pokoravanja [[Ardijejci|Ardijejaca]] i [[Plereji|Plereja]] (držali su prostor između Popova i Boke Kotorske). Bilo je u sastavu Epidaura (Cavtat), najjužnije rimske kolonije na istočnoj obali Jadrana, kao njegovo zaleđe. Uz cestu Ljubomir (Ad zizium) – Panik (Leusinium) postojala su naselja u [[Domaševo|Domaševu]], [[Ukšići]]ma, [[Vrpolje Ljubomir|Vrpolju]] (Cibrijan, rustična vila), [[Mosko|Mosku]], Skrobotnom, [[Dubočani]]ma, pod Mićevcem, [[Bihovo|Bihovu]], [[Poljice Čičevo|Čičevcu]], Poljicama i u samom Trebinju Asamo, putna stanica. Istraživanja su pokazala i visok kulturni nivo (hipokaust, freske, mozaici). Sve zajedno govori o visoko civilizaranom životu tog vremena na ovim prostorima. U antičkom razdoblju prostor Trebinja bio je uključen u rimski prometni i upravni sistem južne [[Dalmacija (rimska provincija)|Dalmacije]]. Ivo Bojanovski je na području današnjeg grada identificirao [[Asamum]] (Asamo), rimsku putnu stanicu i naselje uz lijevu obalu Trebišnjice, ispod Crkvine, čiji je značaj proizlazio iz plodnosti trebinjskog polja i položaja na pravcima prema Epidauru i unutrašnjosti zaleđa.<ref name="Bojanovski1988" /><ref name="Bojanovski1983">{{cite journal|last=Bojanovski|first=Ivo|year=1983|title=Trebinje – rimsko Asamo (Asamum) s kratkim osvrtom na ager kolonije Epidaura|journal=Tribunia|volume=7|pages=7–36}}</ref> Antičko naslijeđe trebinjskog kraja važno je i za razumijevanje kasnije urbane i komunikacijske funkcije područja, jer je riječ o prostoru koji je i prije srednjeg vijeka predstavljao prijelaznu zonu između jadranske obale i hercegovačke unutrašnjosti.<ref name="Bojanovski1988" /> === Srednji vijek === I u ranom srednjem vijeku taj prirodno-geografski prostor bio je jedna od najstarijih teritorijalno-političkih jedinica (arhontija, župa), formirana po dolasku Slovena na [[Balkan]]. Bizantski historičar i car [[Konstantin VII Porfirogenet|Konstantin Porfirogenit]] ga spominje pod imenom [[Travunija]]. Prostiralo se: na jugu do [[Dubrovnik]]a, na sjeverozapadu preko Veličana do [[Gacko|Gacka]] i Pive, i na jugoistoku do Risna. Granica je bila obilježena kamenim stubovima valjkastog oblika sa uklesanim plastičnim križevima. Još u XX vijeku postojali su ostaci tih biljega na granici župa [[Hum]] i [[Travunija]] (Petrov krst na Rošcu). Prema [[Duklja|Duklji]] granica je bila na gornjem toku Trebišnjice, gdje je i današnja granica Hercegovine i Crne Gore. U ovoj oblasti nalazilo se pet gradova među kojima i Trebinje. Ne zna se sa sigurnošću kakav je bio karakter ovih gradova, ali se zna da su to bili vojni centri, a prije svega utvrđena mjesta. Centar ovih gradova bio je Trebinje, po čemu se i ova oblast naziva Trebinjska oblast. Travunija je došla pod bosansku vlast 1377. Trebinjem i njegovom okolinom upravljala je bosanska vlastelinska porodica [[Pavlovići]], do 1438, kad ga [[Stjepan Vukčić Kosača]] pripaja posjedu Kosača. Na području Trebinja bila je carina. U toku Konavoskog rata, 1430. Dubrovčani su na području Trebinja doživjeli jak poraz od vojvode Radoslava Pavlovića. Upravu u Trebinju držao je gradski knez. U Trebinju je bilo sjedište Trebinjsko-mrkanske biskupije. Među najvažnijim vlasteoskim rodovima sa područja Trebinja su Ljubibratići, Poznanovići, Raspudići, Starčići. U ranom srednjem vijeku trebinjski kraj pripadao je historijskoj oblasti [[Travunija|Travunije]], a njegovo značenje raslo je zbog blizine primorja i veza s dubrovačkim prostorom. U kasnom srednjem vijeku, naročito nakon širenja bosanske države pod [[Tvrtko I Kotromanić|Tvrtkom I]], trebinjsko područje ulazi u sastav [[Bosansko Kraljevstvo|bosanske države]].<ref name="Kurtovic2011" /> U tom razdoblju na prostoru Trebinja djeluju lokalne vlastelinske porodice. Među njima se posebno izdvajaju Dragančići, koje je Kurtović opisao kao vlastelu koja obilježava historiju trebinjskog kraja u drugoj polovini 14. i prvoj polovini 15. stoljeća. Njihova uporišta nalazila su se u Poljicu i Kremenom Dolu, na južnom prostoru Travunije prema Konavlima; u hijerarhiji vlastele bili su povezani najprije s [[Pavlovići]]ma, a od 1438. s [[Kosače|Kosačama]].<ref name="Kurtovic2022">{{cite journal|last=Kurtović|first=Esad|year=2022|title=Trebinjska vlastela Dragančići|url=https://godisnjak.anubih.ba/index.php/godisnjak/article/view/161|journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja|volume=50|pages=135–148|doi=10.5644/Godisnjak.CBI.ANUBiH-50.154|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Srednjovjekovni tragovi u okolini Trebinja vidljivi su i kroz rasprostranjenost [[stećak]]a, nekropola i ostataka crkvišta, što svjedoči o gustoj naseljenosti i kontinuitetu života u trebinjskom kraju prije osmanskog osvajanja.<ref name="Kurtovic2011" /> === Osmansko doba === Nakon [[Osmansko Carstvo|osmanskog]] osvajanja Hercegovine u drugoj polovini 15. stoljeća, Trebinje je ušlo u sastav osmanskog upravnog sistema, a njegov se urbani razvoj postupno preoblikovao u skladu s novim administrativnim, vojnim i ekonomskim prilikama. Prema podacima Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine, zatvoreno [[Historijsko gradsko područje Trebinja|historijsko jezgro Starog grada]] (Kastela) formirano je od 17. stoljeća unutar bedema, na prostoru uz Trebišnjicu.<ref name="KONSTrebinje">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Trebinje%20gradsko%20podrucje%20BOS.pdf|title=Historijsko gradsko područje Trebinja|publisher=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026|archive-date=11. 5. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260511230658/https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Trebinje%20gradsko%20podrucje%20BOS.pdf|url-status=dead}}</ref> U osmanskom razdoblju Trebinje dobija obilježja orijentalno-mediteranskog grada, s čaršijom, mostovima, sakralnim objektima i mahalama. Poseban značaj imao je razvoj naselja izvan bedema. Siniša Cvijić i Jasna Guzijan navode da je mahala [[Krš (Trebinje)|Krš]], nastala u prvoj polovini 18. stoljeća, bila prvo naselje koje se razvilo izvan gradskih zidina; rasla je spontano, u skladu s reljefom, i predstavljala mješavinu mediteranskih i orijentalnih urbanih utjecaja.<ref name="Cvijic2016">{{cite journal|last1=Cvijić|first1=Siniša|last2=Guzijan|first2=Jasna|year=2016|title=Urban regeneration as an instrument of identity preservation: A case study of Trebinje's Krš district|url=https://www.academia.edu/26388439/URBAN_REGENERATION_AS_AN_INSTRUMENT_OF_IDENTITY_PRESERVATION_A_CASE_STUDY_OF_TREBINJES_KR%C5%A0_DISTRICT|journal=Archives for Technical Sciences|volume=14|issue=1|pages=19–27|doi=10.7251/AFTS.2016.0814.019C|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Osmansko doba ostavilo je presudan trag u prostornom identitetu Trebinja. U tom razdoblju učvršćena je uloga grada kao lokalnog središta na južnim komunikacijama Hercegovine, a iz osmanskog vremena potječu i neki od najprepoznatljivijih spomenika trebinjske baštine, među njima i [[Arslanagića most]].<ref name="KONSTrebinje" /><ref name="Toshikj2023">{{cite journal|last1=Toshikj|first1=Marija|last2=Zsembery|first2=Ákos|year=2023|title=Theoretical and practical issues regarding relocation of monuments – The case of Arslanagić Bridge in Trebinje|url=https://pdf.journalagent.com/megaron/pdfs/MEGARON-34427-ARTICLE-TOSHIKJ.pdf|journal=Megaron|volume=18|issue=2|pages=127–141|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Austro-Ugarska uprava === [[Austro-Ugarska]] je Trebinje zauzela 8. septembra 1878. godine, pri čemu su, prema Cathie Carmichael, habsburške trupe ušle u grad bez borbe, nakon odlaska osmanskog garnizona.<ref name="Carmichael2024" /> Ubrzo nakon okupacije Trebinje dobija novu stratešku funkciju pograničnog vojnog središta prema [[Crna Gora|Crnoj Gori]] i južnom Jadranu. Austro-Ugarska u gradu razvija snažan garnizonski kompleks, gradi velike kasarne i fortifikacije te prilagođava urbanu strukturu vojnim i upravnim potrebama Monarhije.<ref name="Carmichael2024" /> U austrougarskom periodu dolazi i do vidljive modernizacije gradskog prostora. Carmichael bilježi da su u Trebinju kuće bile obojene i numerirane, ulice popravljene i imenovane, a grad je postajao urednije i planski oblikovano središte nego u ranijem razdoblju.<ref name="Carmichael2024" /> U sklopu te modernizacije razvijani su parkovi, saobraćajna infrastruktura i željezničke veze; u julu 1901. otvorena je željeznička pruga Hum–Trebinje, koja je dodatno pojačala povezanost grada s ostatkom zemlje i jadranskim zaleđem.<ref name="Carmichael2024" /> Austrougarsko razdoblje bilo je presudno za prijelaz Trebinja iz pretežno osmanskog pograničnog grada u vojno-administrativno i urbanistički preoblikovano središte. Ipak, vojni karakter grada ostao je snažno izražen sve do kraja Prvog svjetskog rata.<ref name="Carmichael2024" /> === 20. stoljeće === Nakon 1918. Trebinje ulazi u sastav [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca|Kraljevine SHS]], a potom [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]]. U tom razdoblju zadržava regionalni značaj u južnoj Hercegovini, ali se njegov identitet i dalje u velikoj mjeri oslanja na naslijeđeni austrougarski urbanistički okvir. Poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], u sastavu [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|socijalističke Jugoslavije]], Trebinje ulazi u fazu intenzivnijeg urbanog razvoja.<ref name="Milojevic2013">{{cite journal|last=Milojević|first=Brankica|year=2013|title=Urban development and influential factors on urban form of towns in Bosnia and Herzegovina in the period of socialism and transition: Case study of Banjaluka and Trebinje|url=https://doiserbia.nb.rs/Article.aspx?id=0354-46051303237M|journal=Facta Universitatis, Series: Architecture and Civil Engineering|volume=11|issue=3|pages=237–249|doi=10.2298/FUACE1303237M|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Brankica Milojević razvoj Trebinja od 1945. do savremenog doba tumači u kontekstu socijalizma i tranzicije, ističući da su upravo druga polovina 20. stoljeća i poratna tranzicija najviše utjecale na urbani oblik grada.<ref name="Milojevic2013" /> U tom je razdoblju, pored stambenog i infrastrukturnog širenja, došlo i do velikih zahvata povezanih s hidroenergetskim sistemom na Trebišnjici. Zbog izgradnje hidroelektrane i akumulacije, [[Arslanagića most]] je u razdoblju 1959–1964. rastavljen i prenesen na novu lokaciju, što predstavlja jedan od najpoznatijih primjera premještanja spomenika u Hercegovini.<ref name="Toshikj2023" /> === Rat u Bosni i Hercegovini (1992–1995) === Početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], Trebinje je dobilo važnu ulogu u političko-policijskoj strukturi srpskih vlasti u Hercegovini. U optužnim aktima [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog tribunala za bivšu Jugoslaviju]] navodi se da je 1. aprila 1992, na osnovu srpskog zakona o unutrašnjim poslovima, uspostavljen posebni MUP [[Republika Srpska|Republike Srpske]], pri čemu je u Trebinju formiran Centar službi bezbjednosti za [[SAO Hercegovina|SAO Hercegovinu]].<ref name="ICTYIndictment">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/zupljanin_stanisicm/ind/en/090429.pdf|title=Prosecution's submission of amended consolidated indictment with partially confidential annex|date=29. 4. 2009|publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Kasnija presuda u predmetu ''[[Ratko Mladić]]'' citira izvještaj od 30. jula 1992, prema kojem su razne paravojne formacije na području SAO Hercegovine u početku djelovale uglavnom u saradnji s [[Vojska Republike Srpske|Vojskom Republike Srpske]], ali su njihove aktivnosti tokom ljeta 1992. ozbiljno usložnjavale sigurnosnu situaciju, u izvještaju se posebno spominju problemi u održavanju reda i uspostavi kontrolnih punktova na području Bileće i Trebinja.<ref name="ICTYMladic">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tjug/en/171122-4of5_1.pdf|title=Mladić Judgement, Volume 4|date=22. 11. 2017|publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U izvještaju specijalnog izvjestioca [[Tadeusz Mazowiecki|Tadeusza Mazowieckog]] od 10. februara 1993. navodi se da je dotadašnji odnos između Bošnjaka i Srba u Trebinju bio uništen te da je u prethodnim danima veći broj Bošnjaka napustio grad.<ref name="UN1993Maz">{{cite web|url=https://docs.un.org/en/E/CN.4/1993/50|title=Report on the situation of human rights in the territory of the former Yugoslavia|last=Mazowiecki|first=Tadeusz|date=10. 2. 1993|website=United Nations|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U noti generalnog sekretara UN-a od 26. februara 1993. zabilježeno je i da je [[Osman-pašina džamija|glavna gradska džamija]], prema tada dostupnim navodima, srušena 26. januara 1993.<ref name="UN1993SG">{{cite web|url=https://digitallibrary.un.org/record/168436|title=The situation of human rights in the territory of the former Yugoslavia: note by the Secretary-General|date=26. 2. 1993|website=United Nations Digital Library|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U petom periodičnom izvještaju Mazowiecki je razaranje Trebinja u novembru 1992. i rušenje njegove džamije naveo među reprezentativnim primjerima uništavanja kulturno-vjerskih objekata u ratu.<ref name="UN1994Maz">{{cite web|url=https://digitallibrary.un.org/record/176946/files/E_CN.4_1994_47-EN.pdf?ln=ar|title=Fifth periodic report on the situation of human rights in the territory of the former Yugoslavia|last=Mazowiecki|first=Tadeusz|date=17. 11. 1993|website=United Nations Digital Library|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Rat 1992–1995. snažno je promijenio demografsku, političku i vjersku sliku Trebinja. Grad je iz rata izašao s teškim naslijeđem progona, razaranja i duboke promjene dotadašnje multikonfesionalne strukture.<ref name="UN1993Maz" /><ref name="UN1994Maz" /> === Savremeno doba === U poratnom razdoblju Trebinje se razvijalo kao regionalno središte istočne Hercegovine. Istovremeno su nastavljeni procesi urbanog širenja, turističke valorizacije naslijeđa i jačanja kulturne funkcije grada, posebno kroz obnovu starog urbanog jezgra i afirmaciju spomenika iz osmanskog i austrougarskog doba.<ref name="KONSTrebinje" /><ref name="Milojevic2013" /> == Politika == === Skupština grada === Skupština grada Trebinje sastoji se od 29 izabranih zastupnika:<ref>{{cite web|url=https://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/9/182/0/0|title=Centralna izborna komisija BiH|last=|first=|date=|website=www.izbori.ba|publisher=|language=|access-date=13. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180515071641/http://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/9/182/0/0|archive-date=15. 5. 2018|url-status=dead}}</ref> * [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] 11 mandata * [[Partija demokratskog progresa|PDP]] 6 mandata * [[Srpska demokratska stranka|SDS]] 4 mandata * [[Demokratski narodni savez|DNS]] 2 mandata * [[Socijalistička partija Republike Srpske|Socijalistička partija]] 2 mandata * [[Ujedinjena Srpska]] 1 mandat * [[Pokret za Trebinje]] 1 mandat * [[Partija ujedinjenih penzionera]] 1 mandat * Nezavisni kandidat (Milka Butulija) 1 mandat ==== Rezultati lokalnih izbora od 1997. ==== Na spisku su imenovani samo oni politički subjekti koji su usvojili najmanje 3% glasova na izborima u određenoj godini. {| class="wikitable" !Godina !SDS !SNSD !DNS !PDP !PUP RS ![[Srpska radikalna stranka Republike Srpske|SRS RS]] ![[Srpski pokret obnove|SPO]] !SPRS ![[Demokratski centar Republike Srpske|Demokratski centar RS]] ![[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] ![[Stranka demokratske akcije|SDA]] ![[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]] ![[Pokret za Trebinje]] ![[Demokratska partija|DP]] !Ujedinjena Srpska |- |1997.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/Documents/Rezultati%20izbora%2096-2002/97results/182%201997%20ME%20Results%2020000331%2019%2006.PDF|title=1997 Municipal Elections Final Results|last=|first=|date=|website=izbori.ba|publisher=Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908184140/http://www.izbori.ba/Documents/Documents/Rezultati%20izbora%2096-2002/97results/182%201997%20ME%20Results%2020000331%2019%2006.PDF|archive-date=8. 9. 2016|url-status=dead}}</ref> |'''33,9%''' | | | | |25,7% |3,1% |14,2% |4,6% | | | | | | |- |2000.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/Documents/Rezultati%20izbora%2096-2002/2000mun/FinalPartyVotes182_20000420_11_53.PDF|title=Općinski izbori 2000 - Izvor glasova|last=|first=|date=20. 4. 2000|website=izbori.ba|publisher=Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160908182714/http://www.izbori.ba/Documents/Documents/Rezultati%20izbora%2096-2002/2000mun/FinalPartyVotes182_20000420_11_53.PDF|archive-date=8. 9. 2016|url-status=dead}}</ref> |'''48,7%''' |10,6% | |7% |3,1% | |3% | | |4,2% |9,1%<sup>1</sup> |9,1%<sup>1</sup> | | | |- |2004. | | | | | | | | | | | | | | | |- |2008.<ref>{{Cite web|url=http://www.izbori.ba/Mandati27102008/ShowMunicipality.asp?MunicipalityCode=182|title=IZBORI 2008|website=www.izbori.ba|access-date=13. 3. 2018|archive-date=5. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005045253/http://www.izbori.ba/Mandati27102008/ShowMunicipality.asp?MunicipalityCode=182|url-status=dead}}</ref> |19,49% |'''29,01%''' |4,93% |13,92% | |5,06% | |7,01% | | | | |10,59% | | |- |2012.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati/RezultatiPotvrdjeni/files/Glavni_report_trka_9_opstina_182.html|title=LOKALNI IZBORI 2012 {{!}} REZULTATI|last=|first=|date=|website=www.izbori.ba|publisher=|access-date=13. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005045300/http://www.izbori.ba/Rezultati/RezultatiPotvrdjeni/files/Glavni_report_trka_9_opstina_182.html|archive-date=5. 10. 2018|url-status=dead}}</ref> |14,53% |'''29,38%''' |4,64% |15,37% |3,09% | | |4,84% | | | | |4,92% |9,51% | |- |2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/9/182/0/0|title=Centralna izborna komisija BiH|last=|first=|date=|website=www.izbori.ba|publisher=|language=|access-date=13. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180515071641/http://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/9/182/0/0|archive-date=15. 5. 2018|url-status=dead}}</ref> |12,09% |'''38,84%''' |7,95% |18,81% |3,07% | | |6,76% | | | | |3,73% | |3,89% |} <sup>1</sup> nastupila u koaliciji sa SBiH/SDA === Gradonačelnik === Na lokalnim izborima u Bosni i Hercegovini 2016. za novog gradonačelnika izabran je [[Luka Petrović]] (SNSD), koji je time zamijenio prijašnjeg gradonačelnika Slavka Vučurevića (PDP). === Grb === Simbol grada Trebinja je grb čiji je centralni dio štit trouglastog oblika, a iznad njega je kruna koja označava rang grada. Držači štita (suporteri) su figure lavova simbola moći, svjetlosti i riječi. Ispod štita je ornament grančice vinove loze koja je karakteristična za ovo područje, a ispod njega lenta sa natpisom Trebinje. Centralni dio štita je krst, a osnovni simbol štita kula kao simbol budnosti i uzdizanja. Plava boja na grbu simbolizuje rijeku, a u gornjem lijevom i desnom uglu štita nalaze se dvije figure ptica prenesene sa izvornog reljefa nađenog na području Trebinja.<ref>{{Cite web|url=http://www.sukobinteresa-rs.org/attachments/article/21/StatutSOTrebinje.pdf|title=Opšte odredbe, Simboli Trebinja, Član 7.|last=|first=|date=9. 12. 2005|website=sukobinteresa-rs.org|publisher=Općina Trebinje|language=|access-date=14. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315091854/http://www.sukobinteresa-rs.org/attachments/article/21/StatutSOTrebinje.pdf|archive-date=15. 3. 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.podaci.net/_gBiH/propis/Zakon_o_Gradu/Z-gtrebi03v1270.html|title=Zakon o gradu Trebinje: Član 5. (1) Grad Trebinje ima grb i zastavu|last=|first=|date=26. 6. 2012|website=podaci.net|publisher=Narodna skupština RS|access-date=14. 3. 2018}}</ref> == Kultura == === Institucije === U Gradu Trebinju postoje sljedeće kulturne ustanove:<ref>{{Cite web|url=https://www.trebinje.rs.ba/bs/institucije/|title=Institucije – Град Требиње|last=|first=|date=|website=www.trebinje.rs.ba|publisher=|language=|access-date=26. 2. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190602134551/https://www.trebinje.rs.ba/bs/institucije/|archive-date=2. 6. 2019|url-status=dead}}</ref> * Narodna biblioteka Trebinje raspolaže fondom od preko 70.000 knjiga, čime je najveća biblioteka na području Istočne Hercegovine. Nalazi se u Njegoševoj ulici, na pola puta između gradskog parka i općinske zgrade. * [[Muzej Hercegovine u Trebinju|Muzej Hercegovine]] osnovan je 1952. i raspolaže sa 1500{{razmak}}m<sup>2</sup> korisnog prostora, od čega je 800{{razmak}}m<sup>2</sup> izložbeni prostor. Nalazi se u Starom gradu, u blizini Osman-pašine džamije.<ref>{{Cite news|url=http://trebinjeturizam.com/sr/destinations/muzej/|title=Muzej Hercegovine - Туристичка организација Града Требиња|last=|first=|date=|work=|newspaper=Туристичка организација Града Требиња|language=|access-date=26. 2. 2018|via=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220112942/http://trebinjeturizam.com/sr/destinations/muzej/|archive-date=20. 2. 2018|url-status=dead}}</ref> * U sastavu Centra za informisanje i kulturu nalaze se Glas Trebinja i lokalni gradski radio [[Radio Trebinje]]. Nalazi se u ulici Kralja Petra I Oslobodioca. * Dom mladih organizira kulturne, obrazovne, sportske i edukativne aktivnosti. U sklopu ustanove nalazi se kafe bar, fitnes centar, prostorija za sport i rekreaciju (stoni tenis), pozorišna i galerijska sala. Dom mladih nalazi se u Nemanjinoj ulici.<ref>{{Cite web|url=http://www.hercegovinapromo.com/poslovni-adresar-hercegovine/7672/ju-dom-mladih-trebinje/|title=JU „Dom mladih“ Trebinje {{!}}|last=|first=|date=|website=www.hercegovinapromo.com|publisher=|language=sr|access-date=26. 2. 2018|archive-date=23. 9. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923003503/http://www.hercegovinapromo.com/poslovni-adresar-hercegovine/7672/ju-dom-mladih-trebinje/|url-status=dead}}</ref> * U sastavu Kulturnog centra se nalaze bioskop, pozorište i galerija. Centar je i mjesto raznih manifestacija. Nalazi se na Trgu palih boraca.<ref>{{Cite web|url=http://kctrebinje.com/category/uncategorized/?lang=lat|title=Opšta {{!}} Kulturni centar Trebinje|website=kctrebinje.com|language=sr|access-date=26. 2. 2018}}{{Mrtav link|datum=Januar 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> === Kulturni događaji === Najznačajniji kulturni događaji u Trebinju su:<ref>{{Cite web|url=https://www.trebinje.rs.ba/bs/kulturni-dogadjaji/|title=Kulturni događaji – Град Требиње|website=www.trebinje.rs.ba|access-date=12. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190602134634/https://www.trebinje.rs.ba/bs/kulturni-dogadjaji/|archive-date=2. 6. 2019|url-status=dead}}</ref> * Tradicionalno obilježavanje Badnje večeri po gregorijanskom kalendaru (6. januara) * Svetosavske svečanosti 26. i 27. januara * Poetski-muzička manifestacija "Dučićeve večeri poezije", koja se održava u Kulturnom centru Trebinja.<ref>{{Cite news|url=http://mojahercegovina.com/trebinje-zavrsene-duciceve-veceri-poezije/|title=Trebinje: Završene „Dučićeve večeri poezije“|date=5. 11. 2017|newspaper=Moja Hercegovina|access-date=12. 3. 2018}}</ref> * Festival zabavljača za djecu krajem aprila i početkom maja. * Noć muzeja u maju. * Zvon zvonske pjesme u maju. * Konferencija beba, koja se održava 28. juna. Cilj ove manifestacije je pružanje podrške roditeljstvu.<ref>{{Cite news|url=https://www.trebinje.rs.ba/bs/odrzana-konferencija-beba-2017/|title=Održana Konferencija beba 2017.|newspaper=Град Требиње|access-date=12. 3. 2018|archive-date=23. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190823220952/https://www.trebinje.rs.ba/bs/odrzana-konferencija-beba-2017/|url-status=dead}}</ref> * Festival Festivala se održava krajem jula. Na njemu nastupaju ameterski glumci iz cijele Bosne i Hercegovine i susjednih zemalja.<ref>{{Cite web|url=http://www.seecult.org/vest/jubilarni-60-festival-festivala|title=Jubilarni, 60. Festival festivala {{!}} SEEcult.org|website=www.seecult.org|access-date=12. 3. 2018}}</ref> * Prvog vikenda u augusta se na Ublima održava tradicionalna manifestacija Iz ustanka nicaše sloboda. * Likovna kolonija u Lastvi u augustu * Trebinjska gitarijada krajem jula === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Trebinju}} == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Trebinja|Spisak naseljenih mjesta u gradu Trebinju}} Po službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Trebinje imala je 30.996 stanovnika, raspoređenih u 178 naselja. Poslije potpisivanja Dejtonskog sporazuma, najveći dio općine Trebinje je ušao u sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. U sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] ušla su naseljena mjesta: [[Baljivac]], [[Belenići]], [[Bobovišta]], [[Cicrina]], [[Čavaš]], [[Čopice]], [[Čvaljina]], [[Diklići (Ravno)|Diklići]], [[Dvrsnica]], [[Glavska]], [[Golubinac]], [[Gorogaše]], [[Grebci]], [[Ivanica]], [[Kalađurđevići]], [[Kijev Do]], [[Kutina (Ravno)|Kutina]], [[Nenovići]], [[Nevada (Ravno)|Nevada]], [[Orah (Ravno)|Orah]], [[Orahov Do]], [[Prosjek (Ravno)|Prosjek]], [[Ravno]], [[Rupni Do]], [[Slavogostići]], [[Slivnica Bobani]], [[Sparožići]], [[Šćenica Bobani]], [[Trebimlja]], [[Trnčina]], [[Uskoplje (Ravno)|Uskoplje]], [[Velja Međa]], [[Vlaka (Ravno)|Vlaka]], [[Vukovići (Ravno)|Vukovići]], [[Začula]], [[Zagradinje]], [[Zaplanik]], [[Zavala (Ravno)|Zavala]], te dijelovi naseljenih mjesta [[Baonine (Ravno)|Baonine]], [[Cerovac (Ravno)|Cerovac]], [[Gola Glavica (Ravno)|Gola Glavica]], [[Grmljani (Ravno)|Grmljani]], [[Klikovići (Ravno)|Klikovići]], [[Kotezi (Ravno)|Kotezi]], [[Krajkovići (Ravno)|Krajkovići]], [[Lušnica (Ravno)|Lušnica]], [[Mrnjići (Ravno)|Mrnjići]], [[Orašje Popovo (Ravno)|Orašje Popovo]], [[Poljice Čičevo (Ravno)|Poljice Čičevo]], [[Rapti Bobani (Ravno)|Rapti Bobani]], [[Sedlari (Ravno)|Sedlari]], [[Slivnica Površ (Ravno)|Slivnica Površ]], [[Strujići (Ravno)|Strujići]] i [[Veličani (Ravno)|Veličani]]. Od ovog područja formirana je općina [[Ravno]]. === Nacionalni sastav stanovništva – grad Trebinje === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Trebinje | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 20583 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013" /> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 28. 10. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 28. 10. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 27. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 29198 | g2013_bosnjaci = 995 | g2013_srbi = 27287 | g2013_hrvati = 295 | g2013_bosanci = 1 | g2013_romi = 13 | g2013_muslimani = 17 | g2013_jugosloveni = 33 | g2013_ukrajinci = 4 | g2013_crnogorci = 217 | g2013_slovenci = 6 | g2013_pravoslavci = 20 | g2013_makedonci = 14 | g2013_nisu_izjasnili = 191 | g2013_nepoznato = 21 | g1991_ukupno = 30966 | g1991_muslimani = 5571 | g1991_srbi = 21349 | g1991_hrvati = 1246 | g1991_jugosloveni = 1642 | g1981_ukupno = 30372 | g1981_muslimani = 4405 | g1981_srbi = 18123 | g1981_hrvati = 2309 | g1981_jugosloveni = 4280 | g1981_slovenci = 22 | g1981_crnogorci = 865 | g1981_albanci = 119 | g1981_madari = 30 | g1981_romi = 14 | g1981_makedonci = 36 | g1971_ukupno = 29024 | g1971_muslimani = 4846 | g1971_srbi = 19362 | g1971_hrvati = 3350 | g1971_jugosloveni = 424 | g1971_slovenci = 32 | g1971_crnogorci = 776 | g1971_albanci = 59 | g1971_madari = 19 | g1971_makedonci = 18 | g1961_ukupno = 24176 | g1961_muslimani = 50 | g1961_srbi = 18921 | g1961_hrvati = 1282 | g1961_jugosloveni = 3044 | g1961_slovenci = 60 | g1961_crnogorci = 513 | g1961_albanci = 171 | g1961_madari = 26 | g1961_makedonci = 66 }} === Nacionalni sastav stanovništva – naseljeno mjesto Trebinje === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Trebinje | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 226084 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 23770 | g2013_bosnjaci = 676 | g2013_srbi = 22344 | g2013_hrvati = 201 | g2013_bosanci = 1 | g2013_romi = 2 | g2013_muslimani = 13 | g2013_jugosloveni = 28 | g2013_ukrajinci = 4 | g2013_crnogorci = 201 | g2013_slovenci = 5 | g2013_pravoslavci = 20 | g2013_makedonci = 9 | g2013_nisu_izjasnili = 174 | g2013_nepoznato = 17 | g1991_ukupno = 21870 | g1991_muslimani = 4228 | g1991_srbi = 14915 | g1991_hrvati = 347 | g1991_jugosloveni = 1470 | g1981_ukupno = 17271 | g1981_muslimani = 3039 | g1981_srbi = 9489 | g1981_hrvati = 412 | g1981_jugosloveni = 3364 | g1981_slovenci = 22 | g1981_crnogorci = 727 | g1981_albanci = 31 | g1981_madari = 30 | g1981_makedonci = 29 | g1971_ukupno = 3530 | g1971_muslimani = 1211 | g1971_srbi = 1788 | g1971_hrvati = 208 | g1971_jugosloveni = 124 | g1971_slovenci = 19 | g1971_crnogorci = 120 | g1971_albanci = 7 | g1971_madari = 6 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 4073 | g1961_muslimani = 14 | g1961_srbi = 2744 | g1961_hrvati = 393 | g1961_jugosloveni = 591 | g1961_slovenci = 44 | g1961_crnogorci = 206 | g1961_albanci = 13 | g1961_madari = 12 | g1961_makedonci = 41 }} == Privreda i infrastruktura == === Privreda === [[Datoteka:Elektroprivreda RS headquarter.jpg|mini|Sjedište [[Elektroprivreda Republike Srpske|Elektroprivrede Republike Srpske]] u Trebinju]] Glavni privredni aduti Trebinja su njegov povoljan geografski položaji, na tromeđi Bosne i Hercegovine, [[Hrvatska|Hrvatske]] ([[Evropska unija|Evropske unije]]) i [[Crna Gora|Crne Gore]] i njegova brojna prirodna bogastva (umjerena klima, voda, sunce, vjetar, ljekovito bilje i drugi). Glavni privredni sektori u Trebinju su elektro-energetika ([[Hidroelektrane na Trebišnjici (kompanija)|Hidroelektrane na Trebišnjici]], sjedište [[Elektroprivreda Republike Srpske|Elektroprivrede Republike Srpske]]) i prerađivački sektor ([[Swisslion Takovo]], [[Industrija alata Trebinje]]), a u usponu se nalaze i turizam (brojni hoteli, blizina moru, novoizgrađeni [[Grad Sunca (Trebinje)|Grad Sunca]]) te poljoprivreda.<ref>{{Cite web|url=https://www.trebinje.rs.ba/bs/privreda/|title=Privreda – Град Требиње|website=www.trebinje.rs.ba|access-date=16. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190602134915/https://www.trebinje.rs.ba/bs/privreda/|archive-date=2. 6. 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.trebinje.rs.ba/bs/privreda/kljucni-sektori/|title=Ključni sektori – Град Требиње|website=www.trebinje.rs.ba|access-date=16. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190602131013/https://www.trebinje.rs.ba/bs/privreda/kljucni-sektori/|archive-date=2. 6. 2019|url-status=dead}}</ref> Trebinje je, kao njen najveći grad, privredno središte Istočne Hercegovine. Međutim, ono i dalje ima brojne ekonomske probleme, koji su nastali brojnim sankcijama, izolacijom, iseljavanju ili protjerivanju velikog dijela radno-sposobnog stanovništva tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], dok su neke sankcije potrajale i nakon rata, prije svega zbog velike podrške lokalnih vlasti ratnih zločincima. Prijeratni privredni giganti kao što su Industrija alata Trebinje ili Novoteks nakon rata prestali su sa radom ili sa znatno smanjenim kapacitetima.{{izvor}} === Infrastruktura === ==== Saobraćaj ==== ===== Putevi ===== [[Datoteka:Trebinje, příjezd do města.jpg|mini|[[Magistralni put M20]] na ulazu u Trebinje]] Kroz Trebinje vode [[magistralni put M6]], koji grad povezuje sa [[Nikšić]]em (Crna Gora) i [[Čapljina|Čapljinom]], to jest [[Evropski put E73|evropsim koridorom 5c]] ([[Autoput A1 (Bosna i Hercegovina)|Autoput A1]]), te [[Magistralni put M2|M20]], koji ga povezuje s [[Podrinje]]m, [[Dubrovnik]]om (Hrvatska) i [[Herceg Novi]]m (Crna Gora). ==== Javni prijevoz ==== Javni prijevoz se u Trebinju isključivo obavlja autobusima. Sa trebinjske autobuske stanice postoje brojne dnevne linije prema najvećim gradovima u Bosni i Hercegovini (Banja Luka, Sarajevo, Mostar), okruženju (Dubrovnik u Hrvatskoj, općine Istočne Hercegovine, Nikšić i Herceg-Novi u Crnoj Gori) i inozemstvu ([[Beograd]], [[Čačak]], [[Bar (grad)|Bar]], [[Podgorica]]).<ref>{{Cite web|url=http://www.gradtrebinje.com/trebinje-opste/autobuska-stanica-trebinje-red-voznje|title=Autobuska stanica Trebinje - Red vožnje|last=|first=|date=|website=www.gradtrebinje.com|publisher=|access-date=16. 3. 2018|archive-date=9. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309234032/http://www.gradtrebinje.com/trebinje-opste/autobuska-stanica-trebinje-red-voznje|url-status=dead}}</ref> ==== Zdravstvo ==== Glavne zdravstvene ustanove u Trebinju su opća bolnica Trebinje i trebinjski dom zdravlja.<ref>{{Cite web|url=http://www.bolnicatrebinje.com/o-nama/istorija.html|title=Bolnica Trebinje - Istorija|last=|first=|date=|website=www.bolnicatrebinje.com|publisher=|access-date=16. 3. 2018|archive-date=2. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402223528/http://www.bolnicatrebinje.com/o-nama/istorija.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.domzdravljatrebinje.com/|title=Dom zdravlja Trebinje|last=|first=|date=|website=domzdravljatrebinje.com|publisher=Dom zdravlja Trebinje|language=sr|access-date=16. 3. 2018}}</ref> == Zanimljivosti == Trebinje se nalazi na tromeđi sa Hrvatskom i Crnom Gorom. Grad je od [[Jadransko more|mora]] udaljen 15 minuta vožnje automobilom. Trebinje ima u blizini dva jezera: [[Trebinjsko jezero|Trebinjsko]] i [[Bilećko jezero]], koja imaju ogromne potencijale i u turističkom i privrednom smislu. Grad je prelijep sa očuvanim starim gradom i palačama [[mediteran]]skog tipa koje obiluju izuzetnom ljepotom. Tu je i zelena pijaca koja se nalazi u sklopu "Trga Slobode" u Trebinju. U blizini je i poznata bašta hotela Platani koji je i poznat po platanima koji su čuveni širom svijeta. U samom gradu i okolini nalazi se više od 15 pravoslavnih crkava, te dvije katoličke crkve, dok su sve gradske džamije srušene tokom proteklog rata [[1992]], od kojh su neke obnovljene ili se obnavljaju. == Sport == * [[FK Leotar]] * [[KK Leotar]] == Poznate ličnosti == * [[Jovan Dučić]] * [[Srđan Aleksić]] * [[Asmir Begović]] * [[Husein Kurtagić]] * [[Anđelko Vuletić]] * [[Nikola Ivanišin]] * [[Nikola Ivanišin]] * [[Asim Zupčević]] narodni heroj i dobrovoljac u Španskom građanskom ratu == Znamenitosti == * [[Arslanagića most]] * [[Manastir Tvrdoš]] * [[Manastir Duži]] * [[Manastir Svetog Petra i Pavla]] * [[Crkvina (Trebinje)|Crkvina]], sa hercegovačkom Gračanicom, manastir gdje je sahranjen pjesnik [[Jovan Dučić]] * [[Tvrđava Strač|Austrougarska Tvrđava Strač]] == Galerija == <gallery mode="packed"> Arslanagic bridge.jpg|Arslanagića most Hercegovacka Gracanica Trebinje.jpg|Hercegovačka Gračanica Trebinje, katolicky kostel z 18. stol, vez znicena 1992.jpg|Katolička crkva Blažene Djevice Marije Duzi, pravoslavny klaster.jpg|Manastir Duži ManastirTvrdos.jpg|Manastir Tvrdoš Trebinje River.jpg|Trebišnjica </gallery> == Reference == {{refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} {{Commonscat|Trebinje Municipality}} * [https://www.trebinje.rs.ba/ Zvanični veb-sajt grada Trebinja] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Grad Trebinje}} {{Poluzaštita}} [[Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Trebinje|*]] 30vcewf28nj3bxtyl4y4o3k97d7ieci Carl Lewis 0 1509 3848477 3797380 2026-05-22T06:48:17Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "James E. Sullivan"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848477 wikitext text/x-wiki {{Infokutija atletičar | ime = Carl Lewis | slika = Save_The_World_Awards_2009_show06_-_Carl_Lewis.jpg | veličina_slike = | opis_slike = | puno_ime = Frederick Carlton Lewis | nadimak = | nacionalnost = [[Amerikanac]] | disciplina = [[100 metara|100 m]], [[200 metara|200 m]], [[skok u dalj]], [[štafeta 4 x 100 m|4 x 100 m]] | klub = | trener = | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1961|7|1}} | mjesto_rođenja = [[Birmingham (Alabama)|Birmingham]] ([[Alabama]]) | prebivalište = [[Houston]] | datum_smrti = <!-- {{datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} prvo datum smrti, pa datum rođenja--> | mjesto_smrti = | visina = 188 cm | masa = 80 kg <!-- ** Možete samo koristiti {{{najbolji_rezultat1}}}; onda je {{{najbolj_rezultat_sport1}}}: "Lični najbolji rezultat" ** Ako koristite {{{najbolji_rezultat_sport1}}} ili {{{najbolji_rezultat2-4}}} morate upisati nešto u {{{najbolji_rezultat_sport1}}} ** --> | najbolji_rezultat_sport1 = 100 m | najbolji_rezultat1 = 9.86 | najbolji_rezultat_sport2 = 200 m | najbolji_rezultat2 = 19.75 | najbolji_rezultat_sport3 = Skok u dalj | najbolji_rezultat3 = 8,87 m | najbolji_rezultat_sport4 = | najbolji_rezultat4 = | šabloni_medalja = {{MedaljaDržava | {{ZID|Sjedinjene Američke Države}} }} {{MedaljaSport | [[Atletika]]}} {{MedalCount |[[Olimpijske igre]]|9|1|0 |[[Svjetsko prvenstvo u atletici|Svjetsko prvenstvo]]|8|1|1 |[[Panameričke igre]]|2|0|1 |[[Igre dobre volje]]|3|1|1 |'''Ukupno'''|'''22'''|'''3'''|'''3''' }} {{MedalCount |100 m|5|1|1 |200 m|1|1|1 |4 × 100 m|8|0|0 |Skok u dalj|8|1|1 }} {{MedaljaTakmičenje|[[Olimpijske igre]]}} {{MedaljaZlato | [[OI 1984.|Los Angeles 1984.]] | [[Atletika na Olimpijskim igrama 1984 - 100 m (muškarci)|100 m]]}} {{MedaljaZlato | [[OI 1984.|Los Angeles 1984.]] | [[Atletika na Olimpijskim igrama 1984 - 200 m (muškarci)|200 m]]}} {{MedaljaZlato | [[OI 1984.|Los Angeles 1984.]] | [[Atletika na Olimpijskim igrama 1984 - 4 x 100 m (muškarci)|4 × 100 m]]}} {{MedaljaZlato | [[OI 1984.|Los Angeles 1984.]] | [[Atletika na Olimpijskim igrama 1984 - skok u dalj (muškarci)|Skok u dalj]]}} {{MedaljaZlato | [[OI 1988.|Seoul 1988.]] | [[Atletika na Olimpijskim igrama 1988 - 100 m (muškarci)|100 m]]}} {{MedaljaZlato | [[OI 1988.|Seoul 1988.]] | [[Atletika na Olimpijskim igrama 1988 - skok u dalj (muškarci)|Skok u dalj]]}} {{MedaljaZlato | [[OI 1992.|Barcelona 1992.]] | [[Atletika na Olimpijskim igrama 1992 - 4 x 100 m (muškarci)|4 × 100 m]]}} {{MedaljaZlato | [[OI 1992.|Barcelona 1992.]] | [[Atletika na Olimpijskim igrama 1992 - skok u dalj (muškarci)|Skok u dalj]]}} {{MedaljaZlato | [[OI 1996.|Atlanta 1996.]] | [[Atletika na Olimpijskim igrama 1996 - skok u dalj (muškarci)|Skok u dalj]]}} {{MedaljaSrebro | [[OI 1988.|Seoul 1988.]] | [[Atletika na Olimpijskim igrama 1988 - 200 m (muškarci)|200 m]]}} {{MedaljaTakmičenje | [[Svjetsko prvenstvo u atletici|Svjetsko prvenstvo]] }} {{MedaljaZlato | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1983.|Helsinki 1983.]] | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1983 – 100 m (muškarci)|100 m]]}} {{MedaljaZlato | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1983.|Helsinki 1983.]] | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1983 – 4 x 100 m (muškarci)|4 × 100 m]]}} {{MedaljaZlato | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1983.|Helsinki 1983.]] | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1983 – skok u dalj (muškarci)|Skok u dalj]]}} {{MedaljaZlato | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1987.|Rim 1987.]] | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1987 – 100 m (muškarci)|100 m]]}} {{MedaljaZlato | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1987.|Rim 1987.]] | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1987 – 4 x 100 m (muškarci)|4 × 100 m]]}} {{MedaljaZlato | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1987.|Rim 1987.]] | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1987 – skok u dalj (muškarci)|Skok u dalj]]}} {{MedaljaZlato | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1991.|Tokio 1991.]] | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1991 – 100 m (muškarci)|100 m]]}} {{MedaljaZlato | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1991.|Tokio 1991.]] | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1991 – 4 x 100 m (muškarci)|4 × 100 m]]}} {{MedaljaSrebro | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1991.|Tokio 1991.]] | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1991 – skok u dalj (muškarci)|Skok u dalj]]}} {{MedaljaBronza | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1993.|Stuttgart 1993.]] | [[Svjetsko prvenstvo u atletici 1993 – 100 m (muškarci)|200 m]]}} {{MedaljaTakmičenje|[[Panameričke igre]]}} {{MedaljaZlato | [[Panameričke igre 1987.|Indianapolis 1987.]] | [[Atletika na Panameričkim igrama 1987.|4 × 100 m]]}} {{MedaljaZlato | [[Panameričke igre 1987.|Indianapolis 1987.]] | [[Atletika na Panameričkim igrama 1987.|Skok u dalj]]}} {{MedaljaBronza | [[Panameričke igre 1979.|San Juan 1979.]] | [[Atletika na Panameričkim igrama 1979.|Skok u dalj]]}} {{MedaljaTakmičenje|[[Igre dobre volje]]}} {{MedaljaZlato | [[Igre dobre volje 1986.|Moskva 1986.]] | [[Atletika na Igrama dobre volje 1986.|4 × 100 m]]}} {{MedaljaZlato | [[Igre dobre volje 1990.|Seattle 1990.]] | [[Atletika na Igrama dobre volje 1990.|Skok u dalj]]}} {{MedaljaZlato | [[Igre dobre volje 1994.|St. Peterburg 1994.]] | [[Atletika na Igrama dobre volje 1994.|4 × 100 m]]}} {{MedaljaSrebro | [[Igre dobre volje 1990.|Seattle 1990.]] | [[Atletika na Igrama dobre volje 1990.|100 m]]}} {{MedaljaBronza | [[Igre dobre volje 1986.|Moskva 1986.]] | [[Atletika na Igrama dobre volje 1986.|100 m]]}} | aktualizirano = 19. 8. 2016. }} '''Carl Lewis''' nekadašnji je američki [[atletika|atletičar]]. U izboru [[Međunarodni olimpijski komitet|MOK-a]] proglašen najvećim atletičarem 20. vijeka,<ref>{{cite web |title=IAAF Hall of Fame: Carl Lewis |url=http://www.iaaf.org/athletes/hall-of-fame#1980-carl-lewis |website=iaaf.org |publisher=IAAF |access-date=15. 1. 2015}}</ref> u anketi renomiranog američkog sportskog magazina ''[[Sports Illustrated]]'' proglašen je najvećim olimpijcem 20. vijeka,<ref>{{cite news |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104002640/http://sportsillustrated.cnn.com/features/cover/news/1999/12/02/awards/ |archive-date=4. 1. 2014 |url=http://sportsillustrated.cnn.com/features/cover/news/1999/12/02/awards/ |title=Sports Illustrated honors world's greatest athletes |publisher=CNN |date=3. 12. 1999 |access-date=28. 4. 2010}}</ref> a, po mišljenju mnogih, i najveći je [[sport]]ist svih vremena. Rođen je 1. jula 1961. u [[Birmingham (Alabama)|Birminghamu]] ([[Alabama]]) kao '''Carlton Frederick Lewis'''. Američki superatletičar, osvajač 9 zlatnih i jedne srebrne olimpijske medalje na [[Olimpijske igre|olimpijskim igrama]] 1984, 1988, 1992 i 1996 ([[Los Angeles]], [[Seoul]], [[Barcelona]] i [[Atlanta]]) te osmostruki svjetski prvak u atletici od 1983. do 1993, i to kad su se [[Svjetsko prvenstvo u atletici|svjetska prvenstva]] održavala svake četiri godine, a ne svake dvije, kao danas. Carl Lewis, sportski fenomen, koji će se teško ponoviti, ujedinio je u svojim uspjesima podvige više vrhunskih atletičara. Ponovio je podvig koji je prije njega ostvario [[Paavo Nurmi]], osvojivši 9 zlatnih olimpijskih medalja, zatim podvig [[Jesse Owens|Jesseja Owensa]] iz [[Berlin]]a 1936, pobijedivši na 100 m, 200 m, u skoku u dalj i štafeti 4 x 100 m, a ponovio je i podvig svog zemljaka, [[Al Oerter|Ala Oertera]], koji je pobijedio na četirima Olimpijskim igrama (od 1956. do 1968. u [[bacanje diska|bacanju diska]]), pobijedivši također na četirima Olimpijskim igrama u skoku u dalj. Niko prije ni poslije njega nije u skoku u dalj pobijedio čak ni dva puta. Lewis se također kvalificirao i za Olimpijske igre u [[Moskvi]] 1980 (kao 19-godišnjak), u štafeti 4 x 100 m i u skoku u dalj, ali je to izostalo zbog bojkota, čime mu je, najvjerovatnije, uskraćena najmanje jedna sigurna zlatna medalja – u štafeti. Nalazi se na diobi 2. mjesta po broju zlatnih olimpijskih medalja s [[Larisa Latinjina|Larisom Latinjinom]] ([[gimnastika]]), [[Paavo Nurmi|Paavom Nurmijem]] (atletika) i [[Mark Spitz|Markom Spitzem]] ([[plivanje]]), a iza [[Michael Phelps|Michaela Phelpsa]] (također plivanje).<ref>{{cite book |title=The Complete Book of the Olympics: 2008 Edition |url=https://archive.org/details/completebookofol0000wall_x4i1 |last=Wallechinsky |first=David |author2=Jaime Loucky |year=2008 |publisher=[[Aurum Press]] |isbn=978-1-84513-330-6 |page=[https://archive.org/details/completebookofol0000wall_x4i1/page/n702 702]}}</ref> == Zanimljivosti == Na prvenstvu SAD-a u [[Indianapolis]]u 1982. skočio je u dalj gotovo nevjerovatnih 9,14 m, što bi ostao vječni svjetski rekord da se sudije nisu uplašile međunarodne nevjerice, pa su mu solomonski dosudile minimalan prestup. == Karijera == * 1983 - SP, 3 zlatne medalje (100 m, skok u dalj i 4 x 100 m) * 1984 - OI, 4 zlatne medalje (100 m, 200 m, skok u dalj i 4 x 100 m) * 1987 - SP, 3 zlatne medalje (100 m, skok u dalj i 4 x 100 m) * 1988 - OI, 2 zlatne medalje (100 m, skok u dalj), 1 srebrna medalja (200 m) * 1991 - SP, 2 zlatne medalje (100 m i 4 x 100 m), 1 srebrna medalja (skok u dalj) * 1992 - OI, 2 zlatne medalje (skok u dalj i 4 x 100 m) * 1993 - SP, 1 bronzana medalja (200 m) * 1996 - OI, 1 zlatna medalja (skok u dalj) == Lični rekordi == * 100 m: 9,86 s (1991, tada [[Svjetski rekordi u atletici|svjetski rekord]]) * 200 m: 19,75 s (1983) * skok u dalj: 8,87 m (1991) * štafeta 4 x 100 m: 37,40 s (1992, tada svjetski rekord) == Također pogledajte == * [[Olimpijci s najviše medalja]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Carl Lewis}} {{Wikicitat|Carl Lewis}} * [https://www.iaaf.org/athletes/united-states/carl-lewis-1622 Lewisov IAAF-profil] * {{imdb name |id= 507006 |name= Carl Lewis}} {{Olimpijski pobjednici na 100 m}} {{Olimpijski pobjednici na 200 m}} {{Olimpijski pobjednici na 4 x 100 m}} {{Olimpijski pobjednici u skoku u dalj}} {{Svjetski prvaci na 100 m}} {{Svjetski prvaci u štafeti 4 x 100 m}} {{Svjetski prvaci u skoku u dalj}} {{Svjetski atletičar godine}} {{Najbolji rezultat sezone na 100 m - muškarci}} {{Najbolji rezultat sezone na 200 m - muškarci}} {{Najbolji rezultat sezone u skoku udalj - muškarci}} {{IAAF Kuća slavnih}} {{BBC međunarodni sportist godine}} {{DEFAULTSORT:Lewis, Carl}} [[Kategorija:Američki atletičari]] [[Kategorija:Biografije, Birmingham (Alabama)]] [[Kategorija:Rođeni 1961.]] [[Kategorija:Američki skakači u dalj]] [[Kategorija:Američki sprinteri]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (SAD)]] [[Kategorija:Osvajači srebrne medalje na Olimpijskim igrama (SAD)]] [[Kategorija:Sportisti na SP u atletici (SAD)]] [[Kategorija:Atletičari na Ljetnim olimpijskim igrama 1984.]] [[Kategorija:Atletičari na Ljetnim olimpijskim igrama 1988.]] [[Kategorija:Atletičari na Ljetnim olimpijskim igrama 1992.]] [[Kategorija:Atletičari na Ljetnim olimpijskim igrama 1996.]] [[Kategorija:Svjetski atletičar godine]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "James E. Sullivan"]] 8temnzwuufxqrynmjfc1p8ytjrnfto4 Stolac 0 1604 3848399 3842035 2026-05-21T20:51:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848399 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje|Stolac (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Stolac | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Stolac | naselje_vrsta = Grad | slika = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Stolac pobliz Mostaru v udoli ricky Bregavy, pohled z hradu.jpg | image2 = Panorama Stoca.jpg | image3 = BiH, Radimlja necropolis 5.jpg | image4 = Bregava Stolac 07.jpg | image5 = Moshe Danon.JPG }} | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Flag of Stolac.svg | zastava_alt = | slika_grb = Coat of Arms of Stolac.svg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Stolac.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Stolac u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|05|N|17|58|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Stjepan Bošković<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/176/0|title=Lokalni izbori 2024 - Stolac|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] | površina_naselja = 5.72 | površina_grada = 279.79 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 3816 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 14502 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 88 360 | pozivni_broj = (+387) 36 | matični_broj_naselja = 170976<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11606 | veb-sajt = {{URL|http://www.stolac.gov.ba/}} | fusnote = }} '''Stolac''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] koji su smješteni u jugoistočnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], na krajnjem istoku [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]]. == Geografski položaj == Naselje Stolac je nastalo na obalama rijeke [[Bregava|Bregave]] kojeg okružuju planine Hrgud te [[Vidovo polje]] s okolnim mjestima koja su ispisana perom bogate kulturne prošlosti. Sam prilaz Stocu sa zapadne strane je [[Dubravska visoravan]], koja je specifična i poznata po breskvi i nadasve dubravskom [[vinogorje|vinogorju]] po kojem su poznata stolačka vina. Stolačko područje je svojim mediteranskim šarmom, dobrom vodom, blagim nebom, pitomim krajolikom i skladom prirodnih ljepota, privlačilo ljude od prahistorijskih vremena. [[Iliri]] i grčki pomorci, rimski patriciji, istočno gotski osvajači, slavenski velikodostojnici, osmanski plemići, venecijanske vojskovođe, austrougarski namjesnici, te mnogi poklonici sunca, svježine rijeke Bregave, kulturno historijskih valera i tajnovitih poruka iz proteklih vijekova, ostavili su ovdje svoj trag: gradine i grobove, imena na pločama-poruke za one koji će za njima doći. Stolac je prostor s najduljom i najraskošnijom historijom gradskog života u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], a spada u malu grupu balkanskih prostora na kojima su sačuvana materijalna svjedočenja o urbanim oblicima života kroz razdoblje dugo preko 3.500 godina, koliko su stari posljednji poznati nalazi ilirskog grada [[Daorson]]a. == Historija == [[Datoteka:Castle in Stolac.jpg|mini|desno|270px|lijevo|Stari grad u Stocu.]]Zbog guste koncentracije arheoloških, sakralnih i stambenih spomenika Stolac se ubraja među najvažnije historijske urbane cjeline u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref name="UNESCOStolac">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5282/|title=The natural and architectural ensemble of Stolac|website=UNESCO World Heritage Centre|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="KONSBadanj">{{cite web|url=https://istinomjer.ba/app/uploads/2022/03/badanj-bh-kompl.pdf|title=Arheološko područje (paleolitsko nalazište) Badanj u Borojevićima kod Stoca|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Prahistorija === Najstariji tragovi ljudske prisutnosti na stolačkom prostoru vezani su za [[Badanj]], paleolitsko nalazište u [[Borojevići]]ma kod Stoca. Riječ je o polupećini nad desnom obalom Bregave, gdje su utvrđena dva hronološki različita sloja paleolitskog naseljavanja. Posebnu važnost nalazištu daje u stijeni urezan crtež, koji se ubraja među najstarije poznate primjere prahistorijske umjetnosti u Bosni i Hercegovini.<ref name="UNESCOStolac" /><ref name="KONSBadanj" /> Šire stolačko područje bilo je naseljeno i tokom [[Bronzano doba|bronzanog]] i [[Željezno doba|željeznog doba]]. Na uzvišenjima oko današnjeg grada razvijala su se gradinska naselja i fortifikacije, a najznačajniji tragovi takvog razvoja sačuvani su u Ošanićima, gdje će u kasnijem razdoblju nastati helenistički Daorson.<ref name="UNESCOStolac" /><ref name="KONSDaorson">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_hrv/DaorsonHR%20kompl.pdf|title=Helenistički grad Daorson u Ošanićima kod Stoca, arheološko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> O zainteresiranosti za život na ovom prostoru od najstarijih vremena svjedoče mjesta koja ga okružuju: pećina [[Badanj]] - paleolitsko stanište, utvrđeni ilirski grad [[Daorson]], koji izaziva divljenje svojim kiklopskim zidinama, te poznate [[Nekropola|nekropole]] [[stećak]]a na [[Radimlja|Radimlji]], [[Boljuni]]ma, [[Rotimlja|Rotimlji]] i [[Vidoštak]]u kao i sama tvrđava Stari grad. === Antika === U antičkom razdoblju stolački kraj bio je jedan od najvažnijih centara južne Hercegovine. U Ošanićima kod Stoca nalazio se [[Daorson]], utvrđeni i urbanizirani centar ilirskog plemena [[Daorsi|Daorsa]], čiji su ostaci — megalitski bedemi, akropola, kule, kovani novac i drugi pokretni nalazi — svjedočanstvo razvijene helenističke kulture na istočnom Jadranu.<ref name="KONSDaorson" /><ref name="ANUBIHDaorson">{{cite journal|last=Marić|first=Zdravko|year=2004|title=Grafiti sa grčkih posuda iz razorenog ilirskog grada Daorsona iznad sela Ošanića kod Stoca u Hercegovini|url=https://godisnjak.anubih.ba/index.php/godisnjak/article/view/333|journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja ANUBiH|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Prema podacima UNESCO-a, prahistorijska utvrda na tom mjestu postojala je od ranog do kasnog brončanog doba, dok se razaranje Daorsona može smjestiti u sredinu ili drugu polovinu 1. stoljeća p. n. e.<ref name="UNESCOStolac" /> Na prostoru današnjeg Stoca nalazio se i rimski [[Diluntum]] (u UNESCO-vom tekstu i kao ''Dilentum''), antičko gradsko naselje s nalazima iz 1. i 2. stoljeća nove ere te s kasnoantičkim fortifikacijama.<ref name="UNESCOStolac" /> Istraživanja rimskih vila u Bosni i Hercegovini ukazuju da je na području današnje općine Stolac istražen niz manjih vila koje su gravitovale većem urbanom središtu, identificiranom upravo kao Diluntum, jednim od značajnijih naselja u slivu donje [[Neretva|Neretve]].<ref name="AcademiaVile">{{cite journal|last=Busuladžić|first=Adnan|year=2014|title=Rimske vile u Bosni i Hercegovini / Roman villas in Bosnia and Herzegovina|url=https://www.academia.edu/5662996/Rimske_vile_u_Bosni_i_Hercegovini_Roman_villas_in_Bosnia_and_Herzegovina|journal=Godišnjak/Jahrbuch Centra za balkanološka ispitivanja ANUBiH|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Kasna antika ostavila je na stolačkom području i važne tragove ranog [[Kršćanstvo|kršćanstva]]. Prema Anti Škegri, kršćanstvo se u rimskom naselju u Stocu ukorijenilo već u drugoj polovini 3. stoljeća, a u drugoj polovini 4. ili prvoj polovini 5. stoljeća podignuta je ranokršćanska bazilika; stolačko područje dovodi se i u vezu sa [[Sarsenterum]]om, koji se spominje u aktima salonitanskih crkvenih sabora 530. i 533. godine.<ref name="Skegro2002">{{cite journal|last=Škegro|first=Ante|year=2002|title=Kršćanstvo na stolačkom području do osmanlijske okupacije|url=https://www.academia.edu/107238458/|journal=Stolac mjesto spora umjesto razgovora: radovi s Okruglog stola, Stolac, 5. listopada 2001.|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Srednji vijek === Stolac je prvi put spomenut u pisanim izvorima 7. maja [[1420]]. Zasad je to rodni list imena ovog grada. Prvi poznati stanovnik Stoca je izvjesni [[Gojak Tihosalić]], koji se bavio stočarstvom. Dokument se nalazi u [[Dubrovački arhiv|Državnom arhivu u Dubrovniku]]. Njegov sadržaj je sljedeći: Milien Budečević pred [[Rektor|dubrovačkim knezom]] [[Pucići (vlastela)|Nikolom Pucićem]] podiže tužbu protiv Vučihne i Stjepoja Vlahovića iz [[Vlaški katun|katuna]] Vučihne [[Vlasi Vlahovići|Vlahovića]] zato što su tih dana u mjestu zvanom Stolac oduzeli tri krave i vola, a koju stoku je Milien imao na čuvanju i uzgoju kod Gojaka Tihosalića iz Stoca. {{Citat|"1420 die VII maii. Milien Budezeuich coram nobili et sapienti viro domino Rectore ser Nicola Jo. de Poza conqueritur supra Volcichna Vlachoeuich et Stiepoe de cathuna Volcichne Vlachouich. Eo quia his diebus propelapsis predicti violenter in loco dicto Stolaç aceperunt sibi vaccas tres et I bouem quos habebat in manibus et ad custodiam Goiachi Tichosaglich qui stat in dicto loco Stolaç" - 7.5. 1420. godine; Državni arhiv Dubrovnik; Serija: Lamenta de foris; Svezak: IV; Folija: 190.}} Nasljednik Gojaka Tihosalića mogao bi biti [[Vukmir Gojaković]] koji se spominje krajem maja [[1436]]. godine. Označen da je iz Stoca u [[Vidovo polje|Vidovom polju]] Vukmir Gojaković (Vochmir Goiacouich de Stolaç de Vidoe poglie) se tada obavezao na sedmogodišnju službu kod dubrovačkog oružara Antolina Obradovića.<ref>„Vochmir Goiacouich de Stolaç de Vidoe poglie locauit se et opera sua usque ad septem annos proxime futuros cum Antolino Obradouich protomagistro arsanate presente et eum conducente ad standum et laborandum cum ipso, promittens idem Vochmir dicto tempore stare cum eo Antolino et ab ipso non aufugere necque recedere sed ei obedire et fideliter seruire et se et personam suam operari et exercere in factis et agendis ipsius Antolini prout sibi comissum et ordinatum fuint et res et bona ipsius autem saluare et custodire” (31. maj 1436. godine), Državni arhiv Dubrovnik, Serija: Diversa Notariae, Svezak: XX, Folija: 249.</ref> Srednjovjekovni Stolac razvio se uz [[Vidoški grad]] i u neposrednoj vezi s njim. Prema Mladenu Ančiću, pisani izvori naselje pod imenom Stolac prvi put spominju 1420. godine, dok se razvoj naselja prije toga može rekonstruirati samo djelimično, na osnovu kasnijih izvora i arheoloških nalaza.<ref name="Ancic2005">{{cite journal|last=Ančić|first=Mladen|year=2005|title=Kasnosrednjovjekovni Stolac|url=https://hrcak.srce.hr/file/19570|journal=Povijesni prilozi|volume=29|pages=41–58|access-date=13. 3. 2026}}</ref> UNESCO navodi da je najraniji spomen Vidoškog grada u povelji iz 1444. godine, nakon čega se tvrđava u više povelja do 1454. spominje kao posjed [[Stjepan Vukčić Kosača|Stjepana Vukčića Kosače]].<ref name="UNESCOStolac" /> Iako prvi osmanski popis osvojenih krajeva iz 1475–1477. registrira u Stocu samo 34 domaćinstva, Ančić zaključuje da je kasnosrednjovjekovni Stolac prije osmanskog osvajanja bio razvijenije središte nego što to sam popis sugerira. Naselje je bilo uključeno u privrednu mrežu zaleđa [[Dubrovnik]]a, nalazilo se na važnom prometnom pravcu i imalo obilježja obrtničkog i trgovačkog središta, s mnogo mlinica, proizvodnjom vina i vjerovatnim sedmičnim sajmom.<ref name="Ancic2005" /> U srednjovjekovnu kulturnu baštinu stolačkog kraja spadaju i brojne [[Nekropola|nekropole]] [[stećak]]a, među kojima se posebno izdvajaju [[Radimlja]] i [[Boljuni]]. Radimlja, smještena u [[Vidovo polje|Vidovu polju]] zapadno od Stoca, jedna je od najvrjednijih nekropola stećaka u Bosni i Hercegovini. Većina njenih spomenika potječe iz 15. i 16. stoljeća i povezuje se s porodicom [[Hrabren-Miloradović]].<ref name="KONSRadimlja">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Radimlja%20BH%20komp.pdf|title=Historijsko područje – nekropola stećaka Radimlja kod Stoca|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026|archive-date=10. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240610102908/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Radimlja%20BH%20komp.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="UNESCORadimlja">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/documents/141946|title=Radimlja, Stolac|website=UNESCO World Heritage Centre|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Osmansko razdoblje === Stolac je pod [[Osmansko Carstvo|osmansku]] vlast došao 1465. godine.<ref name="UNESCOStolac" /> Tokom 16. stoljeća naselje se razvilo u kasabu i postepeno oblikovalo urbani lik koji će ga obilježavati stoljećima. Prema UNESCO-vom opisu prirodno-graditeljske cjeline Stoca, početkom 16. stoljeća do tada još uvijek slabo naseljeno područje počelo se pretvarati u gradsko središte, a gradnja [[Čaršijska džamija u Stocu|Čaršijske džamije]] započela je na mjestu starog musalle.<ref name="UNESCOStolac" /> Ančić navodi da je gradnja [[Careva džamija u Stocu|Carske džamije]] započela 1519. godine.<ref name="Ancic2005" /> Osnovu urbanog razvoja činila je [[Bregava]], uz čiji su tok nastajali mostovi, mlinice, stupe, mahale, čaršija i rezidencijalni kompleksi. Korito Bregave sa svojim graditeljskim sklopovima predstavljalo „kičmu“ urbanog rasporeda Stoca. Među važnijim mostovima navode se Inat ćuprija, Podgradska ćuprija, most u [[Begovina (Stolac)|Begovini]] i most Sare Kašiković iz 1896. godine, dok su mlinice i stupe bile ključne za svakodnevni privredni život grada.<ref name="UNESCOStolac" /><ref name="KONSBregava">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Stolac_Korito%20Bregave%20BOS.pdf|title=Korito Bregave sa mlinicama, stupama i mostovima, prirodno-graditeljska cjelina|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Putopisac [[Evlija Čelebija]] zabilježio je 1664. godine da je u Dolu na Bregavi bilo deset vodenica, dok UNESCO-ov tekst navodi i podatak iz 18. stoljeća prema kojem je na rijeci bilo čak 180 vodeničkih točkova.<ref name="UNESCOStolac" /> Nakon [[Karlovački mir|Karlovačkog mira]] 1699. tvrđava iznad grada popravljana je i proširivana, a oko 1706. osnovana je stolačka kapetanija.<ref name="UNESCOStolac" /> Važan sloj kasnoosmanskog Stoca čine rezidencijalni kompleksi Rizvanbegovića u Begovini. Nakon ukidanja položaja dizdara i kapetana 1835. godine, braća Rizvanbegović napustila su tvrđavu i podigla nova vlastelinska zdanja uz Bregavu, čime je nastao jedan od najreprezentativnijih stambenih sklopova osmanske arhitekture u Hercegovini.<ref name="UNESCOStolac" /> === Austro-Ugarska i početak modernizacije === Uspostavom [[Austro-Ugarska|austrougarske]] vlasti 1878. godine Stolac ulazi u novo administrativno i urbanističko razdoblje. Vojne vlasti izvršile su temeljitu obnovu Starog grada 1883, a 1888. izgradile i modernu utvrdu iznad starijeg osmanskog sklopa.<ref name="UNESCOStolac" /> Tokom austrougarskog razdoblja kroz nekropolu Radimlja probijena je cesta [[Čapljina]]–Stolac, čime je nekropola presječena i dio stećaka oštećen ili uništen.<ref name="UNESCORadimlja" /> S druge strane, to je bilo doba i novih javnih i sakralnih građevina: mekteb ibtidaija u centru Stoca projektiran je 1900. godine prema nacrtu inženjera Maxa Davida, dok je katolička crkva u gradu podignuta 1902. godine u romaničkom stilu s primjesama gotike.<ref name="UNESCOStolac" /> === 20. stoljeće === U 20. stoljeću Stolac je zadržao ulogu lokalnog administrativnog, trgovačkog i kulturnog središta istočne Hercegovine. Tokom [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] i potom [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|socijalističke Jugoslavije]] nastavljeno je istraživanje i evidentiranje njegovog arheološkog i graditeljskog naslijeđa, naročito lokaliteta Daorsona, Radimlje, Boljuna i urbanih cjelina uz Bregavu.<ref name="UNESCOStolac" /><ref name="ANUBIHDaorson" /> === Rat u Bosni i Hercegovini === Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Stolac je pretrpio teška ljudska stradanja, progone i razaranja kulturnog naslijeđa. ICTY je u predmetu ''Prlić i drugi'' naveo da su se u proljeće 1993. pojačale napetosti između [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije RBiH]] i [[Hrvatsko vijeće obrane|HVO-a]] u više općina, među njima i u Stocu, te da se kampanja napada i etničkog čišćenja Herceg-Bosne/HVO-a odnosila i na općinu Stolac.<ref name="ICTYPrlicSummary">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/bcs/130529_summary_bcs.pdf|title=Sažetak presude u predmetu Prlić i drugi|date=29. 5. 2013|website=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="ICTYPrlicPress">{{cite web|url=https://www.icty.org/bcs/press/jadranko-prli%C4%87-bruno-stoji%C4%87-slobodan-praljak-milivoj-petkovi%C4%87-valentin-%C4%87ori%C4%87-i-berislav-pu%C5%A1i-0|title=Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić i Berislav Pušić – prvo stupanje pred Sud|date=6. 4. 2004|website=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Sud Bosne i Hercegovine je u više predmeta procesuirao zločine počinjene na području općine Stolac. U predmetu ''Ivan Kraljević i dr.'' 2018. godine izrečena je presuda protiv više optuženih za ratni zločin protiv civilnog stanovništva, dok je u predmetu ''Mile Pažin i dr.'' 2020. godine izrečena osuđujuća presuda koja je 2021. potvrđena u osuđujućem dijelu.<ref name="SudBiHKraljevic">{{cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Court/Case/956|title=S1 1 K 019187 18 Krž Ivan Kraljević i dr.|website=Sud Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="SudBiHPazin">{{cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Court/Case/973|title=S1 1 K 019303 21 Krž Mile Pažin i dr.|website=Sud Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> U istom razdoblju teško su stradali i brojni spomenici kulture. Uništeni ili spaljeni pojedini stambeni i sakralni sklopovi, među njima Uzunovička džamija sa stambenom cjelinom oko nje, kao i Đulhanumina kuća u Begovini.<ref name="UNESCOStolac" /> Ratna razaranja duboko su promijenila demografsku, kulturnu i urbanističku sliku grada. Stolac ostao je bez mnogih svojih značajki, uništena je džamija Ismail Kapetana Sarica, džamija Hadži Alije Hadžisalihovića, pravoslavna crkva iz [[1870]]. god. Jedna od najstarijih džamija u Bosni i Hercegovini, džamija sultana Selima iz [[1519]], zapaljena je i srušena. tako je i sa drugim spomenicima: Silahtar Jusuf paše hamam, kuća [[Ali-paša Rizvanbegović|Ali Paše Rizvanbegovića]], Stara kuća (Mujina), Džulhanimina kuća, mezarja, biblioteke, [[Stolačka sahat-kula]]. === Savremena historija === Nakon rata uslijedio je dugotrajan proces obnove graditeljskog naslijeđa i javnog života. Zbog izuzetne koncentracije spomenika Stolac je uvršten na [[UNESCO]]-vu Tentativnu listu kao ''Prirodno i graditeljsko naslijeđe Stoca''.<ref name="UNESCOStolac" /> Poseban međunarodni značaj dobila je Radimlja, koja je kao dio serijskog dobra ''[[Stećci srednjovjekovni nadgrobni spomenici]]'' upisana na UNESCO-ovu Listu svjetske baštine 2016. godine.<ref name="UNESCORadimlja" /><ref name="UNESCOStecci">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1504/|title=Stećci Medieval Tombstone Graveyards|website=UNESCO World Heritage Centre|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Savremeni Stolac ostaje mjesto u kojem se na malom prostoru susreću prahistorijsko, antičko, srednjovjekovno, osmansko, austrougarsko i moderno naslijeđe.<ref name="UNESCOStolac" /> == Kultura == === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Stocu}} == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Stoca|Spisak naseljenih mjesta u gradu Stocu}} Po popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Stolac imala je 18.681 stanovnika, raspoređenih u 36 naselja. Poslije potpisivanja Dejtonskog sporazuma, veći dio općine Stolac je ušao u sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. U sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]] ušla su naseljena mjesta: [[Berkovići]], [[Bitunja]], [[Dabrica]], [[Hatelji]], [[Ljuti Do]], [[Meča]], [[Predolje]], [[Strupići]], [[Suzina]], [[Šćepan Krst]], [[Trusina (Berkovići)|Trusina]] te dijelovi naseljenih mjesta: [[Barane (Berkovići)|Barane]], [[Brštanik (Berkovići)|Brštanik]], [[Burmazi (Berkovići)|Burmazi]], [[Do (Berkovići)|Do]], [[Hodovo (Berkovići)|Hodovo]], [[Hrgud (Berkovići)|Hrgud]], [[Ljubljenica (Berkovići)|Ljubljenica]], [[Poplat (Berkovići)|Poplat]] i [[Žegulja (Berkovići)|Žegulja]] Od ovog područja formirana je općina [[Berkovići]]. === Nacionalni sastav stanovništva - grad Stolac === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Stolac | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 11606 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 10. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 10. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 14502 | g2013_bosnjaci = 5544 | g2013_srbi = 279 | g2013_hrvati = 8486 | g2013_bosanci = 6 | g2013_romi = 24 | g2013_muslimani = 5 | g2013_bosanciihercegovci = 7 | g2013_albanci = 6 | g2013_jugosloveni = 2 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_turci = 1 | g2013_slovenci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 18 | g2013_nepoznato = 103 | g1991_ukupno = 18681 | g1991_muslimani = 8101 | g1991_srbi = 3917 | g1991_hrvati = 6188 | g1991_jugosloveni = 307 | g1981_ukupno = 18910 | g1981_muslimani = 7359 | g1981_srbi = 4332 | g1981_hrvati = 6410 | g1981_jugosloveni = 711 | g1981_crnogorci = 33 | g1981_albanci = 6 | g1981_romi = 7 | g1981_makedonci = 3 | g1971_ukupno = 19230 | g1971_muslimani = 7113 | g1971_srbi = 4900 | g1971_hrvati = 7041 | g1971_jugosloveni = 63 | g1971_crnogorci = 50 | g1971_albanci = 6 | g1971_makedonci = 1 | g1961_ukupno = 18542 | g1961_muslimani = 4205 | g1961_srbi = 5814 | g1961_hrvati = 6751 | g1961_jugosloveni = 1720 | g1961_crnogorci = 28 | g1961_albanci = 6 | g1961_madari = 3 | g1961_slovenci = 4 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Stolac === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Stolac | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 170976 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013" /> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 3816 | g2013_bosnjaci = 2647 | g2013_srbi = 144 | g2013_hrvati = 892 | g2013_bosanci = 5 | g2013_muslimani = 4 | g2013_bosanciihercegovci = 6 | g2013_albanci = 1 | g2013_jugosloveni = 2 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_turci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 13 | g2013_nepoznato = 84 | g1991_ukupno = 5530 | g1991_muslimani = 3426 | g1991_srbi = 1111 | g1991_hrvati = 653 | g1991_jugosloveni = 239 | g1981_ukupno = 5210 | g1981_muslimani = 3113 | g1981_srbi = 982 | g1981_hrvati = 586 | g1981_jugosloveni = 486 | g1981_crnogorci = 28 | g1981_albanci = 5 | g1981_makedonci = 2 | g1971_ukupno = 3809 | g1971_muslimani = 2437 | g1971_srbi = 846 | g1971_hrvati = 421 | g1971_jugosloveni = 43 | g1971_crnogorci = 35 | g1971_albanci = 5 | g1961_ukupno = 2970 | g1961_muslimani = 884 | g1961_srbi = 1081 | g1961_hrvati = 292 | g1961_jugosloveni = 683 | g1961_crnogorci = 21 | g1961_albanci = 5 | g1961_slovenci = 2 }} == Mjesne zajednice == * MZ Brštanik - obuhvata naseljena mjesta: [[Brštanik]], [[Ljubljenica]] i Šćepan Krst, * MZ Burmazi - obuhvata naseljena mjesta: [[Bjelojevići (Stolac)|Bjelojevići]], [[Burmazi]] i Kruševo, * MZ Crnići - obuhvata naseljena mjesta: Aladinići, Borojevići, Crnići - Kula, Pješivac - Greda, Pješivac - Kula, Poprati i Prenj, * MZ Dabrica - obuhvata naseljeno mjesto Dabrica, * MZ Hodovo - obuhvata naseljena mjesta: Crnići - Greda, Hodovo, Kozice, Rotimlja i Trijebanj, * MZ Hrgud - obuhvata naseljena mjesta: Hrgud i Predolje, * MZ Poplat - obuhvata naseljeno mjesto Poplat, * MZ Stolac - obuhvata naseljena mjesta: Barane, Do, Komanje Brdo, Ošanjići i Stolac, * MZ Žegulja - obuhvata naseljena mjesta: Bitunja i Žegulja. == Sport == Do 1992. godine u Stocu vladalo je veliko interesovanje za sport. Igrao se nogomet, rukomet, košarka i odbojka. FK "Iskra" Bregava takmičila se u Republickoj Ligi u sistemu tadasnje SFRJ. Danas u Stocu FK "Iskra" vise nije u funkciji, iako je za sezonu 2003/2004 klubu "omogućeno" igranje na svom Gradskom stadionu, kada je klub nastupao pod krilima 2.lige FBiH. Na utakmicama je znalo biti i do 1000 gledalaca. Jedini aktivni sportski kolektiv danas je HNK " Stolac" koji se takmiči u 2.ligi FBiH. == Poznate ličnosti == *[[Mehmedalija Mak Dizdar]], *[[Hamid Dizdar]] *[[Alija Isaković]], *[[Ali-paša Rizvanbegović|Alipaša Rizvanbegović]], *[[Branko Šotra]], *[[Džafer Obradović]], *[[Džezer Ahmed paša]], *[[Habiba Stočević-Rizvanbegović]], *[[Hakija Turajlić]], *[[Ismail-kapetan Šarić]], *[[Ivan Musić]], *[[Mirko Bošković]], *[[Nijaz Duraković]], *[[Rusmir Mahmutćehajić]], *[[Šaćir Filandra]], *[[Željko Obradović]]. == Turističke atrakcije == Nekropola Radimlja, Nekropola Boljuni, Begovina, Ošanjići, Badanj, Bregava, Vidoški - stari grad Stolac, Šarića kuća. Stolac trenutno ima preko 35 objekata ili lokalitetana listi nacionalnih spomenika. Neki od navedenih spomenika su: Čaršijska džamija (prvi nacionalni spomenik koji je obovljen, a u potpunosti bio razoren 1993 godine od strane HVO i HV), Podgradska džamija, Ćuprijska džamija i Uzinovićka džamija, Ošanjićka crkve, Trijebanjska crkve, Poplatska crkve i crkva na Poljubi u samom Stocu. == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Stolac}} * [http://www.stolac.gov.ba/ Zvanični sajt grada Stoca] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Hercegovačko-neretvanski kanton}} {{Grad Stolac}} [[Kategorija:Gradska naselja u srednjovjekovnoj Bosni]] [[Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Hercegovačko-neretvanskom kantonu]] [[Kategorija:Stolac|*]] 8pozkpkohdmroembxpop0y5ompazcei Banovići 0 1622 3848311 3833655 2026-05-21T12:04:46Z Mhare 481 3848311 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Banovići | službeno_ime = Općina Banovići | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Banovici_01.jpg | slika_opis = Pogled na Banoviće | slika_veličina = | slika_zastava = | slika_grb = Grb banovici.png | slika_karta = Banovići municipality.svg | karta_opis = Općina Banovići u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|24|32.0|N|18|31|43.2|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | općina = Banovići | načelnik = Mehmed Hasanović<ref name="izbori2024">{{cite web |title=Banovići |url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36#/8/78/0 |website=izbori.ba |publisher=Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine |access-date=20. 11. 2024}}</ref> | načelnik_stranka = [[Pokret demokratske akcije|PDA]] | površina_naselja = 2.24 | površina_općine = 183.27 | nadmorska_visina = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_naselje = 6432 | stanovništvo_općina = 22773 | stanovništvo_demonim = Banovićanin | poštanski_broj = 75 290 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 100013<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 10014 | veb-sajt = {{URL|http://banovici.gov.ba/}} | mapframe_id = Q12756582 }} '''Banovići''' su [[naseljeno mjesto]] i sjedište istoimene [[općina|općine]] u sjeveroistočnoj Bosni i Hercegovini. Općina je smještena na sjeverozapadnim obroncima planine [[Konjuh (planina)|Konjuh]] na nadmorskoj visini između 330 i 380&nbsp;metara, na magistralnom putu koji povezuje dva industrijska centra: [[Tuzla|Tuzlu]] i [[Zenica|Zenicu]], odnosno [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] i [[Zeničko-dobojski kanton]]. == Historija == Prostor današnjih Banovića pokazuje tragove naseljenosti još iz starijeg [[Željezno doba|željeznog doba]], dok se srednjovjekovna prošlost vezuje za oblast [[Soli]] i za stećak Božićka Banovića u [[Banovići Selo|Banovići Selu]], po kojem se u lokalnoj tradiciji dovodi u vezu i ime naselja.<ref name="OpcinaHistorija">{{cite web|url=https://banovici.gov.ba/historija/|title=Historija|website=Općina Banovići|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Današnji urbani razvoj Banovića najtješnje je povezan s eksploatacijom [[Ugalj|mrkog uglja]] i izgradnjom [[Pruga Brčko–Banovići|pruge Brčko–Banovići]] 1946. godine, koja je označila početak ubrzanog industrijskog i demografskog rasta mjesta.<ref name="OpcinaHistorija" /> === Prahistorija i antičko doba === Područje Banovića nije u potpunosti arheološki istraženo, a najstarije poznato naselje na tom prostoru lokalitet ''Gradina'' u selu [[Tulovići]]. Na osnovu ostataka keramike i načina gradnje kamenog zida zaključuje se da je lokalitet bio naseljen tokom starijeg željeznog doba, vjerovatno kao utvrđeno ilirsko naselje ili sklonište.<ref name="OpcinaHistorija" /> Za [[Rimsko Carstvo|rimsko doba]] postoje posredni tragovi u obliku rimskog novca pronađenog u Litvi i Banovići Selu. Prema navodima općinskog historijskog pregleda, ti nalazi potječu iz vremena careva [[Karakala|Karakale]] i [[Gordijan III|Gordijana]], što ukazuje na kontakte ovog područja s rimskim svijetom, iako nije sigurno da je prostor današnjih Banovića tada bio gusto naseljen.<ref name="OpcinaHistorija" /> === Srednji vijek === U srednjem vijeku područje današnjih Banovića pripadalo je široj oblasti [[Soli]]. Kao pogranični prostor između različitih političkih cjelina, Soli su često mijenjale gospodare. Prema lokalnom historijskom pregledu, oblast je u različitim razdobljima bila pod utjecajem [[Bizantijsko Carstvo|Bizantije]], srpskih vladara i [[Kraljevina Ugarska|ugarskih kraljeva]], a u doba [[Kulin ban|Kulina bana]] ulazi u sastav bosanske države.<ref name="OpcinaHistorija" /> Najpoznatiji spomenik srednjovjekovne baštine u banovićkom kraju jesu [[stećci]] u Banovići Selu. Posebno je značajan stećak Božićka Banovića, ukrašen motivima i natpisom na [[Bosančica|bosančici]], koji se u lokalnoj predaji i historiografskim prikazima dovodi u vezu s porijeklom imena Banovići.<ref name="OpcinaHistorija" /> Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine proglasila je 2005. godine ''Historijski spomenik – Stećci u Banovići Selu kod Banovića'' nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.<ref name="KONSBanovici">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2574?page=28&return=|title=Stećci u Banovići Selu, historijski spomenik|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Stećak je u obliku [[sarkofag]]a sa kamenim postoljem veličine 2,20 x 0,90 x 0,70&nbsp;m. Na prednjoj strani je stiliziran cvijet, a s bočne strane je natpis na bosančici sljedećeg sadržaja: {{citat|Ase (ovdje) leži Božićko Banović, na svojoj zemlji, na plemenitoj Dramešini, a postaviše (stećak) Hlapac i Obodin i Branko sa braćom.}} === Osmansko i austrougarsko razdoblje === Nakon osmanskog osvajanja Bosne, banovićki kraj dijelio je historijsku sudbinu sjeveroistočne Bosne. Naselja su imala pretežno ruralni karakter, a prostor je dugo ostao izvan većih urbanih središta. Banovići se spominju kao područje koje je do savremenog doba ostalo bez većeg gradskog središta, s razvojem vezanim prije svega za sela i prirodne resurse.<ref name="OpcinaHistorija" /> Tokom [[Austro-Ugarska|austrougarske uprave]] pojačano je zanimanje za prirodna bogatstva sjeveroistočne Bosne, uključujući i ležišta uglja, što je postavilo temelje kasnijem industrijskom razvoju banovićkog bazena.<ref name="OpcinaHistorija" /> === Između dva svjetska rata === Ideja o povezivanju nalazišta uglja banovićkog bazena sa širim saobraćajnim mrežama postojala je i prije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Ipak, do odlučujućeg industrijskog zamaha nije došlo sve do poratnog razdoblja, kada su potrebe obnove zemlje i ubrzane industrijalizacije dale presudan značaj eksploataciji uglja iz Banovića.<ref name="OpcinaHistorija" /> === Drugi svjetski rat === Banovićki kraj bio je zahvaćen ratnim djelovanjima i razaranjima tokom Drugog svjetskog rata. U završnim operacijama rata rudnička postrojenja u okolini Banovića bila su teško oštećena ili onesposobljena, a eksploatacija uglja privremeno je obustavljena. Banovići su konačno oslobođeni u aprilu 1945. godine.<ref name="OpcinaHistorija" /> === Industrijalizacija i nastanak savremenih Banovića === Presudni događaj u historiji Banovića bila je izgradnja [[Pruga Brčko–Banovići|omladinske pruge Brčko–Banovići]] 1946. godine. Pruga dužine 92 kilometra građena je kao jedan od prvih velikih poratnih investicionih poduhvata u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]], s ciljem da bogata nalazišta banovićkog uglja poveže s glavnim saobraćajnim pravcima i tržištima.<ref name="OpcinaHistorija" /> Pripremni radovi započeli su u martu 1946, a radne akcije 1. aprila iste godine. U izgradnji su učestvovale omladinske brigade, a pruga je završena u rekordno kratkom roku. Prvi konvoj natovaren banovićkim mrkim ugljem prošao je 7. novembra 1946, što se u lokalnom pamćenju smatra simboličnim početkom savremenih Banovića.<ref name="OpcinaHistorija" /> Razvoj [[Rudnik mrkog uglja Banovići|Rudnika mrkog uglja Banovići]] snažno je odredio privrednu, prostornu i društvenu strukturu mjesta. Banovići su iz niza seoskih naselja postupno izrasli u rudarsko i općinsko središte s razvijenim industrijskim, stambenim i komunalnim funkcijama.<ref name="OpcinaHistorija" /> === Savremeno razdoblje === U poratnim desetljećima Banovići su se razvijali kao izrazito rudarska sredina. I u novijem razdoblju privreda općine ostala je pretežno oslonjena na rudnik i prateće djelatnosti.<ref name="SECAPBanovici">{{cite web|url=https://banovici.gov.ba/wp-content/uploads/2023/12/SECAP_Banovici_2030.pdf|title=Akcioni plan održivog upravljanja energijom i prilagođavanja klimatskim promjenama (SECAP) Općine Banovići za period do 2030. godine|website=Općina Banovići|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U tom dokumentu navodi se da je na području općine 1991. živjelo 26.590 stanovnika, dok su kasniji podaci pokazali pad broja stanovnika i promjene u naseljenosti tokom postratnog i tranzicijskog perioda.<ref name="SECAPBanovici" /> == Geografija == [[Datoteka:Summit of the Konjuh mountain.JPG|mini|250px|Vrh [[Konjuh (planina)|Konjuh]] planine]] [[Datoteka:Brestica.JPG|mini|250px|Jezero [[Breštica]]]] Grad je smješten na sjeverozapadnim obroncima planine [[Konjuh (planina)|Konjuh]], na nadmorskoj visini 330-380&nbsp;metara, na magistralnom putu koji povezuje dva velika industrijska centra [[Tuzla|Tuzlu]] i [[Zenica|Zenicu]], odnosno dva velika kantona [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] i [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]]. Banovići se graniče sa općinama [[Lukavac]], [[Živinice]], [[Kladanj]], [[Olovo (općina)|Olovo]] i [[Zavidovići]] i na taj način predstavljaju tromeđu kantona [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog]], [[Kanton Sarajevo|Sarajevskog]] i [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog]]. Banovići su udaljeni od [[Tuzla|Tuzle]] 30&nbsp;km, a od [[Sarajevo|Sarajeva]] 125&nbsp;km. Najbliža morska obala nalazi se oko 300&nbsp;km od Banovića u luci [[Ploče]] ([[Hrvatska]]) i za normalne vremenske i saobraćajne okolnosti iz Banovića se na more može stići za oko pet sati vožnje automobilom. Kontinentalna i umjereno-kontinentalna [[klima]] u Banovićima ima za posljedicu topla ljeta sa pljuskovima i oštre vjetrovite zime sa manjim količinama snježnih padavina. U prosjeku je svaki treći dan oblačno vrijeme s tim što je ljetna oblačnost kratkotrajna. Najčešći su vjetrovi iz sjevernog kvadranta. Relativno često javlja se i grad. Analize i procjene klimatskih karakteristika Banovića i okoline proizvoljne su i uglavnom empirijske jer na području općine nema niti jedne meteorološke stanice. Općina je obuhvaćena slivnim područjima [[Krivaja|Krivaje]] i [[Spreča|Spreče]], a orijentirana dolinama rijeka Litve i [[Turija|Turije]]. [[Ponivka]], [[Hodžin potok]], [[Rijeka Jablanica|Jablanica]], [[Bukovac]], Turija, Litva, [[Radina]], [[Brestica]], [[Brložnik]], [[Draganja]], [[Ostružnica]], [[Begov potok]], pripadaju sjevernom području općine i slivu Spreče, a u zapadnom dijelu, južnog, brdsko-planinskog područja razvijeno je nekoliko manjih slivova koji pripadaju glavnom toku rijeke Krivaje. Čitavo područje odlikuje se nagibom terena prema sjeveru i dijelom prema istoku te se prema tome može podijeliti na ravničarske, na sjeveru i na sjeveroistoku, brdsko-planinsko sjeverno od ravničarske depresije i brdsko-planinsko sa više izraženim karakteristikama planinskog reljefa u području južno od ravničarske depresije. == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Banovića|Spisak naseljenih mjesta u općini Banovići}} Po posljednjem službenom popisu stanovništva iz 1991, općina Banovići imala je 26.590 stanovnika, raspoređenih u 20 naselja. === Nacionalni sastav stanovništva – općina Banovići === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Banovići | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 10014 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013nm">{{cite web|title=Popis 2013 BiH – Stanovništvo prema etničkoj/nacionalnoj pripadnosti i spolu, po naseljenim mjestima|url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/Knjiga2/BOS/K2_T2-2_B.xlsx|work=popis.gov.ba|access-date=19. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170919132628/http://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/Knjiga2/BOS/K2_T2-2_B.xlsx|archive-date=19. 9. 2017}}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.(str. 14) |work=fzs.ba |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 22773 | g2013_muskarci = 11392 | g2013_zene = 11381 | g2013_bosnjaci = 21374 | g2013_srbi = 237 | g2013_hrvati = 284 | g2013_bosanci = 333 | g2013_romi = 190 | g2013_muslimani = 148 | g2013_bosanciihercegovci = 51 | g2013_albanci = 14 | g2013_jugosloveni = 6 | g2013_ukrajinci = 1 | g2013_crnogorci = 2 | g2013_slovenci = 6 | g2013_makedonci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 97 | g2013_nepoznato = 3 | g1991_ukupno = 26590 | g1991_muslimani = 19162 | g1991_srbi = 4514 | g1991_hrvati = 550 | g1991_jugosloveni = 1928 | g1981_ukupno = 23846 | g1981_muslimani = 16440 | g1981_srbi = 4046 | g1981_hrvati = 728 | g1981_jugosloveni = 2384 | g1981_slovenci = 19 | g1981_crnogorci = 62 | g1981_albanci = 31 | g1981_madari = 4 | g1981_romi = 13 | g1981_makedonci = 16 | g1971_ukupno = 20334 | g1971_muslimani = 14409 | g1971_srbi = 4441 | g1971_hrvati = 919 | g1971_jugosloveni = 363 | g1971_slovenci = 38 | g1971_crnogorci = 43 | g1971_albanci = 8 | g1971_madari = 13 | g1971_makedonci = 12 | g1961_ukupno = 17131 | g1961_muslimani = 10156 | g1961_srbi = 4616 | g1961_hrvati = 1272 | g1961_jugosloveni = 875 | g1961_slovenci = 74 | g1961_crnogorci = 45 | g1961_albanci = 22 | g1961_madari = 21 | g1961_makedonci = 10 }} === Nacionalni sastav stanovništva – naselje Banovići === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Banovići | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 100013 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013nm" /> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 6432 | g2013_muskarci = 3047 | g2013_zene = 3385 | g2013_bosnjaci = 5572 | g2013_srbi = 197 | g2013_hrvati = 255 | g2013_bosanci = 201 | g2013_romi = 11 | g2013_muslimani = 52 | g2013_bosanciihercegovci = 38 | g2013_albanci = 10 | g2013_jugosloveni = 5 | g2013_crnogorci = 2 | g2013_slovenci = 5 | g2013_makedonci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 70 | g2013_nepoznato = 2 | g1991_ukupno = 8637 | g1991_muslimani = 3843 | g1991_srbi = 2534 | g1991_hrvati = 495 | g1991_jugosloveni = 1525 | g1981_ukupno = 6834 | g1981_muslimani = 2250 | g1981_srbi = 1989 | g1981_hrvati = 663 | g1981_jugosloveni = 1774 | g1981_slovenci = 19 | g1981_crnogorci = 42 | g1981_albanci = 29 | g1981_madari = 4 | g1981_makedonci = 14 | g1971_ukupno = 5456 | g1971_muslimani = 2147 | g1971_srbi = 2063 | g1971_hrvati = 813 | g1971_jugosloveni = 287 | g1971_slovenci = 37 | g1971_crnogorci = 40 | g1971_albanci = 6 | g1971_madari = 12 | g1971_makedonci = 12 | g1961_ukupno = 5105 | g1961_muslimani = 1103 | g1961_srbi = 2201 | g1961_hrvati = 979 | g1961_jugosloveni = 647 | g1961_slovenci = 72 | g1961_crnogorci = 32 | g1961_albanci = 14 | g1961_madari = 17 | g1961_makedonci = 8 }} == Privreda == Banovićka privreda je uglavnom orijentisana na zadovoljavanje i funkcionisanje Rudnika mrkog uglja "Banovići" koji je jedan od najvećih rudnika mrkog uglja u BiH. Osim Rudnika, Banovići su imali i prilično razvijenu metalnu industriju (Tvornica peći HELIOS, FGO - Fabrika građevinske opreme, "Elektroremont", TMB - Tvornica mikromotora i aparata), te Tvornicu konfekcije "Borac" kao i transportna preduzeća ("Litvatrans", "Autosaobraćaj" i "Autoremont"), ali posljednjih godina veliki broj ovih preduzeća je zatvoren. Ulaganjem austrijskog kapitala otvoren je rudnik dijabaza "Plantrans-Dijabaz". == Kultura == Zgrada Radničkog doma u Banovićima središte je kulturnih događanja. U ovom prelijepom zdanju smještene su između ostalih: prostorije radija i televizije Banovići, [[Biblioteka|gradska biblioteka]] i čitaonica, savremeno opremljena i jedna od najboljih u BiH, pozorišna sala, zatim bilijar sala i restoran. Nedavno je puštena u funkciju obnovljena i rekonstruisana I faza "Bosanskog kulturnog centra" (ranije gradsko kino). === Nacionalni spomenici === Na listi [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]] za općinu Banovići se nalaze sljedeći spomenici: * "[[Stećci u Banovići Selu]]" (historijski spomenik).<ref>{{Cite web |url=http://www.kons.gov.ba/main.php?mod=spomenici&extra=Odluke&blok=2&indexGrad=1&lang=1&idGrad=1 |title=Spisak nacionalnih spomenika po mjestima (općina Banovići) |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=26. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012805/http://www.kons.gov.ba/main.php?mod=spomenici&extra=Odluke&blok=2&indexGrad=1&lang=1&idGrad=1 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> == Turizam == Banovići imaju hotel "Zlača" smješten u samom podnožju planine Konjuh. Hotel "Zlača" je naročito atraktivan za visinske pripreme sportista, za kongrese i seminare, odmor i svaku vrstu rekreacije. Kapaciteti ovog objekta su skoro redovno zauzeti što iziskuje potrebu proširivanja kapaciteta i obogaćivanja sadržaja. == Sport == [[Šah]], [[sportski ribolov]] i [[planinarenje]] u Banovićima, također imaju dugu tradiciju. Banovićki ribolovci su ekipa koja dostojno reprezentira svoj grad. Banovići imaju i svoje [[skauti|skaute]] koji su na gotovo svim dosadašnjim (prijeratnim i poslijeratnim) takmičenjima osvajali najveća priznanja. Također u banovicima postoji fudbalski klub [[FK Budućnost Banovići|Budućnost]],kao i ženski (I liga) i muški ([[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2009/2010.|Prva liga Federacije BiH]]), košarkaški klub te rukometni klub koji se takmici u drugoj ligi Bosne i Hercegovine. == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Banovići Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://banovici.gov.ba/ Zvanični sajt općine Banovići] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200709125554/http://banovici.gov.ba/ |date=9. 7. 2020 }} {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Općina Banovići}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine‎]] [[Kategorija:Općine u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Banovići|*]] p9eaxxowha52yzrhd34ax9mid6m5x3i Tešanj 0 3231 3848470 3817604 2026-05-22T06:39:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848470 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Tešanj | drugo_ime = | službeno_ime = Općina Tešanj | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Tešanj, BiH.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Tešanjska čaršija | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Grb Opcine Tešanj.png | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Tešanj.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Tešanj u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|36|46.3|N|17|59|10.3|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Suad Huskić<ref name="Izbori_2016">{{Cite web |url=http://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/8/39/0 |title=Rezultati lokalnih izbora 2016. za načelnika za općinu Tešanj |work=izbori.ba |access-date= 23. 11. 2016}}</ref> | načelnik_stranka = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | površina_naselja = 4.74 | površina_općine = 160.77 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = 230 | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 5257 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 43063 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 74 260 | pozivni_broj = (+387) 32 | matični_broj_naselja = 151360<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 11045 | veb-sajt = {{URL|https://opcina-tesanj.ba/}} | fusnote = }} '''Tešanj''' je [[naseljeno mjesto]] i središte istoimene općine u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Općina Tešanj nalazi se na razmeđu srednje i sjeveroistočne Bosne i Hercegovine, a graniči sa općinama [[Teslić]], [[Stanari]], [[Doboj]], [[Doboj Jug]], [[Usora (općina)|Usora]] i [[Maglaj]]. Područje općine iznosi 155,9&nbsp;km<sup>2</sup>. [[Datoteka:Općina Tešanj.png|mini|desno|270px|Prikaz općine Tešanj]] == Historija == [[Datoteka:Gradina 1.jpg|mini|lijevo|Gradina u centru grada]] Najstariji do sada poznati izričiti spomen imena Tešnja potječe iz isprave pape [[Pio II|Pija II]] od 23. marta 1461. godine, koja se odnosi na crkvu sv. Jurja u Tešnju.<ref name="KONStvrdjava">{{cite web |title=Graditeljska cjelina – Stari grad Tešanj u Tešnju, FBiH |url=https://kons.gov.ba/publication/read/nacionalni-spomenici-tabela?lang=en |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=18. 3. 2026}}</ref><ref name="Filipovic1461">{{cite journal |last=Filipović |first=Emir O. |title=O najstarijem poznatom spomenu grada Tešnja 1461. godine / About the oldest known mention of the town of Tešanj in 1461 |journal=Radovi Filozofskog fakulteta u Sarajevu (Historija, Historija umjetnosti, Arheologija) |volume=5 |year=2018 |pages=325–333 |doi=10.46352/23036974.2018.325 |url=https://www.academia.edu/36245376/O_najstarijem_poznatom_spomenu_grada_Te%C5%A1nja_1461_godine_About_the_oldest_known_mention_of_the_town_of_Te%C5%A1anj_in_1461_ |website=Academia.edu |access-date=18. 3. 2026}}</ref> U istoj godini Tešanj se spominje i u povelji bosanskog kralja [[Stjepan Tomašević, kralj Bosne|Stjepana Tomaševića]], kojom svome stricu [[Radivoj Ostojić|Radivoju]] daruje, između ostalog, „i na Usori grad Tešanj”.<ref name="Filipovic1461" /> Područje Tešnja pod [[Osmansko Carstvo|osmansku]] vlast došlo je početkom 16. stoljeća, najvjerovatnije između 1512. i 1520. godine, nakon čega se naselje razvijalo kao upravno i vojno središte šireg prostora [[Usora|Usore]].<ref name="HusicANUBIH">{{cite journal |last=Husić |first=Aladin |title=O organizaciji i načinu funkcioniranja sudske vlasti u Tešnju od osnivanja do 1690. godine |journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |volume=47 |year=2018 |pages=241–274 |url=https://www.anubih.ba/godisnjak/god47/11-Aladin%20Husic.pdf |website=ANUBiH |access-date=18. 3. 2026}}</ref> U osmanskom razdoblju Tešanj je postao sjedište nahije, a kasnije i kadiluka.<ref name="HusicANUBIH" /> Za rani urbani razvoj Tešnja posebno je značajan [[Ferhad-beg]], sin Iskenderov, koji je u 16. stoljeću podigao i uvakufio više objekata, među njima džamiju, mekteb, medresu, han, dućane i druge zadužbine, čime je snažno utjecao na oblikovanje kasabe.<ref name="CemanANUBIH">{{cite journal |last=Ćeman |first=Mirza Hasan |title=Odlike obilježja nad mezarom Ferhad-bega, sina Iskenderova, vakifa kasabe Tešanj |journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |year=2011 |url=https://godisnjak.anubih.ba/index.php/godisnjak/article/download/189/193 |website=ANUBiH |access-date=18. 3. 2026}}</ref> Ferhad-begov mezar, smješten uz njegovu džamiju, jedan je od važnih epigrafskih i kulturnohistorijskih spomenika Tešnja.<ref name="CemanANUBIH" /> [[Datoteka:Tešanj - Mosquée de Gazi Ferhad Bey 4.JPG|mini|desno|260px|Čaršijska (Gazi Ferhad-begova) džamija u Tešnju]] Padom [[Bosanski vilajet|Bosne pod austro-ugarsku upravu]] 1878. godine Tešanj ulazi u razdoblje upravne modernizacije i postepenog preoblikovanja gradskog života. U tom vremenu razvijaju se škole, čitaonice i različiti oblici kulturnog i prosvjetnog rada, a tešanjsko područje učestvuje i u širim procesima društvene transformacije među bosanskohercegovačkim muslimanima.<ref name="CitaoniceAcademia">{{cite journal |last=Aličić |first=Elvedin |title=Tešanjske čitaonice |journal=Novi Muallim |year=2014 |url=https://www.academia.edu/109405814/Te%C5%A1anjske_%C4%8Ditaonice |website=Academia.edu |access-date=18. 3. 2026}}</ref> U austro-ugarskom periodu u Tešnju se razvijaju i modernije finansijske ustanove; projekt zgrade Muslimanske trgovačke i poljodjelske banke u Tešnju, koji je izradio arhitekt [[Josip Vancaš]] 1910. godine, svjedoči o jačanju lokalnog trgovačkog i bankarskog sloja početkom 20. stoljeća.<ref name="BankaRG">{{cite journal |title=Projekt zgrade Muslimanske trgovačke i poljodjelske banke u Tešnju arhitekte Josipa Vancaša / The Project for the Building of the Muslim Merchant and Agricultural Bank in Tešanj by Architect Josip Vancaš |url=https://www.researchgate.net/publication/393848815_Projekt_zgrade_Muslimanske_trgovacke_i_poljodjelske_banke_u_Tesnju_arhitekte_Josipa_Vancasa_The_Project_for_the_Building_of_the_Muslim_Merchant_and_Agricultural_Bank_in_Tesanj_by_Architect_Josip_Vanca |website=ResearchGate |access-date=18. 3. 2026}}</ref> U 20. stoljeću Tešanj je dijelio političke i društvene promjene koje su zahvatile cijelu Bosnu i Hercegovinu: od kraja austro-ugarske uprave, preko perioda [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca|Kraljevine SHS]] i [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavije]], do socijalističkog razdoblja nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Uprkos administrativnim promjenama i povremenoj stagnaciji, naselje je zadržalo ulogu lokalnog središta, a njegovo staro jezgro ostalo je važan nosilac urbanog kontinuiteta.<ref name="KONStvrdjava" /><ref name="CitaoniceAcademia" /> === Rat u Bosni i Hercegovini === Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Tešanj je imao izrazito važan strateški položaj na prostoru između [[Doboj]]a, [[Maglaj]]a i [[Teslić]]a. Područje Maglaj–Tešanj–Teslić predstavljalo je poseban borbeni sektor u sjevernoj Bosni, omeđen rijekama [[Bosna (rijeka)|Bosnom]] i [[Usora (rijeka)|Usorom]], te okolnim planinskim masivima.<ref name="Balkan334">{{cite book |title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995 |publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis |location=Washington, D.C. |year=2002 |pages=334 |url=https://www.cia.gov/resources/csi/books-monographs/balkan-battlegrounds-a-military-history-of-the-yugoslav-conflict-1990-1995/ |access-date=18. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> Nakon preuzimanja vlasti u [[Doboj]]u 1992. godine, dio bošnjačkog i hrvatskog stanovništva te raseljenih osoba sklonio se prema Tešnju, koji je ostao pod kontrolom Republike Bosne i Hercegovine.<ref name="ICTYDobojTesanj">{{cite web |title=Decision granting in part Prosecution's motions for judicial notice of adjudicated facts and documentary evidence |url=https://www.icty.org/x/cases/zupljanin_stanisicm/tdec/en/100401.pdf |website=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju |date=1. 4. 2010 |access-date=18. 3. 2026}}</ref> U optužnim i dokaznim materijalima MKSJ-a navodi se i da su Maglaj i Tešanj ostali unutar teritorije Republike Bosne i Hercegovine dok je na prostoru pod dobojskim okriljem uspostavljena nova općinska struktura u Petrovu.<ref name="ICTYMaglajTesanj">{{cite web |title=Prosecution Final Trial Brief |url=https://www.icty.org/x/cases/zupljanin_stanisicm/custom5/en/120712p1.pdf |website=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju |date=12. 7. 2012 |access-date=18. 3. 2026}}</ref> U martu 1993. snage [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] pokušale su zauzeti pravac Doboj–Tešanj–Teslić, ali su u tom napadu zaustavljene, nakon čega su branilačke snage uspjele vratiti protivnika na početne položaje.<ref name="Balkan240">{{cite book |title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995 |publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis |location=Washington, D.C. |year=2002 |pages=240 |url=https://www.cia.gov/resources/csi/books-monographs/balkan-battlegrounds-a-military-history-of-the-yugoslav-conflict-1990-1995/ |access-date=18. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> Tokom 1994. godine područje Tešnja i Teslića ostalo je poprište teških borbi; [[Operativna grupa 7 – Jug|Operativna grupa 7 Jug]] sa sjedištem u Tešnju organizirala odbranu i protivnapadne operacije u tom sektoru.<ref name="Balkan493">{{cite book |title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995 |publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis |location=Washington, D.C. |year=2002 |pages=480, 493 |url=https://www.cia.gov/resources/csi/books-monographs/balkan-battlegrounds-a-military-history-of-the-yugoslav-conflict-1990-1995/ |access-date=18. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> U analizi vođenih operacija posebno se ističe nastojanje snaga VRS-a da zauzmu dominantne kote oko Tešnja, presijeku komunikaciju Maglaj–Tešanj i ovladaju dolinom Usore.<ref name="Balkan495">{{cite book |title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995 |publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis |location=Washington, D.C. |year=2002 |pages=253, 495 |url=https://www.cia.gov/resources/csi/books-monographs/balkan-battlegrounds-a-military-history-of-the-yugoslav-conflict-1990-1995/ |access-date=18. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> == Kultura == === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Tešnju}} == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Tešnja|Spisak naseljenih mjesta u općini Tešanj}} Po posljednjem službenom popisu stanovništva iz 1991, općina Tešanj imala je 48.480 stanovnika, raspoređenih u 47 naselja. Poslije potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]] općina Tešanj je, gotovo u cjelini, ušla u sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. U sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]] ušlo je naseljeno mjesto [[Vitkovci]], te dijelovi naseljenih mjesta: [[Blaževci (Teslić)|Blaževci]], [[Kalošević (Teslić)|Kalošević]], [[Lončari (Teslić)|Lončari]], i [[Vrela (Teslić)|Vrela]]. === Nacionalni sastav stanovništva - općina Tešanj === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Tešanj | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 11045 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 103) |work=fzs.ba |access-date= 1. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 1. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 1. 12. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 27. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 43063 | g2013_bosnjaci = 40461 | g2013_srbi = 226 | g2013_hrvati = 1462 | g2013_bosanci = 426 | g2013_romi = 3 | g2013_muslimani = 171 | g2013_bosanciihercegovci = 90 | g2013_albanci = 28 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_crnogorci = 7 | g2013_nisu_izjasnili = 128 | g2013_nepoznato = 36 | g1991_ukupno = 48480 | g1991_muslimani = 34941 | g1991_srbi = 3071 | g1991_hrvati = 8929 | g1991_jugosloveni = 1047 | g1981_ukupno = 43692 | g1981_muslimani = 30653 | g1981_srbi = 3152 | g1981_hrvati = 8548 | g1981_jugosloveni = 1012 | g1981_slovenci = 5 | g1981_crnogorci = 56 | g1981_albanci = 21 | g1981_madari = 5 | g1981_romi = 66 | g1981_makedonci = 2 | g1971_ukupno = 34693 | g1971_muslimani = 24200 | g1971_srbi = 2692 | g1971_hrvati = 7603 | g1971_jugosloveni = 39 | g1971_slovenci = 7 | g1971_crnogorci = 28 | g1971_albanci = 14 | g1971_madari = 2 | g1971_makedonci = 3 | g1961_ukupno = 29182 | g1961_muslimani = 18270 | g1961_srbi = 3464 | g1961_hrvati = 6332 | g1961_jugosloveni = 1003 | g1961_slovenci = 5 | g1961_crnogorci = 20 | g1961_albanci = 1 | g1961_madari = 5 | g1961_makedonci = 1 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Tešanj === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Tešanj | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 151360 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013" /> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 5257 | g2013_bosnjaci = 4883 | g2013_srbi = 25 | g2013_hrvati = 76 | g2013_bosanci = 143 | g2013_muslimani = 35 | g2013_bosanciihercegovci = 34 | g2013_albanci = 2 | g2013_crnogorci = 6 | g2013_nisu_izjasnili = 45 | g2013_nepoznato = 2 | g1991_ukupno = 5621 | g1991_muslimani = 4651 | g1991_srbi = 293 | g1991_hrvati = 206 | g1991_jugosloveni = 392 | g1981_ukupno = 5253 | g1981_muslimani = 4376 | g1981_srbi = 248 | g1981_hrvati = 160 | g1981_jugosloveni = 381 | g1981_slovenci = 1 | g1981_crnogorci = 12 | g1981_albanci = 13 | g1981_madari = 1 | g1971_ukupno = 3901 | g1971_muslimani = 3489 | g1971_srbi = 201 | g1971_hrvati = 174 | g1971_jugosloveni = 11 | g1971_slovenci = 4 | g1971_crnogorci = 9 | g1971_albanci = 1 | g1961_ukupno = 3148 | g1961_muslimani = 2105 | g1961_srbi = 588 | g1961_hrvati = 113 | g1961_jugosloveni = 298 | g1961_slovenci = 2 | g1961_crnogorci = 10 | g1961_makedonci = 1 }} == Poznate ličnosti == {{Div col|3}} * [[Gazi Ferhad-beg]] - osnivač Tešnja * [[Danijal-beg Đonlagić]] * [[Stevo Petranović]] - učitelj i režiser prve pozorišne predstave u Bosni i Hercegovini * [[Musa Ćazim Ćatić]] - pjesnik * [[Esad Plavi]] - pjevač * [[Jasmin Muharemović]] - pjevač * [[Hamzalija Ajanović]] * [[Ademaga Mešić]] - veleposjednik i ustaški doglavnik u Bosni i Hercegovini * [[Huso Hodžić]] - narodni heroj * [[Rešad Kadić]] - pjesnik i pisac * [[Edhem Pobrić]] * [[Aleksej Nejman]] * [[Mustafa Ćeman]] * [[Raska Denjalić]] * [[Avdija Vršajević]],nogometaš * [[Amir Brka]] - pisac i pjesnik * [[Enis Bešlagić]] - glumac * [[Omer Pobrić]] - osnivač [[Institut sevdaha|Instituta sevdaha]] * [[Kemal Korajlić]] - narodni heroj * [[Mirza Hasan Ćeman]] - arheolog, historičar i historičar umjetnosti * [[Adem Handžić]] - historičar {{Div col end}} == Također pogledajte == * [[Tešanjski sidžili]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Tešanj Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.opcina-tesanj.ba/ Zvanični sajt općine Tešanj] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Zeničko-dobojski kanton}} {{Općina Tešanj}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Zeničko-dobojskom kantonu]] [[Kategorija:Tešanj|*]] cw2rfs5cs1u5ip2s8lbepgtbwu28ivt Gračanica 0 3917 3848313 3827202 2026-05-21T12:07:29Z Mhare 481 3848313 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje|Gračanica (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Gračanica | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Gračanica | naselje_vrsta = Grad | slika = Gračanica_Aerial.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Gračanica iz zraka | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Gračanica municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Gračanica u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|42|29.1|N|18|18|37.0|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Sadmir Džebo<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/44/0|title=Lokalni izbori 2024 - Gračanica|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | površina_naselja = 17.67 | površina_grada = 215.06 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 12882 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 45220 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 75 320 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 120154<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11479 | veb-sajt = {{URL|https://gracanica.gov.ba/}} | fusnote = | mapframe_id = Q12756610 }} '''Gračanica''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] u sjeveroistočnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], te je jedan od 5 gradova u [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskom kantonu]]. Zahvata veći dio doline rijeke [[Spreča|Spreče]] u njenom donjem toku i dio planine Trebava. Graniči sa gradom [[Gradačac]] na sjeveru, [[Srebrenik]]om na istoku te [[Lukavac]]em na jugoistoku. Granične općine sa južne i zapadne strane su [[Petrovo]] i [[Doboj Istok]]. Općina je do rata 1992–1995 pokrivala površinu od 387&nbsp;km<sup>2</sup>, da bi joj nakon [[Dejtonski mirovni sporazum|Dejtonskog sporazuma]] pripala teritorija od 216&nbsp;km<sup>2</sup>. Status grada Gračanica je dobila u 2019.<ref>{{Cite web|url=https://gracanica.gov.ba/nije-sala-gracanica-postala-grad/|title=NIJE ŠALA: GRAČANICA POSTALA GRAD|last=Gračanica|first=Općina|date=1. 4. 2019|website=Grad Gračanica - oficijelni web sajt grada Gračanica - dobrodošli!|language=bs-BA|access-date=19. 8. 2019}}</ref> == Historija == [[Datoteka:Gracanica, carsija (trziste).jpg|lijevo|mini|Sahat kula u Gračanici]]Područje današnje Gračanice bilo je naseljeno još u prahistoriji, a u kasnom [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] na tom prostoru postojali su selo Gračanica, povezano s eksploatacijom željezne rude, i utvrđeni grad [[Soko (Gračanica)|Soko]].<ref name="CamHeritage"/> U osmansko doba Gračanica se razvila u značajno upravno i trgovačko središte. Nahija Sokol, nazvana po srednjovjekovnom gradu Sokolu, javlja se 1533. godine, a Gračanica je 1572. postala sjedište [[kadiluk]]a, što je ubrzalo njen urbani razvoj.<ref name="CamHeritage">{{cite web|url=https://www.academia.edu/38512537/DEVELOPMENT_OF_SMALL_HERITAGE_TOWNS_REAL_HERITAGE_OF_BOSNIA_AND_HERZEGOVINA_|title=Development of Small Heritage Towns, Real Heritage of Bosnia and Herzegovina|last=Čamo|first=Merima|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="Beslija">{{cite web|url=https://www.academia.edu/3752257/Sedad_Be%C5%A1lija_Doprinos_Gra%C4%8Dani%C4%8Dkog_glasnika_|title=Doprinos Gračaničkog glasnika izučavanju bosanskohercegovačke prošlosti u osmanskom periodu do kraja XVIII stoljeća|last=Bešlija|first=Sedad|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref> O važnosti kasabe krajem [[16. stoljeće|16. stoljeća]] svjedoči i gradnja džamije Ahmed-paše Budimlije, poznate kao Bijela ili Čaršijska džamija, podignute između 1593. i 1595. godine.<ref>{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/listapeticija/show/1008?page=26&return=|title=KONS – Džamija Ahmed-paše Budimlije - Bijela džamija|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="LipaKons">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Gracanica%20Lipa%20dzamija%20kompl%20BOS.pdf|title=Graditeljska cjelina – Lipanjska (Hadži Džaferova, Lipa) džamija sa haremom u Gračanici|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Tokom [[20. stoljeće|20 stoljeća]] Gračanica je prolazila kroz promjene karakteristične za širi razvoj [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]: od austrougarske administrativne reorganizacije i modernizacije, preko perioda između dva svjetska rata, [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i socijalističke industrijalizacije, do ratnih razaranja [[Rat u Bosni i Hercegovini|1992–1995.]] i poratne obnove.<ref name="Mutapcic">{{cite web|url=https://www.academia.edu/146197224/Sjeveroisto%C4%8Dna_Bosna_pozitivan_primjer_razvoja_lokalne_historiografije|title=Sjeveroistočna Bosna – pozitivan primjer razvoja lokalne historiografije|last=Mutapčić|first=Edin|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hrcak.srce.hr/file/313441|title=Osnovna obilježja razvoja društva u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1953. godine|last=Kamberović|first=Husnija|website=Hrčak|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="Kiraethana"/> === Prahistorija i srednji vijek === Područje današnje Gračanice pripada starom prostoru [[Usora (oblast)|Usore]] i bilo je nastanjeno još u prahistoriji.<ref name="CamHeritage" /> U kasnom srednjem vijeku na ovom prostoru izdvajala su se dva lokaliteta: selo Gračanica, u kojem se kopala željezna ruda, i utvrđeni grad Soko.<ref name="CamHeritage" /> Taj dvojni obrazac – rudarsko naselje i obližnje utvrđenje – bio je karakterističan za više mjesta srednjovjekovne Bosne. Soko se u izvorima javlja kao važan fortifikacijski punkt, a prema osmanskim podacima iz 1533. bio je središte nahije Sokol.<ref name="Beslija" /> Kasniji razvoj Gračanice kao otvorene kasabe uticao je na postepeno opadanje značaja srednjovjekovnog Sokola, koji je s vremenom stagnirao dok se urbano jezgro spuštalo i širilo u pogodnijem ravničarskom prostoru.<ref name="CamHeritage" /> Na kontinuitet naseljenosti i značaj ovog područja upućuju i sačuvani spomenici srednjovjekovne i osmanske baštine u okolini Gračanice, među kojima se posebno izdvajaju [[Stari grad Soko u Sokolu|stari grad Soko]] i [[Stara džamija Soko u Sokolu|stara džamija u Sokolu]], oba proglašena nacionalnim spomenicima [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref>{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/1328?page=27&return=|title=KONS – Stari grad Soko u Sokolu, graditeljska cjelina|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/1906?page=26&return=|title=KONS – Stara džamija Soko u Sokolu, graditeljska cjelina|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Osmansko doba === Nakon osmanskog osvajanja Bosne 1463. godine prostor Gračanice uklopljen je u osmanski upravni sistem.<ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/44630374/ZNA%C4%8CAJ_OSMANSKIH_KATASTARSKIH_POPISA_DEFTERA_U_ARHIVU_TUZLANSKOG_KANTONA_ZA_IZU%C4%8CAVANJE_BOSANSKOHERCEGOVA%C4%8CKE_PRO%C5%A0LOSTI|title=Značaj osmanskih katastarskih popisa (deftera) u Arhivu Tuzlanskog kantona za izučavanje bosanskohercegovačke prošlosti|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref> U prvim stoljećima osmanske vlasti Gračanica se nije razvila iz većeg srednjovjekovnog urbanog centra, nego iz manjeg naselja koje je, zahvaljujući povoljnom položaju i upravnoj funkciji, preraslo u kasabu.<ref name="Beslija" /> Gračanica se po prvi put spominje u [[Osmanlijsko carstvo|osmanskim]] izvorima 1528. godine. Naselje je pripadalo nahiji Soko, i bilo je poznato po rudniku željeza. Centar nahije Soko predstavljao je srednjovjekovni utvrđeni grad Sokol, koja se nalazi na oko 6&nbsp;km udaljenosti od grada. Do 1604. godine Gračanica je brojala deset mahala sa osam džamija i mesdžida, više kulturno-prosvjetnih ustanova, hamamom itd, te 25 registriranih esnafa. Po broju stanovnika dosegla je nivo Donje Tuzle (današnja [[Tuzla]]). Negdje krajem 17. vijeka, [[Ahmed-paša Budimlija]], najznačajniji gračanički vakif, izgradio je čaršijsku džamiju, hamam (javno kupatilo) i [[Gračanička sahat-kula|sahat kulu]] koja je godinama prepoznatljivo obilježje gračaničke čaršije. U prvoj polovini 19. vijeka, [[Gradačac|gradačački]] kapetani iz porodice Gradaščević (Osman-beg, Murat-beg i Hadži Bećir-beg) osnovali su još tri značajna vakufa, te izgradili dvije medrese, više desetina dućana, hanova i drugih koristonosnih objekata. Prema pregledima osmanskih izvora i kasnijoj historiografiji, nahija Sokol javlja se 1533. godine, a 1572. Gračanica postaje sjedište kadiluka, koji je obuhvatao šire područje Posavine i sjeveroistočne Bosne, uključujući mjesta kao što su [[Gradačac]], [[Brčko]], [[Šamac]] i [[Orašje]].<ref name="CamHeritage" /><ref name="Beslija" /> Ta promjena bila je presudna za gradski razvoj, jer je kadiluk donosio administraciju, sudstvo, trgovački promet i veći broj stanovnika. Urbani rast Gračanice u osmanskom razdoblju bio je povezan s izgradnjom javnih i vjerskih objekata. Među najvažnijim spomenicima tog perioda su: * [[Bijela džamija (Gračanica)|Ahmed-pašina (Bijela, Čaršijska) džamija]]; * [[Lipanjska džamija u Gračanici|Lipa džamija]]; * [[Sahat-kula u Gračanici|Sahat-kula]]; * Konak (kasnija Vijećnica).<ref name="LipaKons" /><ref>{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/266?return=|title=KONS – Sahat kula, historijska građevina, Gračanica|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Gracanica_Konak%20BOS.pdf|title=Historijska građevina Konak – Vijećnica u Gračanici|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|KONS]] u odlukama o zaštiti gračaničkih spomenika navodi da o urbanom usponu Gračanice krajem XVI stoljeća svjedoči upravo gradnja Ahmed-pašine džamije između 1593. i 1595. godine, kao i formiranje više važnih gradskih cjelina u narednim stoljećima.<ref name="LipaKons" /> === Austro-Ugarska i početak modernizacije === U vrijeme austrougarske okupacije BiH 1878. godine, pred Gračanicom se odigrala jedna od najvznačajnijih bitaka, u kojoj su združene snage Bošnjaka pod komandom pljevaljskog muftije Mehmed Vehbi ef. Šemsekadića pobijedile okupatora i prisilile ga na povlačenje ka Doboju. Nakon [[Berlinski kongres|Berlinkog kongresa]] i austrougarske okupacije [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] 1878. godine, Gračanica je ušla u novi državno-pravni i administrativni okvir kao dio modernizacijskih procesa koji su zahvatili cijelu zemlju.<ref>{{cite web|url=https://hrcak.srce.hr/file/458933|title=Nelinearne operacije: jedan primjer iz 1878. godine|last=Samardžić|first=Ante|website=Hrčak|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Iako su specifična istraživanja o samom gradu dugo bila razmjerno malobrojna, novija lokalna historiografija pokazuje da je upravo u ovom periodu nastavljen prijelaz Gračanice iz osmanske kasabe u modernije lokalno središte.<ref name="Mutapcic" /> Početkom XX stoljeća u Gračanici se jasno vidi razvoj građanskog i kulturnog života. U gradu je 1903. osnovana Islamska čitaonica, a sedam godina kasnije i Turska čitaonica i knjižnica, koja je odmah po osnivanju imala čak 240 članova.<ref name="Kiraethana">{{cite web|url=https://hrcak.srce.hr/266594|title=Otvaranje i rad muslimanskih čitaonica u manjim mjestima Bosne i Hercegovine početkom 20. stoljeća|last=Bečić|first=Amila|website=Hrčak|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === 20. stoljeće === Nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] Gračanica je postala dio [[Kraljevina SHS|Kraljevine SHS]], a potom [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]]. Iako je lokalna privreda ostala snažno vezana za zemljoradnju, zanatstvo i trgovinu, grad je zadržao ulogu regionalnog središta za okolna sela i manje čaršije.<ref name="Mutapcic" /><ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/7174579/Report_Okrugli_stol_550_godina_od_osmanskog_osvajanja_srednjovjekovne_Bosanske_kraljevine_Sarajevo_Institut_za_istoriju_14_maj_2013|title=Gračanica i okolina u periodu između dva svjetska rata (pravno-politički i društveno-ekonomski razvoj)|last=Hamzić|first=Omer|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/37973598/Period_izmedu_dva_svjetska_rata_na_stranicama_Gracanickog_glasnika|title=Period između dva svjetska rata na stranicama Gračaničkog glasnika|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] područje Gračanice dijelilo je sudbinu sjeveroistočne Bosne, s dubokim političkim, vojnim i demografskim potresima. Od 1943. godine do kraja rata, Gračanica je u više navrata padala u partizanske ruke i bivala ponovo zauzimana od ustaških i njemačkih snaga, pri čemu je velik broj stanovnika odlazio s partizanima. Konačno je oslobođena 7. aprila 1945. godine. Poslijeratna jugoslavenska vlast uključila je Gračanicu u proces socijalističke obnove, industrijalizacije i širenja javnih službi, što je bilo dio općeg razvoja bosanskohercegovačkog društva nakon 1945. godine.<ref>{{cite web|url=https://hrcak.srce.hr/file/313441|title=Osnovna obilježja razvoja društva u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1953. godine|last=Kamberović|first=Husnija|website=Hrčak|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Novija istraživanja o lokalnoj historiografiji sjeveroistočne Bosne navode da su monografije o Gračanici i njenoj okolini, kao i radovi o [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačkoj borbi]], činili važan dio kasnijeg istraživanja prošlosti ovoga kraja.<ref name="Mutapcic" /><ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/40423636/Monuments_and_Memorials_to_the_People_s_Liberation_War_on_the_territory_of_Bosnia_and_Herzegovina_their_current_status_and_condition_Gra%C4%8Danica_municipality|title=Monuments and Memorials to the People's Liberation War on the territory of Bosnia and Herzegovina – Gračanica municipality|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Socijalističko razdoblje === U doba [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|socijalističke Jugoslavije]] Gračanica je prošla kroz intenzivnije administrativne, demografske i privredne promjene.<ref>{{cite web|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=297503|title=Administrativno područje opštine Gračanica u periodu od 1962. do 1992. godine: međuetnički odnosi i razvojne proturječnosti|website=CEEOL|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://gracanickiglasnik.ba/wp-content/uploads/2015/11/gg40_3.pdf|title=Administrativno područje opštine Gračanica u periodu od 1962. do 1992. godine|website=Gračanički glasnik|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Ovaj period obilježili su urbanizacija, širenje općinskih institucija, jačanje obrazovanja i komunalne infrastrukture, kao i veće uključivanje Gračanice u privredne tokove tuzlanske regije i sjeveroistočne Bosne.<ref>{{cite web|url=https://gracanickiglasnik.ba/category/arhiva/page/2/|title=Administrativno područje opštine Gračanica u periodu od 1962. do 1992. godine: međuetnički odnosi i razvojne proturječnosti|last=Hamzić|first=Omer|website=Gračanički glasnik|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Rat 1992–1995. === Uoči rata 1992. godine prostor doline [[Spreča|Spreče]], kojem pripada i Gračanica, bio je obilježen rastućim političkim i vojnim napetostima.<ref>{{cite web|url=https://fmpe.academia.edu/OmerHamzi%C4%87|title=“Uzavrela dolina Spreče” u predvečerje rata 1992|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Gračanica je ostala u sastavu teritorije pod kontrolom [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]]. U jednom iskazu pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ-em]] Gračanica se opisuje kao mjesto između [[Gradačac|Gradačca]] i [[Doboj]]a, u „muslimanskom dijelu Bosne i Hercegovine“, dok drugi transkript MKSJ-a bilježi da su žene, djeca i stariji iz jedne kolone 11. maja 1992. odvoženi prema Gračanici i Doboju, odnosno prema slobodnoj teritoriji pod kontrolom bosanske strane.<ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/simic/trans/en/030219IT.htm|title=Simic et al. trial transcript, 19 February 2003|website=ICTY|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krajisnik/trans/en/060627ED.htm|title=Krajišnik trial transcript, 27 June 2006|website=ICTY|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Prema svjedočenju generala [[Rasim Delić|Rasima Delića]] pred MKSJ-em, brigade iz Banovića, Lukavca, Gračanice i Doboj-Istoka branile su stanovništvo na sjeveru i sjeveroistoku tog prostora, u pravcu Doboja i doline Spreče.<ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/delic/trans/en/070920IT.htm|title=Delić trial transcript, 20 September 2007|website=ICTY|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Gračanica je tokom rata granatirana s [[Ozren]]a i [[Trebava|Trebave]], pri čemu je stradalo više desetina civila.<ref>{{cite web|url=https://detektor.ba/2021/08/31/licne-uspomene-iz-ratne-svakodnevnice-u-spomen-sobi-u-gracanici/|title=Lične uspomene iz ratne svakodnevnice u spomen-sobi u Gračanici|website=Detektor|access-date=13. 3. 2026}}</ref> [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]] u periodu od marta do novembra 1994. izvodila niz napada ograničenih ciljeva i na području Gračanice, u sklopu strategije iscrpljivanja [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]].<ref>{{cite book|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995|publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis|year=2002|location=Washington, D.C.}}</ref> Na južnoj polovini prijeratne općine Gračanica (područje Ozrena) u jesen 1991. godine neustavno i jednostrano je proglašena nova srpska općina [[Petrovo]]. U proljeće 1992, nakon niza subverzivno-terorističkih napada u organizaciji lokalnog SDS-a, započelo je spontano samoorganiziranje građana kroz tzv. mahalske straže, zatim mobiliziranje rezervnog sastava milicije, a potom i Teritorijalne odbrane. Agresor je otpočeo ratna dejstva u maju 1992. godine, ali branitelji su mu se uspješno suprostavili, a u ljeto i jesen iste godine postigli su i značajne uspjehe oslobađanjem dva sela, Gornje Lohinje i Lendića. Do kraja godine, u Gračanici je od jedinica Opštinskog štaba TO formirana 111. brdska brigada, a potom i Operativna Grupa 2 (OG-2), na čelu koje je do početka 1995. stajao pukovnik Osman Puškar i u sastav koje su ušle još i 109. brigada (Doboj Istok) i 117. brigada (Lukavac). Osim odbrane vlastite zone odgovornosti, dijelovi jedinica OG-2 su učestvovali u borbama na drugim ratištima, od [[Gradačac|gradačačkog]] do [[Olovo (BiH)|olovskog]] i [[vareš]]kog. Godine 1994. od najboljih boraca OG-2 formirana je nova 212. oslobodilačka brigada, sa komandom u Gračanici, koja se tokom iste godine istaknula u mnogim borbama, a posebno u oslobođenju važnih kota Vijenac i Vis. Početkom 1995, izvršeno je preimenovanje brigada OG-2, pri čemu 111. brdska brigada postaje 221. brigadom, a 212. 222. oslobodilačkom brigadom. OG-2 je preformirana u 22. diviziju KoV, kojoj je pored dotadašnjih brigada OG-2 pridodata i 225. brigada Banovići. Ova divizija je odigrala značajnu ulogu u borbama na ozrensko-vozućkom ratištu u jesen 1995. godine. == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Gračanice|Spisak naseljenih mjesta u gradu Gračanici}} Po službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Gračanica imala je 59.134 stanovnika, raspoređenih u 28 naselja. Poslije potpisivanja Dejtonskog sporazuma, veći dio općine Gračanica ušao je u sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. U sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]] ušla su naseljena mjesta: Boljanić, Bosansko Petrovo Selo, Kakmuž, Karanovac, Porječina i Sočkovac, te dijelovi naseljenih mjesta: Skipovac Donji i Skipovac Gornji. Od ovog područja formirana je općina [[Petrovo]]. === Grad Gračanica === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Gračanica | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 11479 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 51) |work=fzs.ba |access-date= 22. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 1. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 45220 | g2013_bosnjaci = 43857 | g2013_srbi = 157 | g2013_hrvati = 72 | g2013_bosanci = 377 | g2013_romi = 257 | g2013_muslimani = 127 | g2013_bosanciihercegovci = 79 | g2013_albanci = 24 | g2013_jugosloveni = 5 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_turci = 1 | g2013_slovenci = 5 | g2013_pravoslavci = 3 | g2013_makedonci = 4 | g2013_nisu_izjasnili = 137 | g2013_nepoznato = 73 | g1991_ukupno = 59134 | g1991_muslimani = 42599 | g1991_srbi = 13558 | g1991_hrvati = 132 | g1991_jugosloveni = 1530 | g1981_ukupno = 54311 | g1981_muslimani = 38189 | g1981_srbi = 13226 | g1981_hrvati = 135 | g1981_jugosloveni = 2359 | g1981_slovenci = 5 | g1981_crnogorci = 50 | g1981_albanci = 20 | g1981_madari = 2 | g1981_romi = 24 | g1981_makedonci = 13 | g1971_ukupno = 46950 | g1971_muslimani = 33135 | g1971_srbi = 13135 | g1971_hrvati = 199 | g1971_jugosloveni = 184 | g1971_slovenci = 7 | g1971_crnogorci = 45 | g1971_albanci = 10 | g1971_madari = 6 | g1971_romi = 1 | g1971_makedonci = 9 | g1961_ukupno = 30203 | g1961_muslimani = 20726 | g1961_srbi = 8543 | g1961_hrvati = 171 | g1961_jugosloveni = 686 | g1961_slovenci = 18 | g1961_crnogorci = 8 | g1961_albanci = 6 | g1961_madari = 11 | g1961_makedonci = 2 }} === Naseljeno mjesto Gračanica === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Gračanica | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 120154 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 12882 | g2013_bosnjaci = 12031 | g2013_srbi = 131 | g2013_hrvati = 49 | g2013_bosanci = 270 | g2013_romi = 109 | g2013_muslimani = 54 | g2013_bosanciihercegovci = 53 | g2013_albanci = 17 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_turci = 1 | g2013_slovenci = 3 | g2013_pravoslavci = 1 | g2013_makedonci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 88 | g2013_nepoznato = 49 | g1991_ukupno = 12712 | g1991_muslimani = 10282 | g1991_srbi = 1169 | g1991_hrvati = 47 | g1991_jugosloveni = 900 | g1981_ukupno = 12103 | g1981_muslimani = 9604 | g1981_srbi = 1000 | g1981_hrvati = 67 | g1981_jugosloveni = 1284 | g1981_slovenci = 1 | g1981_crnogorci = 31 | g1981_albanci = 5 | g1981_madari = 1 | g1981_makedonci = 6 | g1971_ukupno = 9477 | g1971_muslimani = 8225 | g1971_srbi = 934 | g1971_hrvati = 99 | g1971_jugosloveni = 98 | g1971_slovenci = 2 | g1971_crnogorci = 34 | g1971_albanci = 7 | g1971_madari = 1 | g1971_makedonci = 6 | g1961_ukupno = 7656 | g1961_muslimani = 5654 | g1961_srbi = 1394 | g1961_hrvati = 126 | g1961_jugosloveni = 443 | g1961_slovenci = 8 | g1961_crnogorci = 6 | g1961_albanci = 5 | g1961_madari = 3 | g1961_makedonci = 1 }} == Kultura == === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Gračanici}} == Poznate ličnosti == {{div col||30em}} * [[Mustafa Kamarić]] * [[Mustafa Beganović]] * [[Vedin Musić]], nogometaš * [[Nijaz Omerović]] * [[Amel Ćurić]] * [[Ibrahim Jukan]] * [[Husein Mujić]] * [[Minja Stjepanović]] * [[Marija Babović]] * [[Halim Mulaibrahimović]] * [[Mehmed Imširović]] * [[Sabrija Prohić]] * [[Fikret Konjić]] * [[Izet Mašić]] {{div col end}} == Također pogledajte == * [[Gračanička sahat-kula]] * [[Šarena džamija u Gračanici]] * [[Arminka Helić]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Gračanica Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://gracanica.gov.ba/ Zvanični veb-sajt grada Gračanice] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Grad Gračanica}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Gračanica|*]] 1tb2krkx2zyl38fznl84mmj9l3b8nsr Mark Spitz 0 4530 3848475 3797969 2026-05-22T06:48:11Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "James E. Sullivan"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848475 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija plivač | ime = Mark Spitz | slika = Mark Spitz.jpg | veličina_slike = 200px | opis_slike = Spitz u decembru 2012. | puno_ime = Mark Andrew Spitz | nadimak = ''Mark the Pool Shark'' | državljanstvo = [[SAD|Amerikanac]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1950|02|10}} | mjesto_rođenja = Modesto, [[Kalifornija]], SAD | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|godinaSmrt|mjesecSmrt|datumSmrt|godinaRođenja|mjesecRođenja|datumRođenja}} --> | mjesto_smrti = | visina = 183 cm | težina = 73 kg <!-- Sport --> | stilovi = [[Delfinov stil|Delfin]], [[Slobodni stil (plivanje)|slobodno]] | klub = [[Arden Hills Swim Club]] | trener = [[Bob Bowman (trener)|Bob Bowman]] <!-- Medalje --> | šabloni_medalja = {{MedaljaDržava|{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}}} {{MedaljaSport|[[Plivanje]]}} {{MedalCount |[[Olimpijske igre]]|9|1|1 |[[Panameričke igre]]|5|0|0 |[[Maccabiada]]|10|0|0 |'''Ukupno'''|'''24'''|'''1'''|'''1''' }} }} '''Mark Andrew Spitz''' ([[fonetika|fonetski]]: ''Mark Špic''; 10. februar 1950. u [[Modesto (Kalifornija)|Modestu]], [[Kalifornija]], od oca američkog Jevreja i majke [[Portoriko|Portorikanke]]) slavni je američki plivački olimpijac, devetostruki olimpijski pobjednik i bivši plivač koji je 23 puta postavljao svjetske rekorde u sprinterskim disciplinama slobodnim i delfinovim stilom. Dugo je držao rekord po broju zlatnih medalja osvojenih na jednim [[Olimpijske igre|Olimpijskim igrama]] – sedam, a osvojio ih je na [[Olimpijske igre 1972.|OI 1972.]] u [[München]]u. Posljednju, sedmu, zlatnu medalju (u štafeti 4 × 100 m mješovito) osvojio je 4. septembra 1972, dan uoči početka najveće olimpijske tragedije – upada i pokolja od strane [[Palestina|palestinskih terorista]] nad [[izrael]]skim sportistima. Svoj veliki talent ovaj je plivački fenomen pokazao još puno ranije, te se spremao da već na [[Olimpijske igre 1968.|OI 1968.]] u [[Mexico City]]ju zablista punim sjajem, osvoji pregršt zlatnih medalja i nadmaši svog sunarodnjaka i uzora, također plivačkog velikana, [[Don Schollander|Dona Schollandera]], koji je na [[OI 1964.|Igrama]] u [[Tokio|Tokiju]] četiri godine ranije osvojio četiri zlatne medalje. Planirao je osvojiti pet zlatnih medalja, ali nije uspio. Osvojio je "samo" dva zlata, i to u štafetama 4 × 100 m slobodno i 4 × 200 m slobodno. Tome je dodao srebro na 100 m delfin i bronzu na 100 m slobodno, dok je u finalu na 200 m delfin totalno podbacio, stigavši na cilj posljednji – osmi. Na Igrama u Münchenu Spitz je postigao podvig koji i dan-danas predstavlja drugo najveće dostignuće koje je na jednim [[Olimpijske igre|Olimpijskim igrama]] ostvario neki sportist. Osvojio je sedam zlatnih olimpijskih medalja, što je podvig koji je nadmašio jedino drugi američki plivač, [[Michael Phelps]], u [[Peking]]u [[OI 2008.|2008.]]. Pritom je u svakoj finalnoj trci zlatnoj medalji pridodao i svjetski rekord. Još tokom trajanja plivačkih takmičenja na Igrama u Münchenu Spitz je nagovijestio da će posljednja finalna utrka biti i njegova posljednja utrka u karijeri. Tako je i bilo. Povukao se iz plivanja u dobi od 22 i po godine. Tim više čudi njegov pokušaj da se kvalificira za američki plivački tim za [[Olimpijske igre 1992.|OI 1992.]] u [[Barcelona|Barceloni]]. Tada je imao 42 godine. Nije uspio, osim što je ponovo skrenuo na sebe pažnju i podsjetio na svoje legendarne uspjehe, pa je činjenica da je tek ovim "nestašlukom", sada konačno i zauvijek, okončana jedna od najvećih sportskih i olimpijskih karijera u historiji. Spitz danas živi u [[Kalifornija|Kaliforniji]], sa suprugom Suzy, s kojom ima dva sina, Matthewa i Justina. == Karijera == * 1968 – OI, 2 zlatne medalje (štafete 4 × 100 m slobodno i 4 × 200 m slobodno), 1 srebrna medalja (100 m delfin) i 1 bronzana medalja (100 m slobodno) * 1972 – OI, 7 zlatnih medalja (100 m slobodno, 200 m slobodno, 100 m delfin, 200 m delfin; i štafete: 4 × 100 m slobodno, 4 × 200 m slobodno i 4 × 100 m mješovito) == Lični rekordi: == * 100 m slobodno: 51.22 (1972, tada svjetski rekord) * 200 m slobodno: 1:52.78 (1972, tada svjetski rekord) * 100 m delfin: 54.27 (1972, tada svjetski rekord) * 200 m delfin: 2:00.70 (1972, tada svjetski rekord) == Štafete: == * 4 × 100 m slobodno: 3:26.42 (1972, tada svjetski rekord) * 4 × 200 m slobodno: 7:35.78 (1972, tada svjetski rekord) * 4 × 100 m mešovito: 3:48.16 (1972, tada svjetski rekord) == Također pogledajte == * [[Olimpijci sa najviše medalja]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20070207225457/http://www.corporateartists.com/speaker_mark_spitz.html Mark Spitz] {{Olimpijski pobjednici na 100 slobodno}} {{Olimpijski pobjednici na 200 slobodno}} {{Olimpijski pobjednici na 100 delfin}} {{Olimpijski pobjednici na 200 delfin}} {{Olimpijski pobjednici na 4 x 100 slobodno}} {{Olimpijski pobjednici na 4 x 200 slobodno}} {{Olimpijski pobjednici na 4 x 100 mješovito}} {{DEFAULTSORT:Spitz, Mark}} [[Kategorija:Rođeni 1950.]] [[Kategorija:Američki plivači]] [[Kategorija:Američki olimpijci]] [[Kategorija:Biografije, Modesto (Kalifornija)]] [[Kategorija:Plivači na Ljetnim olimpijskim igrama 1968.]] [[Kategorija:Plivači na Ljetnim olimpijskim igrama 1972.]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (SAD)]] [[Kategorija:Osvajači srebrne medalje na Olimpijskim igrama (SAD)]] [[Kategorija:Osvajači bronzane medalje na Olimpijskim igrama (SAD)]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "James E. Sullivan"]] 3jy6gizp8h2d2aaa3qj9ggc1leq15lh Sapna 0 5734 3848312 3827747 2026-05-21T12:06:45Z Mhare 481 3848312 wikitext text/x-wiki {{Drugo_značenje|Sapna (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Sapna | drugo_ime = | službeno_ime = Općina Sapna | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Sapna - panoramio (cropped).jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Sapna | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Sapna grb.jpg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Sapna municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Sapna u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|29|38.9|N|19|00|06.9|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Zudin Mahmutović<ref>{{cite web |title=Centralna izborna komisija BiH |url=http://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/8/82/0 |website=www.izbori.ba |access-date=11. 11. 2020}}</ref> | načelnik_stranka = [[Pokret demokratske akcije|PDA]] | površina_naselja = 9.34 | površina_općine = 122.35 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 2027 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 11178 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 75 411 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 163520<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 11312 | veb-sajt = {{URL|http://opcinasapna.ba/}} | fusnote = | mapframe_id = Q12756669 }} '''Sapna''' je [[naseljeno mjesto]] i sjedište istoimene [[općina|općine]] u sjeveroistočnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. == Historija == Prostor Sapne u izvorima se vezuje za srednjovjekovnu [[Župa|župu]] Sapnu, a u [[Osmansko carstvo|osmanskom periodu]] za [[Nahija|nahiju]] Sapnu u sastavu [[Zvornički sandžak|Zvorničkog sandžaka]].<ref name="OpcinaHistorija">{{cite web|url=https://opcinasapna.ba/2015-06-30-12-33-02/historija|title=Historija|website=Općina Sapna|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="Omerovic1604">{{cite journal|last=Omerović|first=Edhem|year=2016|title=Popis nahije Sapna iz 1604. godine|url=https://bastina.ba/wp-content/uploads/2016/03/izdavastvo_2016_20161123_bastina_8_radovi_1_Pro%C5%A1lost_Edhem_Omerovi%C4%87_POPIS-NAHIJE-SAPNA-IZ-1604_GODINE.pdf|journal=Baština sjeveroistočne Bosne|volume=VIII|pages=49–85|access-date=13. 3. 2026}}</ref> U administrativnom smislu savremena općina Sapna formirana je 18. marta 1998. godine podjelom prijeratne općine [[Zvornik]].<ref name="Opcina1998">{{cite web|url=https://opcinasapna.ba/|title=Općina Sapna - zvanična prezentacija|website=Općina Sapna|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Srednji vijek === Sapna se kao administrativno-teritorijalni pojam spominje još u srednjem vijeku, a na starijim kartama zabilježen je naziv '''Župa Sapna'''.<ref name="OpcinaHistorija" /> Na području Sapne sačuvan je veći broj [[stećak]]a, što se u lokalnoj historiografiji uzima kao pokazatelj kontinuirane naseljenosti ovoga prostora u srednjem vijeku.<ref name="OpcinaHistorija" /> Prema podacima koje donosi Edhem Omerović na osnovu osmanskih izvora i deftera, srednjovjekovna župa Sapna najvjerovatnije je obuhvatala najmanje 34 sela, odnosno prostor koji je u osmanskom periodu u velikoj mjeri nastavio egzistirati kao nahija Sapna.<ref name="Omerovic1604" /> === Osmanski period === Nakon osmanskog osvajanja Sapna se spominje kao [[nahija]] u sastavu [[Zvornički sandžak|Zvorničkog sandžaka]], koji je, prema dostupnim podacima, formiran oko 1480. godine.<ref name="OpcinaHistorija" /><ref name="Omerovic1604" /> Sapna je u tom periodu bila važno komunikacijsko područje između [[Zvornik]]a i [[Teočak]]a.<ref name="OpcinaHistorija" /> Defter iz 1604. godine predstavlja jedan od važnijih izvora za proučavanje naselja, demografskih prilika i teritorijalnog obuhvata nahije Sapna u ranom novom vijeku.<ref name="Omerovic1604" /> === Austro-Ugarska i jugoslavenski period === Za vrijeme [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] Sapna je pripadala zvorničkom kotaru (srezu).<ref name="OpcinaHistorija" /> I u doba [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca|Kraljevine SHS]] odnosno [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] ostala je u sastavu sreza Zvornik, u okviru tuzlanskog okruga.<ref name="OpcinaHistorija" /> Nakon Drugog svjetskog rata Sapna je neko vrijeme zadržala status općinskog središta, ali je 1958. godine, nakon gašenja zvorničkog sreza i njegovog pripajanja tuzlanskom, općina Sapna pripojena općini Zvornik.<ref name="OpcinaHistorija" /> === Rat u Bosni i Hercegovini === Do početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] područje današnje Sapne nalazilo se u sastavu općine Zvornik.<ref name="Opcina1998" /> U presudama i sažecima presuda [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ-ja]] utvrđeno je da su u proljeće 1992. godine na području općine Zvornik izvršeni napadi na bošnjačka naselja te prisilna premještanja i deportacije nesrpskog stanovništva; među primjerima koji se navode jesu događaji u [[Divič]]u i [[Kozluk]]u.<ref name="ICTYKrajisnik">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krajisnik/tjug/en/060927_Krajisnik_summary_en.pdf|title=Judgement Summary for Momčilo Krajišnik|date=27. 9. 2006|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Sud Bosne i Hercegovine je 2021. godine djelimično potvrdio optužnicu u predmetu ''Šemsudin Muminović i drugi'', koja se odnosi na ratne zločine protiv civilnog stanovništva i ratnih zarobljenika u mjestu [[Pantići]], Sapna, Zvornik, za period od 1992. do 1994. godine.<ref name="SudBiHMuminovic">{{cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Court/Case/1955|title=S1 1 K 039396 20 Kri Mujo Muratović i dr.|website=Sud Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> U vezi s događajima nakon pada [[Srebrenica|Srebrenice]], MKSJ je u skupu usaglašenih činjenica naveo da su 19. jula 1995. pripadnici [[Vojska Republike Srpske|VRS-a]] kod [[Nezuk]]a zarobili 11 Bošnjaka iz kolone koja se povlačila iz Srebrenice te da je 10 njih pogubljeno.<ref name="ICTYNezuk">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/perisic/tdec/en/090819.pdf|title=Decision in respect of Srebrenica agreed facts|date=19. 8. 2009|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Nezuk je danas jedna od mjesnih zajednica općine Sapna.<ref name="MZSapna">{{cite web|url=https://opcinasapna.ba/2015-06-30-12-33-02/mjesne-zajednice|title=Mjesne zajednice|website=Općina Sapna|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Savremeni period === Savremena općina Sapna počela je egzistirati 18. marta 1998. godine, kada se na osnovu odluke [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Federalnog parlamenta]] prvi put sastalo Općinsko vijeće Sapna.<ref name="Opcina1998" /> Nastala je podjelom prijeratne općine Zvornik na općinu Zvornik u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] i općinu Sapna u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]].<ref name="Opcina1998" /> U savremenoj administrativnoj organizaciji općina obuhvata mjesne zajednice Baljkovica, Donji Zaseok, Goduš, Kobilići, Kovačevići, Kraljevići, Međeđa, Nezuk, Rastošnica, Sapna, Skakovica, Vitinica, Zaseok i Žuje-Šarci.<ref name="MZSapna" /> == Geografija == === Geografski položaj === {{Susjedne općine | S = [[Teočak]] | SZ = [[Lopare]] | SI = [[Teočak]]<br>[[Zvornik]] | Z = [[Kalesija]] | I = [[Zvornik]] | J = [[Kalesija]], [[Zvornik]] | JZ = [[Kalesija]] | JI = [[Zvornik]] }} == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Sapne|Spisak naseljenih mjesta u općini Sapna}} === Nacionalni sastav stanovništva - općina Sapna === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Sapna | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 11312 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 127/28) |work=fzs.ba |access-date= 9. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 11178 | g2013_bosnjaci = 10827 | g2013_srbi = 234 | g2013_hrvati = 3 | g2013_bosanci = 12 | g2013_romi = 39 | g2013_muslimani = 32 | g2013_albanci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 10 | g2013_nepoznato = 11 | g1991_ukupno = 4436 | g1991_muslimani = 3956 | g1991_srbi = 430 | g1991_hrvati = 6 | g1991_jugosloveni = 16 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Sapna === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Sapna | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 163520 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=http://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live}}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 9. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 9. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 2027 | g2013_bosnjaci = 2023 | g2013_nisu_izjasnili = 3 | g2013_nepoznato = 1 | g1991_ukupno = 1807 | g1991_muslimani = 1722 | g1991_srbi = 46 | g1991_hrvati = 6 | g1991_jugosloveni = 14 | g1981_ukupno = 1660 | g1981_muslimani = 1652 | g1981_srbi = 2 | g1981_jugosloveni = 2 | g1981_slovenci = 1 | g1981_crnogorci = 2 | g1971_ukupno = 1070 | g1971_muslimani = 1025 | g1971_srbi = 33 | g1971_jugosloveni = 3 | g1971_crnogorci = 2 | g1971_albanci = 2 }} == Sapna danas == Veći dio bivše općine Zvonik Daytonskim sporazumom je pripao Republici Srpskoj. Manji dio, naselja: Sapna, Goduš, Kraljevići, Međeđa, Rastošnica, Rožanj i dijelovi naselja Baljkovica, Kiseljak, Nezuk, Vitinica i Zaseok pripao je Federaciji. Na tom dijelu, površine 118&nbsp;km<sup>2</sup>, formirana je nova općina - općina Sapna. Područje ove općine je izrazito poljoprivredno. Njen brdsko - planinski položaj je pogodan za razvoj voćarstva i uzgoj stoke. Da bi se mogla razvijati savremena proizvodnja, potrebno je izgraditi infrastrukturne objekte: puteve, električnu mrežu, uvesti mehanizaciju, podići pogon za preradu poljoprivrednih proizvoda. Neki od ovih projekata su već u znatnoj mjeri realizirani. Stanovništvo kontinuirano emigrira u zapadnoeuropske zemlje, posebno mladi. == Institucije == Osim općine, Sapna ima i policijsku stanicu, Dom zdravlja, filijale penzionog i zdravstvenog osiguranja, poštu, banku, elektro-distribuciju, radio stanicu Radio Glas Drine, civilnu zaštitu, nekoliko filijala različitih osiguravajućih kuća, osnovnu i srednju školu. Osim toga, ovdje egzistira i nekoliko privatnih firmi sa ograničenom proizvodnom aktivnošću. == Sport == Nogometni klub Vitezovi Sapna je osnovan [[1997]]. godine i otada se takmičio u kantonalnim ligama Tuzlanskog kantona. U prve dvije godine postojanja klub je prešao iz 3. u 1. kantonalnu ligu. Domaće utakmice igrao je u Rastošnici a po izgradnji stadiona, na Gradskom stadionu u Sapni. Zbog nedostatka sredstava klub je ugašen 2006. godine. Osim ovog kluba postojali su i FK Jedinstvo iz Nezuka i FK Moča iz Goduša, ali su i oni kratkotrajno funkcionisali. Jedino je opstao klub iz Vitinice koji je 1999. godine osnovan pod imenom FK Mladost a od 2006. godine nosi ime OFK Vitinica. OFK Vitinica svoje domaće utakmice igra na Gradskom stadionu u Sapni a trenutno se takmičio u Prvoj ligi Tuzlanskog kantona do 2012. godine kada je ugašen. 2016. godine osnovan je FK Sapna koji baštini historiju FK Vitezovi Sapna i FK Mladost Vitinica. Takmiči se u posljednjem rangu - 3. kantonalnoj ligi Tuzlanskog kantona u kojoj u posljednje 4 sezone zauzima 2. mjesto i svaki put ne uspijeva da se plasira u viši rang. Pored nogometnih klubova, Sapna ima i Odbojkaški klub invalida "Drina" Sapna, koji se već godinama takmiči u Prvoj ligi Bosne i Hercegovine. Ovaj klub svoje domaće utakmice odigrava u Sportskoj dvorani u Sapni. == Također pogledajte == * [[Marš mira]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Sapna Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.opcinasapna.ba/ Zvanični sajt općine Sapna] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Općina Sapna}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine‎]] [[Kategorija:Općine u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Sapna|*]] [[Kategorija:Zvornik]] qttco2zsgzqayd6qcktiusqwja5cka9 Šećerna bolest 0 6014 3848505 3847746 2026-05-22T09:27:28Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dijabetes]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848505 wikitext text/x-wiki {{izmijeni naslov}} {{Infokutija zdravstveno stanje | naziv = Šećerna bolest | sinonimi = Diabetes mellitus | slika = Blue circle for diabetes.svg | veličina_slike = 200px | alt = | opis_slike = ''Plavi krug'' - simbol šećerne bolesti | izgovor = | specijalnost = <!-- sa Wikipodataka ili vrijednost unesena u šablon --> | simptomi = | komplikacije = | pojava = | trajanje = | vrste = | uzroci = <!-- ili |uzrok= --> | rizici = <!-- ili |rizik= --> | dijagnoza = | diferencijalna_dijagnoza = | prevencija = | liječenje = <!-- ili |tretman= --> | lijek = | prognoza = | frekvencija = 463 miliona (8,8%)<ref name=IDF2019>{{cite web |title=IDF DIABETES ATLAS Ninth Edition 2019 |url=https://www.diabetesatlas.org/upload/resources/material/20200302_133351_IDFATLAS9e-final-web.pdf |website=www.diabetesatlas.org |access-date=18. 5. 2020 |language=EN |archive-date=1. 5. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501123853/https://www.diabetesatlas.org/upload/resources/material/20200302_133351_IDFATLAS9e-final-web.pdf |url-status=dead }}</ref> | smrtnost = 4,2 miliona (2019)<ref name=IDF2019/> }} '''Šećerna bolest''' ili '''dijabetes''' ([[Latinski jezik|lat]]. ''diabetes mellitus''; [[Grčki jezik|grč]]. διαβήτης) jeste grupa hroničnih, neizlječivih sistemskih poremećaj [[Metabolizam|metabolizma]]<ref>S.Stefanović i saradnici, ''Specijalna klinička fiziologija'', 3. izdanje ("Medicinska knjiga" Beograd-Zagreb, 1980)</ref>, koji se karakterizira [[hiperglikemija|hiperglikemijom]], tj. trajno povišenim nivoom [[Glukoza|glukoze]] u [[krv]]i tokom dužeg vremenskog perioda.<ref>{{cite web|title=About diabetes |url=https://www.who.int/diabetes/action_online/basics/en/ |publisher=World Health Organization |access-date=4. 4. 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331094533/http://www.who.int/diabetes/action_online/basics/en/ |archive-date=31. 3. 2014 }}</ref><ref name="msd">{{cite web |title=Diabetes Mellitus (DM) - Hormonal and Metabolic Disorders |url=https://www.msdmanuals.com/en-gb/home/hormonal-and-metabolic-disorders/diabetes-mellitus-dm-and-disorders-of-blood-sugar-metabolism/diabetes-mellitus-dm |website=MSD Manual Consumer Version |access-date=1. 10. 2022}}</ref> Simptomi često uključuju učestalo mokrenje, pojačanu žeđ i povećan apetit.<ref name="WHO2022">{{cite web |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=www.who.int |access-date=1. 10. 2022 |language=en}}</ref> Ako se ne liječi, dijabetes dovodi do mnogih zdravstvenih komplikacija.<ref name="WHO2022"/> Akutne komplikacije mogu uključivati dijabetičku ketoacidozu, hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje ili smrt.<ref>{{cite journal | vauthors = Krishnasamy S, Abell TL | title = Diabetic Gastroparesis: Principles and Current Trends in Management | journal = Diabetes Therapy | volume = 9 | issue = Suppl 1 | pages = 1–42 | date = juli 2018 | pmid = 29934758 | pmc = 6028327 | doi = 10.1007/s13300-018-0454-9 }}</ref> Ozbiljne dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, moždani udar, hroničnu bolest bubrega, čireve na stopalima, oštećenje nerava, oštećenje očiju i kognitivna oštećenja.<ref name="WHO2022"/><ref name=Sa2016>{{cite journal | vauthors = Saedi E, Gheini MR, Faiz F, Arami MA | title = Diabetes mellitus and cognitive impairments | journal = World Journal of Diabetes | volume = 7 | issue = 17 | pages = 412–422 | date = septembar 2016 | pmid = 27660698 | pmc = 5027005 | doi = 10.4239/wjd.v7.i17.412 }}</ref> Uglavnom je uslovljen nasljednim faktorima <ref>Arthur C. Guyton, John E. Hall: Medicinska fiziologija, IX izdanje ("Savremena administracija", Beograd, 1999)</ref>, a nastaje zbog toga što [[gušterača]] ne proizvodi dovoljno [[insulin|inzulin]]a, ili ćelije tijela ne reagiraju pravilno na proizvedeni inzulin.<ref name=Green2011>{{cite book |veditors=Shoback DG, Gardner D |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology|url=https://archive.org/details/greenspansbasicc0000unse |year=2011|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=978-0-07-162243-1|chapter=Chapter 17|edition=9th}}</ref> Insulin je hormon koji je odgovoran za pomoć glukozi iz hrane da uđe u ćelije kako bi se koristila za energiju.<ref>{{Cite web |title=What is Diabetes? {{!}} NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes |access-date=17. 3. 2022 |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |language=en-US}}</ref> Postoje tri glavna tipa dijabetes melitusa:<ref name="WHO2022"/> * ''Dijabetes tipa 1'' nastaje zbog neuspjeha [[Gušterača|gušterače]] da proizvede dovoljno [[insulin|inzulin]]a zbog gubitka beta stanica.<ref name="WHO2022"/> Ovaj oblik se ranije nazivao "insulin-ovisni dijabetes melitus" ili "juvenilni dijabetes".<ref name="WHO2022"/> Gubitak beta ćelija je uzrokovan autoimunim odgovorom.<ref>{{Cite book |title=Hormones | vauthors = Norman A, Henry H |publisher=Elsevier |year=2015 |isbn=9780123694447 |pages=136–137 }}</ref> Uzrok ovog autoimunog odgovora je nepoznat.<ref name="WHO2022"/> Iako se dijabetes tipa 1 obično javlja u djetinjstvu ili adolescenciji, može se razviti i kod odraslih.<ref>{{Cite web |title=Type 1 diabetes - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/type-1-diabetes/symptoms-causes/syc-20353011 |access-date=17. 3. 2022 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref> * ''Dijabetes tipa 2'' počinje inzulinskom rezistencijom, stanjem u kojem stanice ne reagiraju pravilno na inzulin.<ref name="WHO2022"/> Kako bolest napreduje, može se razviti i nedostatak inzulina.<ref>{{cite book |title=RSSDI textbook of diabetes mellitus |year=2012 |publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers |isbn=978-93-5025-489-9 |page=235 |edition=Revised 2nd |url=https://books.google.com/books?id=7H6mYolrtUMC&pg=PA235 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014172232/https://books.google.com/books?id=7H6mYolrtUMC&pg=PA235 |archive-date=14. 10. 2015}}</ref> Ovaj oblik se ranije nazivao "dijabetes melitus koji nije ovisan o inzulinu" ili "dijabetes sa početkom u odraslih".<ref name="WHO2022"/> Dijabetes tipa 2 je češći kod starijih osoba, ali značajno povećanje prevalencije gojaznosti među djecom dovelo je do više slučajeva dijabetesa tipa 2 kod mlađih osoba.<ref>{{Cite web |title=Type 2 diabetes - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/type-2-diabetes/symptoms-causes/syc-20351193 |access-date=17. 3. 2022 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref> Najčešći uzrok je kombinacija prekomjerne tjelesne težine i nedovoljne vježbe.<ref name="WHO2022"/> * ''Gestacijski dijabetes'' je treći glavni oblik, a javlja se kada trudnice bez prethodne historije dijabetesa razviju visok nivo šećera u krvi.<ref name="WHO2022"/> Kod žena sa gestacijskim dijabetesom, šećer u krvi se obično vraća na normalu ubrzo nakon porođaja. Međutim, žene koje su imale gestacijski dijabetes tokom trudnoće imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 kasnije u životu.<ref>{{Cite web |title=Gestational diabetes - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gestational-diabetes/symptoms-causes/syc-20355339 |access-date=17. 3. 2022 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref> Dijabetes tipa 1 mora se liječiti injekcijama [[insulin|inzulin]]a.<ref name="WHO2022"/> Prevencija i liječenje dijabetesa tipa 2 uključuje održavanje zdrave prehrane, redovite fizičke vježbe, normalnu tjelesnu težinu i izbjegavanje upotrebe [[duhan]]a.<ref name="WHO2022"/> Dijabetes tipa 2 može se liječiti oralnim antidijabetičkim lijekovima, sa ili bez [[insulin|inzulin]]a.<ref name=WHO2013Top10>{{cite web |title=The top 10 causes of death Fact sheet N°310 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs310/en/ |publisher=World Health Organization |date=oktobar 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170530121727/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs310/en/ |archive-date=30. 5. 2017 }}</ref> Kontrola krvnog pritiska i održavanje pravilne njege stopala i očiju važni su za osobe sa ovom bolešću.<ref name="WHO2022"/> Inzulin i neki oralni lijekovi mogu uzrokovati nizak šećer u krvi (hipoglikemiju).<ref>{{cite book |veditors=Rippe RS, Irwin JM |title=Manual of intensive care medicine |url=https://archive.org/details/manualofintensiv0000unse_q2v1 |year=2010 |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-0-7817-9992-8 |page=[https://archive.org/details/manualofintensiv0000unse_q2v1/page/549 549] |edition=5th }}</ref> Operacija mršavljenja kod osoba sa gojaznošću ponekad je efikasna mjera kod onih sa dijabetesom tipa 2.<ref name=Picot2009>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = septembar 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | doi-access = free | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 }}</ref> Gestacijski dijabetes obično se povlači nakon rođenja djeteta.<ref>{{cite book | vauthors = Cash J |title=Family Practice Guidelines |year=2014 |publisher=Springer |isbn=978-0-8261-6875-7 |page=396 |edition=3rd |url=https://books.google.com/books?id=nCjcAgAAQBAJ&pg=PA396 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031011231/https://books.google.com/books?id=nCjcAgAAQBAJ&pg=PA396 |archive-date=31. 10. 2015}}</ref> Dijabetes se danas ubraja među najčešća endokrinološka oboljenja, s učestalošću u stalnom porastu (naročito u razvijenim zemljama svijeta) <ref>[http://www.plivazdravlje.hr/centar/200/?section=home&cat=w&show=1&id=15953 Dijabetes kao kardiovaskularna bolest], pristup 15. 9. 2007.</ref>. To je posljedica modernog stila života i povećanja broja spoljašnjih etioloških činilaca, među kojima se posebno izdvaja gojaznost. Šećerna bolest se najčešće javlja u starijem životnom dobu kao posljedica općih degenerativnih i sklerotičnih promjena u organizmu (koja zahvataju i [[pankreas]]), a kod mladih osoba može nastati usljed [[Genetika|genetičkih]] poremećaja ili oštećenja pankreasa kod određenih zaraznih oboljenja <ref>[http://www.svetzdravlja.com/Tekst-159-11-Secerna_bolest___dijabetes.htm Šećerna bolest – dijabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070912022356/http://www.svetzdravlja.com/Tekst-159-11-Secerna_bolest___dijabetes.htm |date=12. 9. 2007 }}, pristup 15. 9. 2007.</ref>. Od 2019. godine, procjenjuje se da je 463 miliona ljudi širom svijeta imalo dijabetes (8,8% odrasle populacije), a dijabetes tipa 2 čini oko 90% slučajeva.<ref name=IDF2019>{{cite web |title=IDF DIABETES ATLAS Ninth Edition 2019 |url=https://www.diabetesatlas.org/upload/resources/material/20200302_133351_IDFATLAS9e-final-web.pdf |website=www.diabetesatlas.org |access-date=18. 5. 2020 |language=EN |archive-date=1. 5. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501123853/https://www.diabetesatlas.org/upload/resources/material/20200302_133351_IDFATLAS9e-final-web.pdf |url-status=dead }}</ref> Stope su slične kod žena i muškaraca.<ref name=Vos2012>{{cite journal | vauthors = Vos T, Flaxman AD, Naghavi M, Lozano R, Michaud C, Ezzati M, Shibuya K, Salomon JA, Abdalla S, Aboyans V, Abraham J, Ackerman I, Aggarwal R, Ahn SY, Ali MK, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Bahalim AN, Barker-Collo S, Barrero LH, Bartels DH, Basáñez MG, Baxter A, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bernabé E, Bhalla K, Bhandari B, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Black JA, Blencowe H, Blore JD, Blyth F, Bolliger I, Bonaventure A, Boufous S, Bourne R, Boussinesq M, Braithwaite T, Brayne C, Bridgett L, Brooker S, Brooks P, Brugha TS, Bryan-Hancock C, Bucello C, Buchbinder R, Buckle G, Budke CM, Burch M, Burney P, Burstein R, Calabria B, Campbell B, Canter CE, Carabin H, Carapetis J, Carmona L, Cella C, Charlson F, Chen H, Cheng AT, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahiya M, Dahodwala N, Damsere-Derry J, Danaei G, Davis A, De Leo D, Degenhardt L, Dellavalle R, Delossantos A, Denenberg J, Derrett S, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dherani M, Diaz-Torne C, Dolk H, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Edmond K, Elbaz A, Ali SE, Erskine H, Erwin PJ, Espindola P, Ewoigbokhan SE, Farzadfar F, Feigin V, Felson DT, Ferrari A, Ferri CP, Fèvre EM, Finucane MM, Flaxman S, Flood L, Foreman K, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabbe BJ, Gabriel SE, Gakidou E, Ganatra HA, Garcia B, Gaspari F, Gillum RF, Gmel G, Gosselin R, Grainger R, Groeger J, Guillemin F, Gunnell D, Gupta R, Haagsma J, Hagan H, Halasa YA, Hall W, Haring D, Haro JM, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Higashi H, Hill C, Hoen B, Hoffman H, Hotez PJ, Hoy D, Huang JJ, Ibeanusi SE, Jacobsen KH, James SL, Jarvis D, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Jonas JB, Karthikeyan G, Kassebaum N, Kawakami N, Keren A, Khoo JP, King CH, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lalloo R, Laslett LL, Lathlean T, Leasher JL, Lee YY, Leigh J, Lim SS, Limb E, Lin JK, Lipnick M, Lipshultz SE, Liu W, Loane M, Ohno SL, Lyons R, Ma J, Mabweijano J, MacIntyre MF, Malekzadeh R, Mallinger L, Manivannan S, Marcenes W, March L, Margolis DJ, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGill N, McGrath J, Medina-Mora ME, Meltzer M, Mensah GA, Merriman TR, Meyer AC, Miglioli V, Miller M, Miller TR, Mitchell PB, Mocumbi AO, Moffitt TE, Mokdad AA, Monasta L, Montico M, Moradi-Lakeh M, Moran A, Morawska L, Mori R, Murdoch ME, Mwaniki MK, Naidoo K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nelson PK, Nelson RG, Nevitt MC, Newton CR, Nolte S, Norman P, Norman R, O'Donnell M, O'Hanlon S, Olives C, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Page A, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Patten SB, Pearce N, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Pesudovs K, Phillips D, Phillips MR, Pierce K, Pion S, Polanczyk GV, Polinder S, Pope CA, Popova S, Porrini E, Pourmalek F, Prince M, Pullan RL, Ramaiah KD, Ranganathan D, Razavi H, Regan M, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Richardson K, Rivara FP, Roberts T, Robinson C, De Leòn FR, Ronfani L, Room R, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Saha S, Sampson U, Sanchez-Riera L, Sanman E, Schwebel DC, Scott JG, Segui-Gomez M, Shahraz S, Shepard DS, Shin H, Shivakoti R, Singh D, Singh GM, Singh JA, Singleton J, Sleet DA, Sliwa K, Smith E, Smith JL, Stapelberg NJ, Steer A, Steiner T, Stolk WA, Stovner LJ, Sudfeld C, Syed S, Tamburlini G, Tavakkoli M, Taylor HR, Taylor JA, Taylor WJ, Thomas B, Thomson WM, Thurston GD, Tleyjeh IM, Tonelli M, Towbin JA, Truelsen T, Tsilimbaris MK, Ubeda C, Undurraga EA, van der Werf MJ, van Os J, Vavilala MS, Venketasubramanian N, Wang M, Wang W, Watt K, Weatherall DJ, Weinstock MA, Weintraub R, Weisskopf MG, Weissman MM, White RA, Whiteford H, Wiersma ST, Wilkinson JD, Williams HC, Williams SR, Witt E, Wolfe F, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Zaidi AK, Zheng ZJ, Zonies D, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA | display-authors = 6 | title = Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990-2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9859 | pages = 2163–2196 | date = decembar 2012 | pmid = 23245607 | pmc = 6350784 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61729-2 }}</ref> Trendovi sugerišu da će stope nastaviti rasti.[10] Dijabetes barem udvostručuje rizik osobe od rane smrti.<ref name="WHO2022"/> U 2019. godini dijabetes je doveo do približno 4,2 miliona smrtnih slučajeva.<ref name=IDF2019/> To je sedmi vodeći uzrok smrti u svijetu.<ref>{{cite web |title=What is Diabetes? |url=https://www.cdc.gov/diabetes/basics/diabetes.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=18. 5. 2020 |language=en-us |date=11. 3. 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=The top 10 causes of death |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death |website=www.who.int |access-date=18. 5. 2020 |language=en}}</ref> Globalna ekonomska cijena zdravstvenih izdataka vezanih za dijabetes u 2017. procijenjena je na 727 milijardi američkih dolara.<ref name=IDF2019/> U Sjedinjenim Državama, dijabetes je koštao skoro 327 milijardi američkih dolara u 2017. godini.<ref>{{cite journal | title = Economic Costs of Diabetes in the U.S. in 2017 | journal = Diabetes Care | volume = 41 | issue = 5 | pages = 917–928 | date = maj 2018 | pmid = 29567642 | pmc = 5911784 | doi = 10.2337/dci18-0007 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Prosječni medicinski troškovi među osobama s dijabetesom su oko 2,3 puta veći.<ref>{{cite web |title=Deaths and Cost {{!}} Data & Statistics {{!}} Diabetes {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/diabetes/data/statistics-report/deaths-cost.html |website=cdc.gov |access-date=2. 7. 2019 |language=en-us |date=20. 2. 2019}}</ref> == Terminologija == [[Datoteka:Thomas Willis.jpg|mini|desno|175px|Thomas Willis]] Riječ ''dijabetes'' prvi je upotrijebio Demetrije iz Apolonije oko 200. godine p. n. e.<ref>Prof dr Lazar Lepšanović, prof. dr Teodor Kovač: Istorijat šećerne bolesti, časopis "Me-Dij", broj 30, 2009, str. 28-30, ISSN 1451-446X</ref> Ona je izvedena od [[Grčki jezik|grčke]] riječi διαβαίνειν koja u prijevodu znači "teče kroz", što odgovara jednom od glavnih simptoma ove bolesti – neprestalno uzimanje [[tečnost]]i i prekomjerna proizvodnja [[urin]]a (mokraće). [[Thomas Willis]] je [[1675]]. na postojeći naziv dodao riječ ''mellitus'', koja je izvedena iz [[Latinski jezik|latinskog]] i u prijevodu znači "sladak" (ovo je povezano sa slatkim ukusom urina oboljelih osoba). [[Matthew Dobson (liječnik)|Matthew Dobson]] dokazao je [[1776]]. da sladak ukus potječe od prisustva šećera u krvi i mokraći dijabetičara.<ref>Dobson, M. (1776), "Nature of the urine in diabetes", ''Medical Observations and Inquiries 5'': 298–310.</ref> [[Riječ]] ''dijabetes'' obično se odnosi na oboljenje ''diabetes mellitus'', mada postoje i druga stanja koja u svom imenu sadrže ovu riječ. Među njima je najpoznatije oboljenje ''diabetes insipidus'', za koji nije karakterističan sladak ukus urina, a koji najčešće nastaje usljed oštećenja [[bubreg]]a ili [[Hipofiza|hipofize]]. == Reference == {{reference}} {{Commonscat|Diabetes mellitus|Šećerna bolest}} {{Medicinski izvori | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}}–{{ICD10|E|14||e|10}} | ICD9={{ICD9|250}} | MedlinePlus=001214 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | eMedicine_mult={{eMedicine2|emerg|134}} | MeSH=D003920| }} {{Dijabetes}} {{stub-med}} [[Kategorija:Bolesti]] [[Kategorija:Medicina]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija:Endokrine bolesti]] [[Kategorija:Dijabetes]] ohudxeas22wfslibbghieeni8n8qn77 Huahine 0 6182 3848546 3787698 2026-05-22T11:34:30Z Palapa 383 /* Vanjski linkovi */ 3848546 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Marae à Maeva.JPG|mini|desno|190x190px|Ostrvo Huahine]] '''Huahine''' je dio [[Društvena Ostrva|Društvenih ostrva]] [[Francuska Polinezija|Francuske Polinezije]].<ref>{{Cite web|url=https://www.myislands.pl/?cat=81&lang=en|title=Society Islands – myislands.pl|language=en-US|access-date=2025-12-06}}</ref> Posmatrano kao cjelina, Huahine je, poslije [[Tahiti]]ja, drugo najveće u Društvenim ostrvima, a najveći u [[Zavjetrinska ostrva|Zavjetrinskim ostrvima]]. Huahine se, ustvari, sastoji od dva ostrva, [[Huahine Nui]] (Veliki Huahine) i [[Huahine Iti]] (Mali Huahine), koji su prije bili spojeni samo pješčanim nasipom pri niskoj [[Plima|plimi]], ova dva ostrva su sada spojena malim [[Most|mostom]]. Oba ostrva imaju četiri sela. {{Commonscat}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.TahitiTourisme.com Web stranica Turističke zajednice Tahitija] * [https://web.archive.org/web/20171022214859/http://www.huahine-tourisme.com/en/ Turistički portal o Huahineu] * [http://www.calameo.com/read/003833304cbb315dd2363 Besplatni turistički vodič – Dvojezični francuski engleski – 2016–2017] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ostrva]] [[Kategorija:Francuska Polinezija]] igeycg780eqhcm8mq99lsm92lj4awu1 Srebrenik 0 7743 3848308 3823442 2026-05-21T12:01:34Z Mhare 481 3848308 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Srebrenik | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Srebrenik | naselje_vrsta = Grad | slika = Srebrenik zblizka, celni pohled.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = [[Tvrđava Srebrenik]] | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Grb srebrenik.jpg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Srebrenik municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Srebrenik u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|42|26.7|N|18|29|31.2|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Adnan Bjelić<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/49/0|title=Lokalni izbori 2024 - Srebrenik|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Narod i pravda|NiP]] | površina_naselja = 3.83 | površina_grada = 247.94 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 6694 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 39678 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 75 350 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 149110<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 10987 | veb-sajt = {{URL|https://www.srebrenik.ba/}} | fusnote = | mapframe_id = Q12756675 | mapframe_shape = yes }} '''Srebrenik''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] koje se nalazi u Tuzlanskom bazenu u dolini rijeke [[Tinja|Tinje]], na pruzi i putu [[Brčko]]–[[Tuzla]]–[[Sarajevo]]. == Historija == [[Datoteka:Burg-Srebrenik.jpg|mini|320px|lijevo|Kula u Srebreniku]] === Prahistorija i srednji vijek === Područje današnjeg Srebrenika bilo je naseljeno još u [[Prahistorija|prahistorijskom]] razdoblju, o čemu svjedoče arheološki nalazi s više lokaliteta u njegovoj okolini. Posebno se izdvaja praistorijska gradina na lokalitetu Grabovik–Zaketuša iznad sela Straža, koja je proglašena nacionalnim spomenikom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref name="KONSZaketuša2">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2800?return=|title=Praistorijska gradina na lokalitetu Grabovik – Zaketuša iznad sela Straža, arheološko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref> O ranoj naseljenosti ovog prostora govori i ostava iz kasnog [[Bronzano doba|bronzanog doba]] pronađena na području Srebrenika, koja potvrđuje da je šira regija bila uključena u kulturne i trgovačke tokove prahistorijskog Balkana.<ref name="Kavur20222">{{cite journal|last=Kavur|first=M. B.|year=2022|title=New Late Bronze Age Hoard from Srebrenik: A Preliminary Report|url=https://godisnjak.anubih.ba/index.php/godisnjak/article/view/72|journal=Godišnjak/Jahrbuch|volume=45|pages=53–62|doi=10.5644/Godisnjak.CBI.ANUBiH-45.72|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Srednji vijek === U srednjem vijeku Srebrenik se razvio kao jedno od najvažnijih utvrđenih mjesta sjeveroistočne Bosne. Njegov [[Stari grad Srebrenik|stari grad]], podignut na strmoj stijeni iznad doline [[Tinja|Tinje]], imao je izrazito strateški položaj i kontrolirao je važne komunikacije između unutrašnjosti Bosne i sjevernih oblasti. Prvi put se pouzdano spominje 15. februara 1333. godine u povelji bosanskog bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]], što ga svrstava među ranije dokumentirana utvrđenja bosanske srednjovjekovne države.<ref name="SrednjovjekovnaHistorija2">{{cite web|url=https://www.srebrenik.ba/srednjovjekovna-historija-srebrenika/|title=Srednjovjekovna historija Srebrenika|website=Grad Srebrenik|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="HE2">{{cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/srebrenik|title=Srebrenik|website=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U to vrijeme Srebrenik se nalazio u oblasti [[Usora|Usore]], jednoj od važnih zemalja srednjovjekovne Bosne. Zbog pograničnog položaja i vojnog značaja tvrđava je tokom 14. i 15. stoljeća često bila predmet sukoba između bosanskih i ugarskih vladara. Pod bosanskom vlašću nalazila se do 1393. godine, kada ju je zauzeo ugarsko-hrvatski kralj [[Sigismund Luksemburški]]. Tokom narednih decenija grad je više puta prelazio iz ruke u ruku, a 1463. godine osvojio ga je [[Matija Korvin]], nakon čega je postao središte [[Srebrenička banovina|Srebreničke banovine]].<ref name="HE2" /><ref name="KONSStariGrad">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2508|title=Stari grad Srebrenik, historijsko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Osmanski period === Srebrenik je pod osmansku vlast konačno pao 1512. godine. Nakon toga postao je sjedište istoimene [[Nahija|nahije]] u sastavu [[Zvornički sandžak|Zvorničkog sandžaka]], a kasnije je bio uključen i u upravni sistem [[Gradačačka kapetanija|Gradačačke kapetanije]].<ref name="HE2" /> Dolaskom osmanske uprave stari srednjovjekovni grad zadržao je vojni značaj još izvjesno vrijeme, ali se težište života postepeno spuštalo iz utvrde u podgrađe i ravničarski prostor uz Tinju, gdje su se razvijali trgovački, zanatski i komunikacijski sadržaji.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2">{{cite web|url=https://www.srebrenik.ba/geografija-srebrenika/|title=Geografija Srebrenika|website=Grad Srebrenik|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U osmanskom razdoblju Srebrenik je bio lokalno administrativno i privredno središte za okolna naselja. Iako više nije imao onu političku težinu koju je posjedovao u srednjem vijeku, ostao je važna tačka u mreži manjih gradskih i kasabskih naselja sjeveroistočne Bosne. Njegov razvoj bio je povezan s poljoprivredom okolnih sela, obrtom i manjom trgovinom, dok je sama tvrđava postepeno gubila raniju funkciju kako se vojna i saobraćajna logika prostora mijenjala.<ref name="HE2" /><ref name="KONSStariGrad" /> === Austro-Ugarska uprava === Nakon [[Berinski kongres|Berlinskog kongresa]] 1878. godine Srebrenik je, kao i ostatak Bosne i Hercegovine, došao pod upravu [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske Monarhije]]. U tom razdoblju počinje savremena administrativna i infrastrukturna preobrazba mjesta. Novo urbano jezgro razvijalo se više u dolinskom prostoru nego uz samu srednjovjekovnu tvrđavu, što je odgovaralo novim saobraćajnim i ekonomskim potrebama.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> Poseban značaj za razvoj Srebrenika imala je modernizacija saobraćaja. Veza s pravcem [[Brčko]]–[[Tuzla]] omogućila je bolje uključivanje grada u regionalne tokove robe, ljudi i uprave. U tom razdoblju stvorene su osnove za kasniji razvoj savremenog naselja, dok je stari grad ostao prije svega historijski i simbolički orijentir prostora.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> === Dvadeseto stoljeće === Tokom 20. stoljeća Srebrenik se sve više razvijao kao urbano središte doline Tinje. U razdoblju [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] i naročito poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], njegovo savremeno gradsko jezgro dobilo je jaču administrativnu, obrazovnu i privrednu funkciju. Historijsko težište grada time je definitivno preneseno sa srednjovjekovne tvrđave na novije urbano područje u nizini.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> U socijalističkom periodu Srebrenik se razvijao kao općinsko središte s jačanjem zanatstva, trgovine, obrazovanja i prerađivačke privrede. Povoljan položaj uz važne cestovne i željezničke pravce omogućio je brži privredni razvoj nego u ranijim stoljećima. U drugoj polovini 20. stoljeća grad i njegova okolina bili su prepoznatljivi po razvoju [[Voćarstvo|voćarstva]], naročito uzgoja [[Šljiva|šljive]], kao i po industrijskoj proizvodnji trikotaže, namještaja, građevinske stolarije, madraca i sadnog materijala.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> === Savremeno razdoblje === Nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Srebrenik je nastavio funkcionirati kao jedno od značajnijih urbanih središta sjeveroistočne Bosne. Njegov savremeni identitet zasniva se na spoju historijskog naslijeđa, prije svega [[Stari grad Srebrenik|Starog grada Srebrenika]], i uloge administrativnog, saobraćajnog i privrednog centra šireg područja.<ref name="KONSStariGrad" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> Status grada formalno je potvrđen donošenjem Zakona o Gradu Srebrenik, kojim je dotadašnja općina dobila gradski status.<ref name="ZakonGrad">{{cite web|url=https://parlamentfbih.gov.ba/v2/userfiles/file/Usvojeni%20materijali_2019/ZAKON%20O%20GRADU%20SREBRENIK-bos.pdf|title=Zakon o Gradu Srebrenik|website=Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref> == Geografija == Srebrenik se nalazi u dolini rijeke [[Tinja|Tinje]], na pruzi i putu [[Brčko]]–[[Tuzla]]–[[Sarajevo]] (Tuzlanski bazen). Prosječna nadmorska visina je 199 metara, površina grada je 248&nbsp;km<sup>2</sup>. Na tom području je 1991. godine živjelo 40.896 stanovnika.<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nacion%20po%20mjesnim.zip |title=Federalni Zavod za statistiku |access-date=17. 5. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060517103208/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nacion%20po%20mjesnim.zip |archive-date=17. 5. 2006 |url-status=dead }}</ref> Grad Srebrenik okružena je planinskim masivima [[Majevica|Majevice]] i [[Trebava|Trebave]] koji se spuštaju u prostranu ravnicu kroz koju od juga prema sjeveru protiče rijeka Tinja. Stanovništvo Srebrenika i okolnih naselja bavi se, uglavnom, ratarstvom, voćarstvom i stočarstvom. Zadnjih decenija perioda Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije razvija se i industrija namještaja, građevinskih materijala, tekstila. Najznačajniji historijski spomenik je srednjovjekovni grad Srebrenik. Unutar njegovih zidina je od 1977. godine održavana redovna godišnja manifestacija "Srebrenik-otvoreni grad umjetnosti". == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Srebrenika|Spisak naseljenih mjesta u gradu Srebreniku}} === Nacionalni sastav stanovništva - grad Srebrenik === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Srebrenik | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 10987 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 98/9) |work=fzs.ba |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 39678 | g2013_bosnjaci = 35951 | g2013_srbi = 394 | g2013_hrvati = 1968 | g2013_bosanci = 485 | g2013_romi = 53 | g2013_muslimani = 347 | g2013_bosanciihercegovci = 111 | g2013_albanci = 32 | g2013_jugosloveni = 3 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_turci = 16 | g2013_slovenci = 1 | g2013_pravoslavci = 6 | g2013_makedonci = 3 | g2013_nisu_izjasnili = 184 | g2013_nepoznato = 34 | g1991_ukupno = 40896 | g1991_muslimani = 30528 | g1991_srbi = 5308 | g1991_hrvati = 2752 | g1991_jugosloveni = 1203 | g1981_ukupno = 38070 | g1981_muslimani = 28070 | g1981_srbi = 5545 | g1981_hrvati = 3167 | g1981_jugosloveni = 903 | g1981_crnogorci = 42 | g1981_albanci = 37 | g1981_madari = 2 | g1981_romi = 11 | g1981_makedonci = 7 | g1971_ukupno = 33620 | g1971_muslimani = 24628 | g1971_srbi = 5489 | g1971_hrvati = 3256 | g1971_jugosloveni = 34 | g1971_slovenci = 1 | g1971_crnogorci = 30 | g1971_albanci = 5 | g1971_madari = 1 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 28178 | g1961_muslimani = 3268 | g1961_srbi = 5322 | g1961_hrvati = 2770 | g1961_jugosloveni = 16739 | g1961_slovenci = 3 | g1961_crnogorci = 19 | g1961_albanci = 11 | g1961_madari = 3 | g1961_romi = 3 | g1961_makedonci = 3 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Srebrenik === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Srebrenik | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 149110 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013"/> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 6694 | g2013_bosnjaci = 6228 | g2013_srbi = 42 | g2013_hrvati = 90 | g2013_bosanci = 139 | g2013_romi = 2 | g2013_muslimani = 31 | g2013_bosanciihercegovci = 45 | g2013_albanci = 22 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_turci = 7 | g2013_pravoslavci = 1 | g2013_makedonci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 57 | g2013_nepoznato = 6 | g1991_ukupno = 5304 | g1991_muslimani = 4532 | g1991_srbi = 172 | g1991_hrvati = 87 | g1991_jugosloveni = 351 | g1981_ukupno = 4149 | g1981_muslimani = 3625 | g1981_srbi = 147 | g1981_hrvati = 69 | g1981_jugosloveni = 257 | g1981_crnogorci = 18 | g1981_albanci = 15 | g1981_makedonci = 2 | g1971_ukupno = 2172 | g1971_muslimani = 2023 | g1971_srbi = 80 | g1971_hrvati = 31 | g1971_jugosloveni = 15 | g1971_crnogorci = 6 | g1961_ukupno = 1427 | g1961_muslimani = 58 | g1961_srbi = 137 | g1961_hrvati = 16 | g1961_jugosloveni = 1208 | g1961_crnogorci = 3 | g1961_makedonci = 1 | g1961_albanci = 1 | g1961_romi = 3 }} == Kultura == === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Srebreniku}} == Privreda == {{Preuređivanje}} Lokalna strategija zakonodavno-izvršne vlasti grada Srebrenika usmjerena je ka stvaranju ekonomskog ambijenta i promovisanju što većeg broja razvojnih projekata. Grad Srebrenik donijela je čitav niz značajnih odluka i planskih dokumenata koji stimulišu ulaganja i otvaranje novih preduzetničkih firmi na njenom području, a nivo usluga, po zahtjevima preduzetnika, podignut je na visok stepen ekspeditivnosti i minimalne rokove u rješavanju svih zahtjeva iz domena gradske uprave. Uspostavom "Šalter sale" i "Centra za informisanje", informatizacijom rada gradskih službi te uspostavljanjem standarda rada i procedura standarda ISO 9001:2000. Razvijena je infrastruktura (putevi, PTT-mreža, vodoopskrbni objekti, sistemi odvodnje i prečišćavanja otpadnih voda, željeznička pruga), kao i blizina granice, nekoliko ispostava banaka i mikrofinansijskiorganizacija. Privredni objekti koji karakterišu općinu Srebrenik, razmješteni su uglavnom duž kotline rijeke Tinje, pruge i magistralnog puta koji u velikoj mjeri naginju centralnom dijelu općine, gdje se formirao administrativni, kulturni, sportski i ekonomski centar općine. Na jugoistoku općine, koje obuhvata mjesno područje Tinja, smještena je savremena asfaltna baza preduzeća "Jata" Srebrenik te neposredno uz nju na lokalitetu «Orlove klisure» i kamenolom sa potrebnim kvalitetom za rad iste. Južno od centra općine, koje obuhvata mjesno područje D.Potok, smješten je rudnik kamenog krečnjaka koji čini novu eksploatacionu zonu preduzeća za proizvodnju kamena, betonskih elemenata i kreča "Ingram" a u samom centru naselja egzistira tvornica obuće «Aida» d.o.o., koja zbog teškoća na tržištu radi u otežanim uslovima. Preduzeće «Ingram» d.d. Srebrenik, upošljava najveći broj radnika na općini. U neposrednoj blizini preduzeća «Ingram» egzistiraju «Ekoherc» d.d. i «Herceg» d.d. Srebrenik, preduzeća za proizvodnju aluminijske i plastične stolarije, izvozne orjentacije, sa značajnim kapacitetima infrastrukturnih objekata. U samom centru grada, smještena su dva preduzeća koja obuhvataju značajnu zemljišnu površinu i zavidne infrastrukturne objekte a to su tvornica trikotaže i tvornica furnirnog namještaja. U zapadnom dijelu periferije grada, na samoj lijevoj obali rijeke Tinje, rade: pekara «Klas» d.d. , «Corn flips» d.d. i fabrika zdrave hrane «Fana» d.o.o. Tu egzistira i nekoliko privatnih fabrika za proizvodnju namještaja i stolarije kao što su «Merceza» d.o.o. i «Hilana» d.o.o. U dijelu općine sa nižom nadmorskom visinom, na teritoriju mjesnog područja Špionica, nalazi se «Voćni rasadnik» d.o.o.<ref>{{Cite web |url=http://vocnirasadnik.com.ba/index.php?option=com_contact&Itemid=3 |title=Arhivirana kopija |access-date=22. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019114416/http://vocnirasadnik.com.ba/index.php?option=com_contact&Itemid=3 |archive-date=19. 10. 2012 |url-status=dead }}</ref> koji se bavi proizvodnjom i uzgojem sadnog materijala, sa težištem na sadnice šljive, jabuke, kruške, višnje, trešnje i dunje, jagodičastog voća te matičnjaka za podloge voćnih vrsta, a u saradnji sa firmama iz Holandije počelo je sa radom i preduzeće «Plantarium» za proizvodnju cvijeća, bilja, šumskih sadnica i podloga za sadnice voća. Tu je također i firma za obradu i ugradnju mermera i granita «Sanit Granit» d.o.o, kao i «Jafa-Jase» d.o.o. Općina ima veoma razvijenu trgovačku djelatnost u okviru koje su stasale firme, koje su ekskluzivni zastupnici značajnih evropskih proizvođača i koje svojom ponudom nadmašuju srebreničku tražnju, tako da se većina roba prodaje u drugim centrima BiH (kao što su "MUREX", "VEDA", "ORIJENT", "BOSLAM", „GREAT“ itd. Srebreničke prevozničko-špediterske firme su među najizraslijim u TK-u, a u sferi prevoza tečnih tereta među najboljim u BiH. Brojne benzinske pumpe su obilježje Srebrenika, a jedna od najpoznatijih firmi koja je dala prepoznatljiv imidž općini je i firma «Kopex-Sarajlić». Brojna je i građevinska operativa, a među najizraslijim firmama u ovoj oblasti, koje su podigle brojne stambeno-poslovne objekte u Srebreniku i BiH, su «Gromeks» d.o.o. Srebrenik i «Sekvoja» d.o.o. Srebrenik. == Sport == Na području grada Srebrenika postoji nekoliko sportskih udruženja. 1953. godine osnovan je "[[OFK Gradina Srebrenik|OFK Gradina]]" koji danas igra u Prvoj Ligi [[Bosna i Hercegovina|Federacije Bosne i Hercegovine]]. Osim "OFK Gradine" u Srebreniku postoji i košarkaški klub "[[KK Gradina]]" i odbojkaški klub "[[OK Gradina]]" te rukometni klub "[[Rukometni klub Srebrenik 04|Srebrenik 04]]". Gradina je prije rata bila među najboljim timovima u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. == Poznate ličnosti == * [[Franjo Bosanac]], [[renesansa|renesansni]] [[kompozitor]]. * [[Izudin Kešetović]], stručnjak za finansije i monetarno-kreditnu politiku * [[Mehmed Nurkanović]], predsjednik Udruženja matematičara TK * [[Haris Vikalo]], profesor na University of Texas, dobitnik NSF CAREER nagrade *[[Fadmar Osmić]], CERN naučnik *Tomo Babić, ministar poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] od 2001 do 2003 godine. * [[Hašim Muharemović]], epidemiolog, sazlija, tekstopisac i umjetnik * [[Ešref Berbić]], pisac za djecu * [[Vedin Musić]], nogometaš == Također pogledajte == * [[Biljeg Srebrnika]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Srebrenik Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://www.srebrenik.ba/ Zvanični veb-sajt grada Srebrenika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805172254/https://www.srebrenik.ba/ |date=5. 8. 2020 }} {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Grad Srebrenik}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Srebrenik|*]] 142d8ycymh5p9ey2ptkyhk3b6ao14nx 3848309 3848308 2026-05-21T12:01:51Z Mhare 481 3848309 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Srebrenik | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Srebrenik | naselje_vrsta = Grad | slika = Srebrenik zblizka, celni pohled.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = [[Tvrđava Srebrenik]] | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Grb srebrenik.jpg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Srebrenik municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Srebrenik u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|42|26.7|N|18|29|31.2|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Adnan Bjelić<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/49/0|title=Lokalni izbori 2024 - Srebrenik|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Narod i pravda|NiP]] | površina_naselja = 3.83 | površina_grada = 247.94 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 6694 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 39678 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 75 350 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 149110<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 10987 | veb-sajt = {{URL|https://www.srebrenik.ba/}} | fusnote = | mapframe_id = Q12756675 | mapframe_shape = yes | mapframe = yes }} '''Srebrenik''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] koje se nalazi u Tuzlanskom bazenu u dolini rijeke [[Tinja|Tinje]], na pruzi i putu [[Brčko]]–[[Tuzla]]–[[Sarajevo]]. == Historija == [[Datoteka:Burg-Srebrenik.jpg|mini|320px|lijevo|Kula u Srebreniku]] === Prahistorija i srednji vijek === Područje današnjeg Srebrenika bilo je naseljeno još u [[Prahistorija|prahistorijskom]] razdoblju, o čemu svjedoče arheološki nalazi s više lokaliteta u njegovoj okolini. Posebno se izdvaja praistorijska gradina na lokalitetu Grabovik–Zaketuša iznad sela Straža, koja je proglašena nacionalnim spomenikom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref name="KONSZaketuša2">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2800?return=|title=Praistorijska gradina na lokalitetu Grabovik – Zaketuša iznad sela Straža, arheološko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref> O ranoj naseljenosti ovog prostora govori i ostava iz kasnog [[Bronzano doba|bronzanog doba]] pronađena na području Srebrenika, koja potvrđuje da je šira regija bila uključena u kulturne i trgovačke tokove prahistorijskog Balkana.<ref name="Kavur20222">{{cite journal|last=Kavur|first=M. B.|year=2022|title=New Late Bronze Age Hoard from Srebrenik: A Preliminary Report|url=https://godisnjak.anubih.ba/index.php/godisnjak/article/view/72|journal=Godišnjak/Jahrbuch|volume=45|pages=53–62|doi=10.5644/Godisnjak.CBI.ANUBiH-45.72|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Srednji vijek === U srednjem vijeku Srebrenik se razvio kao jedno od najvažnijih utvrđenih mjesta sjeveroistočne Bosne. Njegov [[Stari grad Srebrenik|stari grad]], podignut na strmoj stijeni iznad doline [[Tinja|Tinje]], imao je izrazito strateški položaj i kontrolirao je važne komunikacije između unutrašnjosti Bosne i sjevernih oblasti. Prvi put se pouzdano spominje 15. februara 1333. godine u povelji bosanskog bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]], što ga svrstava među ranije dokumentirana utvrđenja bosanske srednjovjekovne države.<ref name="SrednjovjekovnaHistorija2">{{cite web|url=https://www.srebrenik.ba/srednjovjekovna-historija-srebrenika/|title=Srednjovjekovna historija Srebrenika|website=Grad Srebrenik|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="HE2">{{cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/srebrenik|title=Srebrenik|website=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U to vrijeme Srebrenik se nalazio u oblasti [[Usora|Usore]], jednoj od važnih zemalja srednjovjekovne Bosne. Zbog pograničnog položaja i vojnog značaja tvrđava je tokom 14. i 15. stoljeća često bila predmet sukoba između bosanskih i ugarskih vladara. Pod bosanskom vlašću nalazila se do 1393. godine, kada ju je zauzeo ugarsko-hrvatski kralj [[Sigismund Luksemburški]]. Tokom narednih decenija grad je više puta prelazio iz ruke u ruku, a 1463. godine osvojio ga je [[Matija Korvin]], nakon čega je postao središte [[Srebrenička banovina|Srebreničke banovine]].<ref name="HE2" /><ref name="KONSStariGrad">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2508|title=Stari grad Srebrenik, historijsko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Osmanski period === Srebrenik je pod osmansku vlast konačno pao 1512. godine. Nakon toga postao je sjedište istoimene [[Nahija|nahije]] u sastavu [[Zvornički sandžak|Zvorničkog sandžaka]], a kasnije je bio uključen i u upravni sistem [[Gradačačka kapetanija|Gradačačke kapetanije]].<ref name="HE2" /> Dolaskom osmanske uprave stari srednjovjekovni grad zadržao je vojni značaj još izvjesno vrijeme, ali se težište života postepeno spuštalo iz utvrde u podgrađe i ravničarski prostor uz Tinju, gdje su se razvijali trgovački, zanatski i komunikacijski sadržaji.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2">{{cite web|url=https://www.srebrenik.ba/geografija-srebrenika/|title=Geografija Srebrenika|website=Grad Srebrenik|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U osmanskom razdoblju Srebrenik je bio lokalno administrativno i privredno središte za okolna naselja. Iako više nije imao onu političku težinu koju je posjedovao u srednjem vijeku, ostao je važna tačka u mreži manjih gradskih i kasabskih naselja sjeveroistočne Bosne. Njegov razvoj bio je povezan s poljoprivredom okolnih sela, obrtom i manjom trgovinom, dok je sama tvrđava postepeno gubila raniju funkciju kako se vojna i saobraćajna logika prostora mijenjala.<ref name="HE2" /><ref name="KONSStariGrad" /> === Austro-Ugarska uprava === Nakon [[Berinski kongres|Berlinskog kongresa]] 1878. godine Srebrenik je, kao i ostatak Bosne i Hercegovine, došao pod upravu [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske Monarhije]]. U tom razdoblju počinje savremena administrativna i infrastrukturna preobrazba mjesta. Novo urbano jezgro razvijalo se više u dolinskom prostoru nego uz samu srednjovjekovnu tvrđavu, što je odgovaralo novim saobraćajnim i ekonomskim potrebama.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> Poseban značaj za razvoj Srebrenika imala je modernizacija saobraćaja. Veza s pravcem [[Brčko]]–[[Tuzla]] omogućila je bolje uključivanje grada u regionalne tokove robe, ljudi i uprave. U tom razdoblju stvorene su osnove za kasniji razvoj savremenog naselja, dok je stari grad ostao prije svega historijski i simbolički orijentir prostora.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> === Dvadeseto stoljeće === Tokom 20. stoljeća Srebrenik se sve više razvijao kao urbano središte doline Tinje. U razdoblju [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] i naročito poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], njegovo savremeno gradsko jezgro dobilo je jaču administrativnu, obrazovnu i privrednu funkciju. Historijsko težište grada time je definitivno preneseno sa srednjovjekovne tvrđave na novije urbano područje u nizini.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> U socijalističkom periodu Srebrenik se razvijao kao općinsko središte s jačanjem zanatstva, trgovine, obrazovanja i prerađivačke privrede. Povoljan položaj uz važne cestovne i željezničke pravce omogućio je brži privredni razvoj nego u ranijim stoljećima. U drugoj polovini 20. stoljeća grad i njegova okolina bili su prepoznatljivi po razvoju [[Voćarstvo|voćarstva]], naročito uzgoja [[Šljiva|šljive]], kao i po industrijskoj proizvodnji trikotaže, namještaja, građevinske stolarije, madraca i sadnog materijala.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> === Savremeno razdoblje === Nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Srebrenik je nastavio funkcionirati kao jedno od značajnijih urbanih središta sjeveroistočne Bosne. Njegov savremeni identitet zasniva se na spoju historijskog naslijeđa, prije svega [[Stari grad Srebrenik|Starog grada Srebrenika]], i uloge administrativnog, saobraćajnog i privrednog centra šireg područja.<ref name="KONSStariGrad" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> Status grada formalno je potvrđen donošenjem Zakona o Gradu Srebrenik, kojim je dotadašnja općina dobila gradski status.<ref name="ZakonGrad">{{cite web|url=https://parlamentfbih.gov.ba/v2/userfiles/file/Usvojeni%20materijali_2019/ZAKON%20O%20GRADU%20SREBRENIK-bos.pdf|title=Zakon o Gradu Srebrenik|website=Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref> == Geografija == Srebrenik se nalazi u dolini rijeke [[Tinja|Tinje]], na pruzi i putu [[Brčko]]–[[Tuzla]]–[[Sarajevo]] (Tuzlanski bazen). Prosječna nadmorska visina je 199 metara, površina grada je 248&nbsp;km<sup>2</sup>. Na tom području je 1991. godine živjelo 40.896 stanovnika.<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nacion%20po%20mjesnim.zip |title=Federalni Zavod za statistiku |access-date=17. 5. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060517103208/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nacion%20po%20mjesnim.zip |archive-date=17. 5. 2006 |url-status=dead }}</ref> Grad Srebrenik okružena je planinskim masivima [[Majevica|Majevice]] i [[Trebava|Trebave]] koji se spuštaju u prostranu ravnicu kroz koju od juga prema sjeveru protiče rijeka Tinja. Stanovništvo Srebrenika i okolnih naselja bavi se, uglavnom, ratarstvom, voćarstvom i stočarstvom. Zadnjih decenija perioda Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije razvija se i industrija namještaja, građevinskih materijala, tekstila. Najznačajniji historijski spomenik je srednjovjekovni grad Srebrenik. Unutar njegovih zidina je od 1977. godine održavana redovna godišnja manifestacija "Srebrenik-otvoreni grad umjetnosti". == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Srebrenika|Spisak naseljenih mjesta u gradu Srebreniku}} === Nacionalni sastav stanovništva - grad Srebrenik === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Srebrenik | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 10987 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 98/9) |work=fzs.ba |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 39678 | g2013_bosnjaci = 35951 | g2013_srbi = 394 | g2013_hrvati = 1968 | g2013_bosanci = 485 | g2013_romi = 53 | g2013_muslimani = 347 | g2013_bosanciihercegovci = 111 | g2013_albanci = 32 | g2013_jugosloveni = 3 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_turci = 16 | g2013_slovenci = 1 | g2013_pravoslavci = 6 | g2013_makedonci = 3 | g2013_nisu_izjasnili = 184 | g2013_nepoznato = 34 | g1991_ukupno = 40896 | g1991_muslimani = 30528 | g1991_srbi = 5308 | g1991_hrvati = 2752 | g1991_jugosloveni = 1203 | g1981_ukupno = 38070 | g1981_muslimani = 28070 | g1981_srbi = 5545 | g1981_hrvati = 3167 | g1981_jugosloveni = 903 | g1981_crnogorci = 42 | g1981_albanci = 37 | g1981_madari = 2 | g1981_romi = 11 | g1981_makedonci = 7 | g1971_ukupno = 33620 | g1971_muslimani = 24628 | g1971_srbi = 5489 | g1971_hrvati = 3256 | g1971_jugosloveni = 34 | g1971_slovenci = 1 | g1971_crnogorci = 30 | g1971_albanci = 5 | g1971_madari = 1 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 28178 | g1961_muslimani = 3268 | g1961_srbi = 5322 | g1961_hrvati = 2770 | g1961_jugosloveni = 16739 | g1961_slovenci = 3 | g1961_crnogorci = 19 | g1961_albanci = 11 | g1961_madari = 3 | g1961_romi = 3 | g1961_makedonci = 3 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Srebrenik === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Srebrenik | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 149110 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013"/> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 6694 | g2013_bosnjaci = 6228 | g2013_srbi = 42 | g2013_hrvati = 90 | g2013_bosanci = 139 | g2013_romi = 2 | g2013_muslimani = 31 | g2013_bosanciihercegovci = 45 | g2013_albanci = 22 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_turci = 7 | g2013_pravoslavci = 1 | g2013_makedonci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 57 | g2013_nepoznato = 6 | g1991_ukupno = 5304 | g1991_muslimani = 4532 | g1991_srbi = 172 | g1991_hrvati = 87 | g1991_jugosloveni = 351 | g1981_ukupno = 4149 | g1981_muslimani = 3625 | g1981_srbi = 147 | g1981_hrvati = 69 | g1981_jugosloveni = 257 | g1981_crnogorci = 18 | g1981_albanci = 15 | g1981_makedonci = 2 | g1971_ukupno = 2172 | g1971_muslimani = 2023 | g1971_srbi = 80 | g1971_hrvati = 31 | g1971_jugosloveni = 15 | g1971_crnogorci = 6 | g1961_ukupno = 1427 | g1961_muslimani = 58 | g1961_srbi = 137 | g1961_hrvati = 16 | g1961_jugosloveni = 1208 | g1961_crnogorci = 3 | g1961_makedonci = 1 | g1961_albanci = 1 | g1961_romi = 3 }} == Kultura == === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Srebreniku}} == Privreda == {{Preuređivanje}} Lokalna strategija zakonodavno-izvršne vlasti grada Srebrenika usmjerena je ka stvaranju ekonomskog ambijenta i promovisanju što većeg broja razvojnih projekata. Grad Srebrenik donijela je čitav niz značajnih odluka i planskih dokumenata koji stimulišu ulaganja i otvaranje novih preduzetničkih firmi na njenom području, a nivo usluga, po zahtjevima preduzetnika, podignut je na visok stepen ekspeditivnosti i minimalne rokove u rješavanju svih zahtjeva iz domena gradske uprave. Uspostavom "Šalter sale" i "Centra za informisanje", informatizacijom rada gradskih službi te uspostavljanjem standarda rada i procedura standarda ISO 9001:2000. Razvijena je infrastruktura (putevi, PTT-mreža, vodoopskrbni objekti, sistemi odvodnje i prečišćavanja otpadnih voda, željeznička pruga), kao i blizina granice, nekoliko ispostava banaka i mikrofinansijskiorganizacija. Privredni objekti koji karakterišu općinu Srebrenik, razmješteni su uglavnom duž kotline rijeke Tinje, pruge i magistralnog puta koji u velikoj mjeri naginju centralnom dijelu općine, gdje se formirao administrativni, kulturni, sportski i ekonomski centar općine. Na jugoistoku općine, koje obuhvata mjesno područje Tinja, smještena je savremena asfaltna baza preduzeća "Jata" Srebrenik te neposredno uz nju na lokalitetu «Orlove klisure» i kamenolom sa potrebnim kvalitetom za rad iste. Južno od centra općine, koje obuhvata mjesno područje D.Potok, smješten je rudnik kamenog krečnjaka koji čini novu eksploatacionu zonu preduzeća za proizvodnju kamena, betonskih elemenata i kreča "Ingram" a u samom centru naselja egzistira tvornica obuće «Aida» d.o.o., koja zbog teškoća na tržištu radi u otežanim uslovima. Preduzeće «Ingram» d.d. Srebrenik, upošljava najveći broj radnika na općini. U neposrednoj blizini preduzeća «Ingram» egzistiraju «Ekoherc» d.d. i «Herceg» d.d. Srebrenik, preduzeća za proizvodnju aluminijske i plastične stolarije, izvozne orjentacije, sa značajnim kapacitetima infrastrukturnih objekata. U samom centru grada, smještena su dva preduzeća koja obuhvataju značajnu zemljišnu površinu i zavidne infrastrukturne objekte a to su tvornica trikotaže i tvornica furnirnog namještaja. U zapadnom dijelu periferije grada, na samoj lijevoj obali rijeke Tinje, rade: pekara «Klas» d.d. , «Corn flips» d.d. i fabrika zdrave hrane «Fana» d.o.o. Tu egzistira i nekoliko privatnih fabrika za proizvodnju namještaja i stolarije kao što su «Merceza» d.o.o. i «Hilana» d.o.o. U dijelu općine sa nižom nadmorskom visinom, na teritoriju mjesnog područja Špionica, nalazi se «Voćni rasadnik» d.o.o.<ref>{{Cite web |url=http://vocnirasadnik.com.ba/index.php?option=com_contact&Itemid=3 |title=Arhivirana kopija |access-date=22. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019114416/http://vocnirasadnik.com.ba/index.php?option=com_contact&Itemid=3 |archive-date=19. 10. 2012 |url-status=dead }}</ref> koji se bavi proizvodnjom i uzgojem sadnog materijala, sa težištem na sadnice šljive, jabuke, kruške, višnje, trešnje i dunje, jagodičastog voća te matičnjaka za podloge voćnih vrsta, a u saradnji sa firmama iz Holandije počelo je sa radom i preduzeće «Plantarium» za proizvodnju cvijeća, bilja, šumskih sadnica i podloga za sadnice voća. Tu je također i firma za obradu i ugradnju mermera i granita «Sanit Granit» d.o.o, kao i «Jafa-Jase» d.o.o. Općina ima veoma razvijenu trgovačku djelatnost u okviru koje su stasale firme, koje su ekskluzivni zastupnici značajnih evropskih proizvođača i koje svojom ponudom nadmašuju srebreničku tražnju, tako da se većina roba prodaje u drugim centrima BiH (kao što su "MUREX", "VEDA", "ORIJENT", "BOSLAM", „GREAT“ itd. Srebreničke prevozničko-špediterske firme su među najizraslijim u TK-u, a u sferi prevoza tečnih tereta među najboljim u BiH. Brojne benzinske pumpe su obilježje Srebrenika, a jedna od najpoznatijih firmi koja je dala prepoznatljiv imidž općini je i firma «Kopex-Sarajlić». Brojna je i građevinska operativa, a među najizraslijim firmama u ovoj oblasti, koje su podigle brojne stambeno-poslovne objekte u Srebreniku i BiH, su «Gromeks» d.o.o. Srebrenik i «Sekvoja» d.o.o. Srebrenik. == Sport == Na području grada Srebrenika postoji nekoliko sportskih udruženja. 1953. godine osnovan je "[[OFK Gradina Srebrenik|OFK Gradina]]" koji danas igra u Prvoj Ligi [[Bosna i Hercegovina|Federacije Bosne i Hercegovine]]. Osim "OFK Gradine" u Srebreniku postoji i košarkaški klub "[[KK Gradina]]" i odbojkaški klub "[[OK Gradina]]" te rukometni klub "[[Rukometni klub Srebrenik 04|Srebrenik 04]]". Gradina je prije rata bila među najboljim timovima u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. == Poznate ličnosti == * [[Franjo Bosanac]], [[renesansa|renesansni]] [[kompozitor]]. * [[Izudin Kešetović]], stručnjak za finansije i monetarno-kreditnu politiku * [[Mehmed Nurkanović]], predsjednik Udruženja matematičara TK * [[Haris Vikalo]], profesor na University of Texas, dobitnik NSF CAREER nagrade *[[Fadmar Osmić]], CERN naučnik *Tomo Babić, ministar poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] od 2001 do 2003 godine. * [[Hašim Muharemović]], epidemiolog, sazlija, tekstopisac i umjetnik * [[Ešref Berbić]], pisac za djecu * [[Vedin Musić]], nogometaš == Također pogledajte == * [[Biljeg Srebrnika]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Srebrenik Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://www.srebrenik.ba/ Zvanični veb-sajt grada Srebrenika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805172254/https://www.srebrenik.ba/ |date=5. 8. 2020 }} {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Grad Srebrenik}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Srebrenik|*]] 6x4dwfo03m0f829ab2n6lxa32zeh8d3 3848315 3848309 2026-05-21T12:10:12Z Mhare 481 3848315 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Srebrenik | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Srebrenik | naselje_vrsta = Grad | slika = Srebrenik zblizka, celni pohled.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = [[Tvrđava Srebrenik]] | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Grb srebrenik.jpg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Srebrenik municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Srebrenik u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|42|26.7|N|18|29|31.2|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Adnan Bjelić<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/49/0|title=Lokalni izbori 2024 - Srebrenik|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Narod i pravda|NiP]] | površina_naselja = 3.83 | površina_grada = 247.94 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 6694 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 39678 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 75 350 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 149110<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 10987 | veb-sajt = {{URL|https://www.srebrenik.ba/}} | fusnote = | mapframe_shape = yes }} '''Srebrenik''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] koje se nalazi u Tuzlanskom bazenu u dolini rijeke [[Tinja|Tinje]], na pruzi i putu [[Brčko]]–[[Tuzla]]–[[Sarajevo]]. == Historija == [[Datoteka:Burg-Srebrenik.jpg|mini|320px|lijevo|Kula u Srebreniku]] === Prahistorija i srednji vijek === Područje današnjeg Srebrenika bilo je naseljeno još u [[Prahistorija|prahistorijskom]] razdoblju, o čemu svjedoče arheološki nalazi s više lokaliteta u njegovoj okolini. Posebno se izdvaja praistorijska gradina na lokalitetu Grabovik–Zaketuša iznad sela Straža, koja je proglašena nacionalnim spomenikom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref name="KONSZaketuša2">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2800?return=|title=Praistorijska gradina na lokalitetu Grabovik – Zaketuša iznad sela Straža, arheološko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref> O ranoj naseljenosti ovog prostora govori i ostava iz kasnog [[Bronzano doba|bronzanog doba]] pronađena na području Srebrenika, koja potvrđuje da je šira regija bila uključena u kulturne i trgovačke tokove prahistorijskog Balkana.<ref name="Kavur20222">{{cite journal|last=Kavur|first=M. B.|year=2022|title=New Late Bronze Age Hoard from Srebrenik: A Preliminary Report|url=https://godisnjak.anubih.ba/index.php/godisnjak/article/view/72|journal=Godišnjak/Jahrbuch|volume=45|pages=53–62|doi=10.5644/Godisnjak.CBI.ANUBiH-45.72|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Srednji vijek === U srednjem vijeku Srebrenik se razvio kao jedno od najvažnijih utvrđenih mjesta sjeveroistočne Bosne. Njegov [[Stari grad Srebrenik|stari grad]], podignut na strmoj stijeni iznad doline [[Tinja|Tinje]], imao je izrazito strateški položaj i kontrolirao je važne komunikacije između unutrašnjosti Bosne i sjevernih oblasti. Prvi put se pouzdano spominje 15. februara 1333. godine u povelji bosanskog bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]], što ga svrstava među ranije dokumentirana utvrđenja bosanske srednjovjekovne države.<ref name="SrednjovjekovnaHistorija2">{{cite web|url=https://www.srebrenik.ba/srednjovjekovna-historija-srebrenika/|title=Srednjovjekovna historija Srebrenika|website=Grad Srebrenik|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="HE2">{{cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/srebrenik|title=Srebrenik|website=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U to vrijeme Srebrenik se nalazio u oblasti [[Usora|Usore]], jednoj od važnih zemalja srednjovjekovne Bosne. Zbog pograničnog položaja i vojnog značaja tvrđava je tokom 14. i 15. stoljeća često bila predmet sukoba između bosanskih i ugarskih vladara. Pod bosanskom vlašću nalazila se do 1393. godine, kada ju je zauzeo ugarsko-hrvatski kralj [[Sigismund Luksemburški]]. Tokom narednih decenija grad je više puta prelazio iz ruke u ruku, a 1463. godine osvojio ga je [[Matija Korvin]], nakon čega je postao središte [[Srebrenička banovina|Srebreničke banovine]].<ref name="HE2" /><ref name="KONSStariGrad">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2508|title=Stari grad Srebrenik, historijsko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Osmanski period === Srebrenik je pod osmansku vlast konačno pao 1512. godine. Nakon toga postao je sjedište istoimene [[Nahija|nahije]] u sastavu [[Zvornički sandžak|Zvorničkog sandžaka]], a kasnije je bio uključen i u upravni sistem [[Gradačačka kapetanija|Gradačačke kapetanije]].<ref name="HE2" /> Dolaskom osmanske uprave stari srednjovjekovni grad zadržao je vojni značaj još izvjesno vrijeme, ali se težište života postepeno spuštalo iz utvrde u podgrađe i ravničarski prostor uz Tinju, gdje su se razvijali trgovački, zanatski i komunikacijski sadržaji.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2">{{cite web|url=https://www.srebrenik.ba/geografija-srebrenika/|title=Geografija Srebrenika|website=Grad Srebrenik|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U osmanskom razdoblju Srebrenik je bio lokalno administrativno i privredno središte za okolna naselja. Iako više nije imao onu političku težinu koju je posjedovao u srednjem vijeku, ostao je važna tačka u mreži manjih gradskih i kasabskih naselja sjeveroistočne Bosne. Njegov razvoj bio je povezan s poljoprivredom okolnih sela, obrtom i manjom trgovinom, dok je sama tvrđava postepeno gubila raniju funkciju kako se vojna i saobraćajna logika prostora mijenjala.<ref name="HE2" /><ref name="KONSStariGrad" /> === Austro-Ugarska uprava === Nakon [[Berinski kongres|Berlinskog kongresa]] 1878. godine Srebrenik je, kao i ostatak Bosne i Hercegovine, došao pod upravu [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske Monarhije]]. U tom razdoblju počinje savremena administrativna i infrastrukturna preobrazba mjesta. Novo urbano jezgro razvijalo se više u dolinskom prostoru nego uz samu srednjovjekovnu tvrđavu, što je odgovaralo novim saobraćajnim i ekonomskim potrebama.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> Poseban značaj za razvoj Srebrenika imala je modernizacija saobraćaja. Veza s pravcem [[Brčko]]–[[Tuzla]] omogućila je bolje uključivanje grada u regionalne tokove robe, ljudi i uprave. U tom razdoblju stvorene su osnove za kasniji razvoj savremenog naselja, dok je stari grad ostao prije svega historijski i simbolički orijentir prostora.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> === Dvadeseto stoljeće === Tokom 20. stoljeća Srebrenik se sve više razvijao kao urbano središte doline Tinje. U razdoblju [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] i naročito poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], njegovo savremeno gradsko jezgro dobilo je jaču administrativnu, obrazovnu i privrednu funkciju. Historijsko težište grada time je definitivno preneseno sa srednjovjekovne tvrđave na novije urbano područje u nizini.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> U socijalističkom periodu Srebrenik se razvijao kao općinsko središte s jačanjem zanatstva, trgovine, obrazovanja i prerađivačke privrede. Povoljan položaj uz važne cestovne i željezničke pravce omogućio je brži privredni razvoj nego u ranijim stoljećima. U drugoj polovini 20. stoljeća grad i njegova okolina bili su prepoznatljivi po razvoju [[Voćarstvo|voćarstva]], naročito uzgoja [[Šljiva|šljive]], kao i po industrijskoj proizvodnji trikotaže, namještaja, građevinske stolarije, madraca i sadnog materijala.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> === Savremeno razdoblje === Nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Srebrenik je nastavio funkcionirati kao jedno od značajnijih urbanih središta sjeveroistočne Bosne. Njegov savremeni identitet zasniva se na spoju historijskog naslijeđa, prije svega [[Stari grad Srebrenik|Starog grada Srebrenika]], i uloge administrativnog, saobraćajnog i privrednog centra šireg područja.<ref name="KONSStariGrad" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> Status grada formalno je potvrđen donošenjem Zakona o Gradu Srebrenik, kojim je dotadašnja općina dobila gradski status.<ref name="ZakonGrad">{{cite web|url=https://parlamentfbih.gov.ba/v2/userfiles/file/Usvojeni%20materijali_2019/ZAKON%20O%20GRADU%20SREBRENIK-bos.pdf|title=Zakon o Gradu Srebrenik|website=Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref> == Geografija == Srebrenik se nalazi u dolini rijeke [[Tinja|Tinje]], na pruzi i putu [[Brčko]]–[[Tuzla]]–[[Sarajevo]] (Tuzlanski bazen). Prosječna nadmorska visina je 199 metara, površina grada je 248&nbsp;km<sup>2</sup>. Na tom području je 1991. godine živjelo 40.896 stanovnika.<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nacion%20po%20mjesnim.zip |title=Federalni Zavod za statistiku |access-date=17. 5. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060517103208/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nacion%20po%20mjesnim.zip |archive-date=17. 5. 2006 |url-status=dead }}</ref> Grad Srebrenik okružena je planinskim masivima [[Majevica|Majevice]] i [[Trebava|Trebave]] koji se spuštaju u prostranu ravnicu kroz koju od juga prema sjeveru protiče rijeka Tinja. Stanovništvo Srebrenika i okolnih naselja bavi se, uglavnom, ratarstvom, voćarstvom i stočarstvom. Zadnjih decenija perioda Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije razvija se i industrija namještaja, građevinskih materijala, tekstila. Najznačajniji historijski spomenik je srednjovjekovni grad Srebrenik. Unutar njegovih zidina je od 1977. godine održavana redovna godišnja manifestacija "Srebrenik-otvoreni grad umjetnosti". == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Srebrenika|Spisak naseljenih mjesta u gradu Srebreniku}} === Nacionalni sastav stanovništva - grad Srebrenik === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Srebrenik | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 10987 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 98/9) |work=fzs.ba |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 39678 | g2013_bosnjaci = 35951 | g2013_srbi = 394 | g2013_hrvati = 1968 | g2013_bosanci = 485 | g2013_romi = 53 | g2013_muslimani = 347 | g2013_bosanciihercegovci = 111 | g2013_albanci = 32 | g2013_jugosloveni = 3 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_turci = 16 | g2013_slovenci = 1 | g2013_pravoslavci = 6 | g2013_makedonci = 3 | g2013_nisu_izjasnili = 184 | g2013_nepoznato = 34 | g1991_ukupno = 40896 | g1991_muslimani = 30528 | g1991_srbi = 5308 | g1991_hrvati = 2752 | g1991_jugosloveni = 1203 | g1981_ukupno = 38070 | g1981_muslimani = 28070 | g1981_srbi = 5545 | g1981_hrvati = 3167 | g1981_jugosloveni = 903 | g1981_crnogorci = 42 | g1981_albanci = 37 | g1981_madari = 2 | g1981_romi = 11 | g1981_makedonci = 7 | g1971_ukupno = 33620 | g1971_muslimani = 24628 | g1971_srbi = 5489 | g1971_hrvati = 3256 | g1971_jugosloveni = 34 | g1971_slovenci = 1 | g1971_crnogorci = 30 | g1971_albanci = 5 | g1971_madari = 1 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 28178 | g1961_muslimani = 3268 | g1961_srbi = 5322 | g1961_hrvati = 2770 | g1961_jugosloveni = 16739 | g1961_slovenci = 3 | g1961_crnogorci = 19 | g1961_albanci = 11 | g1961_madari = 3 | g1961_romi = 3 | g1961_makedonci = 3 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Srebrenik === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Srebrenik | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 149110 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013"/> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 6694 | g2013_bosnjaci = 6228 | g2013_srbi = 42 | g2013_hrvati = 90 | g2013_bosanci = 139 | g2013_romi = 2 | g2013_muslimani = 31 | g2013_bosanciihercegovci = 45 | g2013_albanci = 22 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_turci = 7 | g2013_pravoslavci = 1 | g2013_makedonci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 57 | g2013_nepoznato = 6 | g1991_ukupno = 5304 | g1991_muslimani = 4532 | g1991_srbi = 172 | g1991_hrvati = 87 | g1991_jugosloveni = 351 | g1981_ukupno = 4149 | g1981_muslimani = 3625 | g1981_srbi = 147 | g1981_hrvati = 69 | g1981_jugosloveni = 257 | g1981_crnogorci = 18 | g1981_albanci = 15 | g1981_makedonci = 2 | g1971_ukupno = 2172 | g1971_muslimani = 2023 | g1971_srbi = 80 | g1971_hrvati = 31 | g1971_jugosloveni = 15 | g1971_crnogorci = 6 | g1961_ukupno = 1427 | g1961_muslimani = 58 | g1961_srbi = 137 | g1961_hrvati = 16 | g1961_jugosloveni = 1208 | g1961_crnogorci = 3 | g1961_makedonci = 1 | g1961_albanci = 1 | g1961_romi = 3 }} == Kultura == === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Srebreniku}} == Privreda == {{Preuređivanje}} Lokalna strategija zakonodavno-izvršne vlasti grada Srebrenika usmjerena je ka stvaranju ekonomskog ambijenta i promovisanju što većeg broja razvojnih projekata. Grad Srebrenik donijela je čitav niz značajnih odluka i planskih dokumenata koji stimulišu ulaganja i otvaranje novih preduzetničkih firmi na njenom području, a nivo usluga, po zahtjevima preduzetnika, podignut je na visok stepen ekspeditivnosti i minimalne rokove u rješavanju svih zahtjeva iz domena gradske uprave. Uspostavom "Šalter sale" i "Centra za informisanje", informatizacijom rada gradskih službi te uspostavljanjem standarda rada i procedura standarda ISO 9001:2000. Razvijena je infrastruktura (putevi, PTT-mreža, vodoopskrbni objekti, sistemi odvodnje i prečišćavanja otpadnih voda, željeznička pruga), kao i blizina granice, nekoliko ispostava banaka i mikrofinansijskiorganizacija. Privredni objekti koji karakterišu općinu Srebrenik, razmješteni su uglavnom duž kotline rijeke Tinje, pruge i magistralnog puta koji u velikoj mjeri naginju centralnom dijelu općine, gdje se formirao administrativni, kulturni, sportski i ekonomski centar općine. Na jugoistoku općine, koje obuhvata mjesno područje Tinja, smještena je savremena asfaltna baza preduzeća "Jata" Srebrenik te neposredno uz nju na lokalitetu «Orlove klisure» i kamenolom sa potrebnim kvalitetom za rad iste. Južno od centra općine, koje obuhvata mjesno područje D.Potok, smješten je rudnik kamenog krečnjaka koji čini novu eksploatacionu zonu preduzeća za proizvodnju kamena, betonskih elemenata i kreča "Ingram" a u samom centru naselja egzistira tvornica obuće «Aida» d.o.o., koja zbog teškoća na tržištu radi u otežanim uslovima. Preduzeće «Ingram» d.d. Srebrenik, upošljava najveći broj radnika na općini. U neposrednoj blizini preduzeća «Ingram» egzistiraju «Ekoherc» d.d. i «Herceg» d.d. Srebrenik, preduzeća za proizvodnju aluminijske i plastične stolarije, izvozne orjentacije, sa značajnim kapacitetima infrastrukturnih objekata. U samom centru grada, smještena su dva preduzeća koja obuhvataju značajnu zemljišnu površinu i zavidne infrastrukturne objekte a to su tvornica trikotaže i tvornica furnirnog namještaja. U zapadnom dijelu periferije grada, na samoj lijevoj obali rijeke Tinje, rade: pekara «Klas» d.d. , «Corn flips» d.d. i fabrika zdrave hrane «Fana» d.o.o. Tu egzistira i nekoliko privatnih fabrika za proizvodnju namještaja i stolarije kao što su «Merceza» d.o.o. i «Hilana» d.o.o. U dijelu općine sa nižom nadmorskom visinom, na teritoriju mjesnog područja Špionica, nalazi se «Voćni rasadnik» d.o.o.<ref>{{Cite web |url=http://vocnirasadnik.com.ba/index.php?option=com_contact&Itemid=3 |title=Arhivirana kopija |access-date=22. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019114416/http://vocnirasadnik.com.ba/index.php?option=com_contact&Itemid=3 |archive-date=19. 10. 2012 |url-status=dead }}</ref> koji se bavi proizvodnjom i uzgojem sadnog materijala, sa težištem na sadnice šljive, jabuke, kruške, višnje, trešnje i dunje, jagodičastog voća te matičnjaka za podloge voćnih vrsta, a u saradnji sa firmama iz Holandije počelo je sa radom i preduzeće «Plantarium» za proizvodnju cvijeća, bilja, šumskih sadnica i podloga za sadnice voća. Tu je također i firma za obradu i ugradnju mermera i granita «Sanit Granit» d.o.o, kao i «Jafa-Jase» d.o.o. Općina ima veoma razvijenu trgovačku djelatnost u okviru koje su stasale firme, koje su ekskluzivni zastupnici značajnih evropskih proizvođača i koje svojom ponudom nadmašuju srebreničku tražnju, tako da se većina roba prodaje u drugim centrima BiH (kao što su "MUREX", "VEDA", "ORIJENT", "BOSLAM", „GREAT“ itd. Srebreničke prevozničko-špediterske firme su među najizraslijim u TK-u, a u sferi prevoza tečnih tereta među najboljim u BiH. Brojne benzinske pumpe su obilježje Srebrenika, a jedna od najpoznatijih firmi koja je dala prepoznatljiv imidž općini je i firma «Kopex-Sarajlić». Brojna je i građevinska operativa, a među najizraslijim firmama u ovoj oblasti, koje su podigle brojne stambeno-poslovne objekte u Srebreniku i BiH, su «Gromeks» d.o.o. Srebrenik i «Sekvoja» d.o.o. Srebrenik. == Sport == Na području grada Srebrenika postoji nekoliko sportskih udruženja. 1953. godine osnovan je "[[OFK Gradina Srebrenik|OFK Gradina]]" koji danas igra u Prvoj Ligi [[Bosna i Hercegovina|Federacije Bosne i Hercegovine]]. Osim "OFK Gradine" u Srebreniku postoji i košarkaški klub "[[KK Gradina]]" i odbojkaški klub "[[OK Gradina]]" te rukometni klub "[[Rukometni klub Srebrenik 04|Srebrenik 04]]". Gradina je prije rata bila među najboljim timovima u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. == Poznate ličnosti == * [[Franjo Bosanac]], [[renesansa|renesansni]] [[kompozitor]]. * [[Izudin Kešetović]], stručnjak za finansije i monetarno-kreditnu politiku * [[Mehmed Nurkanović]], predsjednik Udruženja matematičara TK * [[Haris Vikalo]], profesor na University of Texas, dobitnik NSF CAREER nagrade *[[Fadmar Osmić]], CERN naučnik *Tomo Babić, ministar poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] od 2001 do 2003 godine. * [[Hašim Muharemović]], epidemiolog, sazlija, tekstopisac i umjetnik * [[Ešref Berbić]], pisac za djecu * [[Vedin Musić]], nogometaš == Također pogledajte == * [[Biljeg Srebrnika]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Srebrenik Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://www.srebrenik.ba/ Zvanični veb-sajt grada Srebrenika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805172254/https://www.srebrenik.ba/ |date=5. 8. 2020 }} {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Grad Srebrenik}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Srebrenik|*]] 7vli1gxf6i1fk0fsjv34zqiww5isp7d 3848316 3848315 2026-05-21T12:11:08Z Mhare 481 3848316 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Srebrenik | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Srebrenik | naselje_vrsta = Grad | slika = Srebrenik zblizka, celni pohled.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = [[Tvrđava Srebrenik]] | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Grb srebrenik.jpg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Srebrenik municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Srebrenik u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|42|26.7|N|18|29|31.2|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Adnan Bjelić<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/49/0|title=Lokalni izbori 2024 - Srebrenik|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Narod i pravda|NiP]] | površina_naselja = 3.83 | površina_grada = 247.94 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 6694 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 39678 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 75 350 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 149110<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 10987 | veb-sajt = {{URL|https://www.srebrenik.ba/}} | fusnote = | mapframe_shape = yes | mapframe_id = Q12756675 }} '''Srebrenik''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] koje se nalazi u Tuzlanskom bazenu u dolini rijeke [[Tinja|Tinje]], na pruzi i putu [[Brčko]]–[[Tuzla]]–[[Sarajevo]]. == Historija == [[Datoteka:Burg-Srebrenik.jpg|mini|320px|lijevo|Kula u Srebreniku]] === Prahistorija i srednji vijek === Područje današnjeg Srebrenika bilo je naseljeno još u [[Prahistorija|prahistorijskom]] razdoblju, o čemu svjedoče arheološki nalazi s više lokaliteta u njegovoj okolini. Posebno se izdvaja praistorijska gradina na lokalitetu Grabovik–Zaketuša iznad sela Straža, koja je proglašena nacionalnim spomenikom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref name="KONSZaketuša2">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2800?return=|title=Praistorijska gradina na lokalitetu Grabovik – Zaketuša iznad sela Straža, arheološko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref> O ranoj naseljenosti ovog prostora govori i ostava iz kasnog [[Bronzano doba|bronzanog doba]] pronađena na području Srebrenika, koja potvrđuje da je šira regija bila uključena u kulturne i trgovačke tokove prahistorijskog Balkana.<ref name="Kavur20222">{{cite journal|last=Kavur|first=M. B.|year=2022|title=New Late Bronze Age Hoard from Srebrenik: A Preliminary Report|url=https://godisnjak.anubih.ba/index.php/godisnjak/article/view/72|journal=Godišnjak/Jahrbuch|volume=45|pages=53–62|doi=10.5644/Godisnjak.CBI.ANUBiH-45.72|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Srednji vijek === U srednjem vijeku Srebrenik se razvio kao jedno od najvažnijih utvrđenih mjesta sjeveroistočne Bosne. Njegov [[Stari grad Srebrenik|stari grad]], podignut na strmoj stijeni iznad doline [[Tinja|Tinje]], imao je izrazito strateški položaj i kontrolirao je važne komunikacije između unutrašnjosti Bosne i sjevernih oblasti. Prvi put se pouzdano spominje 15. februara 1333. godine u povelji bosanskog bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]], što ga svrstava među ranije dokumentirana utvrđenja bosanske srednjovjekovne države.<ref name="SrednjovjekovnaHistorija2">{{cite web|url=https://www.srebrenik.ba/srednjovjekovna-historija-srebrenika/|title=Srednjovjekovna historija Srebrenika|website=Grad Srebrenik|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="HE2">{{cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/srebrenik|title=Srebrenik|website=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U to vrijeme Srebrenik se nalazio u oblasti [[Usora|Usore]], jednoj od važnih zemalja srednjovjekovne Bosne. Zbog pograničnog položaja i vojnog značaja tvrđava je tokom 14. i 15. stoljeća često bila predmet sukoba između bosanskih i ugarskih vladara. Pod bosanskom vlašću nalazila se do 1393. godine, kada ju je zauzeo ugarsko-hrvatski kralj [[Sigismund Luksemburški]]. Tokom narednih decenija grad je više puta prelazio iz ruke u ruku, a 1463. godine osvojio ga je [[Matija Korvin]], nakon čega je postao središte [[Srebrenička banovina|Srebreničke banovine]].<ref name="HE2" /><ref name="KONSStariGrad">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2508|title=Stari grad Srebrenik, historijsko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Osmanski period === Srebrenik je pod osmansku vlast konačno pao 1512. godine. Nakon toga postao je sjedište istoimene [[Nahija|nahije]] u sastavu [[Zvornički sandžak|Zvorničkog sandžaka]], a kasnije je bio uključen i u upravni sistem [[Gradačačka kapetanija|Gradačačke kapetanije]].<ref name="HE2" /> Dolaskom osmanske uprave stari srednjovjekovni grad zadržao je vojni značaj još izvjesno vrijeme, ali se težište života postepeno spuštalo iz utvrde u podgrađe i ravničarski prostor uz Tinju, gdje su se razvijali trgovački, zanatski i komunikacijski sadržaji.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2">{{cite web|url=https://www.srebrenik.ba/geografija-srebrenika/|title=Geografija Srebrenika|website=Grad Srebrenik|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U osmanskom razdoblju Srebrenik je bio lokalno administrativno i privredno središte za okolna naselja. Iako više nije imao onu političku težinu koju je posjedovao u srednjem vijeku, ostao je važna tačka u mreži manjih gradskih i kasabskih naselja sjeveroistočne Bosne. Njegov razvoj bio je povezan s poljoprivredom okolnih sela, obrtom i manjom trgovinom, dok je sama tvrđava postepeno gubila raniju funkciju kako se vojna i saobraćajna logika prostora mijenjala.<ref name="HE2" /><ref name="KONSStariGrad" /> === Austro-Ugarska uprava === Nakon [[Berinski kongres|Berlinskog kongresa]] 1878. godine Srebrenik je, kao i ostatak Bosne i Hercegovine, došao pod upravu [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske Monarhije]]. U tom razdoblju počinje savremena administrativna i infrastrukturna preobrazba mjesta. Novo urbano jezgro razvijalo se više u dolinskom prostoru nego uz samu srednjovjekovnu tvrđavu, što je odgovaralo novim saobraćajnim i ekonomskim potrebama.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> Poseban značaj za razvoj Srebrenika imala je modernizacija saobraćaja. Veza s pravcem [[Brčko]]–[[Tuzla]] omogućila je bolje uključivanje grada u regionalne tokove robe, ljudi i uprave. U tom razdoblju stvorene su osnove za kasniji razvoj savremenog naselja, dok je stari grad ostao prije svega historijski i simbolički orijentir prostora.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> === Dvadeseto stoljeće === Tokom 20. stoljeća Srebrenik se sve više razvijao kao urbano središte doline Tinje. U razdoblju [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] i naročito poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], njegovo savremeno gradsko jezgro dobilo je jaču administrativnu, obrazovnu i privrednu funkciju. Historijsko težište grada time je definitivno preneseno sa srednjovjekovne tvrđave na novije urbano područje u nizini.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> U socijalističkom periodu Srebrenik se razvijao kao općinsko središte s jačanjem zanatstva, trgovine, obrazovanja i prerađivačke privrede. Povoljan položaj uz važne cestovne i željezničke pravce omogućio je brži privredni razvoj nego u ranijim stoljećima. U drugoj polovini 20. stoljeća grad i njegova okolina bili su prepoznatljivi po razvoju [[Voćarstvo|voćarstva]], naročito uzgoja [[Šljiva|šljive]], kao i po industrijskoj proizvodnji trikotaže, namještaja, građevinske stolarije, madraca i sadnog materijala.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> === Savremeno razdoblje === Nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Srebrenik je nastavio funkcionirati kao jedno od značajnijih urbanih središta sjeveroistočne Bosne. Njegov savremeni identitet zasniva se na spoju historijskog naslijeđa, prije svega [[Stari grad Srebrenik|Starog grada Srebrenika]], i uloge administrativnog, saobraćajnog i privrednog centra šireg područja.<ref name="KONSStariGrad" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> Status grada formalno je potvrđen donošenjem Zakona o Gradu Srebrenik, kojim je dotadašnja općina dobila gradski status.<ref name="ZakonGrad">{{cite web|url=https://parlamentfbih.gov.ba/v2/userfiles/file/Usvojeni%20materijali_2019/ZAKON%20O%20GRADU%20SREBRENIK-bos.pdf|title=Zakon o Gradu Srebrenik|website=Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref> == Geografija == Srebrenik se nalazi u dolini rijeke [[Tinja|Tinje]], na pruzi i putu [[Brčko]]–[[Tuzla]]–[[Sarajevo]] (Tuzlanski bazen). Prosječna nadmorska visina je 199 metara, površina grada je 248&nbsp;km<sup>2</sup>. Na tom području je 1991. godine živjelo 40.896 stanovnika.<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nacion%20po%20mjesnim.zip |title=Federalni Zavod za statistiku |access-date=17. 5. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060517103208/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nacion%20po%20mjesnim.zip |archive-date=17. 5. 2006 |url-status=dead }}</ref> Grad Srebrenik okružena je planinskim masivima [[Majevica|Majevice]] i [[Trebava|Trebave]] koji se spuštaju u prostranu ravnicu kroz koju od juga prema sjeveru protiče rijeka Tinja. Stanovništvo Srebrenika i okolnih naselja bavi se, uglavnom, ratarstvom, voćarstvom i stočarstvom. Zadnjih decenija perioda Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije razvija se i industrija namještaja, građevinskih materijala, tekstila. Najznačajniji historijski spomenik je srednjovjekovni grad Srebrenik. Unutar njegovih zidina je od 1977. godine održavana redovna godišnja manifestacija "Srebrenik-otvoreni grad umjetnosti". == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Srebrenika|Spisak naseljenih mjesta u gradu Srebreniku}} === Nacionalni sastav stanovništva - grad Srebrenik === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Srebrenik | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 10987 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 98/9) |work=fzs.ba |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 39678 | g2013_bosnjaci = 35951 | g2013_srbi = 394 | g2013_hrvati = 1968 | g2013_bosanci = 485 | g2013_romi = 53 | g2013_muslimani = 347 | g2013_bosanciihercegovci = 111 | g2013_albanci = 32 | g2013_jugosloveni = 3 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_turci = 16 | g2013_slovenci = 1 | g2013_pravoslavci = 6 | g2013_makedonci = 3 | g2013_nisu_izjasnili = 184 | g2013_nepoznato = 34 | g1991_ukupno = 40896 | g1991_muslimani = 30528 | g1991_srbi = 5308 | g1991_hrvati = 2752 | g1991_jugosloveni = 1203 | g1981_ukupno = 38070 | g1981_muslimani = 28070 | g1981_srbi = 5545 | g1981_hrvati = 3167 | g1981_jugosloveni = 903 | g1981_crnogorci = 42 | g1981_albanci = 37 | g1981_madari = 2 | g1981_romi = 11 | g1981_makedonci = 7 | g1971_ukupno = 33620 | g1971_muslimani = 24628 | g1971_srbi = 5489 | g1971_hrvati = 3256 | g1971_jugosloveni = 34 | g1971_slovenci = 1 | g1971_crnogorci = 30 | g1971_albanci = 5 | g1971_madari = 1 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 28178 | g1961_muslimani = 3268 | g1961_srbi = 5322 | g1961_hrvati = 2770 | g1961_jugosloveni = 16739 | g1961_slovenci = 3 | g1961_crnogorci = 19 | g1961_albanci = 11 | g1961_madari = 3 | g1961_romi = 3 | g1961_makedonci = 3 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Srebrenik === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Srebrenik | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 149110 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013"/> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 6694 | g2013_bosnjaci = 6228 | g2013_srbi = 42 | g2013_hrvati = 90 | g2013_bosanci = 139 | g2013_romi = 2 | g2013_muslimani = 31 | g2013_bosanciihercegovci = 45 | g2013_albanci = 22 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_turci = 7 | g2013_pravoslavci = 1 | g2013_makedonci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 57 | g2013_nepoznato = 6 | g1991_ukupno = 5304 | g1991_muslimani = 4532 | g1991_srbi = 172 | g1991_hrvati = 87 | g1991_jugosloveni = 351 | g1981_ukupno = 4149 | g1981_muslimani = 3625 | g1981_srbi = 147 | g1981_hrvati = 69 | g1981_jugosloveni = 257 | g1981_crnogorci = 18 | g1981_albanci = 15 | g1981_makedonci = 2 | g1971_ukupno = 2172 | g1971_muslimani = 2023 | g1971_srbi = 80 | g1971_hrvati = 31 | g1971_jugosloveni = 15 | g1971_crnogorci = 6 | g1961_ukupno = 1427 | g1961_muslimani = 58 | g1961_srbi = 137 | g1961_hrvati = 16 | g1961_jugosloveni = 1208 | g1961_crnogorci = 3 | g1961_makedonci = 1 | g1961_albanci = 1 | g1961_romi = 3 }} == Kultura == === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Srebreniku}} == Privreda == {{Preuređivanje}} Lokalna strategija zakonodavno-izvršne vlasti grada Srebrenika usmjerena je ka stvaranju ekonomskog ambijenta i promovisanju što većeg broja razvojnih projekata. Grad Srebrenik donijela je čitav niz značajnih odluka i planskih dokumenata koji stimulišu ulaganja i otvaranje novih preduzetničkih firmi na njenom području, a nivo usluga, po zahtjevima preduzetnika, podignut je na visok stepen ekspeditivnosti i minimalne rokove u rješavanju svih zahtjeva iz domena gradske uprave. Uspostavom "Šalter sale" i "Centra za informisanje", informatizacijom rada gradskih službi te uspostavljanjem standarda rada i procedura standarda ISO 9001:2000. Razvijena je infrastruktura (putevi, PTT-mreža, vodoopskrbni objekti, sistemi odvodnje i prečišćavanja otpadnih voda, željeznička pruga), kao i blizina granice, nekoliko ispostava banaka i mikrofinansijskiorganizacija. Privredni objekti koji karakterišu općinu Srebrenik, razmješteni su uglavnom duž kotline rijeke Tinje, pruge i magistralnog puta koji u velikoj mjeri naginju centralnom dijelu općine, gdje se formirao administrativni, kulturni, sportski i ekonomski centar općine. Na jugoistoku općine, koje obuhvata mjesno područje Tinja, smještena je savremena asfaltna baza preduzeća "Jata" Srebrenik te neposredno uz nju na lokalitetu «Orlove klisure» i kamenolom sa potrebnim kvalitetom za rad iste. Južno od centra općine, koje obuhvata mjesno područje D.Potok, smješten je rudnik kamenog krečnjaka koji čini novu eksploatacionu zonu preduzeća za proizvodnju kamena, betonskih elemenata i kreča "Ingram" a u samom centru naselja egzistira tvornica obuće «Aida» d.o.o., koja zbog teškoća na tržištu radi u otežanim uslovima. Preduzeće «Ingram» d.d. Srebrenik, upošljava najveći broj radnika na općini. U neposrednoj blizini preduzeća «Ingram» egzistiraju «Ekoherc» d.d. i «Herceg» d.d. Srebrenik, preduzeća za proizvodnju aluminijske i plastične stolarije, izvozne orjentacije, sa značajnim kapacitetima infrastrukturnih objekata. U samom centru grada, smještena su dva preduzeća koja obuhvataju značajnu zemljišnu površinu i zavidne infrastrukturne objekte a to su tvornica trikotaže i tvornica furnirnog namještaja. U zapadnom dijelu periferije grada, na samoj lijevoj obali rijeke Tinje, rade: pekara «Klas» d.d. , «Corn flips» d.d. i fabrika zdrave hrane «Fana» d.o.o. Tu egzistira i nekoliko privatnih fabrika za proizvodnju namještaja i stolarije kao što su «Merceza» d.o.o. i «Hilana» d.o.o. U dijelu općine sa nižom nadmorskom visinom, na teritoriju mjesnog područja Špionica, nalazi se «Voćni rasadnik» d.o.o.<ref>{{Cite web |url=http://vocnirasadnik.com.ba/index.php?option=com_contact&Itemid=3 |title=Arhivirana kopija |access-date=22. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019114416/http://vocnirasadnik.com.ba/index.php?option=com_contact&Itemid=3 |archive-date=19. 10. 2012 |url-status=dead }}</ref> koji se bavi proizvodnjom i uzgojem sadnog materijala, sa težištem na sadnice šljive, jabuke, kruške, višnje, trešnje i dunje, jagodičastog voća te matičnjaka za podloge voćnih vrsta, a u saradnji sa firmama iz Holandije počelo je sa radom i preduzeće «Plantarium» za proizvodnju cvijeća, bilja, šumskih sadnica i podloga za sadnice voća. Tu je također i firma za obradu i ugradnju mermera i granita «Sanit Granit» d.o.o, kao i «Jafa-Jase» d.o.o. Općina ima veoma razvijenu trgovačku djelatnost u okviru koje su stasale firme, koje su ekskluzivni zastupnici značajnih evropskih proizvođača i koje svojom ponudom nadmašuju srebreničku tražnju, tako da se većina roba prodaje u drugim centrima BiH (kao što su "MUREX", "VEDA", "ORIJENT", "BOSLAM", „GREAT“ itd. Srebreničke prevozničko-špediterske firme su među najizraslijim u TK-u, a u sferi prevoza tečnih tereta među najboljim u BiH. Brojne benzinske pumpe su obilježje Srebrenika, a jedna od najpoznatijih firmi koja je dala prepoznatljiv imidž općini je i firma «Kopex-Sarajlić». Brojna je i građevinska operativa, a među najizraslijim firmama u ovoj oblasti, koje su podigle brojne stambeno-poslovne objekte u Srebreniku i BiH, su «Gromeks» d.o.o. Srebrenik i «Sekvoja» d.o.o. Srebrenik. == Sport == Na području grada Srebrenika postoji nekoliko sportskih udruženja. 1953. godine osnovan je "[[OFK Gradina Srebrenik|OFK Gradina]]" koji danas igra u Prvoj Ligi [[Bosna i Hercegovina|Federacije Bosne i Hercegovine]]. Osim "OFK Gradine" u Srebreniku postoji i košarkaški klub "[[KK Gradina]]" i odbojkaški klub "[[OK Gradina]]" te rukometni klub "[[Rukometni klub Srebrenik 04|Srebrenik 04]]". Gradina je prije rata bila među najboljim timovima u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. == Poznate ličnosti == * [[Franjo Bosanac]], [[renesansa|renesansni]] [[kompozitor]]. * [[Izudin Kešetović]], stručnjak za finansije i monetarno-kreditnu politiku * [[Mehmed Nurkanović]], predsjednik Udruženja matematičara TK * [[Haris Vikalo]], profesor na University of Texas, dobitnik NSF CAREER nagrade *[[Fadmar Osmić]], CERN naučnik *Tomo Babić, ministar poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] od 2001 do 2003 godine. * [[Hašim Muharemović]], epidemiolog, sazlija, tekstopisac i umjetnik * [[Ešref Berbić]], pisac za djecu * [[Vedin Musić]], nogometaš == Također pogledajte == * [[Biljeg Srebrnika]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Srebrenik Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://www.srebrenik.ba/ Zvanični veb-sajt grada Srebrenika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805172254/https://www.srebrenik.ba/ |date=5. 8. 2020 }} {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Grad Srebrenik}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Srebrenik|*]] g5ep7y93kz1xl8euk1lj63fzcie3ci5 3848382 3848316 2026-05-21T16:32:06Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848382 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Srebrenik | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Srebrenik | naselje_vrsta = Grad | slika = Srebrenik zblizka, celni pohled.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = [[Tvrđava Srebrenik]] | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Grb srebrenik.jpg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Srebrenik municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Srebrenik u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|42|26.7|N|18|29|31.2|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Adnan Bjelić<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/49/0|title=Lokalni izbori 2024 - Srebrenik|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Narod i pravda|NiP]] | površina_naselja = 3.83 | površina_grada = 247.94 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 6694 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 39678 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 75 350 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 149110<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 10987 | veb-sajt = {{URL|https://www.srebrenik.ba/}} | fusnote = | mapframe_shape = yes | mapframe_id = Q12756675 }} '''Srebrenik''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] koje se nalazi u Tuzlanskom bazenu u dolini rijeke [[Tinja|Tinje]], na pruzi i putu [[Brčko]]–[[Tuzla]]–[[Sarajevo]]. == Historija == [[Datoteka:Burg-Srebrenik.jpg|mini|320px|lijevo|Kula u Srebreniku]] === Prahistorija i srednji vijek === Područje današnjeg Srebrenika bilo je naseljeno još u [[Prahistorija|prahistorijskom]] razdoblju, o čemu svjedoče arheološki nalazi s više lokaliteta u njegovoj okolini. Posebno se izdvaja praistorijska gradina na lokalitetu Grabovik–Zaketuša iznad sela Straža, koja je proglašena nacionalnim spomenikom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref name="KONSZaketuša2">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2800?return=|title=Praistorijska gradina na lokalitetu Grabovik – Zaketuša iznad sela Straža, arheološko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> O ranoj naseljenosti ovog prostora govori i ostava iz kasnog [[Bronzano doba|bronzanog doba]] pronađena na području Srebrenika, koja potvrđuje da je šira regija bila uključena u kulturne i trgovačke tokove prahistorijskog Balkana.<ref name="Kavur20222">{{cite journal|last=Kavur|first=M. B.|year=2022|title=New Late Bronze Age Hoard from Srebrenik: A Preliminary Report|url=https://godisnjak.anubih.ba/index.php/godisnjak/article/view/72|journal=Godišnjak/Jahrbuch|volume=45|pages=53–62|doi=10.5644/Godisnjak.CBI.ANUBiH-45.72|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Srednji vijek === U srednjem vijeku Srebrenik se razvio kao jedno od najvažnijih utvrđenih mjesta sjeveroistočne Bosne. Njegov [[Stari grad Srebrenik|stari grad]], podignut na strmoj stijeni iznad doline [[Tinja|Tinje]], imao je izrazito strateški položaj i kontrolirao je važne komunikacije između unutrašnjosti Bosne i sjevernih oblasti. Prvi put se pouzdano spominje 15. februara 1333. godine u povelji bosanskog bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]], što ga svrstava među ranije dokumentirana utvrđenja bosanske srednjovjekovne države.<ref name="SrednjovjekovnaHistorija2">{{cite web|url=https://www.srebrenik.ba/srednjovjekovna-historija-srebrenika/|title=Srednjovjekovna historija Srebrenika|website=Grad Srebrenik|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="HE2">{{cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/srebrenik|title=Srebrenik|website=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U to vrijeme Srebrenik se nalazio u oblasti [[Usora|Usore]], jednoj od važnih zemalja srednjovjekovne Bosne. Zbog pograničnog položaja i vojnog značaja tvrđava je tokom 14. i 15. stoljeća često bila predmet sukoba između bosanskih i ugarskih vladara. Pod bosanskom vlašću nalazila se do 1393. godine, kada ju je zauzeo ugarsko-hrvatski kralj [[Sigismund Luksemburški]]. Tokom narednih decenija grad je više puta prelazio iz ruke u ruku, a 1463. godine osvojio ga je [[Matija Korvin]], nakon čega je postao središte [[Srebrenička banovina|Srebreničke banovine]].<ref name="HE2" /><ref name="KONSStariGrad">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2508|title=Stari grad Srebrenik, historijsko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026|archive-date=13. 5. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260513213306/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2508|url-status=dead}}</ref> === Osmanski period === Srebrenik je pod osmansku vlast konačno pao 1512. godine. Nakon toga postao je sjedište istoimene [[Nahija|nahije]] u sastavu [[Zvornički sandžak|Zvorničkog sandžaka]], a kasnije je bio uključen i u upravni sistem [[Gradačačka kapetanija|Gradačačke kapetanije]].<ref name="HE2" /> Dolaskom osmanske uprave stari srednjovjekovni grad zadržao je vojni značaj još izvjesno vrijeme, ali se težište života postepeno spuštalo iz utvrde u podgrađe i ravničarski prostor uz Tinju, gdje su se razvijali trgovački, zanatski i komunikacijski sadržaji.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2">{{cite web|url=https://www.srebrenik.ba/geografija-srebrenika/|title=Geografija Srebrenika|website=Grad Srebrenik|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U osmanskom razdoblju Srebrenik je bio lokalno administrativno i privredno središte za okolna naselja. Iako više nije imao onu političku težinu koju je posjedovao u srednjem vijeku, ostao je važna tačka u mreži manjih gradskih i kasabskih naselja sjeveroistočne Bosne. Njegov razvoj bio je povezan s poljoprivredom okolnih sela, obrtom i manjom trgovinom, dok je sama tvrđava postepeno gubila raniju funkciju kako se vojna i saobraćajna logika prostora mijenjala.<ref name="HE2" /><ref name="KONSStariGrad" /> === Austro-Ugarska uprava === Nakon [[Berinski kongres|Berlinskog kongresa]] 1878. godine Srebrenik je, kao i ostatak Bosne i Hercegovine, došao pod upravu [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske Monarhije]]. U tom razdoblju počinje savremena administrativna i infrastrukturna preobrazba mjesta. Novo urbano jezgro razvijalo se više u dolinskom prostoru nego uz samu srednjovjekovnu tvrđavu, što je odgovaralo novim saobraćajnim i ekonomskim potrebama.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> Poseban značaj za razvoj Srebrenika imala je modernizacija saobraćaja. Veza s pravcem [[Brčko]]–[[Tuzla]] omogućila je bolje uključivanje grada u regionalne tokove robe, ljudi i uprave. U tom razdoblju stvorene su osnove za kasniji razvoj savremenog naselja, dok je stari grad ostao prije svega historijski i simbolički orijentir prostora.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> === Dvadeseto stoljeće === Tokom 20. stoljeća Srebrenik se sve više razvijao kao urbano središte doline Tinje. U razdoblju [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] i naročito poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], njegovo savremeno gradsko jezgro dobilo je jaču administrativnu, obrazovnu i privrednu funkciju. Historijsko težište grada time je definitivno preneseno sa srednjovjekovne tvrđave na novije urbano područje u nizini.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> U socijalističkom periodu Srebrenik se razvijao kao općinsko središte s jačanjem zanatstva, trgovine, obrazovanja i prerađivačke privrede. Povoljan položaj uz važne cestovne i željezničke pravce omogućio je brži privredni razvoj nego u ranijim stoljećima. U drugoj polovini 20. stoljeća grad i njegova okolina bili su prepoznatljivi po razvoju [[Voćarstvo|voćarstva]], naročito uzgoja [[Šljiva|šljive]], kao i po industrijskoj proizvodnji trikotaže, namještaja, građevinske stolarije, madraca i sadnog materijala.<ref name="HE2" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> === Savremeno razdoblje === Nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Srebrenik je nastavio funkcionirati kao jedno od značajnijih urbanih središta sjeveroistočne Bosne. Njegov savremeni identitet zasniva se na spoju historijskog naslijeđa, prije svega [[Stari grad Srebrenik|Starog grada Srebrenika]], i uloge administrativnog, saobraćajnog i privrednog centra šireg područja.<ref name="KONSStariGrad" /><ref name="GeoSrebrenik2" /> Status grada formalno je potvrđen donošenjem Zakona o Gradu Srebrenik, kojim je dotadašnja općina dobila gradski status.<ref name="ZakonGrad">{{cite web|url=https://parlamentfbih.gov.ba/v2/userfiles/file/Usvojeni%20materijali_2019/ZAKON%20O%20GRADU%20SREBRENIK-bos.pdf|title=Zakon o Gradu Srebrenik|website=Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref> == Geografija == Srebrenik se nalazi u dolini rijeke [[Tinja|Tinje]], na pruzi i putu [[Brčko]]–[[Tuzla]]–[[Sarajevo]] (Tuzlanski bazen). Prosječna nadmorska visina je 199 metara, površina grada je 248&nbsp;km<sup>2</sup>. Na tom području je 1991. godine živjelo 40.896 stanovnika.<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nacion%20po%20mjesnim.zip |title=Federalni Zavod za statistiku |access-date=17. 5. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060517103208/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nacion%20po%20mjesnim.zip |archive-date=17. 5. 2006 |url-status=dead }}</ref> Grad Srebrenik okružena je planinskim masivima [[Majevica|Majevice]] i [[Trebava|Trebave]] koji se spuštaju u prostranu ravnicu kroz koju od juga prema sjeveru protiče rijeka Tinja. Stanovništvo Srebrenika i okolnih naselja bavi se, uglavnom, ratarstvom, voćarstvom i stočarstvom. Zadnjih decenija perioda Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije razvija se i industrija namještaja, građevinskih materijala, tekstila. Najznačajniji historijski spomenik je srednjovjekovni grad Srebrenik. Unutar njegovih zidina je od 1977. godine održavana redovna godišnja manifestacija "Srebrenik-otvoreni grad umjetnosti". == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Srebrenika|Spisak naseljenih mjesta u gradu Srebreniku}} === Nacionalni sastav stanovništva - grad Srebrenik === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Srebrenik | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 10987 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 98/9) |work=fzs.ba |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 39678 | g2013_bosnjaci = 35951 | g2013_srbi = 394 | g2013_hrvati = 1968 | g2013_bosanci = 485 | g2013_romi = 53 | g2013_muslimani = 347 | g2013_bosanciihercegovci = 111 | g2013_albanci = 32 | g2013_jugosloveni = 3 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_turci = 16 | g2013_slovenci = 1 | g2013_pravoslavci = 6 | g2013_makedonci = 3 | g2013_nisu_izjasnili = 184 | g2013_nepoznato = 34 | g1991_ukupno = 40896 | g1991_muslimani = 30528 | g1991_srbi = 5308 | g1991_hrvati = 2752 | g1991_jugosloveni = 1203 | g1981_ukupno = 38070 | g1981_muslimani = 28070 | g1981_srbi = 5545 | g1981_hrvati = 3167 | g1981_jugosloveni = 903 | g1981_crnogorci = 42 | g1981_albanci = 37 | g1981_madari = 2 | g1981_romi = 11 | g1981_makedonci = 7 | g1971_ukupno = 33620 | g1971_muslimani = 24628 | g1971_srbi = 5489 | g1971_hrvati = 3256 | g1971_jugosloveni = 34 | g1971_slovenci = 1 | g1971_crnogorci = 30 | g1971_albanci = 5 | g1971_madari = 1 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 28178 | g1961_muslimani = 3268 | g1961_srbi = 5322 | g1961_hrvati = 2770 | g1961_jugosloveni = 16739 | g1961_slovenci = 3 | g1961_crnogorci = 19 | g1961_albanci = 11 | g1961_madari = 3 | g1961_romi = 3 | g1961_makedonci = 3 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Srebrenik === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Srebrenik | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 149110 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013"/> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 6694 | g2013_bosnjaci = 6228 | g2013_srbi = 42 | g2013_hrvati = 90 | g2013_bosanci = 139 | g2013_romi = 2 | g2013_muslimani = 31 | g2013_bosanciihercegovci = 45 | g2013_albanci = 22 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_turci = 7 | g2013_pravoslavci = 1 | g2013_makedonci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 57 | g2013_nepoznato = 6 | g1991_ukupno = 5304 | g1991_muslimani = 4532 | g1991_srbi = 172 | g1991_hrvati = 87 | g1991_jugosloveni = 351 | g1981_ukupno = 4149 | g1981_muslimani = 3625 | g1981_srbi = 147 | g1981_hrvati = 69 | g1981_jugosloveni = 257 | g1981_crnogorci = 18 | g1981_albanci = 15 | g1981_makedonci = 2 | g1971_ukupno = 2172 | g1971_muslimani = 2023 | g1971_srbi = 80 | g1971_hrvati = 31 | g1971_jugosloveni = 15 | g1971_crnogorci = 6 | g1961_ukupno = 1427 | g1961_muslimani = 58 | g1961_srbi = 137 | g1961_hrvati = 16 | g1961_jugosloveni = 1208 | g1961_crnogorci = 3 | g1961_makedonci = 1 | g1961_albanci = 1 | g1961_romi = 3 }} == Kultura == === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Srebreniku}} == Privreda == {{Preuređivanje}} Lokalna strategija zakonodavno-izvršne vlasti grada Srebrenika usmjerena je ka stvaranju ekonomskog ambijenta i promovisanju što većeg broja razvojnih projekata. Grad Srebrenik donijela je čitav niz značajnih odluka i planskih dokumenata koji stimulišu ulaganja i otvaranje novih preduzetničkih firmi na njenom području, a nivo usluga, po zahtjevima preduzetnika, podignut je na visok stepen ekspeditivnosti i minimalne rokove u rješavanju svih zahtjeva iz domena gradske uprave. Uspostavom "Šalter sale" i "Centra za informisanje", informatizacijom rada gradskih službi te uspostavljanjem standarda rada i procedura standarda ISO 9001:2000. Razvijena je infrastruktura (putevi, PTT-mreža, vodoopskrbni objekti, sistemi odvodnje i prečišćavanja otpadnih voda, željeznička pruga), kao i blizina granice, nekoliko ispostava banaka i mikrofinansijskiorganizacija. Privredni objekti koji karakterišu općinu Srebrenik, razmješteni su uglavnom duž kotline rijeke Tinje, pruge i magistralnog puta koji u velikoj mjeri naginju centralnom dijelu općine, gdje se formirao administrativni, kulturni, sportski i ekonomski centar općine. Na jugoistoku općine, koje obuhvata mjesno područje Tinja, smještena je savremena asfaltna baza preduzeća "Jata" Srebrenik te neposredno uz nju na lokalitetu «Orlove klisure» i kamenolom sa potrebnim kvalitetom za rad iste. Južno od centra općine, koje obuhvata mjesno područje D.Potok, smješten je rudnik kamenog krečnjaka koji čini novu eksploatacionu zonu preduzeća za proizvodnju kamena, betonskih elemenata i kreča "Ingram" a u samom centru naselja egzistira tvornica obuće «Aida» d.o.o., koja zbog teškoća na tržištu radi u otežanim uslovima. Preduzeće «Ingram» d.d. Srebrenik, upošljava najveći broj radnika na općini. U neposrednoj blizini preduzeća «Ingram» egzistiraju «Ekoherc» d.d. i «Herceg» d.d. Srebrenik, preduzeća za proizvodnju aluminijske i plastične stolarije, izvozne orjentacije, sa značajnim kapacitetima infrastrukturnih objekata. U samom centru grada, smještena su dva preduzeća koja obuhvataju značajnu zemljišnu površinu i zavidne infrastrukturne objekte a to su tvornica trikotaže i tvornica furnirnog namještaja. U zapadnom dijelu periferije grada, na samoj lijevoj obali rijeke Tinje, rade: pekara «Klas» d.d. , «Corn flips» d.d. i fabrika zdrave hrane «Fana» d.o.o. Tu egzistira i nekoliko privatnih fabrika za proizvodnju namještaja i stolarije kao što su «Merceza» d.o.o. i «Hilana» d.o.o. U dijelu općine sa nižom nadmorskom visinom, na teritoriju mjesnog područja Špionica, nalazi se «Voćni rasadnik» d.o.o.<ref>{{Cite web |url=http://vocnirasadnik.com.ba/index.php?option=com_contact&Itemid=3 |title=Arhivirana kopija |access-date=22. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019114416/http://vocnirasadnik.com.ba/index.php?option=com_contact&Itemid=3 |archive-date=19. 10. 2012 |url-status=dead }}</ref> koji se bavi proizvodnjom i uzgojem sadnog materijala, sa težištem na sadnice šljive, jabuke, kruške, višnje, trešnje i dunje, jagodičastog voća te matičnjaka za podloge voćnih vrsta, a u saradnji sa firmama iz Holandije počelo je sa radom i preduzeće «Plantarium» za proizvodnju cvijeća, bilja, šumskih sadnica i podloga za sadnice voća. Tu je također i firma za obradu i ugradnju mermera i granita «Sanit Granit» d.o.o, kao i «Jafa-Jase» d.o.o. Općina ima veoma razvijenu trgovačku djelatnost u okviru koje su stasale firme, koje su ekskluzivni zastupnici značajnih evropskih proizvođača i koje svojom ponudom nadmašuju srebreničku tražnju, tako da se većina roba prodaje u drugim centrima BiH (kao što su "MUREX", "VEDA", "ORIJENT", "BOSLAM", „GREAT“ itd. Srebreničke prevozničko-špediterske firme su među najizraslijim u TK-u, a u sferi prevoza tečnih tereta među najboljim u BiH. Brojne benzinske pumpe su obilježje Srebrenika, a jedna od najpoznatijih firmi koja je dala prepoznatljiv imidž općini je i firma «Kopex-Sarajlić». Brojna je i građevinska operativa, a među najizraslijim firmama u ovoj oblasti, koje su podigle brojne stambeno-poslovne objekte u Srebreniku i BiH, su «Gromeks» d.o.o. Srebrenik i «Sekvoja» d.o.o. Srebrenik. == Sport == Na području grada Srebrenika postoji nekoliko sportskih udruženja. 1953. godine osnovan je "[[OFK Gradina Srebrenik|OFK Gradina]]" koji danas igra u Prvoj Ligi [[Bosna i Hercegovina|Federacije Bosne i Hercegovine]]. Osim "OFK Gradine" u Srebreniku postoji i košarkaški klub "[[KK Gradina]]" i odbojkaški klub "[[OK Gradina]]" te rukometni klub "[[Rukometni klub Srebrenik 04|Srebrenik 04]]". Gradina je prije rata bila među najboljim timovima u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. == Poznate ličnosti == * [[Franjo Bosanac]], [[renesansa|renesansni]] [[kompozitor]]. * [[Izudin Kešetović]], stručnjak za finansije i monetarno-kreditnu politiku * [[Mehmed Nurkanović]], predsjednik Udruženja matematičara TK * [[Haris Vikalo]], profesor na University of Texas, dobitnik NSF CAREER nagrade *[[Fadmar Osmić]], CERN naučnik *Tomo Babić, ministar poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] od 2001 do 2003 godine. * [[Hašim Muharemović]], epidemiolog, sazlija, tekstopisac i umjetnik * [[Ešref Berbić]], pisac za djecu * [[Vedin Musić]], nogometaš == Također pogledajte == * [[Biljeg Srebrnika]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Srebrenik Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://www.srebrenik.ba/ Zvanični veb-sajt grada Srebrenika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805172254/https://www.srebrenik.ba/ |date=5. 8. 2020 }} {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Grad Srebrenik}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Srebrenik|*]] 1wiu63d72iw4edebg985oxv71wnf4gi Lukavac 0 7866 3848317 3823443 2026-05-21T12:11:33Z Mhare 481 3848317 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Lukavac | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Lukavac | naselje_vrsta = Grad | slika = Trg Bremena. - panoramio.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Panorama Lukavca | slika_zastava = Zastava Lukavac.gif | zastava_alt = | slika_grb = Coat of arms Lukavac.svg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Lukavac municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Lukavac u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|31|55.7|N|18|31|51.0|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Edin Delić<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/47/0|title=Lokalni izbori 2024 - Lukavac|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|SDBiH]] | površina_naselja = 10.14 | površina_grada = 338.36 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = 180 | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 12061 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 44520 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 75 300 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 131598<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 10600 | veb-sajt = {{URL|https://lukavac.ba/}} | fusnote = | mapframe_id = Q12756642 }} '''Lukavac''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Nalazi se u srednjem toku rijeke [[Spreča|Spreče]] u [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskom kantonu]] u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], te kroz Lukavac prolazi pruga [[Tuzla]]-[[Doboj]]. == Historija == ==== Prahistorija i srednji vijek ==== Na području Lukavca pronađeni su ostaci kultura iz [[Bronzano doba|bronzanog doba]] na brdu Gradina kod [[Ozren (planina u Bosni i Hercegovini)|Ozrena]], koji ukazuju da je područje ove općine bilo naseljeno još u [[Prahistorija|prahistoriji]]. Najstariji tragovi života na području današnjeg Lukavca vezani su za arheološke lokalitete kod [[Stupari (Lukavac)|Stupara]] i u [[Bokavići]]ma. Na gradini između naselja Stupari i Vasiljevci pronađeni su fragmenti keramike koji se dijelom datiraju u eneolit, a većim dijelom u bronzano doba, dok su u bokavićkom zaseoku Čajići otkriveni predmeti od bronze, keramika i nakit iz prahistorijskog perioda.<ref name="LukHistorijat">{{cite web|url=https://lukavac.ba/istorijat/|title=Historijat|website=Grad Lukavac|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="LukHistorijat" /> [[Arheologija|Arheološki]] nalazi iz [[Bakarno doba|bakarnog doba]] u naselju [[Bokavići]], koje se pod istim imenom spominje još 1512, pokazuju da su ljudi iz ovog dijela Bosne i Hercegovine nalazili pogodne uslove za podmirivanje svojih životnih potreba još u staro doba, prije naše ere. U srednjem vijeku područje Lukavca pripadalo je župi [[Smoluća]], a Donji i Gornji Lukavac postojali su kao zasebna naselja u slivu istoimene riječice. O srednjovjekovnoj prošlosti svjedoče i stećci evidentirani na više lokaliteta, uključujući Brijesnicu Gornju, Babice, Vasiljevce, Šikulje i Puračić.<ref name="LukHistorijat" /> Naselja Gornji i Donji Lukavac u pisanim se izvorima prvi put spominju 1528. godine, dok se pretpostavlja da su postojala i ranije, vjerovatno još u 15. stoljeću.<ref name="Corovic2016">{{cite web|url=https://bastina.ba/wp-content/uploads/2016/04/izdavastvo_2016_20160523_Zbornik-KHPN-opcine-Lukavac.pdf|title=Kulturno naslijeđe Lukavca u kontekstu arhitektonskog naslijeđa s kraja XIX i početka XX vijeka u Bosni i Hercegovini|last=Ćorović|first=Adi|date=2016|website=bastina.ba|publisher=Javna biblioteka Lukavac; JU Zavod za zaštitu i korištenje kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa Tuzlanskog kantona|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Osmanski period === Nakon osmanskog osvajanja ovaj prostor ulazi u sastav nahije Smoluća. U prvim osmanskim defterima s početka 16. stoljeća spominju se Gornji i Donji Lukavac, zajedno s više okolnih naselja kao što su Gnojnica, Miričina, Kruševica, Devetak, Dobošnica, Smoluća i Puračić.<ref name="LukHistorijat" /> U popisima početkom XVI vijeka evidentirana je većina sadašnjih naselja lukavačke općine: Gornji i Donji Lukavac, Bokavići, Modrac, Srednja i Donja Smoluća, Puračić, Turija, Devetak, Dobošnica, Gnojnica, Kruševica itd. Ime Lukavac, koje se susreće i u drugim krajevima, spominje se u pisanim dokumentima 1528. godine kao Gornji i Donji Lukavac, a u popisu stanovništva iz 1885. godine spominje se kao Lukavac turski i Lukavac srpski. Iz osmanskog doba sačuvani su pojedini elementi materijalne kulture i sakralne baštine. Među važnijim spomenicima tog vremena navodi se nekadašnja drvena džamija u [[Puračić]]u iz 1672. godine, kao i stara čaršijska jezgra u Puračiću i Lukavcu Turskom.<ref name="LukHistorijat" /><ref name="Corovic2016" /> === Austro-Ugarski period i industrijalizacija === Prelomnu tačku u historiji Lukavca predstavlja austrougarski period. Izgradnja uskotračne željezničke pruge [[Doboj]]–[[Tuzla]]–Simin Han 1886. godine i podizanje željezničkih stanica u Dobošnici, Puračiću, Lukavcu i Bistarcu stvorili su osnovu za bržu privrednu transformaciju prostora.<ref name="LukHistorijat" /><ref name="Corovic2016" /> Godine 1893. u Lukavcu je podignuta prva fabrika amonijačke sode na Balkanu, čime je započeo ubrzan razvoj naselja iz male fabričke kolonije u planski oblikovano industrijsko mjesto. Uz fabričke pogone nastajali su stanovi za radnike i činovnike, upravne zgrade, bolnica, željeznička infrastruktura i reprezentativne vile, što je trajno odredilo urbanu fizionomiju grada. Fabriku je 1908. preuzela kompanija ''Solvay Werke Betriebsgesellschaft'', nakon čega je industrijski i stambeni razvoj dodatno intenziviran. U isto vrijeme razvijale su se i javne ustanove. U Puračiću je 1886. otvorena narodna osnovna škola, u gradskom Lukavcu 1895, a prva biblioteka u okviru Fabrike sode počela je raditi 1894. godine.<ref name="LukHistorijat" /> === Dvadeseto stoljeće === U [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] Lukavac je dva puta oslobođen. Prvo oslobođenje uslijedilo je 30. septembra 1943, ali je grad ubrzo ponovo zauzet; konačno oslobođenje ostvareno je 13. septembra 1944. godine.<ref name="Hadzimusic2015">{{cite web|url=https://www.gracanickiglasnik.ba/wp-content/uploads/2015/05/gg39_7.pdf|title=Lukavački srez, administrativno-teritorijalne i društveno-ekonomske karakteristike – 1945.-1947. godine|last=Hadžimusić|first=Semir|date=2015|website=Gračanički glasnik|access-date=12. 3. 2026}}</ref> drugo oslobođenje Lukavca dočekalo sa 159 porodičnih stanova, podijeljenih u 3 zasebna građevinska rejona. Od augusta 1945. do januara 1947. Lukavac je bio sjedište [[Lukavački srez|Lukavačkog sreza]], administrativne jedinice u sastavu Tuzlanskog okruga. Srez je obuhvatao 21 mjesni narodni odbor i imao nešto više od 40.000 stanovnika, a nakon ukidanja njegova teritorija pripojena je srezu Tuzla.<ref name="Hadzimusic2015" /> U socijalističkom periodu nastavljena je obnova i širenje industrijskih kapaciteta. Među važnijim projektima bili su otvaranje Koksno-hemijskog kombinata 1952. godine, izgradnja hidroakumulacije [[Modrac]] 1964. i početak rada Fabrike cementa Lukavac 1974. godine.<ref name="LukHistorijat" /> Nastanak i razvoj grada Lukavca uslovljen je nastankom fabrike sode. Lukavac se od male fabričke kolonije razvio u industrijsko naselje po svim zahtjevima urbane i komunalne tehnike, higijene i hortikulture. Kasnijom rekonstrukcijom stambenih zgrada, se brojno stanje stanova povećalo i zajedno sa do tada novoizgrađenim 1958. iznosilo je 269 stanova. === Rat u Bosni i Hercegovini i poratni period === Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 1992–1995. Lukavac je pretrpio ljudska i materijalna stradanja. Nakon [[Dejtonski mirovni sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] ostao je u sastavu [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] i [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]], dok su dijelovi naselja Vasiljevci, Krtova i Stupari ušli u sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]].<ref name="LukHistorijat" /> U poratnom razdoblju Lukavac je zadržao ulogu jednog od važnijih industrijskih središta sjeveroistočne Bosne i Hercegovine, pri čemu su historijsko naslijeđe austrougarske industrijalizacije i starija naselja poput Puračića ostali važan dio lokalnog identiteta.<ref name="LukHistorijat" /><ref name="Corovic2016" /> == Geografija == [[Datoteka:Modracko_Jezero_Morning.JPG|desno|mini|Jezero Modrac]] Prosječna [[nadmorska visina]] je 186 metara, površina 320&nbsp;km<sup>2</sup>. Na području ove općine je 1991. godine živjelo 56.830 stanovnika. Općina Lukavac je jedna od najznačajnijih tačaka na industrijskoj, rudarskoj i turističkoj karti Bosne i Hercegovine. Lukavačka općina zauzima prostor od 352,66&nbsp;km <sup>2</sup>. Intenzivan razvoj ove općine počinje nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. U tom periodu općina se ubrzano razvija što dovodi i do razvoja proizvodnje, trgovine, sporta i kulture, kao i do organizovanja ljudi u razne organizacije. Najvažniji dio [[Turizam u Bosni i Hercegovini|turističke]] ponude Lukavca vezan je za akumulaciono jezero [[Modrac]] i turističko-ugostiteljske kapacitete na jezeru. Jezero Modrac ima površinu od 17&nbsp;km<sup>2</sup> od čega je 1000 m urađene obale sa izgrađenim objektima za odmor i rekreaciju: plaže, tuševi, restorani, koncertna arena i dr. Ljubiteljima prirode se nadomak Lukavca, pored Modraca nude i izletišta Vijenac sa planinskim jezerom, Svatovac sa planinarskom kućom, Bistaračko jezero (udaljeno 1 kilometar od centra grada Lukavca), te više lokacija na rijekama [[Spreča]] (Palučak, Batare) i Turija (Soko, Čagalo). == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Lukavca|Spisak naseljenih mjesta u gradu Lukavcu}} Po službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, grad Lukavac imalo je 57.070 stanovnika, raspoređenih u 44 naselja. Poslije potpisivanja Dejtonskog sporazuma, općina Lukavac, gotovo u cjelini, ušla je u sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. U sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]] ušao je dio naseljenog mjesta [[Krtova (Petrovo)|Krtova]]. === Grad Lukavac === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Lukavac | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 10600 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020}}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.|work=fzs.ba |access-date= 25. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 25. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 25. 11. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 44520 | g2013_bosnjaci = 38561 | g2013_srbi = 1499 | g2013_hrvati = 1524 | g2013_bosanci = 1187 | g2013_romi = 427 | g2013_muslimani = 395 | g2013_bosanciihercegovci = 296 | g2013_albanci = 32 | g2013_jugosloveni = 12 | g2013_ukrajinci = 2 | g2013_crnogorci = 11 | g2013_turci = 1 | g2013_slovenci = 10 | g2013_makedonci = 3 | g2013_nisu_izjasnili = 378 | g2013_nepoznato = 80 | g1991_ukupno = 57070 | g1991_hrvati = 2159 | g1991_muslimani = 38080 | g1991_jugosloveni = 3424 | g1991_srbi = 12169 | g1981_ukupno = 54666 | g1981_hrvati = 2592 | g1981_muslimani = 34845 | g1981_jugosloveni = 4648 | g1981_srbi = 12089 | g1981_crnogorci = 137 | g1981_makedonci = 10 | g1981_slovenci = 25 | g1981_albanci = 16 | g1981_madari = 3 | g1981_romi = 111 | g1971_ukupno = 51781 | g1971_hrvati = 3111 | g1971_muslimani = 34010 | g1971_jugosloveni = 613 | g1971_srbi = 13526 | g1971_crnogorci = 122 | g1971_makedonci = 8 | g1971_slovenci = 30 | g1971_albanci = 29 | g1971_madari = 8 | g1971_romi = 9 | g1961_ukupno = 34151 | g1961_hrvati = 3190 | g1961_muslimani = 9757 | g1961_jugosloveni = 10705 | g1961_srbi = 10242 | g1961_crnogorci = 70 | g1961_makedonci = 14 | g1961_slovenci = 57 | g1961_albanci = 22 | g1961_madari = 14 | g1961_romi = 9 }} === Naseljeno mjesto Lukavac === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Lukavac | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 131598 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020}}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.|work=fzs.ba |access-date= 25. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 25. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 25. 11. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 12061 | g2013_bosnjaci = 10001 | g2013_srbi = 273 | g2013_hrvati = 361 | g2013_bosanci = 610 | g2013_romi = 229 | g2013_muslimani = 95 | g2013_bosanciihercegovci = 192 | g2013_albanci = 29 | g2013_jugosloveni = 5 | g2013_crnogorci = 8 | g2013_turci = 1 | g2013_slovenci = 5 | g2013_makedonci = 3 | g2013_nisu_izjasnili = 195 | g2013_nepoznato = 4 | g1991_ukupno = 12647 | g1991_hrvati = 493 | g1991_muslimani = 7596 | g1991_jugosloveni = 1940 | g1991_srbi = 2219 | g1981_ukupno = 10597 | g1981_hrvati = 651 | g1981_muslimani = 5424 | g1981_jugosloveni = 2346 | g1981_srbi = 1905 | g1981_crnogorci = 97 | g1981_makedonci = 9 | g1981_slovenci = 16 | g1981_albanci = 3 | g1981_madari = 3 | g1981_romi = 97 | g1971_ukupno = 8613 | g1971_hrvati = 892 | g1971_muslimani = 5221 | g1971_jugosloveni = 382 | g1971_srbi = 1897 | g1971_crnogorci = 76 | g1971_makedonci = 5 | g1971_slovenci = 27 | g1971_albanci = 13 | g1971_madari = 6 | g1961_ukupno = 6953 | g1961_hrvati = 1148 | g1961_muslimani = 690 | g1961_jugosloveni = 2412 | g1961_srbi = 2512 | g1961_crnogorci = 54 | g1961_makedonci = 11 | g1961_slovenci = 46 | g1961_albanci = 13 | g1961_madari = 13 }} == Kultura == === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Lukavcu}} == Poznate ličnosti == * [[Asim Bajrić]], pjevač == Sport == * Aikido klub "Gard" * KK Lukavac * KK Radnički Lukavac, osnivači su bivši članovi KK Lukavac, koji godinama egzistira ali bez zapaženih rezultata<ref>(boš.) [http://www.sodalive.ba/sport/lukavac-ce-dobiti-novi-kosarkaski-klub-kk-radnicki-lukavac/ SodaLive] ''Lukavac će dobiti novi košarkaški klub: KK “Radnički” Lukavac'', 23. lipnja 2012. (pristupljeno 13. siječnja 2018.)</ref> * [[FK Radnički Lukavac]] * Biciklistička staza HKD Napredak, Biciklijada * ŽOK Lukavac * OK 7-Lukavac * ŽOK Smeč * [[RK Lukavac]] * Plivački klub Galeb GIKIL, dvije godine zaredom najbolja ekipa općine Lukavac, uz brojne medalje, rekord BiH u štafeti 4x100m mješovito (Emina Sejdinović, Zerina Karić, Lejla Osmanbegović i Matea Tunjić), u 2012. godini oborile su 12 državnih rekorda BiH (Emina Sejdinović 8 i Matea Tunjić 4)<ref>(boš.) [https://pkgalebgikil.info/index.php/takmicenja/49-galebovi-dominirali-na-izboru-sportiste-godine-opcine-lukavac-bakir-babovic-najbolji-sportista-opcine-lukavac PK Galeb GIKIL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024231912/https://pkgalebgikil.info/index.php/takmicenja/49-galebovi-dominirali-na-izboru-sportiste-godine-opcine-lukavac-bakir-babovic-najbolji-sportista-opcine-lukavac |date=24. 10. 2018 }} ''„Galebovi“ dominirali na Izboru sportiste godine općine Lukavac: Bakir Babović najbolji sportista općine Lukavac'', izvješće s manifestacije proglašenja najboljih sportaša s područja općine Lukavca, u subotu, 12. siječnja 2013. godine (pristupljeno 24. listopada 2018.)</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Lukavac Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.lukavac.ba/ Zvanični sajt grada Lukavca] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Grad Lukavac}} [[Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Lukavac|*]] moc8o25b85mb1dl2wb3w3fxv7vxs6by Čelić 0 8095 3848310 3829110 2026-05-21T12:04:07Z Mhare 481 3848310 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Čelić | drugo_ime = | službeno_ime = Općina Čelić | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = | caption_align = center | image1 = Ratkoviči.jpg | image2 = Sajam jagoda u Čeliću, 2024.jpg }} | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Od vrha, s lijeva na desno: Panorama [[Ratkovići (Čelić)|Ratkovića]] u Čeliću, tradiocionalni sajam "jagodastog voća". | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Opstina-celic-grb.jpg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Čelić municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Čelić u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|43|17.8|N|18|49|18.3|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton]] | općina = Čelić | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Admir Hrustanović<ref name="izbori2020">{{cite web |title=Čelić |url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=27&langId=1#/8/52/0 |website=izbori.ba |publisher=Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine |access-date=6. 12. 2020}}</ref> | načelnik_stranka = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] | površina_ukupno = | površina_naselja = 13.45 | površina_općine = 136.23 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_ukupno = | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 3436 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 10502 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 75 246 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 171107<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 11231 | veb-sajt = {{URL|https://opcinacelic.ba}} | fusnote = | mapframe_id = Q12756703 }} '''Čelić''' je [[naseljeno mjesto]] i središte istoimene [[općina|općine]] u sjeveroistočnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] koji se nalazi na brežuljkastim i blago brdovitim padinama [[Majevica|Majevice]] i dijelovima ravne [[Posavina|Posavine]], nadmorske visine od 140 – 711 metara. Zauzima površinu od 140&nbsp;km<sup>2</sup>, a na ovom prostoru živi oko 12.000 stanovnika. Sastavni je dio [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]]. Graniči sa općinama [[Srebrenik]], [[Tuzla]], [[Lopare]] i [[Brčko]] Distriktom.<ref name="O Općini">{{Cite web|url=https://opcinacelic.ba/o-opcini-1|title=O Općini|website=Općina Čelić - Službena web stranica|access-date=9. 10. 2024}}</ref> Administrativni, kulturni i privredni centar je Čelić, smješten na magistralnom putu [[Tuzla]]-[[Brčko]], na mjestu gdje se sastaju rijeke Gnjica i Šibošnica. Na području općine prisutno je više nekropola [[stećak]]a, dvije džamije iz Osmanskog perioda i više objekata narodnog graditeljstva.<ref>{{Cite web|url=https://mostarski.ba/celic/|title=Upoznajmo BiH/Općina Čelić - Mostarski.ba|date=13. 9. 2020|website=mostarski.ba|language=en-US|access-date=9. 10. 2024}}</ref> == Geografija == [[Datoteka:Općina Čelić.svg|mini|desno|265px|<center><small>Geografski položaj općine Čelić</small></center>]] === Geografski položaj === {{Susjedne općine | S = [[Brčko]] | SZ = [[Brčko]]<br>[[Srebrenik]] | SI = [[Brčko]]<br>[[Lopare]] | Z = [[Srebrenik]] | I = [[Lopare]] | J = [[Tuzla]] | JZ = [[Srebrenik]]<br>[[Tuzla]] | JI = [[Lopare]]<br>[[Tuzla]] }} == Historija == Godine 1991. općina [[Lopare]] u čijem je sastavu bila teritorija današnje općine Čelić pristupila je zajednici Srpske autonomne oblasti Semberije i Majevice. Privremena skupština koju su sačinjavali odbornici [[Bošnjaci|Bošnjackog]] i [[Hrvati|Hrvatskog]] naroda kao i predsjednici Savjeta i Skupština mjesnih zajednica, 2. novembra 1991. donijela je odluku o raspisivanju referenduma za izdvajanje iz Skupštine općine [[Lopare]] i SAO Semberije i Majevice po mjesnim zajednicama [[Koraj (Lopare)|Koraj]], Čelić, [[Ratkovići (Čelić)|Ratkovići]], [[Brnjik]], [[Vražići (Čelić)|Vražići]], [[Velino Selo (Čelić)]], [[Sitari]], [[Humci]], [[Nahvioci]], [[Šibošnica]] i [[Drijenča]]. Referendum je održan 17. i 18. novembra 1991. Rezultat referenduma bio je da se preko 99% stanovništva izjasnio za izdvajanje iz općine [[Lopare]] i formiranje općine Čelić. Rezultati referenduma dostavljeni su Vladi i Skupštini [[Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]].<ref name="O Općini"/><ref>{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/359628900/BILTEN-%C4%8CELI%C4%86-HISTORIJA-docx|title=Bilten Čelić Historija {{!}} PDF|website=Scribd|language=en|access-date=9. 10. 2024}}</ref> Nakon referenduma pristupilo se izradi Elaborata o ekonomskoj opravdanosti formiranja općine Čelić. Na čelu tima za izradu Elaborata bio je [[Abdulah Kovačević]]. U ratnom periodu, Predsjedništvo R BiH je 10. marta 1994. donijelo uredbu sa zakonskom snagom o obrazovanju općine Čelić. == Stanovništvo == {{Glavni|Spisak naseljenih mjesta u općini Čelić}} === Nacionalni sastav stanovništva – općina Čelić === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Čelić | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 11231 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013nm">{{cite web|title=Popis 2013 BiH – Stanovništvo prema etničkoj/nacionalnoj pripadnosti i spolu, po naseljenim mjestima|url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/Knjiga2/BOS/K2_T2-2_B.xlsx|work=popis.gov.ba|access-date=19. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170919132628/http://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/Knjiga2/BOS/K2_T2-2_B.xlsx|archive-date=19. 9. 2017}}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.(str. 14) |work=fzs.ba |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 10502 | g2013_bosnjaci = 9341 | g2013_srbi = 192 | g2013_hrvati = 843 | g2013_bosanci = 35 | g2013_romi = 15 | g2013_muslimani = 18 | g2013_bosanciihercegovci = 1 | g2013_albanci = 6 | g2013_jugosloveni = 2 | g2013_pravoslavci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 36 | g2013_nepoznato = 10 | g1991_ukupno = 7010 | g1991_muslimani = 5101 | g1991_srbi = 597 | g1991_hrvati = 1183 | g1991_jugosloveni = 47 }} === Nacionalni sastav stanovništva – naselje Čelić === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Čelić | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 171107 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013nm" /> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 3436 | g2013_bosnjaci = 3374 | g2013_srbi = 4 | g2013_bosanci = 14 | g2013_romi = 10 | g2013_muslimani = 10 | g2013_bosanciihercegovci = 1 | g2013_albanci = 4 | g2013_nisu_izjasnili = 13 | g2013_nepoznato = 4 | g1991_ukupno = 3215 | g1991_muslimani = 3006 | g1991_srbi = 106 | g1991_hrvati = 10 | g1991_jugosloveni = 59 | g1981_ukupno = 2987 | g1981_muslimani = 2824 | g1981_srbi = 78 | g1981_hrvati = 7 | g1981_jugosloveni = 59 | g1981_crnogorci = 2 | g1981_albanci = 7 | g1981_madari = 2 | g1981_makedonci = 2 | g1971_ukupno = 2691 | g1971_muslimani = 2547 | g1971_srbi = 88 | g1971_hrvati = 10 | g1971_jugosloveni = 21 | g1971_albanci = 11 | g1961_ukupno = 2555 | g1961_muslimani = 2290 | g1961_srbi = 110 | g1961_hrvati = 26 | g1961_jugosloveni = 99 | g1961_albanci = 5 | g1961_madari = 4 | g1961_makedonci = 2 | g1961_crnogorci = 7 }} == Mjesne zajednice == Općinu Čelić sačinjavaju mjesne zajednice: Čelić, [[Ratkovići (Čelić)|Ratkovići]], [[Brnjik]], [[Vražići (Čelić)|Vražići]], [[Velino Selo (Čelić)|Velino Selo]], [[Šibošnica]], [[Nahvioci]], [[Humci]] i [[Drijenča]]. == Grb općine Čelić == [[Datoteka:Opstina-celic-grb.jpg|lijevo|mini|Grb općine Čelić]] Grb općine Čelić se sastoji od šest elemenata: utvrde kao simbola odbrane, saća kao simbola marljivosti, polumjeseca i zvijezde kao simbola [[Islam]]a i [[Bošnjaci|Bošnjaka]], cvijeta s dva reda od po dvanaest latica, koje simboliziraju naselja od kojih se sastoji općina. Unutrašnji red peteljki je crven, a vanjski zelen, osim jedne peteljke koja se crveno-bijelo šahirana, označavajući [[Hrvati|hrvatsko]] stanovništvo općine. Zlatni lijljan je državotvorni simbol, a izlazeće sunce znak je novog svitanja općine.<ref>{{Cite web|url=https://nacelnik.net/opstina/opstina-celic/|title=Čelić|website=Nacelnik|language=en-US|access-date=9. 10. 2024}}</ref> == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Čelić Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://opcinacelic.ba/ Zvanični sajt općine Čelić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111210619/http://wp.celic.com.ba/ |date=11. 1. 2016 }} {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Općina Čelić}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Čelić|*]] [[Kategorija:Lopare]] lvmbdydcc6i241y1200202fxd6mgv5n Kalesija 0 9173 3848307 3844659 2026-05-21T12:00:50Z Mhare 481 3848307 wikitext text/x-wiki {{For|samostalno naseljeno mjesto|Kalesija Selo}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Kalesija | drugo_ime = | službeno_ime = Općina Kalesija | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Kalesijadanas2.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Panorama Kalesije | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Coat of arms Kalesija.svg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Kalesija municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Kalesija u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|26|36.2|N|18|52|34.2|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Sead Džafić<ref name="izbori2020">{{cite web |title=Kalesija |url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=27&langId=1#/8/80/0 |website=izbori.ba |publisher=Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine |access-date=6. 12. 2020}}</ref> | načelnik_stranka = [[Nezavisna bosanskohercegovačka lista|NBL]] | površina_naselja = 3.01 | površina_općine = 197.88 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 2039 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 33053 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 75 260 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 123536<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 11495 | veb-sajt = {{URL|http://kalesija.ba/}} | fusnote = | mapframe_id = Q12756625 | mapframe_shape = yes }} '''Kalesija''' je [[naseljeno mjesto]] i sjedište istoimene [[općina|općine]] u sjeveroistočnoj [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Administrativno pripada [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskom kantonu]]. == Historija == === Prethistorijski i antički period === Prvi pouzdani tragovi ljudskih naselja na području Kalesije potječu iz [[eneolita]] (bakarnog doba) približno 4500. p.n.e. Na prelazu iz 3. u 2. milenij p. n. e. desila se velika seoba naroda poznata pod nazivom [[Indoevropska seoba]], a bila je uslovljena pronalaskom [[metal]]a. Pokrenuta je iz područja evroazijskih stepa i kretala se prema [[Perzija|Perziji]], [[Indija|Indiji]] i [[Evropa|Evropi]]. Val doseljenika zapljusnuo je i [[Balkansko poluostrvo]] pa tako i područje [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Pronađeni materijalni ostaci opsidijana na Gradini kod naselja [[Jajići]] upućuju na kasnoneolitsku starost najgornjeg sloja. Dosadašnjim istraživanjem gradinskih naselja na području Kalesije pronađeno je arheološkog materijala kao što su razna oruđa i predmeti što potvrđuje pretpostavke o davnoj naseljenosti ovog kraja. Najvažnija prethistorijska naselja na području Kalesije su: [[gradina kod Jajića]], zatim [[Kosovača kod Kusonja]] i [[gradina u Mešanovićima]] (Gornje Petrovice), a ima ih ukupno 7. Krajem [[2. milenij p. n. e.|2. milenija p. n. e.]] desio se novi val migracija poznat kao [[Egejska seoba]], kada su na prostor Bosne i Hercegovine doselila mnogobrojna [[Iliri|Ilirska]] plemena. Brojni arheološki ostaci, razni predmeti, oruđa kao i kipovi [[Perzija|perzijskog]] boga [[Mitraizam|Mitre]] pronađeni u gradinskim naseljima na širem prostoru Kalesije svjedoče o prisustvu [[Breuci|Breučkih]] plemena. Jedan takav spomenik (kip) pronađen je kod sela [[Dardagani|Dardagana]] općina [[Zvornik]] udaljeno 10-ak kilometara istočno od Kalesije. Plemena koja su živjela na tom području bavila su se [[stočarstvo]]m, te se pretpostavlja da su gradinska naselja bila i sjedišta plemenskih starješina. Dolina rijeke Spreče omogućava dobre uslove za razvoj zemljoradnje, ribolova, a obronci [[Majevica|Majevice]] i [[Javornik]]a za lov, čime su se ilirska i panonska plemena najvjerovatnije bavila. Tokom [[1. milenij p. n. e.|1. milenija p. n. e.]] 3 velika događaja odredila su sudbinu bosanskih [[Iliri|Ilira]] i [[Panoni|Panona]]. Od [[7. vijek p. n. e.|7. vijeka p. n. e.]] počinju kulturne i trgovačke veze sa starim [[Grci]]ma. Početkom [[4. vijek p. n. e.|4. vijeka p. n. e.]] iz [[Francuska|Francuske]] i sjeverne [[Italija|Italije]] na Balkan su prodrla [[Kelti|Kelta]] donoseći kulturu mlađeg [[Željezno doba|željeznog doba]] i predmete kao što su: lončarsko kolo, plug, grablje i druge alate. Najveći utjecaj ostavili su na prostoru sjeveroistočne Bosne gdje su se najduže i zadržali. Treći i najsudbonosniji događaj za pomenuta plemena desio se krajem III vijeka stare ere kada [[Rimljani]] počinju osvajati balkanske prostore do konačnog pokoravanja ilirskih i panonskih plemena 6 - 9 n. e. Tada dolazi do značajnih promjena u oblasti društvenog, političkog, ekonomskog i kulturnog života. Pod rimskom upravom ostali su duže od 500. godina. Za vrijeme rimske vladavine višekonfesionalna i viševjerska izmiješanost još više dolazi do izražaja koja je dosegla tolike razmjere da je koegzistiralo čak 10-ak nacija, 40-ak vjera i klanjalo se 52 bogova. Rimljani su gradili ceste koje su imale privredni i vojni značaj, a jedna takva je cesta [[Slavonski Brod]] - [[Odžak]] - [[Gradačac]] - donjim tokom [[Tinja|Tinje]] i Sprečom je vodila dalje na istok ka [[Konjević Polje|Konjević Polju]] ([[Argentarija]]), kao i cestu Argentarija - [[Salona]] ([[Solin]] kod [[Split]]a). Gradili su naselja gradinskog tipa, unaprijedili zemljoradnju, zanatstvo, trgovinu, a poseban interes pokazali su za razvoj [[Rudarstvo|rudarstva]] i [[Metalurgija|metalurgije]]. U rimskom razdoblju gradinska naselja na prostoru Kalesije nastavila su svoje postojanje iz ranijeg prethistorijskog doba o čemu svjedoče arheološki ostaci kao što su: dijelovi predmeta rimske keramike, posuđa, te rimski bakarni novac i dr. === Srednjovjekovni period === [[Datoteka:Stecak mramorje bulatovci.jpg|mini|desno|270px|Stećak na lokalitetu Mramorje u Bulatovcima]] Teritorija današnje Bosne i Hercegovine još od [[4. vijek n. e.|4. vijeka n. e.]] bila je izložena prodorima raznih barbarskih naroda kao što su: Zapadni i Istočni [[Goti]], [[Mongoli]], [[Huni]], [[Avari|Avara]], Pečenezi-Biseni, Kumani-Polovci i [[Bugari]]. Za njima ubrzo dolaze i muslimansko-hazarsko pleme [[Kalisija-Ismailita]] naseljavajući [[Slavonija|Slavoniju]], [[Srem]], te oblasti Usore i Soli. Ovi narodi su pljačkali i pustošili što je dovelo do propadanja rimske civilizacije i kulture na našem prostoru. Prodiranjem [[Avari|Avara]] sa [[Slaveni]]ma u krajeve južno od rijeke [[Sava|Save]] 602. n. e. prekidaju se zadnji ostaci [[Antika|antičke]] civilizacije u našim krajevima. Posljedice barbarskih provala odrazili su se na promjenu etničke slike na prostoru Bosne i Hercegovine i na području Kalesije. Seoba naroda je izmijenila kulturnu i političku sliku čitavog [[Balkansko poluostrvo|Balkanskog poluostrva]]. Jedino se u Bosni i Hercegovini, zbog posebnosti geografskih uslova sačuvao izvjesni postotak starosjedilačkog stanovništva. Njihov udio u stvaranju [[Bosna i Hercegovina u srednjem vijeku|srednjovjekovne bosanske kulture]] bio je presudan, jer je svojom prisutnošću utkao antičke vrijednosti u cjelokupno bosansko kulturno stvaralaštvo. Na toj osnovi pronikle su i one prepoznatljive posebnosti koje su vezane za srednjovjekovnu bosanskohercegovačku kulturu kao što su: [[Stećak|stećci]], [[bogumilstvo]], patarenstvo, [[crkva bosanska]], graditeljstvo itd. Period ranog Srednjeg vijeka u historiji Bosne i kalesijskog kraja je još uvijek nepoznanica zbog nepostojanja historijskih izvora i arheoloških nalaza o životu u tom periodu. Tokom 9. i 10. vijeka n. e. nastaju prve slavenske države na Balkanu, a sjeveroistočna Bosna pripadala je uglavnom dvjema župama, [[Usora (oblast)|Usora]] i [[Soli (oblast)|Soli]]. Župa Usora se nalazila na području istoimene rijeke, koja se tokom historijskih zbivanja širila niz donje porječje rijeke Bosne, zatim Posavinom sve do Drine. Prema [[Đuro Basler|Đuri Basleru]] područje župe Soli prostiralo se od [[Lukavac|Lukavca]] na zapadu do Kalesije i [[Osmaci|Osmaka]] na istoku, do [[Banovići|Banovića]] i [[Đurđevik]]a na jugu i vrhova [[Majevica|Majevice]] na sjeveru. Ovo razdoblje karakterišu borbe za održavanje nezavisnosti, učvršćivanje i širenje bosanske teritorije, [[feudalizam]] kao vladajući državni sistem i posebna teritorijalno politička organizacija. [[Datoteka:Stecak mramorje bulatovci3.jpg|mini|desno|270px|Stećak na lokalitetu Mramorje u Bulatovcima]] Najstariji arapski dokument o Kalisijama u Ugarskoj djelo je putopisca [[Ebu Hamid al-Garnati|Ebu Hamida al-Garnatija]] (1080–1169) pod nazivom ''Tahfatalalbab wa mukhbat al-oljab''. Kalisije u Ugarskoj su služili vojsku kod Ugarskih kraljeva što svjedoči i [[Zlatna bula (1222)|Zlatna bula iz 1222.]] godine, kojom se iz državne službe pored Jevreja otpuštaju i muslimani što je dovoljan pokazatelj da su bili zastupljeni i u drugim porama društvenog života tadašnje Ugarske. Pred tim nasrtajima a i kasnijim progonima pripadnici Kalisija povlačili su se iz Ugarske duboko u Bosnu. Za vrijeme vladavine [[Kulin ban|Kulina bana]] dolazi do širenja bogumilskog učenja u Bosni, a i sam Kulin ban je bio njihov pobornik. To učenje je ostavilo duboke tragove u svim sferama života bosanskog naroda - dobrih Bošnjana. Pristalice bogumilskog učenja imali su jaka uporišta u Podrinju, Soli i Usori. Ova područja kao heretička spominju se 1225. godine, kada je ugarski kralj [[Andrija II, kralj Ugarske|Andrija II]] predao ova područja zajedno s Bosnom u vlast nadbiskupu iz Kaloče, kome je stavio u dužnost da očisti te zemlje od [[heretik]]a - Bogumila. Ove oblasti zadržale su bogumilsko učenje kroz cijeli period srednjovjekovne bosanske države sve do XV vijeka. Politički uspon Bosne u ovom periodu praćen je privrednim razvitkom, povećanim obimom trgovine uz opći porast proizvodnje, a posebno u rudarstvu, kao i gradnjom mnogih utvrđenih gradova. Iako su materijalna i duhovna kultura bile prožete raznim uticajima sa istoka i zapada, srednjovjekovno bosansko stanovništvo je utkalo antičke vrijednosti u cjelokupno kulturno stvaralaštvo kako kroz duhovno tako i materijalno. Na toj osnovi su ponikle prepoznatljive posebnosti koje su se ispoljile: u politici kroz samostalnu bosansku državu, u religiji [[Bosanska crkva]], u pismenosti [[bosančica]], u umjetnosti [[stećci]], bosanska minijatura, narodno zanatstvo, a u odijevanju bosanska nošnja. Pomenute posebnosti u svim segmentima karakteristika je i kalesijskog područja. === Turski period === Osmanlije su okupirali Bosnu od početka maja do kraja juna 1463. godine, a zatim je osnovan [[Bosanski sandžak]] sa sjedištem u [[Jajce|Jajcu]], a kasnije u Sarajevu. U protuofanzivi Ugari su iste godine osvojili Jajce i sjevernu Bosnu (Donje krajeve i Usoru), te su osnovali 2 banovine: Jajačku i Srebreničku. Sjedište Srebreničke banovine bio je u [[Srebrenik]]u, a obuhvatala je Usoru, Soli i Spreču sa okolnim gradovima. Pomenute banovine graničile su južno s Bosanskim sandžakom a Osmanlije su uspostavile svoj sistem vlasti, društveno ekonomski poredak, orijentalnu islamsku kulturu i civilizaciju. Zvornički sandžak u početku se sastojao od nekoliko nahija i gradova [[Smederevački sandžak|Smederevačkog sandžaka]] u Podrinju, kraj Drine: Srebrenica, Zvornik, Kušlat, Šubin, te Krupanj, Bohorina, Jadar, Ptičar i Rađevina. Od pada Srebreničke banovine 1512 - 15. godine prostor doline gornje Spreče ulazi u sastav [[Zvornički sandžak|Zvorničkog sandžaka]]. Nahija Spreča prvi put se pominje 1533. godine u sastavu Zvorničkog sandžaka. Obuhvatala je područja bivše srednjovjekovne župe Spreča oko gornjeg toka rijeke Spreče sa 12 naselja: Hrasno, Seljublje, Vukovije, Tojšići, Donja Okrugla, Gornja Okrugla, Dubrave, Dedino, Bukovica, Dubnica, Kalesija i Svojat. Današnje naselje Međeđa (Medveđa) pripadalo je nahiji Spreča. Naselje Babina Luka pripadalo je nahiji Gornja Tuzla, a Kikači nahiji Donja Tuzla. Zvornički sandžak od osnivanja do 1541. godine bio je u sastavu [[Rumelijski ejalet|Rumelijskog ejaleta]]. Od te godine ulazi u sastav [[Budimski pašaluk|Budimskog pašaluka]] sve do 1580. godine po osnivanju Bosanskog pašaluka, kada ulazi u njegov sastav i tu ostaje do kraja osmanske vlasti u Bosni. Na nastanak bosanskohercegovačkog etnosa za vrijeme osmanske vladavine u Bosni i Hercegovini utjecali su: prihvatanje islama od strane većinskog stanovništva Bosne (Bogumila), osmanlijsko osvajanje zemalja izvan granica Bosne i Hercegovine (Hrvatske, Dalmacije i Ugarske) koje su prouzrokovale brojne seobe stanovništva. Na proces islamizacije u sjeveroistočnoj Bosni utjecalo je i to što su se mnogi bosanski krstjani upoznali sa [[islam]]om mnogo prije nego što su osmanlije osvojili Bosnu. Proučavajući islamizaciju ovih krajeva [[Muhamed Hadžijahić]] i [[Adem Handžić]] zasnivali su svoje teorije na arapskim izvorima i podacima [[Bizantijsko Carstvo|bizantijskih]] pisaca i hroničara, te su iznijeli tezu da je Bošnjačkog stanovništva bilo još sredinom [[12. vijek n. e.|12. vijeka n. e.]] Od svih balkanskih krajeva, početkom Srednjeg vijeka islam je najdublje korijene uhvatio na prostoru [[Srijem]]a, Mačve i sjeveroistočne Bosne. Ovo potvrđuju podaci koje je ostavio Abu Hamid od Andaluzije, koji je boravio u Ugarskoj od 1151. – 1153. godine. Jovanka Kalić zaključuje upoređujući podatke Abu Hamida, Kinama i Honijata da je veliki broj zarobljenika, koje je carska vojska povela sa sobom vjerovatno biti stanovnici sremskih naselja opljačkanih za vrijeme borbi. Ti su muslimani bili poznati i pod imenom Kalisije ili Halisije (spominje ih i Kinam, ali mu nije bila jasna vjerska pripadnost ovih ljudi). U ratu protiv Bizantije zajedno sa Kalisijama nastupao je i bosanski [[ban Borić]]. Ovom prilikom došlo je do direktnog susreta između Bošnjaka pod vodstvom [[Ban Borić|bana Borića]] i muslimana Kalisija u ugarskoj vojsci. To je dovelo do međusobnih uticaja, a naročito na prostorima sjeveroistočne Bosne koji su predstavljali granični pojas prema Ugarskoj i gdje nalazimo veliki broj muslimanskih toponima. Da je muslimana Kalisija bilo na prostoru sjeveroistočne Bosne oko gornjeg toka rijeke Spreče, svjedoče sačuvani (još od popisa iz 1533. godine) nazivi hidronima poput Kalesijica i Kalesijska rijeka, te toponima naselja kao što su: Kalesija Gornja, Kalesija Grad, Kalesijski Lugovi, Kalesijsko polje itd. Profesor [[Nedim Filipović]] skrenuo je pažnju da se na jednom stećku u naselju [[Glumina (Zvornik)|Glumina]] kod [[Zvornik]]a pominje pisar natpisa pod turskim imenom Kulduk. To nam kazuje da su muslimani Kalisije bili primijećeni od strane bogumila i obratno. Zapis na spomenutom stećku je važan zbog posebnosti bogumilskog vjerovanja, koje je predstavljalo određene domete materijalne i duhovne kulture bogumila u Bosni. Proces islamizacije može se pratiti kroz deftere pomoću kojih se može ustanoviti u kojoj su mjeri pripadnici bogumila, katolika i pravoslavaca prelazili na islam. Najmasovniji prelazak na islam bio je među bogumilima. Prvi prelasci stanovništva na islam na prostoru sjeveroistočne Bosne dešavali su se oko predgrađa i utvrđenih gradova Zvornika i Srebrenice. Između 1482. – 1533. godine broj muslimana na području Zvorničkog sandžaka znatno se povećao. Značajnu ulogu u širenju islama odigrali su gradovi kao centri islamske kulture i civilizacije. Veza između muslimana Kalisija i muslimana koji su islam prihvatili dolaskom Osmanlija bila je prekinuta u periodu od najmanje 2 vijeka. Prisutnost pravoslavnog stanovništva i djelovanja pravoslavne crkve u sjeveroistočnoj Bosni u uskoj je vezi sa uspostavljanjem osmanske vlasti u ovim krajevima kao i kolonizacijom novog stanovništva [[Vlasi|Vlaha]]. Na ovom području prisutni su i elementi pravoslavne kulture kao što je [[manastir Papraća]] izgrađen tokom 16. vijeka, zatim pravoslavna crkva izgrađena u kasnijem periodu. Od 1463-1540. godine u sjeveroistočnoj Bosni uočavaju se 3 faze doseljavanja Vlaha iz Drinske oblasti: prvi nakon osnivanja [[Hercegovački sandžak|Hercegovačkog sandžaka]] 1470. godine, drugi nakon pada Srebreničke banovine 1512 - 15 godine i treći nakon [[Mohačka bitka|Mohačke bitke]] i sloma Ugarske, te pada Jajačke banovine 1527 - 28 godine. U navedenim periodima oni se naseljavaju u više nahija Zvorničkog sandžaka, među njima i nahiju Spreču. Na etničke prilike tokom 17. i 18. vijeka na ovom prostoru utjecalo je doseljavanje povratnika Bošnjaka iz Mađarske koji su ranije otišli u te krajeve u vrijeme turskog osvajanja Ugarske. Najviše su se naselili na prostor Kalesije i Capardi. Krajem 18. vijeka u Majevički kraj i u naselje [[Kusonje (Osmaci)|Kusonje]] (područje gornjeg toka Spreče) doselilo je nešto Karavlaha (rumunskih cigana). Pomjeranje stanovništva i etničke promjene u okolini Kalesije nastale su poslije progona muslimana iz [[Srbija|Srbijeje]] nakon [[Prvi srpski ustanak|Prvog]] i [[Drugi srpski ustanak|Drugog srpskog ustanka]] (1804 - 13 godine) a i kasnije. Tada su srpski ustanici progonili, pljačkali i ubijali muslimansko stanovništvo. Zbog toga je uslijedila masovna seoba (progon) muslimana, a većina ih je prešla preko Drine te se naselila na prostor Bosne. Mnoge doseljene porodice na području Kalesije dobile su prezimena po gradovima iz kojih su se doselili poput: Užičanin u Gornjem Hrasnu, Valjevac u Donjim Vukovijama, Požegić u Donjim Raincima i Vukovijama, Bajić u Donjim Raincima, Loznice u Memićima, Šapčanović u Bulatovcima i dr. Turskim osvajanjem Bosne nastale su velike promjene u cijeloj Bosni, gdje niču nova urbana naselja ili se naslanjaju na stara, te poprimaju osmansko - orijentalni karakter koji se razlikovao od evropskog po nastanku, razvitku i ulozi. Na području Kalesije, tragove orijentalne kulture možemo pratiti od osnivanja Zvorničkog sandžaka, preko prvih popisa u defterima sve do kraja Osmanske uprave, zatim preko procesa islamizacije, sakralnih objekata (džamija, mekteba, vakufa, dovišta, nadgrobnih spomenika - nišana), zatim utvrđenih kula, putnih komunikacija, hanova, zanatstva, narodne nošnje i dr. === Austrougarski period === [[Berlinski kongres|Berlinskim ugovorom]] 1878. godine [[Austro-Ugarska]] je dobila mandat velikih sila da okupira i upravlja Bosnom i Hercegovinom. To je značilo prelazak iz jedne civilizacije u drugu, te različitu kulturu i način života. Bošnjaci su posredstvom religije ušli u islamski kulturni krug i uklopili se u osmansko društvo, koje je obuhvatalo svo muslimansko stanovništvo Osmanske Carevine. Muslimansko društvo je za razliku od nemuslimanskog stanovništva bilo klasno strukturirano obuhvatajući u sebi sve srednjovjekovne staleže: spahije, ulemu (svećenstvo), trgovce, zanatlije, slobodne i zavisne seljake (raju). Bošnjake su vezivale ekonomske, političke, kulturne i psihološke veze razvijane stoljećima sa centrima političkog, vjerskog i kulturnog života islamskog svijeta. Bosna i Hercegovina je imala status posebnog područja nad kojim su pored austrijskog cara ingerencije imali zajednička vlada Austrije i Mađarske. Područje općine Kalesija u vrijeme Austro-Ugarske uprave administrativno je ulazilo u sastav tri kotara: Donja Tuzla, Vlasenica i Zvornik. Prema Austrougarskom popisu stanovništva iz 1895. na kalesijskom prostoru bilo je ukupno 12. 427 stanovnika, a glavno zanimanje im je bila poljoprivreda. Uspostavljanjem austrijske vlasti izazvalo je nove seobe stanovništva što je utjecalo na promjenu etničke slike u cijeloj Bosni i Hercegovini i na prostoru Kalesije. Neposredno nakon okupacije u Bosnu i Hercegovinu su se doselili brojni činovnici (uglavnom iz Austrije, Ugarske i Njemačke), zatim obrtnici, trgovci, zanatlije i dr. Ustanci i borba protiv okupacije i teških ekonomskih prilika izazvali su velike ljudske gubitke i seobe stanovništva, što je promijenilo demografsku sliku. Iako je došlo do bržeg razvoja privrede, a naročito industrije i gradnje komunikacija, područje Kalesije je ostalo poljoprivredno područje bez industrijskih postrojenja. Početkom [[20. vijek]]a izrađen je jedino makadamski put Tuzla - Zvornik preko Požarnice i Kalesije, te je tako prostor Kalesije povezan sa ovim industrijskim centrima. Pored postojećih putnih komunikacija postojali su mnogi hanovi, dućani i druge zanatske radnje. Pred [[Prvi svjetski rat]] počela je izgradnja željezničke pruge Tuzla - Zvornik koja je prekinuta ratnim dejstvima. Kultura na području Kalesije u Austro-Ugarskom periodu se izražavala kroz konfesionalno obrazovanje koje se obavljalo u 14 [[džami]]ja i 26 mekteba i 3 ibtidaije kod muslimana. Kod pravoslavaca kulturne aktivnosti su obavljane u jednoj crkvi, a postojalo je i međukonfesionalno obrazovanje koje je počelo sa izgradnjom prve osnovne škole 1906. godine u Kalesiji. Najveći dio kulturnih i konfesionalnih objekata naslijeđen je iz perioda osmanske uprave. === Period Kraljevine Jugoslavije === Raspadom Austro-Ugarske monarhije južnoslavenske zemlje [[Slovenija]], [[Hrvatska]] i [[Bosna i Hercegovina]] koje su bile u njenom sastavu osnovale su [[Država Slovenaca, Hrvata i Srba|Državu Slovenaca, Hrvata i Srba]] 29. 10. 1918. godine u kojoj je Bosna i Hercegovina imala status federalne jedinice. Zbog teških spoljnopolitičkih i unutrašnjih okolnosti u kojoj se našla Država SHS, bila je primorana da se ujedini sa [[Srbija|Srbijom]] i [[Crna Gora|Crnom Gorom]] 1. 12. 1918. godine u južnoslavensku državu Kraljevinu Srba Hrvata i Slovenaca. Ulaskom Bosne i Hercegovine u ovu državu počinje sistematsko rušenje njenih državnih institucija, historijskog kontinuiteta te stradanje bošnjačkog stanovništva. Kraljevina SHS bila je unitarističko-centralistička država, a to uređenje je sankcionirao [[Vidovdanski ustav]] donesen 28. juna 1921. godine. Ustavnim članom 135. (u štampi nazvan "Turski paragraf") garantovana je teritorijalna cjelovitost Bosne i Hercegovine. Dotadašnji okruzi su preimenovani u oblasti. Bosna i Hercegovina je bila podijeljena na 6 oblasti: Sarajevska, Tuzlanska, Travnička, Mostarska, Bihaćka i Vrbaska. Politički život po Vidovdanskom ustavu obilježen je haotičnošću, bezobzirnošću i represijama vladajućih krugova kao i kraljevom samovoljom. Da bi oživotvorio čisti nacionalizam kralj uvodi [[Šestojanuarska diktatura|diktaturu 6. januara 1929. godine]], te donosi zakon o nazivu i podjeli Kraljevine na upravna područja - banovine. Bosna i Hercegovina je podijeljena na 4 banovine: Drinsku, Vrbasku, Primorsku i Zetsku. Na taj način je razbijena kao historijska cjelina gdje je njeno područje ispresijecano i spojeno sa dijelovima drugih južnoslavenskih zemalja. Bošnjaci su takvom podjelom u sve 4 banovine bili u potpunoj manjini. Takvo stanje ostalo je sve do 26. 8. 1939. godine kada je [[Sporazum Cvetković - Maček|sporazumom Cvetković - Maček]] osnovana Banovina Hrvatska u čiji sastav je ušlo 13 bosanskohercegovačkih kotara (srezova) ukupne površine 11.403&nbsp;km<sup>2</sup> sa 616.997. stanovnika. Ova politika o podjeli Bosne i Hercegovine nije realizovana zbog izbijanja [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Kalesijsko područje od 1918. godine pa do 03. oktobra 1929. godine administrativno je pripadalo kotarima: Vlasenica, Zvornik i Tuzla, koji su bili sastavni dijelovi okruga Tuzla. Godine 1921. na području današnje Kalesije živjelo je ukupno 14.857 stanovnika. Od 1895 - 1921 godine broj stanovnika na kalesijskom prostoru ukupno se povećao za 2.430 stanovnika, tako da je prirodni priraštaj stanovništva bio neznatan. Tome su doprinijeli ratovi, iseljavanja, bolesti i drugi faktori. Od oktobra 1929. godine izvršena je nova administrativna podjela države. Kalesijsku teritoriju činile su 3 komune, koje su ulazile u sastav srezova (kotara): Tuzla, Vlasenica i Zvornik, sve u sastavu Drinske banovine. Prema popisu stanovništva iz 1931. godine u pomenute 3 kalesijske komune živjelo je ukupno 22.781. stanovnika što je činilo samo 1,48 % stanovnika Drinske banovine. Stvaranjem zajedničke južnoslavenske države u Bosni i Hercegovini je preko 62 % privatne zemlje bilo u vlasništvu Bošnjaka. Zbog toga se našla na udaru agrarne reforme koja je provođena od 1919 - 31 godine. Od skoro dva miliona hektara površine obuhvaćene reformom u Kraljevini Jugoslaviji, 1.286.227. hektera ili 66,9 % odnosilo se na Bosnu i Hercegovinu. Agrarnom reformom je izvršeno jednostrano obezvlašćivanje Bošnjaka i postizanje određenih nacionalno političkih ciljeva. Područje Kalesije je također bilo pogođeno reformom što su najviše osjetili kalesijski zemljoposjednici (age i begovi). Kraljevina Jugoslavija u ovom periodu nije ništa dala Bošnjacima na prostoru Kalesije, već je samo uzimala. Bosna i Hercegovina je u ovom periodu bila privredno nerazvijena, a poljoprivredom se bavilo preko 80 % stanovništva. Taj procenat povećavao se tokom 1930-ih, a na kalesijskom području ekonomska stagnacija bila je još izrazitija. Jedino je 1926. godine bila izgrađena četverorezredna škola u Osmacima, te su obnovljeni radovi na izgradnji pruge Tuzla - Zvornik, koji su započeli još pred Prvi svjetski rat. Iste radove na pruzi prekida izbijanje Drugog svjetskog rata. Politički i ekonomski teško stanje direktno se odrazilo i na kulturne prilike na kalesijskom području. === Period Drugog svjetskog rata === Nakon kapitulacije pred fašističkim silama 17. aprila 1941. godine, Kraljevina Jugoslavija se raspala, a njena teritorija je podijeljena između fašističkih sila. 10. aprila 1941. godine osnovana je [[Nezavisna Država Hrvatska]] u čiji sastav je ušla Bosna i Hercegovina. Vojna i politička vlast ove države provodili su profašističku politiku. Takvu genocidnu politiku provodili su i četnici nad Bošnjacima, Albancima i Jevrejima naročito u Podrinju, istočnoj Hercegovini i Krajini. Drugi svjetski rat na teritoriji Bosne i Hercegovine kao i na prostoru gornjeg toka rijeke Spreče ostavio je iza sebe pustoš, spaljena i razrušena naselja, stradanje stanovništva te uništenu i razorenu ionako nerazvijenu privredu. Tokom II svjetskog rata stvorene su pretpostavke za stvaranje jugoslavenske države na federativnom principu. Taj projekat ostvaren je na [[Drugo zasjedanje AVNOJ-a|Drugom zasjedanju AVNOJ-a]] 29. i 30. novembra 1943. godine u Jajcu. U toj državi Bosna i Hercegovina je postala ravnopravna država sa ostalim članicama [[Federativna narodna republika Jugoslavija|Federativne narodne republike Jugoslavije]] što je potvrđeno odlukama ZAVNOBiH-a i AVNOJ-a. Ove odluke potvrdila je ustavotvorna skupština 29. novembra 1945. godine, te je donijela "Deklaraciju o proglašenju Federativne narodne republike Jugoslavije". Time je Bosna i Hercegovina postala ravnopravna federalna jedinica u FNRJ/SFRJ sve do njenog raspada 1991. godine. === Općina Kalesija nakon Drugog svjetskog rata === Nakon 2. svjetskog rata uspostavljeno je novo administrativno uređenje u Bosni i Hercegovini kao i kalesijskom području. Bosna i Hercegovina je podijeljena na 4 oblasti: Sarajevsku, Tuzlansku, Banjalučku i Mostarsku, a oblasti su bile podijeljene na srezove. Kalesijska teritorija ulazila je u sastav srezova Tuzla i Zvornik, u sklopu oblasti Tuzla. Srezovi su dalje podijeljeni na mjesne odbore koji su bili najniži upravni organi lokalne vlasti. U gornjem toku rijeke Spreče osnovano je 7 mjesnih odbora (MO): * MO Požarnica pripadala su naselja: Babina Luka, Hrasno i Seljublje sa 255. domaćinstava u kojima je živjelo 1376 stanovnika. * MO Tojšići pripadala su naselja: Kikači, Jeginov Lug, Lipovice, Petrovice, Vukovije Gornje, Vukovije Donje sa 969 domaćinstava i 5132 stanovnika. * MO Međaš pripadala su naselja: Miljanovci, Meškovići, Gornji Rainci, Donji Rainci i Sarači sa 435. domaćinstava i 2295 stanovnika. * MO Kalesija pripadala su naselja: Dubnica, Kalesija Selo, Prnjavor, Zolje, Jajići, Brda, Šahbazi i Hrvačići sa 680 domaćinstava i 3027 stanovnika. * MO Memići pripadala su naselja: Baljkovica, Brezik, Bulatovci, Hemlijaši, Mahala, Memići, Podbara, Staro Selo, Potočani i Zukići sa 409 domaćinstava i 2070 stanovnika. * Mjesnom odboru Caparde pripadala su naselja: Caparde, Hajvazi, Kulina, Kusonje i Vilčevići sa 310 domaćinstava i 1592 stanovnika. * MO Osmaci pripadala su naselja: Bećarevina, Borogovo, Čitluk, Gojčin, Sermetovići Jelovo Brdo, Kakanj, Karavlasi, Like, Makalići, Osmaci, Panduri, Pantelići, Purkovići, Rakino Brdo, Raševo, Sajtovići, Šeher, Vis, Vrelo, Vukovina i Zelina sa 655 domaćinstava i 3544 stanovnika. Kalesijsko područje brojalo je ukupno 3713 domaćinstava sa 19.126 stanovnika. Mjesni odbori se ukidaju 1953. godine, a umjesto njih osnivaju se Narodni odbori. Na kalesijskom području osnovana su 2 narodna odbora, Tojšići i Memići. U narodni odbor Tojšići ušla su naselja mjesnih odbora Požarnica, Tojšići i Međaš, a u narodni odbor Memići naselja mjesnog odbora Memići, Kalesija, Caparde i Osmaci. Zakonom o komunalnom uređenju iz 1955. godine došlo je do reorganizacije narodnih odbora i osnivanja novih komuna - općina. Na osnovu donesenog zakona 1959. godine osnovan je narodni odbor Kalesija, koji je nastao spajanjem narodnih odbora Tojšići i Memići. Tom prilikom osnovano je općinsko područje Kalesije, koje je obuhvatalo prostor od 272&nbsp;km<sup>2</sup>. Prema popisu iz 1948. godine, na prostoru općine Kalesije bilo je 3572 domaćinstva sa ukupno 18.471 stanovnika, dok je u 1953. godini broj domaćinstava iznosio 3.996 sa 21.619 stanovnika. Nacionalni sastav stanovništva bio je heterogen. Savremenene promjene u nacionalnoj strukturi kalesijske općine rezultat su migracionog i prirodnog kretanja u etničkim grupama stanovništva, ubjeđenja građana o njihovoj pripadnosti, mješoviti brakovi, te politika bivše [[SFRJ]]. Negiranje posebnosti Bošnjaka počinje 21. januara 1946. godine donošenjem prvog ustava [[Federativna narodna republika Jugoslavija|Federativne narodne republike Jugoslavije]] kada se Bošnjaci potpuno brišu iz ustava države. Ta tendencija nastavljena je sve do 1971. godine, kada se ustavnim amandmanom SFRJ "pojavljuju" Muslimani. Prema popisu stanovništva iz 1948. i 1953. godine sva lica jugoslavenskog porijekla, "koja nisu bila nacionalno opredijeljena" (što se odnosilo na Bošnjake), uvedena je statistička kategorija "Jugoslaven neopredijeljen." Zbog toga u navedenim popisima ne postoje podaci o etničkom sastavu stanovništva u Bosni i Hercegovini pa i prostoru Kalesije. Tek 1961. godine prvi put uvedena je statistička odrednica "Musliman u etničkom smislu" i od te godine može se pratiti nacionalna struktura stanovništva. U periodu od 1948. do 1991. godine broj stanovnika se udvostručio. Gustina naseljenosti u 1948. godini bila je 68 stanovnika po km<sup>2</sup>, dok je u 1991. godini iznosila 153,7 stanovnika po km<sup>2</sup>. U nacionalnoj strukturi oduvijek su brojčano dominirali Bošnjaci kojih je 1961. godine bilo 51,8 %, Srba 27,5 %, Hrvata 0,2 %, Jugoslavena 20,2 % i ostalih 0,3 %. Taj procent Bošnjaka u 1991. godini iznosio je 79,3 %, Srba 18,3 %, Hrvata 0,1 %, Jugoslavena 0,7 % i ostalih 1,7 %. Povećanje broja Bošnjaka objašnjava se njihovim priznavanjem 1971. godine kao nacije, što je dovelo do toga da se Bošnjaci uglavnom više ne izjašnjavaju kao Jugoslaveni ili ostali. U periodu od 1948. do 1991. godine migraciona kretanja usporavala su povećanje broja stanovništva, što je najviše izraženo u periodu između 1961 - 71 godine. Tada je došlo do odliva stanovništva zbog odlaska na rad u zapadne zemlje, a naročito u [[Njemačka|Njemačku]] i [[Austrija|Austriju]] i zbog nemogućnosti zaposlenja u domaćoj sredini i nepostajanja industrijskih pogona. U poslijeratnom periodu u privrednom pogledu kalesijsko područje je sve do 1970-ih ostalo izrazito agrarno područje. Na porast poljoprivredne proizvodnje utjecalo je Poljoprivredno dobro "Spreča" osnovano na zemljištu koje je bilo oduzimano od zemljoposjednika putem nacionalizacije, eksproprijacije, konfiskacije i arondacije. Tom prilikom je bio oduzet i veći dio zemljišta za [[Međunarodni aerodrom Tuzla|Aerodrom "Dubrave"]]. Na taj način je veći dio stanovništva bio osiromašen. Uslijedio je privredni razvoj u pogledu elektrifikacije, izgradnje puteva, vodovoda, PTT mreže, zdravstvenih, kulturnih i vjerskih objekata. Tokom 1970-ih javljaju se prvi industrijski pogoni, a glavni nosioci industrijskog razvoja bili su: hemijska industrija i industrija plastičnih masa (Plastikal), grafička industrija tj. pravljenja i prerade kartonske ambalaže (Kartonaža), metaloprerađivačka industrija (UNIS), tekstilna industrija (Moda). Trgovina je imala snabdjevački karakter (uglavnom trgovina na malo), dok je razvoj ugostiteljstva i [[Turizam|turizma]] počeo tek od 1976. godine gradnjom prvih ugostiteljskih objekata. Saobraćajna veza poboljšana je krajem 1970-ih asfaltiranjem puteva magistralnog značaja Tuzla - Zvornik, regionalnog značaja Međaš - Živinice, Caparde - Šekovići, Caparde - Snagovo - Zvornik, kao i mreža lokalnih puteva. Izgradnjom saobraćajnica naselja su povezana sa centrom općine što je stvorilo bolje uslove za brži razvoj privrede općine Kalesije i njenu povezanost sa drugim susjednim općinama. Izgrađen je i jedinstven sistem PTT mreže, a prva ambulanta je izgrađena u prvoj polovini 1960-ih. Brži razvoj privrede i porast broja stanovništva odrazio se na razvoj školstva i na kulturne prilike u poslijeratnom periodu. Donošenjem zakona o obaveznom osmogodišnjem školovanju 1949. godine pristupilo se izgradnji prvih školskih objekata. Tako su 1954. godine sagrađene 2 osnovne škole u Memićima i Tojšićima. Sa postojeće 2 iz ranijih perioda postojala su ukupno 4 školska objekta. Do izgradnje srednjoškolskog centra u Kalesiji 1977 - 78 godine izgrađeno je ukupno 6 osnovnih škola: Kalesija, Memići, Osmaci, Rainci Gornji, Tojšići i Vukovije. Također, izgrađeno je i 16 područnih škola: Dubnica, Gojčin, Zolje, Donji Rainci, Lipovice, Miljanovci, Vukovije Gornje, Vukovije Donje, Hrasno Gornje, Hrasno Donje, Jeginov Lug, Kikači, Seljublje, Zukići, Rakino Brdo i Hajvazi. Kulturni život odvijao se kroz djelatnost ''Narodnog univerziteta'' u čijem sastavu su djelovali: biblioteka, dom kulture i čitaonice. Na području Kalesije izgrađeno je ukupno 22 objekta kulture od kojih u urbanom području Kalesije 3, a u ostalim dijelovima općine 19. objekata. Pored navedenih institucija, obrazovni i duhovno - kulturni sadržaji odvijali su se i kroz vjerske objekte odnosno džamije, mektebe i crkve. === Kalesija od 1992. do danas === Započeti politički, privredni, društveni i kulturni razvoj na području Kalesije zaustavio je [[rat u Bosni i Hercegovini]]. Kalesija se od 2. maja 1992. godine našla među prvim bosanskohercegovačkim gradovima na udaru vojnih jedinica [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] i [[Vojska Republike Srpske|paravojnih jedinica]] [[Srpska demokratska stranka|SDS]] Bosne i Hercegovine. 11. maja iste godine grad Kalesija sa teritorijom istočno od rijeke [[Bjeljevac (rijeka)|Bjeljevac]] izuzev naselja Zukići i Jajići bili su okupirani od strane agresora. Za samo 12 dana 23. maja 1992. godine Kalesija je ponovo oslobođena i postala je prvi oslobođeni grad u Bosni i Hercegovini. Posljedice agresije su: etničko čišćenje, stradanje i raseljavanje stanovništva, odvođenje mnogih u logore, zatim razaranje kalesijskih naselja ([[urbicid]]), vjerskih objekata, industrijskih postrojenja kao i nova administrativna podjela teritorije. [[Dejtonski sporazum]] odredio je novo administrativno uređenje Bosne i Hercegovine. Kao posljedica tog uređenja 71&nbsp;km<sup>2</sup> odnosno 26,1 % teritorije izdvojen je iz teritorije općine Kalesija koju je ranije imala 272&nbsp;km<sup>2</sup> i pripojen novofoosnovanoj općini Osmaci. U novoosnovanu općinu Osmaci pripojena su sljedeća naselja: Mahala, Hajvazi, Caparde, Kulina, Kusonje, Kosovača, Vilčevići, Matkovac, Osmaci, Šeher, Rakino Brdo, Borogovo, Sajtovići, Like i Drvenice. == Geografija == [[Datoteka:Kalesija danas.jpg|mini|desno|270px|Kalesija]] Općina Kalesija nalazi se u sjeveroistočnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|BiH]]. Od Tuzle se nalazi jugoistočno i udaljena je oko 22&nbsp;km. Svojim većim dijelom nalazi se u dolini rijeke Spreče. Površina općine je 180&nbsp;km<sup>2</sup> sa oko 42 000 stanovnika. Prije agresije površina Kalesije bila je oko 272&nbsp;km<sup>2</sup> i nakon Dejtonskog sporazuma 1/3 općine pripala je novoosnovanoj općini [[Osmaci]]. U fizičko-geografskom smislu teritorija Kalesije podijeljena je na 3 [[Geomorfologija Sjeveroistočne Bosne|geomorfološke]] cjeline: 1.[[Majevica]] sa pobrđem 2.Dolina gornje Spreče 3.Bišina i njeno pobrđe Geografske koordinate općine su: 18°15′16″° istočne geografske širine i 44°25′6″ sjeverne geografske dužine. [[Geologija|Geološki]] sastav općine je skoro neistražen, ali do izvjesnih podataka može se doći iz literature koje ima veoma malo na ovu temu. Kalesija i njeno šire okruženje imaju [[umjereno-kontinentalnu]] klimu, a u toku godine nema većih temperaturnih oscilacija. [[Hidrografija|Hidrografsku]] mrežu općine čini rijeka Spreča sa svojim pritokama: [[Bukovica (rijeka)|Bukovica]], [[Gribaja]], [[Tavna]], [[Dubnica (rijeka)|Dubnica]], [[Papraća]], [[Ugerovica]], [[Mramorak]], [[Sajtovića rijeka]], Mala rijeka ali i manji povremeni tokovi. Dužina rijeke Spreče je 151,7&nbsp;km, a kroz Kalesiju protiče u dužini od 43,5&nbsp;km. Područje općine Kalesija obiluje plodnim zemljištem koje je povoljno za razvoj poljoprivrede, a zastupljena su: [[aluvijalna]], [[dolinska]], [[brežuljkasta]] i [[brdska]] tla. Kalesija ima povoljnu [[Klima|klimu]] i sastav tla, te je zbog toga razvijen biljni i životinjski svijet. U dolini Spreče nalaze se manje šume: [[Crna joha|crne johe]], [[Vrba|vrbe]] i [[Poljski jasen|poljskog jasena]]. Na većoj [[Nadmorska visina|nadmorskoj visini]] su šume [[Hrast kitnjak|hrasta kitnjaka]], [[Hrast lužnjak|hrasta lužnjaka]] kao i običnog [[grab]]a. Također su rasprostranjene [[Bor (biljka)|bor]]ove šume, šume cera i [[Bukva|bukve]]. Od životinja su rasprostranjeni: [[medvjed]], [[vuk]], [[divlja svinja]], [[jazavac]], [[tvor]], [[lisica]], [[patke]] i druge [[ptice]]. Kalesija ima dobre prirodno- geografske osobine koje pružaju mogućnost razvoja mnogih privrednih grana. == Privreda == Na području Kalesije preovladava poljoprivredna proizvodnja. Poljoprivredno dobro "Spreča" je imala modernu farmu, te razvijenu ratarsku proizvodnju (uglavnom žitarice). Po gašenju ove firme započinje sa radom čitav niz manjih proizvođača: mlijeka, junećeg, pilećeg i ovčijeg mesa, raznovrsnih ratarskih kultura. Također, podignuti su novi zasadi šljive, jabuke, kruške, jagode i u manjem obimu proizvodnja povrća. U oblasti privrede dominira metaloprerađivačka industrija, proizvodnja kartonske i plastične ambalaže, grafička, proizvodnje drvene građe, proizvodnja namještaja, pvc, aluminijske i drvene stolarije, ukrasnog i drugog kamena, eksploatacija neindustrijskog kamena i pijeska. Za oblasti građevinarstva pokrenuta je proizvodnja plastične i aluminijske stolarije, proizvodnja stolarije od drveta, te nekoliko kapaciteta za primarnu preradu drveta, proizvodnja betona i betonske galanterije, proizvodnja cijevi za građevinarstvo. Najznačajniji doprinos izvoznim učincima je u izvozu čeličnih otkivaka na njemačko tržište, namještaja na zapadna tržišta, plastične i najlonske folija ambalaža na tržište Bliskog i Dalekog istoka). Od usluga najznačajnije su: trgovina, ugostiteljstvo, zanatske, prevoz putnika i roba, građevinske usluge svih zanimanja, knjigovodstvene, usluge projektovanja i bankarske.<ref name="Kalesija">{{cite web|url=http://kalesija.ba/o-kalesiji/|title=O kalesijio|work=kalesija.ba|access-date=15. 1. 2020}}</ref> Ova uslužna preduzeća pružaju neophodne usluge građanima i zapošljavaju veliki broj radnika. == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Kalesije|Spisak naseljenih mjesta u općini Kalesija}} === Nacionalni sastav stanovništva – općina Kalesija === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Kalesija | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 11495 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 57/8) |work=fzs.ba |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 33053 | g2013_bosnjaci = 32227 | g2013_srbi = 254 | g2013_hrvati = 20 | g2013_bosanci = 139 | g2013_romi = 137 | g2013_muslimani = 117 | g2013_bosanciihercegovci = 24 | g2013_albanci = 21 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_turci = 1 | g2013_pravoslavci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 54 | g2013_nepoznato = 39 | g1991_ukupno = 41809 | g1991_muslimani = 33137 | g1991_srbi = 7659 | g1991_hrvati = 35 | g1991_jugosloveni = 275 | g1981_ukupno = 37647 | g1981_muslimani = 29178 | g1981_srbi = 7725 | g1981_hrvati = 34 | g1981_jugosloveni = 474 | g1981_slovenci = 3 | g1981_crnogorci = 34 | g1981_albanci = 30 | g1981_romi = 110 | g1981_makedonci = 1 | g1971_ukupno = 32577 | g1971_muslimani = 24771 | g1971_srbi = 7606 | g1971_hrvati = 40 | g1971_jugosloveni = 23 | g1971_slovenci = 2 | g1971_crnogorci = 12 | g1971_albanci = 18 | g1971_madari = 1 | g1971_makedonci = 3 | g1961_ukupno = 26921 | g1961_muslimani = 13940 | g1961_srbi = 7402 | g1961_hrvati = 44 | g1961_jugosloveni = 5459 | g1961_slovenci = 1 | g1961_crnogorci = 19 | g1961_albanci = 11 | g1961_madari = 7 }} === Nacionalni sastav stanovništva – naseljeno mjesto Kalesija Grad === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Kalesija Grad | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 123536 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013" /> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 2039 | g2013_bosnjaci = 1868 | g2013_srbi = 6 | g2013_hrvati = 3 | g2013_bosanci = 15 | g2013_romi = 100 | g2013_muslimani = 5 | g2013_bosanciihercegovci = 8 | g2013_albanci = 20 | g2013_nisu_izjasnili = 11 | g2013_nepoznato = 1 | g1991_ukupno = 2208 | g1991_muslimani = 1111 | g1991_srbi = 617 | g1991_hrvati = 16 | g1991_jugosloveni = 97 | g1981_ukupno = 3351 | g1981_muslimani = 2678 | g1981_srbi = 439 | g1981_hrvati = 11 | g1981_jugosloveni = 157 | g1981_crnogorci = 15 | g1981_albanci = 12 | g1981_romi = 25 | g1971_ukupno = 2084 | g1971_muslimani = 1993 | g1971_srbi = 81 | g1971_hrvati = 1 | g1971_jugosloveni = 1 | g1971_albanci = 4 | g1961_ukupno = 1520 | g1961_muslimani = 861 | g1961_srbi = 19 | g1961_jugosloveni = 635 }} == Kultura == === Kulturni i nacionalni spomenici === Najstariji spomenici kulture na području Kalesije su [[stećci]], nadgrobni spomenici još iz XIV i XV vijeka. Smješteni su na više lokacija, a ima ih ukupno preko stotinu, sa najraznovrsnijim simbolima i gravurama u kamenu.<ref name="Kalesija"/> Na listi [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]] za općinu Kalesija nalazi se spomenik: * [[Nekropola stećaka u Bulatovcima|Nekropole sa stećcima na lokalitetu Mramorje i Strane u Bulatovcima]], historijsko područje.<ref>{{Cite web |url=http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=6 |title=Spisak nacionalnih spomenika po mjestima (općina Kalesija) |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=26. 11. 2016 }}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Atik džamija u Gornjim Vukovijama]] (graditeljska cjelina) Na više lokacija postoje i ostaci tvrđava – gradina iz najstarijih vremena, a najpoznatije su: Gojčin, Zolje – Jajići, te ispod Pješavice. Od vjerskih objekata najpoznatiji su: stare džamije u Hemlijašima i Lipovicama izgrađene na "Pašinom putu" iz perioda turske vladavine, a u Dubnici je pravoslavna crkva izgrađena u 16. vijeku.<ref name="Kalesija"/> === Ostale kuturne aktivnosti === Kalesija ima prepoznatljivu izvornu [[Muzika|muziku]] od 1968. godine, kada je izvorna muzika i pjesme "[[Kalesijske trojke]]" svirana na svim radio stanicama bivše Jugoslavije uz poznatu pjesmu "[[Kalesijo puna si mi cvijeća]]". Izvorna muzika je sinonim Kalesije, a još jedna grupa sličnog stila poznata pod nazivom "[[Kalesijski zvuci]]" sa svojim pjesmama nalazi se u svjetskoj enciklopediji muzike. U sklopu Narodnog univerziteta postojala je [[biblioteka]] sa oko 17.000 [[knjiga]]. Narodni univerzitet izdavao je i list [[Kalesijske novine]], a kasnije podlistak u Tuzlanskom [[Front slobode (novine)|Frontu slobode]]. U sklopu univerziteta postojala je i kino sala gdje su prikazivani filmovi raznih sadržaja. Tokom rata osnovan je prvi općinski Radio, a dugo vremena izlazi i lokalni list "Zeman" Osniva se Bošnjačka zajednica kulture [[Preporod (Kalesija)|Preporod]], kulturno umjetnička društva, objavljuju se prvi romani i zbirke pjesama od autora iz kalesijskog kraja, obnavlja se i ponovo nastavlja rad Gradska biblioteka - "[[Narodna biblioteka Kalesija]]" itd. Jedan od poznatijih autora, književnika jeste [[Mehmed Đedović]], koji je privukao pažnju javnosti romanima poput: [[Tragovi]], [[Sjena kurjaka]]...itd. U Kalesiji su aktivna 2 KUD-a: "Sevdah" [[Memići (Kalesija)|Memići]] i KUD "14 maj" [[Tojšići]]. Značajni su [[Dani kulture u Kalesiji]], koji se obilježavaju tradicionalno svakog oktobra i posredstvom kojih su Kalesiju pohodili brojni pisci i izdavači. Osnovan je [[Bosanski Kulturni Centar]] kojim se upravlja i stimuliše kulturnim aktivnostima u ovom gradu. Tu je i lokalna radio stanica [[Radio Feral]] namijenjena slušaocima kako iz Kalesije tako i sa područja čitavog kantona. == Obrazovanje == Na području općine Kalesija postoji 6 osnovnih [[škola]] u kojima nastavu pohađaju djeca od prvog do osmog (u novije vrijeme do devetog) razreda i nalaze se u većim mjesnim zajednicama: *Kalesija *Rainci Gornji *Gojcinu *Memići *Vukovije i *Tojšići. Ovim školama se pridodaje još 9 područnih škola u kojima pohađaju nastavu djeca od prvog do četvrtog razreda.<br /> U spomenutim školama obrazuje se oko 5000 učenika po Bosanskom nastavnom planu i programu. U Kalesiji djeluje i [[Mješovita srednja škola Kalesija]], u okviru koje se obrazuju gimnazijalci, mašinski, poljoprivredni i veterinarski tehničari. Učenici se obrazuju i za zanatska zanimanja kao što su: bravar, zavarivač, metalostrugar, monter centralnog grijanja, plinski i vodoinstalater, autolimar, automehaničar, zidar, keramičar i drugi. Veliki broj učenika i studenata obrazuje se u [[Tuzla|Tuzli]] putujući u jednom pravcu u prosjeku oko 20&nbsp;km. Kalesija nije imala veliki broj visoko obrazovanih ljudi, a danas se na univerzitetima u Bosni i Hercegovini kao i širom svijeta obrazuje veliki broj mladih ljudi. == Sport == Sportski savez općine Kalesija formiran je 1976. godine. Tada su dijelovale sportske organizacije : FK " Sloga " Tojšići, FK " Jedinstvo " ( današnja Bosna ) Kalesija, Šahovski klub " Kalesija" iz Kalesije i OFK " Memići" iz Memića. Osim nogometa i šaha , Kalesija danas ima odbojkaše, karate i košarkaške klubove. Savez ujedno radi i na organizovanju malih olimpijskih igara za učenike osnovnih i srednjih škola. Ove igre se odvijaju već 5 godina. Na području općine registrovano je 1087 sportaša u: nogometu, odbojci, košarci, karateu, šahu, kao i školske omladine koji su uključeni u Male olimpijske igre na kojima učestvuje oko 1500 učenika. === Odbojka === Ženski odbojkaški klub Polo iz Kalesije osnovan je 23. 11. 1997. godine. Za samo 4 godine stigli su do Prve lige, zahvaljujući dobrom organizovanju, rukovođenju, finansijama i materijalnim dobrima. Klub je redovno učestvovao u završnici državnog prvenstva za mlađe kategorije, a pojavljuje se i kao organizator sportskih manifestacija. Godine 1988. Klub je bio organizator državnog prvenstva za mlađe kategorije. OK "BOSNA" Kalesija je osnovan 1993. godine, a takmiči se u Prvoj ligi [[Odbojkaški savez Bosne i Hercegovine|Odbojkaškog saveza Bosne i Hercegovine]]. Najveći uspjeh ostvaren je 1996 - 97 učešćem u evropskom KUP-u [[Evropska odbojkaška federacija|CEV]]-a, kada su ostvarili prvu klupsku međunarodnu pobjedu za bosanskohercegovačku odbojku. Kadetska i juniorska ekipa 1999. osvaja naslove Prvaka države u ovim kategorijama, a nekolicina igrača obukla je i dres reprezentacije Bosne i Hercegovine. === Nogomet === Osnivanjem nogometnog saveza općine Kalesija 1978. godine, osnovani su nogometni klubovi: OFK "Rainci G.", OFK "Mladost" Kikači, OFK "Mladost" Vukovije G, OFK "Spreča" Rainci D., OFK "Jeginov Lug", OFK "Majevica" Seljublje, OFK "Krušik" Vukovije, OFK "Sloboda" Vukovije, OFK "Bratstvo" Prnjavor, OFK "Borac" Osmaci, OFK "Miljanovci". Neki od ovih klubova su prestali sa takmičenjem. Danas se takmiče: "Bosna" Kalesija i "Sloga" Tojšići u Grugoj ligi, dok "Crni vukovi", OFK "Rainci" i FK "Memići" nastupaju u Drugoj kantonalnoj ligi. U međuopćinskoj ligi takmiče se "Spreča" Donji Rainci i "Mladost" Kikači. U Fudbalskom savezu djeluje i Sekcija fudbalskih sudija i delegata koja broji 34 člana. == Poznate ličnosti == * [[Miralem Pjanić]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Kalesija Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.kalesija.ba/ Zvanični sajt općine Kalesija] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Općina Kalesija}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Kalesija|*]] mwn9m10paqkkdnrq1m8a0e732yqit11 Kladanj 0 9200 3848306 3823444 2026-05-21T11:59:39Z Mhare 481 3848306 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Kladanj | drugo_ime = | službeno_ime = Općina Kladanj | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Kladanj, nabrezni fronta.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Kladanj | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Kladanj grb.jpg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Kladanj municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Kladanj u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|13|32.9|N|18|41|25.5|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Jusuf Čavkunović<ref>{{cite web |title=Centralna izborna komisija BiH |url=http://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/8/98/0 |website=www.izbori.ba |access-date=15. 10. 2020}}</ref> | načelnik_stranka = [[Pokret demokratske akcije|PDA]] | površina_naselja = 17.69 | površina_općine = 335.64 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 4026 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 12348 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 75 280 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 125644<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 10499 | veb-sajt = {{URL|http://www.kladanj.ba/}} | fusnote = | mapframe_shape = yes | mapframe_id = Q15779850 }} '''Općina Kladanj''' se prostire dolinom rijeke [[Drinjača (rijeka)|Drinjače]], u podnožju planine [[Konjuh (planina)|Konjuh]]. Naseljeno mjesto Kladanj je smješteno na putu [[Orašje]]-[[Tuzla]]-[[Sarajevo]]. Općina Kladanj se nalazi u [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskom kantonu]]. == Historija == Historija Kladnja obuhvata razvoj Kladnja od najranijih tragova ljudskog prisustva na području današnje općine, preko [[Rimsko Carstvo|rimskih]] i [[Srednji vijek u Bosni i Hercegovini|srednjovjekovnih]] komunikacija, do oblikovanja naselja kao značajnog lokalnog središta u [[Osmansko carstvo|osmanskom]] i [[Austro-Ugarska|austro-ugarskom]] periodu.<ref name="Ujca">{{cite journal|last=Ivanović|first=Obrad|year=1956|title=Pećina Ujča|url=https://hrcak.srce.hr/file/325182|journal=Naš krš|volume=7|issue=15–16|access-date=11. 3. 2026}}</ref><ref name="Imamovic2020">{{cite journal|last1=Imamović|first1=Mersiha|last2=Krpić|first2=Amir|year=2020|title=Osmanski karavanski putevi na planini Konjuh (Kladanj)|url=https://www.academia.edu/67130049/Osmanski_karavanski_putevi_na_planini_Konjuh_Kladanj_|journal=Historijska misao|volume=6|issue=6|pages=65–85|doi=10.51558/2303-8543.2021.6.6.65|access-date=11. 3. 2026}}</ref><ref name="OpcinaHistorijat">{{cite web|url=https://www.kladanj.ba/op%C4%87ina/historijat.html|title=Historijat|website=Općina Kladanj|access-date=11. 3. 2026}}</ref> === Prapovijest i antika === Šire područje Kladnja pokazuje tragove starijeg ljudskog prisustva. U radu o pećini [[Ujča]] kod Kladnja zabilježeno je da je taj lokalitet sačuvao tragove ljudi koji su u njemu boravili duže vrijeme, što potvrđuje raniju naseljenost ovoga kraja.<ref name="Ujca" /> Savremena terenska istraživanja na [[Konjuh]]u utvrdila su ostatke rimske ceste koja je iz pravca [[Olovo|Olova]] preko prijevoja Stara Karaula silazila prema Kladnju, a jedan njen krak vodio je dalje kroz Plahoviće i Pauč prema lokalitetu današnje [[Muška voda|Muške vode]] u dolini [[Drinjača|Drinjače]].<ref name="RimskaCesta">{{cite journal|last=Imamović|first=Mersiha|year=2021|title=Following the Roman Road on Mountain Konjuh near Kladanj|url=https://www.academia.edu/129044544/Following_the_Roman_Road_on_Mountain_Konjuh_near_Kladanj|journal=Studia Universitatis Hereditati|volume=9|issue=2|pages=11–28|doi=10.26493/2350-5443.9(2)11-28|access-date=11. 3. 2026}}</ref> Ti nalazi pokazuju da je kladanjski prostor bio uključen u starije saobraćajne pravce mnogo prije osmanskog doba.<ref name="RimskaCesta" /> === Srednji vijek === O najranijem pisanom spomenu Kladnja u literaturi postoje različiti navodi. Službena stranica Općine Kladanj navodi 1138. godinu kao rani spomen mjesta, a ujedno bilježi i pomen srednjovjekovnog naselja u dubrovačkim spisima iz 1431. godine.<ref name="OpcinaHistorijat" /> U savremenom naučnom radu o osmanskim putevima navodi se da se Kladanj u srednjem vijeku spominje 3. augusta 1432, u vezi s putovanjem bosanskog kralja [[Tvrtko II Kotromanić|Tvrtka II]].<ref name="Imamovic2020" /> Srednjovjekovno naslijeđe kladanjskog kraja potvrđuju i nekropole sa [[stećci]]ma. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine navodi da je nekropola sa stećcima u [[Olovci]]ma, na području općine Kladanj, među nekropolama iz Bosne i Hercegovine upisanim na [[UNESCO]]-vu [[Svjetska baština|Listu svjetske baštine]].<ref name="KONSUNESCO">{{cite web|url=https://kons.gov.ba/Publication/Read/projekat-serije-nominacije-stecaka|title=Projekat serijske nominacije stećaka za upis na Listu svjetske baštine UNESCO-a|date=18. 3. 2019|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=11. 3. 2026}}</ref> === Osmanski period === Nakon osmanskog osvajanja Bosne, područje Kladnja uključeno je u osmanski upravni sistem. Službena stranica Općine Kladanj navodi da se mjesto 1469. godine spominje s trgom ''Četvrkovište'', na kojem se četvrtkom održavao veliki sajam, te da je 1557. zabilježeno kao [[kasaba]] u sastavu [[Sarajevski kadiluk|Sarajevskog kadiluka]], a kasnije i kao samostalan kadiluk u koji je ulazilo i Olovo.<ref name="OpcinaHistorijat" /> Isti izvor navodi da se u drugoj polovini 16. stoljeća Kladanj spominje kao čaršija s hamamom i Hadži Bali-begovom džamijom iz 1545. godine, poznatijom kao [[Kuršumlija džamija u Kladnju|Kuršumlija]].<ref name="OpcinaHistorijat" /> Istraživanja na Konjuhu pokazala su da je Kladanj zbog svoga geografskog položaja bio važna raskrsnica osmanskih karavanskih puteva. Na lokalitetima Miljkovac, Paljevac i Buševo dokumentirani su ostaci puteva korištenih za transport ljudi i robe, pri čemu autori zaključuju da najstariji slojevi tih komunikacija vjerovatno potječu iz 15. ili 16. stoljeća.<ref name="Imamovic2020" /> Osmansko naslijeđe Kladnja sačuvano je i kroz više spomenika. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine među nacionalnim spomenicima na području Kladnja navodi [[Kuršumlija džamija|Kuršumlija (Hadži Bali-begovu) džamiju]] i staru drvenu džamiju sa haremom u [[Tuholj]]u.<ref name="KONSLista">{{cite web|url=https://kons.gov.ba/publication/read/nacionalni-spomenici-lista|title=Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine – lista|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=11. 3. 2026}}</ref><ref name="KONSTabela">{{cite web|url=https://kons.gov.ba/publication/read/nacionalni-spomenici-tabela?lang=hr|title=Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine – tabela|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=11. 3. 2026}}</ref> === Austro-Ugarska i 20. stoljeće === Austro-Ugarska okupacija Bosne i Hercegovine 1878. donijela je upravne i privredne promjene i u Kladnju. Prema službenom općinskom historijatu, Kladanj je u to vrijeme postao kotar u sastavu Tuzlanskog okruga, a austro-ugarska uprava je posebno bila zainteresirana za eksploataciju šuma i širenje administrativnog aparata.<ref name="OpcinaHistorijat" /> U širem okviru [[tuzla]]nskog kraja, austro-ugarski i međuratni period obilježili su postepeni prijelaz iz pretežno agrarno-zanatsko-trgovačke sredine u industrijski kraj, uz migracije stanovništva i promjene u socijalnoj strukturi.<ref name="Selimovic1994">{{cite journal|last=Selimović|first=Sead|year=1994|title=Socijalne promjene stanovništva tuzlanskog kraja (1878.–1941.)|url=https://hrcak.srce.hr/file/118313|journal=Časopis za suvremenu povijest|volume=26|issue=1|access-date=11. 3. 2026}}</ref> U istom radu zabilježeno je i da je u Kladnju početkom 1920-ih pitanje školstva bilo povezano s vjerskom i društvenom strukturom stanovništva, što pokazuje kako su se šire političke i društvene prilike odražavale i na lokalnu zajednicu.<ref name="Selimovic1994" /> Službena stranica Općine Kladanj navodi da je veći dio starijeg graditeljskog naslijeđa nestao usljed velikih požara i kasnijih ratova, pa su od osmanskog graditeljskog sloja u samom gradu očuvani tek pojedini spomenici, prije svega Kuršumlija džamija i Đurđi-hanumina česma.<ref name="OpcinaHistorijat" /> == Geografija == Općina Kladanj se prostire dolinom rijeke [[Drinjača (rijeka)|Drinjače]], u podnožju planine [[Konjuh (planina)|Konjuh]]. Nalazi se u sjeveroistočnoj Bosni. Po teritorijalno-administrativnoj podjeli Bosne i Hercegovine, Općina Kladanj je sastavni dio Federacije BiH, smještena je na jugu Tuzlanskog Kantona. Naselje Kladanj je smješteno na putu [[Županja]] - [[Tuzla]] - [[Sarajevo]]. Nadmorska visina je 560 metara, površina 325&nbsp;km<sup>2</sup>. == Kultura == === Nacionalni spomenici === Na listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine za općinu Kladanj se nalaze sljedeći spomenici: * ″[[Kuršumlija džamija|Kuršumlija (Hadži Bali-begova) džamija]]″ (graditeljska cjelina), * ″[[Nekropola Olovci]]″ (historijsko područje), * "[[Stara drvena džamija u Tuholju|Stara drvena džamija sa haremom u Tuholj]]u" (graditeljska cjelina).<ref>{{Cite web |url=http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=6 |title=Spisak nacionalnih spomenika po mjestima (općina Kladanj) |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=26. 11. 2016 }}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Kladnja|Spisak naseljenih mjesta u općini Kladanj}} Po službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Kladanj imala je 16.070 stanovnika, raspoređenih u 43 naselja. === Općina Kladanj === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Kladanj | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 10499 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.(str. 61/2) |work=fzs.ba |access-date= 25. 4. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 25. 4. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 25. 4. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 25. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 12348 | g2013_bosnjaci = 11997 | g2013_srbi = 107 | g2013_hrvati = 33 | g2013_bosanci = 60 | g2013_romi = 33 | g2013_muslimani = 35 | g2013_bosanciihercegovci = 12 | g2013_albanci = 7 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 40 | g2013_nepoznato = 9 | g1991_ukupno = 16070 | g1991_muslimani = 11621 | g1991_srbi = 3952 | g1991_hrvati = 36 | g1991_jugosloveni = 277 | g1981_ukupno = 15641 | g1981_muslimani = 10578 | g1981_srbi = 4323 | g1981_hrvati = 40 | g1981_jugosloveni = 600 | g1981_slovenci = 1 | g1981_crnogorci = 43 | g1981_albanci = 8 | g1981_madari = 1 | g1981_makedonci = 8 | g1971_ukupno = 14015 | g1971_muslimani = 9300 | g1971_srbi = 4487 | g1971_hrvati = 66 | g1971_jugosloveni = 63 | g1971_slovenci = 1 | g1971_crnogorci = 49 | g1971_albanci = 5 | g1971_madari = 1 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 11469 | g1961_muslimani = 816 | g1961_srbi = 4482 | g1961_hrvati = 207 | g1961_jugosloveni = 5888 | g1961_slovenci = 5 | g1961_crnogorci = 39 | g1961_albanci = 6 | g1961_madari = 2 | g1961_makedonci = 9 }} === Naseljeno mjesto Kladanj === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Kladanj | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 125644 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 4026 | g2013_bosnjaci = 3798 | g2013_srbi = 61 | g2013_hrvati = 24 | g2013_bosanci = 46 | g2013_romi = 33 | g2013_muslimani = 10 | g2013_bosanciihercegovci = 7 | g2013_albanci = 5 | g2013_nisu_izjasnili = 29 | g2013_nepoznato = 4 | g1991_ukupno = 4873 | g1991_muslimani = 3655 | g1991_srbi = 870 | g1991_hrvati = 21 | g1991_jugosloveni = 228 | g1981_ukupno = 4091 | g1981_muslimani = 2925 | g1981_srbi = 615 | g1981_hrvati = 29 | g1981_jugosloveni = 455 | g1981_slovenci = 1 | g1981_crnogorci = 20 | g1981_albanci = 8 | g1981_makedonci = 5 | g1971_ukupno = 3379 | g1971_muslimani = 2719 | g1971_srbi = 528 | g1971_hrvati = 53 | g1971_jugosloveni = 39 | g1971_slovenci = 1 | g1971_crnogorci = 18 | g1971_albanci = 4 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 2825 | g1961_muslimani = 216 | g1961_srbi = 851 | g1961_hrvati = 132 | g1961_jugosloveni = 1576 | g1961_slovenci = 5 | g1961_crnogorci = 30 | g1961_albanci = 3 | g1961_madari = 2 | g1961_makedonci = 6 }} == Historija == [[Datoteka:Kuršumlija džamija.JPG|mini|Kuršumlija, poznata kladanjska džamija, dobila je ime po olovu ({{jez-tr|kurşun}}) kojim je pokrivena]] Prvi spomen grada Kladnja potječe još iz 1138. godine. [[Kuršumlija džamija]] u Kladnju - ime joj je izvedeno od turske riječi olovo (kurşun), zbog kupole kojom je prekrivena. Prvi zapis o Kladnju u turskim izvorima potječe iz 1469. godine, a odnosi se na pijacu Četvrtkovište, gdje su četvrtkom održavani veliki sajmovi. U razdoblju [[Bosna i Hercegovina u Osmanlijskom Carstvu|osmanske vladavine]], Kladanj se spominje 1557. godine kao naselje (kasaba) u okviru [[Sarajevski kadiluk|Sarajevskog kadiluka]] (teritorijalne jedinice), koje je kasnije i samo postalo kadiluk s [[Olovo]]m kao njegovim dijelom. == Poznate ličnosti == * [[Sulejman Kupusović]] - Pozorišni i filmski režiser * [[Mirko Pejanović]] - Član predsjedništva [[Republika Bosna i Hercegovina|RBiH]], profesor i dekan Fakulteta političkih nauka Sarajevo * [[Akif Šeremet]] - Osnivač i sekretar [[Savez komunista Jugoslavije|SKJ]]-a<ref>Graovac, Dušan: "Crveni profesor Akif Šeremet", Samobor, 1982</ref> * [[Avdaga Hasić]] - Vođa lokalne milicije "Avdagina legija" * [[Senahid Halilović]] - Profesor dijalektologije, autor "Pravopisa bosanskoga jezika" * [[Vahid Kljajić]] - Profesor emeritus i dekan Fakulteta političkih nauka Sarajevo<ref>https://mon.ks.gov.ba/node/455</ref> == Također pogledajte == * [[Djevojačka pećina]] * [[Titova pećina Plahovići]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Kladanj Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} *[http://www.kladanj.ba/ Zvanični sajt općine Kladanj] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Općina Kladanj}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Kladanj|*]] nbz5ayjg7g58m78a822e0fqya5t1n10 Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine) 0 9821 3848540 3844666 2026-05-22T10:49:38Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848540 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Trnovo | drugo_ime = | službeno_ime = Općina Trnovo | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Zeljeznica River near Sarajevo.JPG | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Pogled na rijeku Željeznicu | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Trnovo FBiH grb.png | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Trnovo (FBiH).svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Trnovo u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43.678418|N|18.446115|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Kanton Sarajevo|Sarajevo]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Ibro Berilo<ref name="Izbori_2016">{{Cite web |url=http://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/8/141/0 |title=Rezultati lokalnih izbora 2016. za načelnika za općinu Trnovo |work=izbori.ba |access-date= 7. 11. 2016}}</ref> | načelnik_stranka = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | površina_naselja = 0.97 | površina_općine = 340.08 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = 2.071 | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 67 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 1502 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 71 220 | pozivni_broj = (+387) 33 | matični_broj_naselja = 165450<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 11592 | veb-sajt = {{URL|http://www.trnovo.ba/}} | fusnote = }} '''Trnovo''' je [[naseljeno mjesto]] i jedna od devet općina u kantonu [[Kanton Sarajevo|Sarajevo]]. Potpisivanjem mirovnog sporazuma prijeratna općina Trnovo podijeljena je u dva dijela. Od prijeratnih pet mjesnih zajednica, četiri su se našle u Federaciji Bosne i Hercegovine, dok je mjesna zajednica Trnovo [[Trnovo (RS)|oformila novu općinu u Republici Srpskoj]]. Administrativne funkcije se obavljaju u naselju [[Dujmovići]] gdje je i sjedište općine. == Geografija == Općina Trnovo nalazi se oko 30&nbsp;km jugoistočno od [[Sarajevo|Sarajeva]]. Zauzima površinu od 337&nbsp;km<sup>2</sup>. Na području općine ima 56 naseljenih mjesta. Naselja su organizirana u 4 mjesne zajednice (MZ Šabići, MZ Dejčići, MZ Trnovo i MZ Delijaš). Trnovo se nalazi na planinskim obroncima [[Bjelašnica|Bjelašnice]], [[Igman]]a, [[Visočica|Visočice]], [[Treskavica|Treskavice]] i [[Jahorina|Jahorine]]. Općina Trnovo obiluje izvorima pitke vode. Riječni tokovi su [[Željeznica]], Crna Rijeka i Bijela Rijeka, koje teku prema Crnom moru te [[Rakitnica (Neretva)|Rakitnica]], koja teče prema Jadranskom moru, kao i tri planinska glacijalna jezera. Općinu karakteriše kontinentalna klima, koja sa porastom nadmorske visine prelazi u oštru [[planinska klima|planinsku klimu]] alpskog tipa. == Historija == Područje Trnova ima kontinuitet naseljenosti od prahistorijskog doba, bogato je srednjovjekovnim i osmanskim spomenicima, a u 20. stoljeću doživjelo je teška ratna razaranja i velike demografske promjene.<ref name="OpcinaHistorija">{{cite web|url=https://www.trnovo.ba/about-trnovo/|title=About Trnovo|website=Općina Trnovo|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="KrajisnikPresuda">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/krajisnik/tjug/en/kra-jud060927e.pdf|title=Prosecutor v. Momčilo Krajišnik – Judgement|date=27. 9. 2006|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Najstarija historija === Na području Trnova evidentirani su tragovi života još iz [[paleolit]]a i drugih prahistorijskih razdoblja. Među značajnijim lokalitetima navode se prahistorijska gradina u Šišićima, paleolitsko nalazište Ruda Glavica kod Tošića, Gradina Prečani te Gradac u Bogatićima. Iz [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]] potječu utvrda Gradac Trnovo i nekropole sa [[Stećak|stećcima]] u Šabićima i na području [[Rakitnica (rijeka)|Rakitnice]].<ref name="OpcinaHistorija" /> === Osmanski i austrougarski period === Savremeni razvoj Trnova počeo je u [[Osmansko Carstvo|osmanskom periodu]]. Iz tog vremena potječu i neki od važnijih vjerskih objekata na širem području, među njima gradska džamija iz 1565, stara džamija u [[Umoljani]]ma iz 1716. i džamija u Lukavcu iz 1766. godine.<ref name="OpcinaHistorija" /> Tokom [[Austro-Ugarska|austrougarske uprave]] Trnovo se teritorijalno i upravno razvijalo. U mjestu su djelovali ispostava Kotora, [[Srpska pravoslavna crkva|pravoslavna]] parohija sa starom crkvom svetog Georgija iz 1886, narodna osnovna škola osnovana 1889, telegrafska stanica i kasarna.<ref name="OpcinaHistorija" /> Na vrhu [[Bjelašnica|Bjelašnice]] 1894. godine izgrađena je meteorološka opservatorija, koja se u općinskim publikacijama navodi kao prva takve vrste na [[Balkan]]u.<ref name="OpcinaHistorija" /> === 20. stoljeće === U 20. stoljeću Trnovo je bilo planinsko i saobraćajno važno područje južno od [[Sarajevo|Sarajeva]], povezano s prostorima [[Igman]]a, Bjelašnice, [[Treskavica|Treskavice]] i [[Visočica (planina)|Visočice]]. Pred rat u Bosni i Hercegovini općina Trnovo imala je 6.991 stanovnika; prema podacima navedenim u presudi MKSJ-a, 1991. godine među njima je bilo 4.790 Muslimana (Bošnjaka), 2.059 Srba, 16 Hrvata, 72 Jugoslavena i 54 osobe ostalih ili nepoznatih etničkih pripadnosti.<ref name="KrajisnikPresuda" /> Nakon [[Daytonski mirovni sporazum|Daytonskog mirovnog sporazuma]] predratna općina Trnovo administrativno je podijeljena na Trnovo u Federaciji Bosne i Hercegovine i Trnovo u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]].<ref name="BHAS">{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=11592&show=12|title=Trnovo (FBIH)|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> === Rat u Bosni i Hercegovini === ==== Početak rata ==== Trnovo je bilo među općinama zahvaćenim ratom već u proljeće 1992. godine. Prema nalazima [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]], u martu i aprilu 1992. i srpske i bošnjačke snage podigle su punktove u Trnovu i njegovoj okolini. U isto vrijeme formirana je i zasebna srpska policijska struktura, smještena u zgradi doma kulture, a u lokalnim političkim strukturama tražena je podjela općinske uprave po etničkim linijama.<ref name="KrajisnikPresuda" /> ==== Napad i razaranja 1992. godine ==== Krajem maja 1992. u Trnovu su se pojavili vojnici sa srpskim obilježjima i tenkovi, a ubrzo je uslijedio artiljerijski napad. U presudi MKSJ-a navodi se da je [[Vojska Republike Srpske|VRS]] pod komandom [[Ratko Bundalo|Ratka Bundala]] granatirale Trnovo više sati, pri čemu su kuće u vlasništvu Bošnjaka bile glavna meta granatiranja. Tokom istog napada zapaljene su muslimanske kuće i srušena gradska džamija.<ref name="KrajisnikPresuda" /> Prema istoj presudi, u napadu je ubijeno najmanje pet muslimanskih stanovnika Trnova, a četrnaest ih je zarobljeno. Oko 2.500 Bošnjaka napustilo je Trnovo nakon napada, dok su oni koji su ostali, pretežno žene, djeca i starije osobe, bili izloženi dodatnim ograničenjima kretanja, ispitivanjima i pritvaranju. Dana 11. juna 1992. Kalinovik i Trnovo proglašeni su ratnim zonama, a dio zatočenih Bošnjaka kasnije je razmijenjen ili pušten na teritorije pod kontrolom [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]].<ref name="KrajisnikPresuda" /> === Posljedice rata === Ratna dejstva ostavila su dugotrajne posljedice na stanovništvo, privredu i okoliš Trnova. U razvojnoj strategiji Općine Trnovo navodi se da je poljoprivreda pretrpjela velike štete u periodu 1992–1995, da je imovina bila napuštena i da su velike površine zemljišta zapuštene, a poslijeratni oporavak bio je usko vezan za povratak stanovništva i obnovu osnovnih sredstava za život.<ref name="Strategija">{{cite web|url=https://www.trnovo.ba/wp-content/uploads/2023/04/Strategija-odrzivog-razvoja-opcina-Trnovo-_2023_2027_compressed.pdf|title=Strategija održivog razvoja Općine Trnovo 2023.–2027.|website=Općina Trnovo|access-date=12. 3. 2026}}</ref> == Kultura == === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Trnovu (FBiH)}} == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Trnova|Spisak naseljenih mjesta u općini Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)}} Po popisu stanovništva iz 1991, općina Trnovo (u to vrijeme jedna od 5 prigradskih općina Grada Sarajeva) imala je 6.991 stanovnika, raspoređenih u 63 naselja. Poslije potpisivanja Dejtonskog sporazuma, općina Trnovo je podijeljena. Veći dio općine Trnovo ušao je u sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. U sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]] ušla su naseljena mjesta: Bogatići, Grab, Jablanica, Kijevo, Klanac, Milje, Podivič, Rajski Do, Tošići, Turovi i Ulobići, te dijelovi naseljenih mjesta: Trnovo i Vrbovnik. Od ovog područja formirana je općina [[Trnovo (RS)]]. === Nacionalni sastav stanovništva - općina Trnovo === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Trnovo | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 11592 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 29. 9. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 29. 9. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 27. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 1502 | g2013_bosnjaci = 1376 | g2013_srbi = 97 | g2013_hrvati = 4 | g2013_bosanci = 7 | g2013_muslimani = 4 | g2013_bosanciihercegovci = 5 | g2013_jugosloveni = 4 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 3 | g2013_nepoznato = 1 | g1991_ukupno = 6991 | g1991_muslimani = 4790 | g1991_srbi = 2059 | g1991_hrvati = 16 | g1991_jugosloveni = 72 | g1981_ukupno = 8161 | g1981_muslimani = 5693 | g1981_srbi = 2242 | g1981_hrvati = 19 | g1981_jugosloveni = 163 | g1981_slovenci = 3 | g1981_crnogorci = 19 | g1971_ukupno = 9555 | g1971_muslimani = 6342 | g1971_srbi = 3093 | g1971_hrvati = 50 | g1971_jugosloveni = 12 | g1971_slovenci = 1 | g1971_crnogorci = 17 | g1961_ukupno = 11225 | g1961_muslimani = 4914 | g1961_srbi = 4666 | g1961_hrvati = 93 | g1961_jugosloveni = 1528 | g1961_slovenci = 1 | g1961_crnogorci = 10 | g1961_makedonci = 3 | g1961_albanci = 1 | g1961_madari = 3 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Trnovo === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Trnovo | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 165450 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013" /> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961."/> | g2013_ukupno = 67 | g2013_bosnjaci = 28 | g2013_srbi = 39 | g1991_ukupno = 2099 | g1991_muslimani = 1078 | g1991_srbi = 939 | g1991_hrvati = 14 | g1991_jugosloveni = 46 | g1981_ukupno = 1403 | g1981_muslimani = 552 | g1981_srbi = 737 | g1981_hrvati = 8 | g1981_jugosloveni = 91 | g1981_crnogorci = 13 | g1971_ukupno = 765 | g1971_muslimani = 233 | g1971_srbi = 506 | g1971_hrvati = 17 | g1971_jugosloveni = 1 | g1971_slovenci = 1 | g1971_crnogorci = 7 | g1961_ukupno = 548 | g1961_muslimani = 77 | g1961_srbi = 382 | g1961_hrvati = 16 | g1961_jugosloveni = 62 | g1961_crnogorci = 7 | g1961_makedonci = 2 }} == Također pogledajte == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [[Kanton Sarajevo]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Trnovo Municipality (FBiH)}} * [http://www.trnovo.ba/ Zvanični sajt općine Trnovo] * [https://web.archive.org/web/20060508084044/http://www.bjelasnica.ba/ Zvanična stranica Olimpijskog centra Bjelašnica] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Kanton Sarajevo}} {{Općina Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Kantonu Sarajevo]] [[Kategorija:Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)|*]] [[Kategorija:Bivše prigradske općine Sarajeva]] n9pqrp64j13tg9v9ozli23euefzxhpi Tomislav I Trpimirović 0 10704 3848494 3834361 2026-05-22T08:41:12Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848494 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju_izvori}} {{Infokutija Veličanstvo | Ime =Tomislav I Trpimirović | Titula =Kralj Hrvata | Slika =Kralj-Tomislav09421.JPG | Opis slike =Spomenik kralju Tomislavu u Tomislavgradu | Vladavina =[[910]] - [[928]] | Krunidba =[[925]] | Prethodnik =[[Muncimir]] | Nasljednik =[[Trpimir II]] | Supružnik = | Djeca = | Dinastija =[[Trpimirovići]] | Otac =[[Muncimir]] | Majka = | Datum rođenja = | Mjesto rođenja = | Datum smrti =[[928]] | Mjesto smrti = | Mjesto sahrane = |}} '''Tomislav I Trpimirović''' ([[Latinski jezik|latinski]]: Tamisclaus) je bio vladar [[Hrvatska|Hrvatske]] u [[Srednji vijek|srednjem vijeku]]. Vladao je Hrvatskom od 910. do 928. godine, prvo kao [[knez]] ([[Latinski jezik|latinski]]: Dux Croatorum) kneževine Hrvatske, a zatim je postao prvi [[kralj]] ([[Latinski jezik|latinski]]: Rex Croatorum) [[Hrvatsko kraljevstvo|kraljevine Hrvatske]]. Tokom njegove vladavine Hrvatska je ušla u savez s Bizantijom u ratu protiv [[Prvo Bugarsko carstvo|Bugarskog carstva]], a koji je kulminirao odlučujućom [[Hrvatsko-bugarska bitka 962. godine|bitkom na Bosanskim planinama]] 926. godine. Iako je često bio u sukobu sa [[Kneževina Ugarska|Kneževinom Ugarskom]], Tomislav I je uspio zadržati svoje granice i proširiti se do neintegrisanog [[Vojvodstvo Panonija|Vojvodstva Panonija]]. Tomislav je prisustvovao [[Crkveni sabor u Splitu|crkvenom saboru u Splitu]] 925. godine, koji je sazvao [[papa Ivan X]] kako bi razgovarali o upotrebi [[Slavenski jezici|slavenskog jezika]] u liturgiji i crkvenoj nadležnosti nad Hrvatskom i Dalmacijom. Iako je papa zabranio liturgiju na slavenskom jeziku, savjet je donio odluku da nadležnost nad crkvom dobija nadbiskup Splita umjesto hrvatskog biskupa [[Grgur Ninski|Grgura Ninskog]]. Pošto su historijski izvori o Tomislavu nedovoljni, njegov datum rođenja i smrti nije poznat. Vladavina njegovih nasljednika obilježena je nizom građanskih ratova i postepenim slabljenjem države. == Vladavina == Oca je naslijedio [[910]]. godine i vladao je u doba prodiranja [[Mađarska|mađarskih]] konjanika, prema zapadnoj i južnoj [[Evropa|Evropi]]. Nakon osvajanja Panonske, Mađari su napali i Dalmatinsku [[Hrvatska|Hrvatsku]], ali Tomislav ih je u žestokim izravnim okršajima, te ratnim lukavstvima i zamkama potpuno razbio i uništio. Teško poražene i ponižene ostatke Arpadove vojske, knez Tomislav stao je čistiti iz svoje kneževine. Tako je pobjednički ušao u Panonsku Hrvatsku, gdje ga je lokalno stanovništvo oduševljeno dočekalo kao svog spasioca, dok su razbijeni Mađari prebjegli preko [[Drava|Drave]]. Tu pobjedu [[Hrvati]] danas smatraju važnom, jer su se tada po prvi put spojili sjeverni i južni krajevi, od Drave do mora u jedinstvenu državu, koja je zapremala površinu od oko 119.823&nbsp;km<sup>2</sup>. Ona se prostirala od Raše pa do Srijema, [[Drina|Drine]] i Zahumlja, a u njoj su bili i neretvanska ostrva [[Vis]], [[Brač]] i [[Hvar]], te [[Dalmacija|dalmatinski]] gradovi. Naime, [[Bizant]] je u to doba zbog opasnih bugarskih prijetnji sklopio savez sa Tomislavom i za uzvrat mu je predao dalmatinske gradove. Širenjem Kneževine, jačala je i njena vojna snaga. Tako je bizantski car [[Konstantin VII Porfirogenet]] napisao u svojoj knjizi "O upravljanju carstvom" (''"De administrando imperio"''), da je za Tomislava ''"Hrvatska mogla dići 60.000 konjanika i 100.000 pješaka; da je imala 80 velikih brodova (sagena), na svakom do 40 mornara-ratnika, i 100 manjih brodova (kondura), na svakom 10-20 mornara-ratnika"''. Na brodovima je osim mornara-ratnika bilo i veslača. U knjizi car Konstantin također je zapisao: ''"Ni sagene ni kondure Hrvata ne polaze u rat ni protiv koga, osim ako ih neko napadne, nego s tim brodovima hrvatski trgovci plove od luke do luke po neretvanskom kraju i po dalmatinskom zaljevu sve do Venecije."'' Godine [[924]]. [[Bugari]] su napali [[Srbija|Srbiju]] i porazili župana Zahariju, koji je potom s mnogo Srba pobjegao u Hrvatsku, gdje su zahvaljujući Hrvatima i Tomislavu spasili žive glave. Tomislav je i ranije par puta prilazio Srbima u pomoć, spašavajući ih od Bugara. Zbog jake države i vojske, te velikog rasta lične moći i ugleda, Tomislav odlučuje svoju kneževinu pretvoriti u Kraljevinu Hrvatsku. Tako je godine [[925]]. prema legendi okrunjen za hrvatskog kralja ([[latinski jezik|latinski]]: ''rex Croatorum'') uz blagoslov Svete Stolice i [[Papa Ivan X|pape Ivana X]] na [[Duvanjsko polje|Duvanjskom polju]]. Da li je Tomislav uistinu bio kralj i danas je predmet spora među hrvatskim historičarima. Naglo jačanje Hrvatske nije odgovaralo bugarskom caru [[Simeon I Bugarski|Simeonu]], pa je on [[926]]. godine poslao jaku vojsku, koju je kralj Tomislav dočekao i porazio. Poraz bugarske vojske, u to doba jedne od najjačih u Evropi, najbolji govori o vojnoj snazi Tomislavovih trupa. Kralj Tomislav u hrvatskoj nacionalnoj ideologiji igra veliku ulogu: on je osigurao narodni i državni opstanak, učvrstio je i ojačao razvitak trgovine i privrede, te je snažno privukao dalmatinske gradove i ostrva, koji su na taj način dobili na hrvatsko-slavenskom identitetu. Tomislav je organizirao i sredio unutrašnje probleme, stavši iza donesenih zaključaka o jedinstvenoj crkvenoj jurisdikciji. Kralja Tomislava naslijedio je [[928]]. godine njegov mlađi brat [[Trpimir II]]. == Također pogledajte == * [[Historija Hrvatske]] == Vanjski linkovi == * [http://enciklopedija.lzmk.hr/clanak.aspx?id=40181 Tekst o Tomislavu u enciklopediji Leksikografskog zavoda "Miroslav Krleža"] * [http://www.youtube.com/watch?v=W2m8jNjlbSg Tomislav - prvi kralj Hrvata (video)] * [http://arhinet.arhiv.hr/_Generated/Pages/Bibliografije.PublicDetails.aspx?ItemId=638 Zbornik kralja Tomislava] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213041003/http://arhinet.arhiv.hr/details.aspx?ItemId=6_638 |date=13. 2. 2021 }} {{Commonscat|Tomislav I of Croatia}} {{Hrvatski kraljevi}} [[Kategorija:Trpimirovići]] [[Kategorija:Hrvatski vladari]] [[Kategorija:Historija Hrvatske]] ai7piwz0qzz6u7ckjjgt5bhtrbhk622 Preglednik slike 0 12612 3848544 3834512 2026-05-22T11:26:58Z Palapa 383 3848544 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:GNOME Image Viewer 3.32 screenshot.png|mini|Eye of GNOME, preglednik]] '''Preglednik slika'''<ref>{{Cite web|url=https://www.lenovo.com/us/en/glossary/image-viewer/#:~:text=An%20image%20viewer%20is%20a,enhance%20your%20experience%20with%20images.|title=What is an image viewer?}}</ref> je [[računarski program]] koji prikazuje snimljenu sliku nekog određenog [[grafički format|grafičkog formata]]. Neki ljudi koriste čitave [[bitmap grafički programi|bitmap grafičke programe]] kao preglednike slika. Sasvim je moguće pregledati slike i sa [[Photoshop]]om ali taj je program zahtjevan i veoma se sporo otvara. Zato je nastala potreba s brzim preglednikom slika, kao što je [[IrfanView]] ili [[ACDSee]]. Osim pregledanja oni mogu vršiti osnovne naredbe kao što je pretvaranje formata slike, približavanje, printanje, rotacija, štimanje boja i tako dalje. == Također pogledajte == * [[Spisak preglednika slike]] {{Commonscat|Image viewers}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{cite book|last1=Shelly|first1=Gary B.|title=Discovering Computers 2011: Living in a Digital World, Complete|last2=Vermaat|first2=Misty E.|date=2011|publisher=[[Cengage Learning]]|isbn=978-1-4390-7926-3}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Računarska grafika]] rc1u8cdmf9s0ofp5dswaumu3hsuz9ja Terorizam 0 13284 3848457 3817841 2026-05-22T06:14:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848457 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:National Park Service 9-11 Statue of Liberty and WTC fire.jpg|mini|[[Napadi 11. septembra 2001.|Teroristički napad na WTC]]]] '''Terorizam''' je smišljena upotreba nezakonitog [[nasilje|nasilja]] ili prijetnje nezakonitim nasiljem radi izazivanja stanja terora ili [[strah]]a, s namjerom prisiljavanja ili zastrašivanja vlasti ili društva kako bi se postigli teroristički ciljevi. Termin se u tom smislu prvenstveno koristi da se odnosi na namjerno nasilje u mirnodopsko vrijeme ili u kontekstu rata protiv neboraca (uglavnom civila i neutralnog vojnog osoblja).<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QbALBwAAQBAJ&pg=PA175 |title=Torture, Terrorism, and the Use of Violence (also available as Review Journal of Political Philosophy Volume 6, Issue Number 1)|editor-last=Wisnewski|editor-first=J. Jeremy |date=2008 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-0291-8 |page=175}}</ref> "Terorizam" kao pojam je nastao od francuske riječi terrorisme<ref>{{cite web|url = http://www.etymonline.com/index.php?term=terrorism|title = Online Etymology Dictionary}}</ref>, a odnosila se izvorno na državni teror kojeg je sprovodila francuska vlast u periodu [[Jakobinska diktatura|1793–1794]]<ref name="Oxford">{{cite book |editor-last1=Stevenson |editor-first1=Angus |title=Oxford dictionary of English |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_a2v4 |date=2010 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-957112-3 |edition=3rd}}</ref> ali su postali široko korišćeni u međunarodnoj upotrebi i stekli su pažnju širom sveta 1970-ih tokom nevolja u Severnoj Irskoj, sukoba u Baskiji i izraelsko-palestinskog sukoba. Ne postoji opći konsenzus šta terorizam jeste ili nije, ali terorizam se općenito razumije tako da ima [[politika|politički cilj]], bez obzira da li to znači politiku nacionalizma, etniciteta, religije, ideologije ili socijalnih klasa, između ostalog. Postoje razne različite definicije terorizma, bez opšte saglasnosti o tome.<ref name=USCode>{{cite book |first1=Edward P. |last1=Halibozek |first2=Andy |last2=Jones |first3=Gerald L. |last3=Kovacich |year=2008 |title=The corporate security professional's handbook on terrorism |edition=illustrated |publisher=Elsevier (Butterworth-Heinemann)| access-date=17. 12. 2016 |isbn=978-0-7506-8257-2 |pages=4–5 |url=https://books.google.com/books?id=qpwcHUNXw-kC&pg=PA4}}</ref><ref name=Walzer>{{cite news |first=Robert |last=Mackey |title=Can Soldiers Be Victims of Terrorism? |quote=Terrorism is the deliberate killing of innocent people, at random, in order to spread fear through a whole population and force the hand of its political leaders. |work=The New York Times |date=20. 11. 2009 |url=http://thelede.blogs.nytimes.com/2009/11/20/define-terrorism/|access-date=11. 1. 2010}}</ref> Često se koristi sa konotacijom nečega što je "moralno pogrešno". Vlade i nedržavne grupe koriste ovaj izraz za zloupotrebu ili osudu suprotstavljenih grupa.<ref name=Walzer/><ref name=Sinclair>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_2oCOWmQfysC&pg=PT30 |title=The Psychology of Terrorism Fears |last1=Sinclair |first1=Samuel Justin |last2=Antonius |first2=Daniel |date=2012 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-538811-4 |page=14}}</ref><ref name=JR.White>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=XINTCwAAQBAJ&pg=PA3 |title=Terrorism and Homeland Security |last=White |first=Jonathan R. |date=1. 1. 2016 |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-305-63377-3 |page=3}}</ref><ref name=Heryant/><ref name=Ruthven>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wT1xGHPyMA8C&pg=PA184 |title=Historical Atlas of Islam |last1=Ruthven |first1=Malise |last2=Nanji |first2=Azim |date=24. 4. 2017 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-01385-8}}</ref> Različite političke organizacije su optužene da koriste terorizam za postizanje svojih ciljeva. To uključuje ljevičarske i desničarske političke organizacije, nacionalističke grupe, vjerske grupe, revolucionare i vlade.<ref name="britannica">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/terrorism |title=Terrorism |access-date= 8. 9. 2020 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |page=3}}</ref> U mnogim državama usvojeni su zakoni koji terorizam proglašavaju zločinom.[10] Državni terorizam je onaj koji vrše nacionalne države, ali ga država koja ga sprovodi ne smatra takvim, čime legalnost postaje siva zona.<ref name=":02">{{Cite news |last=Majoran |first=Andrew |url=https://mackenzieinstitute.com/2014/08/the-illusion-of-war-is-terrorism-a-criminal-act-or-an-act-of-war/ |title=The Illusion of War: Is Terrorism a Criminal Act or an Act of War? |date=1. 8. 2014 |publisher=Mackenzie Institute |access-date=24. 4. 2020 |archive-date=31. 12. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201231212018/https://mackenzieinstitute.com/2014/08/the-illusion-of-war-is-terrorism-a-criminal-act-or-an-act-of-war/ |url-status=dead }}</ref> Ne postoji konsenzus oko toga da li terorizam treba smatrati ratnim zločinom.<ref name=":02"/><ref>{{cite web |url=https://www.huffingtonpost.com/daphne-eviatar/is-terrorism-a-war-crime_b_3436117.html |title=Is 'Terrorism' a War Crime Triable by Military Commission? Who Knows? |last=Eviatar |first=Daphne |date=13. 6. 2013 |website=HuffPost|access-date=29. 4. 2017}}</ref> Globalna baza podataka o terorizmu, koju održava Univerzitet Maryland, College Park, zabilježila je više od 61.000 incidenata nedržavnog terorizma, što je rezultiralo najmanje 140.000 smrtnih slučajeva, između 2000. i 2014. godine.<ref>{{cite web |title=Global Terrorism Index 2015 |url=http://economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2015/11/Global-Terrorism-Index-2015.pdf |publisher=Institute for Economics and Peace |page=33 |access-date=19. 7. 2016 |archive-date=7. 2. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207153725/http://economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2015/11/Global-Terrorism-Index-2015.pdf |url-status=dead }}</ref> == Historijska pozadina == Termin terroriste, što znači "terorista", prvi je upotrijebio francuski filozof [[François-Noël Babeuf]] 1794. godine, koji osuđuje jakobinski režim [[Maximilien Robespierre]] kao diktaturu.<ref>{{Cite book |publisher=Princeton University Press |last=Palmer |first=R.R. |title=The Age of the Democratic Revolution: A Political History of Europe and America, 1760–1800 |journal=The Age of the Democratic Revolution |pages=544–567 |chapter=The French Directory Between Extremes |date=2014 |jstor=j.ctt5hhrg5.29|isbn=9780691161280 }}</ref><ref name=kellner>{{Cite journal |doi=10.1080/17405900410001674515 |issn=1740-5904 |eissn=1740-5912 |volume=1 |issue=1 |pages=41–64 |last=Kellner |first=Douglas |title=9/11, spectacles of terror, and media manipulation: A critique of Jihadist and Bush media politics |journal=Critical Discourse Studies |date= april 2004 |doi-access=free }}</ref> U godinama koje su prethodile onome što je postalo poznato kao ''Vladavina terora'', Manifest iz Brunswicka je zaprijetio Parizu "uzornom osvetom koja se nikada ne zaboravlja: grad će biti podvrgnut vojnoj kazni i potpunom uništenju" ako kraljevska porodica bude oštećena, ali to je samo povećalo volju Revolucije da ukine monarhiju.<ref name=duncan>{{Cite journal |volume=5 |issue=1 |pages=3–21 |last=Ken Duncan |title=A Blast from the Past Lessons from a Largely Forgotten Incident of State-Sponsored Terrorism |journal=Perspectives on Terrorism |year=2011 |jstor=26298499}}</ref> Stavovi nekih pisaca o [[Francuska revolucija|Francuskoj revoluciji]] postali su manje povoljni nakon što je Francuska monarhija ukinuta 1792. Tokom vladavine terora, koja je počela u julu 1793. i trajala trinaest mjeseci, [[Pariz]]om je upravljao Komitet javne sigurnosti koji je nadgledao režim masovnih pogubljenja i javne čistke.<ref>{{Cite book |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4725-0912-3 |last=Crawford |first=Joseph |title=Gothic Fiction and the Invention of Terrorism: The Politics and Aesthetics of Fear in the Age of the Reign of Terror |date=12. 9. 2013}}</ref> Prije [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]], antički filozofi su pisali o tiranoubistvu, jer se tiranija smatrala najvećom političkom prijetnjom grčko-rimskoj civilizaciji. Srednjovekovni filozofi bili su na sličan način okupirani konceptom tiranije, iako je analiza nekih teologa poput [[Toma Akvinski|Tome Akvinskog]] povukla razliku između uzurpatora, koje je svako mogao ubiti, i legitimnih vladara koji su zloupotrebljavali svoju moć – potonji, po Akvinskom mišljenju, mogu kazniti samo javni organ. John od Salisburyja bio je prvi srednjovjekovni kršćanski učenjak koji je branio tiranoubistvo.<ref name=jf>{{Cite journal |volume=46 |issue=2 |pages=271–288 |last=Fine |first=Jonathan |title=Political and Philological Origins of the Term 'Terrorism' from the Ancient Near East to Our Times |url=https://archive.org/details/sim_middle-eastern-studies_2010-03_46_2/page/271 |journal=Middle Eastern Studies |year=2010 |jstor=20720662|doi=10.1080/00263201003619927 |s2cid=143268246 }}</ref> Većina naučnika pronalaze potječe porijeklo moderne taktike terorizma do jevrejskih Sikarija zilota koji su napali Rimljane i Jevreje u Palestini u 1. vijeku. Oni prate njegov razvoj od perzijskog reda ubica do anarhista iz 19. stoljeća. "Vladavina terora" se obično smatra pitanjem etimologije. Termin terorizam se generalno koristi za opisivanje nasilja od strane nedržavnih aktera, a ne vladinog nasilja od anarhističkog pokreta iz 19. vijeka.<ref name=duncan/><ref>{{Cite book| publisher = OUP Oxford| isbn = 978-0-19-154198-8| last = Houen| first = Alex| title = Terrorism and Modern Literature: From Joseph Conrad to Ciaran Carson| url = https://archive.org/details/terrorismmodernl0000houe| date = 12. 9. 2002 |chapter=Introduction}}</ref><ref>{{Cite book| publisher = Routledge| isbn = 978-1-135-16595-6| last = Thackrah| first = John Richard| title = Dictionary of Terrorism| date = 2013}}</ref> U decembru 1795. [[Edmund Burke]] je upotrijebio riječ "teroristi" u opisu nove francuske vlade pod nazivom "Direktorijum":<ref>[[Edmund Burke]] – To The Earl Fitzwilliam (Christmas, 1795.) In: Edmund Burke, ''Select Works of Edmund Burke, vol. 3 (Letters on a Regicide Peace)'' (1795).<br />This Internet version contains two, mingled, indications of page numbers: one with single brackets like [260], one with double brackets like [ [309] ]. Burke lengthily introduces his view on 'this present [[French Directory|Directory government]]', and then writes on page [359]: "Those who arbitrarily erected the new building out of the old materials of their own [[National Convention|Convention]], were obliged to send for an Army to support their work. (...) At length, after a terrible struggle, the Troops prevailed over the Citizens. (...) This power is to last as long as the Parisians think proper. (...) [315] To secure them further, they have a strong corps of [[Irregular military|irregulars]], ready armed. Thousands of those Hell-hounds called Terrorists, whom they had shut up in Prison on their last Revolution, as the Satellites of Tyranny, are let loose on the people. (...)"</ref> <blockquote>Konačno, nakon strašne borbe, trupe [Direkcije] su nadvladale građane... Da bi ih dalje osigurale, imaju jak korpus neregularnih, spremnih naoružanih. Hiljade onih paklenih pasa zvanih teroristi, koje su zatvorili u zatvoru tokom svoje posljednje revolucije, kao satelite tiranije, pušteni su na ljude.</blockquote> Termini "terorizam" i "terorista" ponovo su postali popularni 1970-ih kao rezultat izraelsko-palestinskog sukoba,<ref>{{cite book |last1=Peleg |first1=Ilan |editor1-last=Stohl |editor1-first=Michael |editor1-link=Michael Stohl |title=The Politics of Terrorism |date=1988 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8247-7814-9 |page=531 |edition=Third |chapter-url=https://books.google.com/books?id=R60c_2nCcnYC&pg=PA531 |access-date=14. 2. 2019 |chapter=Terrorism in the Middle East: The Case of the Arab-Israeli Conflict}}</ref> sukoba u Sjevernoj Irskoj,<ref>{{cite book |last1=Crenshaw |first1=Martha |title=Terrorism in Context |date=2010 |publisher=Penn State Press |isbn=978-0-271-04442-2 |page=xiii |url=https://books.google.com/books?id=9nFyZaZGthgC&q=IRA |access-date=14. 2. 2019}}</ref> sukoba u Baskiji,<ref>{{cite book |last1=Shabad |first1=Goldie |author-link=Martha Crenshaw |last2=Llera Ramo |first2=Francisco Jose |editor1-last=Crenshaw |editor1-first=Martha |title=Terrorism in Context |date=2010 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=9nFyZaZGthgC&pg=PA411 |access-date=14. 2. 2019 |chapter=Political Violence in a Democratic State: Basque Terrorism in Spain|isbn=9780271044422 }}</ref> i operacija grupa kao što su frakcija Crvene armije.<ref>{{cite book |last1=Corrado |first1=Raymond R. |last2=Evans |first2=Rebecca |editor1-last=Stohl |editor1-first=Michael |title=The Politics of Terrorism |page=373 |edition=Third |chapter-url=https://books.google.com/books?id=R60c_2nCcnYC&pg=PA373 |access-date=14. 2. 2019 |chapter=Ethnic and Ideological Terrorism in Western Europe|date=29. 1. 1988 |isbn=9780824778149 }}</ref> Leila Khaled je opisana kao teroristkinja u izdanju časopisa Life iz 1970. godine.<ref>{{cite news |last1=Khaled |first1=Leila |title=This is Your New Captain Speaking |magazine=Life |date=18. 9. 1970 |page=34 |url=https://books.google.com/books?id=8lUEAAAAMBAJ&pg=PA34 |access-date=14. 2. 2019}}</ref> Nekoliko knjiga o terorizmu objavljeno je 1970-ih.<ref>Committee on the Judiciary, [https://books.google.com/books?id=JjkTAAAAIAAJ ''Terroristic Activity: International terrorism'']; Lester A. Sobel, [https://books.google.com/books?id=YC5nAAAAMAAJ ''Political Terrorism'']; Lauran Paine, [https://books.google.com/books?id=xiLmAAAAIAAJ ''The Terrorists''] (1975); Walter Laqueur, [https://books.google.com/books?id=iQS-1jqgeScC ''Guerrilla Warfare: A Historical and Critical Study'']; Paul Wilkinson, [https://books.google.com/books?id=rILaAAAAMAAJ ''Terrorism versus liberal democracy: the problems of response'']; Albert Parry, [https://archive.org/details/terrorismfromrob0000parr ''Terrorism: from Robespierre to Arafat''] (1976); Ovid Demaris, [https://archive.org/details/brothersinbloodi00dema ''Brothers in Blood: The International Terrorist Network''] (1977); Yonah Alexander, David Carlton and Paul Wilkinson, [https://books.google.com/books?id=NDboAAAAIAAJ ''Terrorism: Theory and Practice'']; Christopher Dobson and Ronald Payne, [https://books.google.com/books?id=B4TaAAAAMAAJ ''The Weapons of Terror: International Terrorism at Work'']; Brian Michael Jenkins, [https://books.google.com/books?id=uo_sAAAAMAAJ ''The Terrorist Mindset and Terrorist Decisionmaking''] (1979)</ref> Tema je još više došla do izražaja nakon bombaških napada na kasarne u Bejrutu 1983.<ref name="Heryant">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=6qSjk2C9x6wC&pg=PA161 |title=State Terrorism and Political Identity in Indonesia: Fatally Belonging |last=Heryanto|author-link=Ariel Heryanto |first=Ariel |date=7. 4. 2006 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-19569-5 |page=161}}</ref> i ponovo nakon napada 11. septembra 2001.<ref name="Heryant" /><ref name="Gabriel">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=y9IwBwAAQBAJ&pg=PA27 |title=Socio-Cultural Construction of Recognition: The Discursive Representation of Islam and Muslims in the British Christian News Media |last=Faimau |first=Gabriel |date=26. 7. 2013 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-5104-6 |page=27}}</ref><ref name="Campo">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=OZbyz_Hr-eIC&pg=PA667 |title=Encyclopedia of Islam |last=Campo |first=Juan Eduardo |date=1. 1. 2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-2696-8 |page=xxii}}</ref> i bombaških napada na Baliju 2002. godine.<ref name="Heryant" /> == Također pogledajte == * [[Napadi u Norveškoj 22. jula 2011.]] * [[GSG-9]] == Reference == {{refspisak}} {{stub-rat}} {{Commonscat|Terrorism}} [[Kategorija:Ratovi]] [[Kategorija:Zločini]] 8otdklkf7snf17at98qwvig5nbj7djj Konačno rješenje židovskog pitanja 0 13747 3848440 3416748 2026-05-22T06:00:18Z Panasko 146730 [[Kategorija:Holokaust]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848440 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Heydrich-Endlosung.jpg|mini|300p|Transkripcija]] '''Konačno rješenje židovskog pitanja (die Endlösung der Judenfrage)''' je pojam koji se odnosi na plan njemačkih [[Nacizam|nacista]] da [[genocid]]om unište i pobiju cijelu populaciju [[Židov]]a u [[Evropa|Evropi]] za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Christopher Browning opisuje "Konačno rješenje" kao "program sa ciljem ubijanja svakog Jevreja koji je u dosegu Nijemaca".<ref name="books.google.ba">http://books.google.ba/books?id=jHQdRHNdK44C&printsec=frontcover#v=onepage&q=Jew%20in%20the%20German%20grasp&f=false The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939-March 1942 str. 424</ref> Ovaj pojam je smišljen od strane [[Adolf Eichmann|Adolfa Eichmanna]], jednog od vrhovnih nacističkih vođa, koji je nadgledao i vodio genocid. Izvedba ovog plana se kasnije očtiovala u najvećim pokoljima nad Židovima u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]]. Masovna ubistva Židova imala su za žrtvu milion Židova prije finalizacije Konačnog rješenja 1942. godine. To je bio dokumenat koji planira potpuno istrebljenje židovske populacije u Evropi u logorima smrti ili putem smaknuća njemačkim [[SS]]-jedinicama. Ta odluka je donešena na [[Wannsee konferencija|Wannsee konferenciji]] u [[Berlin]]u, 20.1.1942. godine. Na njoj je održana rasprava oko "Konačnog rješenja židovskog pitanja", a sav je materijal snimljen. Materijal su nakon rata pronašli saveznički vojnici i to je bio jedan od glavnih dokaza na [[Nürnberški proces|Nürnberškom procesu]]. U proljeće 1942. godine je počela masovna egzekucija i potpuno istrebljenje evropskih Židova, a već su stotine hiljada bile ubijene od strane odreda smrti-njemačkih elitnih jedinica. Još uvijek traje debata kad je tačno donešena odluka da se Jevreji u Evropi izbrišu. Dio historičara tvrdi da su zapravo postojale dvije odluke istrebljenja Židova u Evropi. Prva je bila o istrebljenju Židova u Rusiji i njih su provodile njemačke elitne trupe, a druga je odluka bila da se istrijebe ostali Židovi u Evropi. [[Joseph Goebbels]], njemački ministar propagande u to vrijeme, je jednom prilikom izjavio: "Führer je riješio da Židove skloni sa scene. Upozorio ih je da se neće lijepo provesti ako pokušaju ponovo nešto protiv Njemačke i njemačkog naroda, kao što su to uradili u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]]. Ali, oni su neposlušan, tvrdoglav narod, ne shvataju što im se sprema. Sami su krivi za sve što im se dogodilo, trenutno događa i što će im se dogoditi. Sad je evo došao još jedan rat svjetskih razmjera. I sad je istrebljenje Židova neminovno i izuzetno potrebno. Ako se sada njih ne riješimo, nećemo nikada. Ako Nijemci moraju ginuti, da bi istrijebili ovu gamad, onda će tako i biti. Moramo se žrtvovati. Ali, nek židovsko smeće zna, da će odgovarat za svakog Nijemca koji pogine za čast našeg Carstva, i za svakog Nijemca, njih će stradat 1000. Stanite uz bok Führera, koji nas vodi da konačno očistimo svoje Carstvo, svoju Svetu Njemačku od ovogo korova". Tokom rata 6 miliona Židova je ubijeno u plinskim komorama, radnim logorima, sabirnim centrima, logorima smrti ili u individualnim smaknućima. U ljeto 1941. godine su otvoreni logori Belzec, Sobibor, Treblinka, Buchenwald, Dachau, [[Koncentracioni logor Auschwitz|Auschwitz]]. ==Vanjski linkovi== *[https://web.archive.org/web/20150405171136/http://www.ghwk.de/?lang=gb Website of the House of the Wannsee Conference] *[http://www1.yadvashem.org/yv/en/holocaust/insights/video/development_final_solution.asp?WT.mc_id=wiki The Development of the Final Solution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305195855/http://www.yadvashem.org/yv/en/holocaust/insights/video/development_final_solution.asp?WT.mc_id=wiki |date=5. 3. 2016 }} – lecture from Dr. Havi Dreifuss – [[Yad Vashem]] *[https://web.archive.org/web/20151107020912/http://yad-vashem.org.il/about_holocaust/studies/vol35/Mallmann-Cuppers2.pdf Elimination of the Jewish National Home in Palestine: The Einsatzkommando of the Panzer army Africa, 1942] by Klaus-Michael Mallmann and Martin Cüppers * [http://www.defensemedianetwork.com/stories/death-decree/ Death Decree – Göring directive officially launches the Final Solution] ===Animirane karte=== *[https://web.archive.org/web/20150320062519/http://www.the-map-as-history.com/demos/tome08/05a-final_solution_holocaust_demo.php Animirana karta "Konačnog rješenja"] (en) == Reference == {{reference}} {{Commonscat|The Holocaust}} [[Kategorija:Fašizam]] [[Kategorija:Holokaust]] kpabiuuhe8j91sx0i8w7rojovv74szy Koncentracijski logor Omarska 0 15455 3848453 3823339 2026-05-22T06:12:07Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Osnivanja u 1992.]]; +[[Kategorija:Ukidanja u 1992.]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848453 wikitext text/x-wiki '''Koncentracioni logor "Omarska"''' ili ''Rudnik Omarska'' je bio koncentracioni logor za zatvaranje i mučenje bošnjačkog i hrvatskog stanovništva, sa područja općine [[Prijedor]] tokom [[1992]]. godine za vrijeme [[Rat u BiH|rata u BiH]]. Logor su organizirali lokalne vlasti, nakon nasilnog preuzimanja vlasti, od strane [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]], u općini tokom mjeseca maja 1992. godine. Organizirana je sistematska kampanja zatvaranja i protjerivanja nesrpskog stanovništva prijedorske regije, a njihova imovina je pljačkana i uništavana. Tačna lokacija logora je rudnik željezne rude "Omarska", udaljen nekoliko kilometara od istoimenog dijela u općini Prijedor. U logoru je bilo zatvoreno, u krajnje nečovječnim uvjetima, više hiljada ljudi. Logoraši su bili izloženi torturi različitog tipa: fizičkom mučenju, psihičkom maltretiranju, silovanjima i raznim oblicima seksualnog mučenja, te ubistvima. Logor je bio dio organiziranog sistema deportacije, zatvaranja bošnjačkog i hrvatskog stanovništva tokom[[1992]]. godine. Na teritoriju općine Prijedor, uz logor "Rudnik Omarska", djelovalo je više sličnih mjesta mučilišta i stratišta poput [[Koncentracioni logor Keraterm|"Keraterma"]] u Prijedoru, [[Koncentracioni logor Trnopolje|"Trnopolja"]] kod [[Kozarac|Kozarca]] i drugih, a usko su povezani i s koncentracionim logorom [[Koncentracioni logor Manjača|"Manjača"]] na teritoriju općine [[Banja Luka]]. Kroz logor "Rudnik Omarska" prošlo je više hiljada ljudi. == Sudski procesi == Prema iskazima svjedoka, sa suđenja na [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnom krivičnom sudu za bivšu Jugoslaviju]] ([[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|ICTY]]), u logoru je bilo pritvoreno i više desetina žena. Dio njih bio je izložen sistematskim mučenjima i silovanjima. Računa se da je na području prijedorske općine likvidirano preko tri hiljade ljudi bošnjačke i hrvatske narodnosti. Od toga broja [[Bošnjaci]] su činili preko 90% stradalih. Njihovi tjelesni ostaci se ekshumiraju na širem području prijedorske regije. Do sada su u preko 50 masovnih grobnica pronađeni ostaci preko dvije hiljade ljudi. Zabilježeno je i više primjera pomaganja zatvorenika od strane lokalnog srpskog stanovništva. Pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju]] vodi se više sudskih procesa pojedincima osumnjičenim za zločine počinjene u logoru <ref>[http://www.icty.org/case/kvocka/4 Predmet Kvočka i drugi (IT-98-30/1) Omarska, Keraterm i Trnopolje Camps] {{Simboli jezika|bs|bosanski}} {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} {{Simboli jezika|sr|srpski}}</ref><ref>[http://www.icty.org/case/code/mejakic/4 Predmet Mejakić i drugi (IT-02-65) Omarska i Keraterm Camps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203643/http://www.icty.org/case/code/mejakic/4 |date=4 Mart 2016 }} {{Simboli jezika|bs|bosanski}} {{Simboli jezika|hr|hrvatski}} {{Simboli jezika|sr|srpski}}</ref>. Dio njih je osuđen a dio sudskih procesa je prebačen na bosanskohercegovačke sudove. ==Memorijalno obilježje== Pokrenuta je inicijativa da se ovo strašno mučilište i stratište obilježi dostojnim spomen-obilježjem. Ono bi uz spomenik žrtvama fašističkog terora [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] na [[Mrakovica|Mrakovici]], bilo važno mjesto na kojem bi se buduće generacije opominjale na opasnosti fašizma. Nakon odluke{{Izvor}} firme Mittal Steel (danas Arcelor Mittal), da se u Omarskoj napravi Memorijalni centar (pres-konferencija u Banjoj Luci 1.12.2005.), inicijativi se usprotivio načelnik općine Marko Pavić{{Izvor}}, nakon čega je Mittal 20.2.2006. zamrznuo već pokrenut projekat za gradnju. U julu 2012. godine, uoči početka [[Olimpijske igre 2012.|Ljetnih olimpijskih igara u Londonu 2012]], preživjeli iz koncentracionog logora položili su pravo da toranj ArcelorMittal Orbit, najviše građevine u Velikoj Britaniji, koja se nalazi u Olimpijskom parku pored Olimpijskom stadiona, iskoriste kao ''Memorijalno obilježje Omarska u egzilu''.<ref name="obilježje">http://www.balkaninsight.com/rs/article/londonski-olimpijski-toranj-baca-krvavu-sjenu</ref><ref name="ArcelorMittal 2012">"ArcelorMittal's Olympics showpiece in a row". Zee News. 3. juli 2012.</ref> Preživjeli logoraši tvrde da je ArcelorMittal-ov Orbit, izgrađen željeznom rudom iz rudnika Omarska u kojoj možda ima i ljudskih kostiju žrtava, "tragično isprepleten sa historijom ratnih zločina u Bosni i Hercegovini'' i da baca ''krvavu sjenu na grad [[London]], Ujedinjeno Kraljevstvo i Olimpijske igre”.<ref name="obilježje"/><ref name="ArcelorMittal 2012"/> Bivši logoraši su od ArcelorMittala tražili da se omogući slobodan pristup lokaciji bivšeg koncentracionog logora Omarska i da se konačno izgradi memorijalno obilježje žrtvama u sklopu rudnika u Omarskoj, kao što je to prethodno i obećano. Sve dok se to ne desi, smatramo londonski ‘Orbit’ našim spomenikom u progonstvu”.<ref name="obilježje"/> Tek 2013. godine Pavić je, nakon sastanka sa Marry Ann Hennessey iz Ureda Vijeća Evrope u Sarajevu, izjavio da se neće protiviti gradnji Memorijalnog centra u bivšem logoru Omarska{{Izvor}}. == Također pogledajte == * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] * [[Etničko čišćenje Prijedora]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/karadzic/atrocities/omarska.html * http://www.un.org/icty/pressreal/p004-e.htm * http://www.jstor.org/discover/10.2307/27880358?uid=3737864&uid=2129&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21101130186643 {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Prijedor]] [[Kategorija:Genocid u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini|O]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1992.]] k27tzluh2i6ytstjdwprss482ar6tgk Sredačka Župa 0 15488 3848383 3553538 2026-05-21T16:35:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848383 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Sredačka Župa''' je oblast u okolini [[Prizren]]a, koja je u vrijeme [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] predstavljala administrativnu cjelinu, a danas nema administrativni status. Pored Sredačke tu su i Sirinićka Župa, Gora, Opolje, [[Prizrenska Podgora]]. Sredačka Župa u geografskom smislu predstavlja [[kotlina|kotlinu]] između Prizrena i Brezovice. Mnogi je nazivaju Prizrenska Župa ili samo Župa. Preko nje je vijekovima vodio karavanski put [[Solun]] – [[Skadar]] – Prizren - [[Skoplje]]. ==Historija== U periodu od 1918. do 1940, Sredačka Župa je predstavljala administrativnu oblast u Kraljevini Jugoslaviji. U FNR Jugoslaviji, Sredačka Župa gubi status administrativne oblasti i sva naselja koja su joj pripadala dobivaju status mjesnih zajednica općine [[Prizren]]. ==Geografija== <gallery> Datoteka:vrtop.jpg Datoteka:crni_vrh.jpg Datoteka:prevalac.jpg Datoteka:osljak.jpg </gallery> Sredačka Župa je smještena na obroncima [[Šar-planina|Šar-planine]], oko gornjeg toka prizrenske Bistrice, zagrađena Prevalcem, na oko 1515 metara [[nadmorska visina|nadmorske visine]], sa sjevera Ošljakom 2212 metara, a na jugu Crnim Vrhom na oko 2600 metara visine. Prema popisu iz [[1977]]. godine Sredačka Župa je obuhvatala površinu od 162,82&nbsp;km<sup>2</sup>. {| class="wikitable" border="1" |- ! Tip zemljišta ! Površina (km<sup>2</sup>) ! Površina (%) |- |Planinski pašnjaci |92.00&nbsp;km<sup>2</sup> |56.50% |- |Šume |40.00&nbsp;km<sup>2</sup> |24.56% |- |Njive oranice |17.00&nbsp;km<sup>2</sup> |10.44% |- |Livade |08.00&nbsp;km<sup>2</sup> |04.91% |- |Voćnjaci i vinogradi |00.57&nbsp;km<sup>2</sup> |00.35% |- |Ostalo |05.25&nbsp;km<sup>2</sup> |03.22% |} ==Naseljena mjesta== Naseljena mjesta u Sredačkoj Župi su: [[Pousko]], [[Jablanica (Kosovo)|Jablanica]], [[Lokvica]]{{dn}}, [[Rečane]], [[Živinjane]], [[Planjane]], [[Nebregošte]], [[Manastirica]], [[Stružje]], [[Donje Ljubinje]], [[Gornje Ljubinje]], [[Sredska]], [[Drajčići]], [[Bogoševce]], [[Mušnikovo]], [[Gornje Selo (Prizren)]]. ==Privreda== Tradicionalna privredna delatnost u Sredačkoj Župi je [[stočarstvo]], koje tokom čitavog 20. vijeka stagnira. [[Građevinarstvo]] je također značajna djelatnost. Posljednjih decenija 20. vijeka počinje razvoj malih preduzeća u oblastima trgovine, transporta, usluga i ugostiteljstva. Ova oblast je poznata po velikom broju ugostiteljskih objekata, gdje se sprema veoma kvalitetna hrana. Većina restorana je smještena u selu Rečane. Poslije 2000. godine se pojavljuju i prva preduzeća za proizvodnju i [[telekomunikacije]]. U Župi trenutno radi [[fabrika]] sokova "Frutti" kod Rečana, fabrika sa proizvodnju stiropora u Mušnikovu, te dva kamenoloma. Turska vladina organizacija TIKA je pomogla zemljoradničkoj zadruzi "Selo" u Rečanu da pokrene proizvodnju čuvenog šarskog sira. == Vanjski linkovi == * [http://www.alemnet.info Alem, magazin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919224102/http://www.alemnet.info/ |date=19. 9. 2020 }} * [https://web.archive.org/web/20180806165602/http://zupacafe.com/ ZupaCafe.com] * [http://www.nasinci.com Nasinci.Com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100127055000/http://www.nasinci.com/ |date=27. 1. 2010 }} * [https://web.archive.org/web/20180806113738/http://prizren-zupa.com/ Prizren-Zupa.Com] * [http://www.prizrenska-zupa.de Prizrenska-zupa.De] * [http://sredacka-zupa.tripod.com Sredacka Zupa page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215030759/http://sredacka-zupa.tripod.com/ |date=15. 12. 2019 }} * [http://www.mnemosyne.org.rs/index.htm Centar za očuvanje nasleđa Kosova i Metohije]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20140518015004/http://mushnikova.com/ Mushnikova.com] * [http://www.planjane.com Planjane.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180807210519/http://planjane.com/ |date=7. 8. 2018 }} * [https://web.archive.org/web/20141217090442/http://gornjeselo.com/ gornjeselo.com] * [http://www.bosnjaci.net Bosnjaci.Net] {{stub-geog}} [[Kategorija:Geografija Kosova]] qzgnkibtfr9bljhuzn15xgl97buaucv Kilogram 0 18071 3848377 3807493 2026-05-21T16:10:13Z Palapa 383 3848377 wikitext text/x-wiki {{Infokutija jedinica | ime = kilogram | slika = [[Datoteka:Poids fonte 1 kg 01.jpg|200px]] | sistem_jedinica = [[Osnovne SI jedinice|osnovna SI jedinica]] | jedinica_za = [[masa|masu]] | simbol = kg | jedinica1 = [[avoirdupois]]u | u_jedinici1 = ≈&thinsp;{{val|2.205}} [[Funta (masa)|funti]]<ref group="Note">Avoirdupoiska funta je dio i [[Sistem mjera u Sjedinjenim Američkim Državama|uobičajenog sistema jedinica u Sjedinjenim Američkim Državama]] i [[Imperijalni sistem jedinica|imperijalnog sistema jedinica]]. [[Međunarodni jard i funta|Definisana je tačno]] kao {{val|0.45359237|ul=kilograma}}.</ref>&thinsp; | jedinica2 = britanskom gravitacijskom sistemu | u_jedinici2 = ≈&thinsp;{{val|0.0685}} [[slag (jedinica)|slagova]]&thinsp; }} [[Datoteka:CGKilogram.jpg|mini|300px|desno|''Međunarodni prototip kilograma'', napravljen od 90% [[platina|platine]] i 10% [[iridij]]a, nalazi se u [[Međunarodni biro za tegove i mjere|Međunarodnom birou za tegove i mjere]] u [[Sèvres]]u – [[Francuska]]]] '''Kilogram''' (simbol '''kg''') je osnovna [[SI sistem|SI]] jedinica za [[masa|masu]].<ref>{{Cite journal|date=30. 3. 2011|title=SI Units - Mass|url=https://www.nist.gov/pml/owm/si-units-mass|journal=NIST|language=en}}</ref> Kilogram je jedina osnovna jedinica koja sadrži [[prefiks]] kilo (1&nbsp;''k'' = 1000). Manje jedinice su [[gram]] (''g''), [[dekagram]] (''dag'', 10 grama) i [[hektogram]] (''heg'', 100 grama; u praksi se ne koristi), dok se od većih jedinica često koristi jedinica [[tona]] (''t'') – hiljadu kilograma. Do maja 2019 kao [[Etalon]] za masu koristio se prototip kilograma koji se čuvao u Sevresu u [[Francuska|Francuskoj]]. Sada se veličina kilograma definiše preko Plankove konstante. Kilogram je [[Osnovne SI jedinice|osnovna SI jedinica]], definirana u konačnici pomoću tri [[SI sistem|definirajuće konstante]] SI-a, i to [[Cezijev standard|specifične frekvencije prijelaza]] atoma [[Izotopi cezija|cezija-133]], [[Brzina svjetlosti|brzine svjetlosti]] i [[Planckova konstanta|Planckove konstante]].<ref name="SIBrochure9thEd">{{Citation|last=International Bureau of Weights and Measures|title=The International System of Units (SI)|date=Dec 2022|url=https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/SI-Brochure-9-EN.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211018184555/https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/SI-Brochure-9.pdf/fcf090b2-04e6-88cc-1149-c3e029ad8232|edition=9th|isbn=978-92-822-2272-0|archivedate=18. 10. 2021|authorlink=New SI}}</ref> {{Rp|131}}Pravilno opremljena [[Metrologija|metrološka]] laboratorija može kalibrirati instrument za mjerenje mase, kao što je [[Kibbleova vaga]], kao primarni standard za kilogram mase.<ref>{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/kilogram|title=Kilogram|website=Collins Online Dictionary|access-date=14. 10. 2024}}</ref> Kilogram je prvobitno definisan 1795. godine tokom [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] kao masa jedne [[Litar|litre]] [[Osobine vode|vode]] (prvobitno na 0&#x20;[[Celzijev stepen|°C]], kasnije promijenjena u temperaturu njene [[Maksimalna gustoća|maksimalne gustoće]], približno 4&#x20;°C). Trenutna definicija kilograma slaže se s ovom originalnom definicijom s tačnošću od 30 [[Dijelovi po milion|dijelova na milion]] (0,003%). Godine 1799. [[Platina|platinasti]] ''[[Grave (jedinica)|Kilogramme des Archives]]'' zamijenio ga je kao standard mase. Godine 1889. cilindar napravljen od [[Platina–iridij legura|platine i iridija]], [[Međunarodni prototip kilograma]] (IPK), postao je standard jedinice mase za metrički sistem i ostao je to 130 godina, prije nego što je trenutna definicija [[Revizija SI iz 2019.|usvojena 2019. godine]].<ref name="vox">{{Cite news|last=Resnick|first=Brian|title=The new kilogram just debuted. It's a massive achievement.|url=https://www.vox.com/science-and-health/2019/5/17/18627757/kilogram-redefined-world-metrology-day-explained|access-date=May 23, 2019|publisher=vox.com|date=May 20, 2019}}</ref> == Također pogledajte == {{FizikaPortal}} {{colbegin|2}} * [[Inercija]] * [[Težina]] * [[Međunarodni biro za tegove i mjere]] * [[SI sistem]] * [[Litar]] * [[Masa]] * [[Gram]] * [[Tona]] * [[Kilopond]] * [[Metrički sistem]] * [[Newton (jedinica)]] {{colend}} == Bilješke == <references group="Note"/> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://www.nist.gov/pml/owm/si-units-temperature {{Commonscat-inline}} {{SI jedinice}} {{authority control}} [[Kategorija:Osnovne SI jedinice]] svydvsh1a9pqr9g3dj87q6nyjo4phph Tamburica 0 20503 3848430 3807022 2026-05-22T04:35:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 4 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848430 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Bisernica, instrument.png|mini|100p|Bisernica, vrsta tamburice]] '''Tamburica''' je [[Muzički instrument|instrument]] kod kojeg broj žica varira od 2-6. Unesena je na prostore Balkana za vrijeme prodora Turaka. Postoje slike tamburica iz čak 3. vijeka p. n. e. U [[Grčka|Grčkoj]] su je zvali "pandora". Bisernica ima 5 žica, od toga dvije najtanje žice sviraju se zajedno. Pripada porodici dugovratih [[Lutnja|lutnji]] popularnih u [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnoj Evropi]] i jugoistočnoj [[Srednja Evropa|srednjoj Evropi]], posebno [[Bosna i Hercegovina|u Bosni i Hercegovini]], [[Hrvatska|Hrvatskoj]] (čiji je nacionalni žičani instrument), [[Mađarska|Mađarskoj]], [[Srbija|Srbiji]] (u [[Vojvodina|Vojvodini]], [[Mačva|Mačvi]] i [[Posavo|Posavu]] - [[Tamnava|Tamnavi]] ) i [[Slovenija|Sloveniji]] . Poznata je i u [[Gradišće|Burgenlandu]], [[Austrija]] . Sve su dobile ime i neke karakteristike od [[Iran|perzijskog]] [[tanbur]]a, ali također podsjećaju na [[Mandolina|mandolinu]] i [[Gitara|gitaru]] u smislu da se njihove žice [[Pizzicato|trzaju]] i često su u paru. Pragovi mogu biti pomični kako bi se omogućilo sviranje različitih [[Muzički mod|modova]]. Raznolikost oblika tambura poznatih danas razvili su se u Srbiji i Hrvatskoj od strane brojnih domaćih saradnika pred kraj 19. stoljeća.<ref name=":12">{{Cite book|last=March|first=Richard|url=https://books.google.com/books?id=DbHxAAAAQBAJ|title=The Tamburitza Tradition: From the Balkans to the American Midwest|date=14. 11. 2013|publisher=University of Wisconsin Pres|isbn=9780299296032|language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Zvonko Bogdan]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://tamburica.org/ TamburicaOrg – tamburaški portal – tambura portal] * [http://tamburizza.at/ Tamburizza.at – Tamburizza Verein Ivan Vukovic-Parndorf] * [http://www.tambura.com.hr Tambura.com.hr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314124224/http://www.tambura.com.hr/ |date=14. 3. 2026 }} {{jez-hr}} * [http://www.tamburitza.org/ Tamburica Association of America] * [http://www.tresnjevka.net/engtamb.htm About tamburica – short history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716164511/http://www.tresnjevka.net/engtamb.htm |date=16. 7. 2011 }} * [http://www.croatianhistory.net/etf/folk.html The Tamburitza and the preservation of Croatian folk music], by Michael B. Savor (Canada) * [http://www.croatianamericanweb.org/special-festivals-tamfest.php The San Francisco Tamburitza Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913061102/http://www.croatianamericanweb.org/special-festivals-tamfest.php|date=13. 9. 2017}} === Muzički primjeri === * [http://db.zti.hu/24ora/mp3/12005i_06b.mp3 "Ugrós, lassú és friss csárdás"], iz [[Bátmonostor]], Hungary [http://db.zti.hu/24ora/dalok.asp] * [http://db.zti.hu/24ora/mp3/6641a2.mp3 "Aki leány akar lenni" (csárdás)], iz [[Bogyiszló]], Hungary [http://db.zti.hu/24ora/dalok.asp Publikált népzenei felvételek -- On-line adatbázis] * [http://db.zti.hu/24ora/mp3/12018a_b.mp3 "Lassú csárdás"], iz [[Dávod]], Hungary [http://db.zti.hu/24ora/dalok.asp Publikált népzenei felvételek -- On-line adatbázis] * [http://tamburizza.at/files/Audio/Okolo_Pandrofa_Zvecera_se_secem.mp3 "Zvečera se šečem"], Tamburica ensemble "Ivan Vuković", [[Parndorf]], Austria [http://tamburizza.at/index.php/tambu-store Tamburaško društvo Ivan Vuković Pandrof - Shop] * [http://www.tambura.com.hr/Audio/Sjene.mp3 Z. Tonković: "Sjene"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250416070034/http://www.tambura.com.hr/Audio/Sjene.mp3 |date=16. 4. 2025 }} (Croatia) * [http://www.tambura.com.hr/Stara/MP3/fala.mp3 Janika Balaž and his orchestra: "Fala"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250416065835/http://www.tambura.com.hr/Stara/MP3/fala.mp3 |date=16. 4. 2025 }} (Croatia/Zagorje) [http://www.tambura.com.hr/Stara/audio&foto.htm audio&foto] * [http://www.tambura.com.hr/Stara/MP3/Deronjski%20valcer.mp3 "Deronjski valcer"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250416065821/http://www.tambura.com.hr/Stara/MP3/Deronjski%20valcer.mp3 |date=16. 4. 2025 }}, from [[Deronje]], [[Serbia]] [http://www.tambura.com.hr/Stara/audio&foto.htm audio&foto] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Žičani instrumenti]] 64dw2bybdj3qnjylziglgua1ax0r5gd Logor Vojno 0 20622 3848458 3151488 2026-05-22T06:14:48Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Osnivanja u 1993.]]; +[[Kategorija:Ukidanja u 1994.]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848458 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Logor "Vojno"''' bio je jedan od najzloglasnijih logora [[HVO]]-a, u kojem su bili zatočeni [[Bošnjaci|bošnjački]] civili od [[juni|juna]] [[1993]]. do [[mart]]a [[1994]], među kojima veliki broj žena i djece. Logor je bio lociran u [[Bijelo Polje (Mostar)|Bijelom Polju]], sjeverno od [[Mostar]]a. U "Vojnom" je ubijeno najmanje 15 osoba. Logoraši su mučeni glađu i žeđu, premlaćivani, podvrgavani elektrošokovima. Na prvim linijama gdje su odvođeni logoraši "Vojnog" stradalo je 38 osoba. U ovom logoru bilo je zatočeno 50 žena sa malom djecom i djevojaka. Mnoge od njih silovane su na desetine puta. Za zločine u "Vojnom" osumnjičeno je nekoliko osoba, među kojima je i Marko Radić, zvani Maka, upravnik logora i bivši komandant Prve bjelopoljske bojne, kasnije Druge brigade HVO-a, te njegovi zamjenici. {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Genocid u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Mostar]] [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini|V]] [[Kategorija:1993. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1994. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Osnivanja u 1993.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1994.]] rnzlq43r2ugvt095tntogfjaushtzv4 Staten Island 0 21695 3848390 3770584 2026-05-21T19:07:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848390 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Staten Island Streetcorner.jpg|mini|Ugao ulice na Staten Islandu, New York City]] [[Datoteka:Staten Island Highlight New York City Map.png|mini|lijevo|Mapa Njujorka sa Staten Islandom.]] '''Staten Island''' (fon. Staten Ajland)je dio [[New York|grada New Yorka]] i jedna je od pet gradskih oblasti.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Staten-Island|title=Staten Island {{!}} NYC Borough, NY, USA {{!}} Britannica|date=19. 8. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=20. 8. 2024}}</ref> Do 1975. godine četvrt se zvala Richmond. Na 265&nbsp;km kvadratnih živi 460.000 stanovnika. Sa [[Brooklyn]]om ga povezuje viseći most Verrazano, do [[Manhattan]]a vozi trajekt. Svojevremeno su ovdje živjeli Indijanci Raritan na jugu, Hackensack na sjeveru i Tappan na istoku, plemena šire skupine Unami čiji je totem bio [[kornjača]]. Staten Island, [[Indijanci]] koji su ondje živjeli do 1670, zvali su Aquehonga Monocknong, nakon čega su ga prodali englerskom guverneru [[Francis Lovelace]]u, a oni su se povukli na jug i zapad. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.statenislandusa.com/ Staten Island] – Kancelarija predsjednika općine * [http://www.siedc.org Staten Island Economic Development Corp. (SIEDC)] '''Ostale web stranice''' * New York Public Library. [http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?advword=staten+island Images related to Staten Island] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202165412/http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?advword=staten+island |date=2. 2. 2015 }}, various dates * [http://www.sifilmfestival.org/ Staten Island Film Festival] * [https://www.youtube.com/watch?v=R26NqEO4DCY Staten Island Attractions Video] * [http://statenisland.pastperfectonline.com/ Online Collections Database, Staten Island Historical Society] * [http://www.statenisland.com/ StatenIsland.com], online magazin * [http://www.oldstatenisland.org/old-staten-island-photos.html Old Staten Island], sveobuhvatna web stranica o prošlosti Staten Islanda * [http://silive.com SILive.com]{{Mrtav link}}, online verzija ''[[Staten Island Advance]]'' dnevnih novina * [https://www.statenisland-nyc.com/ StatenIsland-NYC], web stranica koja nudi detaljan pogled na Staten Island {{Normativna kontrola}}{{stub-geog}} {{Commonscat|Staten Island, New York City}} [[Kategorija:Gradski okruzi New Yorka]] [[Kategorija:Staten Island| ]] h1bxyj58q25dyoptrv5x1nrddu3xdz1 .pr 0 23538 3848543 3806709 2026-05-22T11:20:43Z Palapa 383 3848543 wikitext text/x-wiki {{Infokutija najviša domena|name=.pr|image=Dotpr.png|caption=.pr Puerto Rico TLD|image_size=220px|introduced=27. august 1989.|type=[[Domen najvišeg nivoa sa državnim kodom]]|status=Aktivan|registry=[[Gauss Research Laboratory Inc]]|sponsor=[[Gauss Research Laboratory Inc]]|intendeduse=Entiteti povezani sa [[Portoriko]]m|actualuse=Prilično popularan u Portoriku|restrictions=Neke poddomene imaju ograničenja; '''.isla.pr''' je jeftinija, ali ograničena na stanovnike Portorika|structure=Registracije su na trećem nivou ispod oznaka drugog nivoa; registracije drugog nivoa su dostupne po višoj cijeni.|document=|disputepolicy=[[UDRP]]|website={{URL|https://domains.pr/about.php}}|dnssec=da}} '''.pr''' je [[Najviši internet domen|najviši]] [[Internet]] [[Internet domena|domen]] za [[Portoriko]].<ref name="whois">{{en simbol}} [http://www.iana.org/root-whois/pr.htm IANA .pr whois informacija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060629080929/http://www.iana.org/root-whois/pr.htm |date=29. 6. 2006 }}, na iana.org.</ref> Univerzitet Portorika zadužen je za ovu domenu. == Također pogledajte == * [[Spisak najviših internetskih domena|Spisak ostalih najviših internetskih domena]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.iana.org/domains/root/db Spisak najviših domena], na ''iana.org''. {{Državni Internet domeni}} [[Kategorija:Portoriko]] [[Kategorija:Najviši državni domeni|P]] c4ug9558omw8x8lmzft8gejdbj2oxty Sura 0 23981 3848406 3804214 2026-05-21T22:45:34Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848406 wikitext text/x-wiki {{Kur'an}} {{Islam}} '''Sura''' ([[arapski jezik|ar.]] '''سورة''') jeste poglavlje u [[Kur'an]]u. Sastoje se od [[ajet]]a i u Kur'anu ih je ukupno 114. Njihov redoslijed u knjizi nije redoslijed po objavi, već po [[Muhammed]]ovom nalogu, a njemu je takav redoslijed, kako se spominje u jednom [[hadis]]u, dostavio [[melek]] [[Džibril]]. Taj redoslijed ide otprilike po veličini, tako da duže sure dolaze na početku, a kraće na kraju Kur'ana. == Karakteristike == === Prema periodu i mjestu objave === Postoje [[Medinska sura|medinske]] i [[Mekanska sura|mekanske sure]], a postoje sure u kojima su izmiješani mekanski i medinski ajeti. Mekanskim surama nazivaju se sve one sure u kojima su svi ajeti objavljeni u [[Mekka|Mekki]] (prije [[Hidžra|Hidžre]]), a medinskim sve one u kojima su svi ajeti objavljeni u [[Medina|Medini]] (poslije Hidžre). Ne može se sa sigurnošću reći o broju jednih ili drugih sura. Zasigurno se zna da su njih 20 medinske, 82 sure su [[Mekanska sura|mekanske]] dok se za preostalih 12 sura pouzdano ne zna mjesto objave.<ref name="subuluselam">[https://subuluselam.wordpress.com/2012/10/05/koje-su-to-mekkanske-a-koje-medinske-sure/''Koje su to mekkanske a koje medinske sure''] Pristupljeno 23.3.2018.</ref><ref>[http://s-d-o.org/mekkanske-i-medinske-sure/''Mekkanske i medinske sure''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305084241/http://s-d-o.org/mekkanske-i-medinske-sure/ |date=5. 3. 2016 }} Pristupljeno 23.3.2018.</ref><ref name="Tefsir">[http://d1.islamhouse.com/data/bs/ih_books/Tefsir.pdf Tefsir (PDF)] Pristupljeno 23.3.2018.</ref> Pa ipak, najčešće se smatra da je broj medinskih sura 29, dok su preostale, njih 85 mekanske sure.<ref>[http://www.bosnjaci.net/prilog.php?pid=20117 Sure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017074521/http://www.bosnjaci.net/prilog.php?pid=20117 |date=17. 10. 2019 }} Pristupljeno 1.11.2015.</ref> === Karakteristični počeci === 29 od ukupno 114 sura započinje karakterističnim početkom, tj. odvojenim harfom ili harfovima.<ref>{{cite web |url=http://www.islamskazajednica.ba/images/stories/GLASNIK/3-4-2010/ahmed-adilovic.pdf|title=Karakteristični počeci kur’anskih sura |work=islamskazajednica.ba|access-date= 10. 11. 2016}}</ref> Postoje različita mišljenja o značenju tih simboličnih početaka sure. Jedno od mišljenja pretpostavlja da se radi o nedostižnosti (i'džazu), tj. o nadnaravnosti Kur'ana. Što se tiče dužine sura, najduža je druga po redu sura [[El-Bekara]] sa 286 ajeta dok je najkraća [[El-Kevser]] sa ukupno 3 ajeta. Ukupno 6 od 114 sura je nazvano prema nekom od 25 spomenutih [[Poslanici u islamu|poslanika]] u Kur'anu a to su sljedeće sure: [[Hud (sura)|Hud]], [[Ibrahim (sura)|Ibrahim]], [[Junus (sura)|Junus]], [[Jusuf (sura)|Jusuf]], [[Muhammed (sura)|Muhammed]] i [[Nuh (sura)|Nuh]].<ref name="dzemat.ch"/> Pa iako nijedna sura nije nazvana po njemu, u Kur'anu se najčećše spominje [[Musa]] i to 136 puta.<ref name="dzemat.ch"/> Šest sura je nazvano prema nekoj od životinja a to su sure: El-Bekara (krava), [[El-En'am]] (stoka), [[En-Neml]] (mravi), [[El-Fil]] (slon), [[En-Nahl]] (pčela) i [[El-Ankebut]] (pauk).<ref name="dzemat.ch">{{cite web|title=Šta znamo o Kur'anu|url=http://www.dzemat.ch/index.php/bs/novostigore/161-sta-znamo-o-kuranu|website=www.dzemat.ch|access-date=23. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303044838/http://www.dzemat.ch/index.php/bs/novostigore/161-sta-znamo-o-kuranu|archive-date=3. 3. 2018|url-status=dead}}</ref> == Spisak sura == {{div col||10em}} # [[El-Fatiha]] # [[El-Bekara]] # [[Ali Imran]] # [[En-Nisa]] # [[El-Ma'ide]] # [[El-En'am]] # [[El-A'raf]] # [[El-Enfal]] # [[Et-Tevba]] # [[Junus (sura)|Junus]] # [[Hud (sura)|Hud]] # [[Jusuf (sura)|Jusuf]] # [[Er-Ra'd]] # [[Ibrahim (sura)|Ibrahim]] # [[El-Hidžr]] # [[En-Nahl]] # [[El-Isra]] # [[El-Kehf]] # [[Merjem (sura)|Merjem]] # [[Ta-Ha]] # [[El-Enbija]] # [[El-Hadždž]] # [[El-Mu'minun]] # [[En-Nur]] # [[El-Furkan]] # [[Eš-Šu'ara']] # [[En-Neml]] # [[El-Kasas]] # [[El-Ankebut]] # [[Er-Rum]] # [[Lukman (sura)|Lukman]] # [[Es-Sedžda]] # [[El-Ahzab]] # [[Saba (sura)|Saba]] # [[Fatir]] # [[Ja-sin]] # [[Es-Saffat]] # [[Sad (sura)|Sād]] # [[Ez-Zumer]] # [[El-Mu'min]] # [[Fussilet]] # [[Eš-Šura]] # [[Ez-Zuhruf]] # [[Ed-Duhan]] # [[El-Džasije]] # [[El-Ahkaf]] # [[Muhammed (sura)|Muhammed]] # [[El-Feth]] # [[El-Hudžurat]] # [[Kaf]] # [[Ez-Zarijat]] # [[Et-Tur]] # [[En-Nedžm]] # [[El-Kamer]] # [[Er-Rahman]] # [[El-Vaki'a]] # [[El-Hadid]] # [[El-Mudžadela]] # [[El-Hašr]] # [[El-Mumtahina]] # [[Es-Saff]] # [[El-Džumu'a]] # [[El-Munafikun]] # [[Et-Tegabun]] # [[Et-Talak]] # [[Et-Tahrim]] # [[El-Mulk]] # [[El-Kalem]] # [[El-Hakka]] # [[El-Me'aridž]] # [[Nuh (sura)|Nuh]] # [[El-Džinn]] # [[El-Muzzemmil]] # [[El-Muddessir]] # [[El-Kijame]] # [[El-Insan]] # [[El-Murselat]] # [[En-Nebe']] # [[En-Nazi'at]] # [['Abese]] # [[Et-Tekvir]] # [[El-Infitar]] # [[El-Mutaffifin]] # [[El-Inšikak]] # [[El-Burudž]] # [[Et-Tarik]] # [[El-A'la]] # [[El-Gašije]] # [[El-Fedžr]] # [[El-Beled]] # [[Eš-Šems]] # [[El-Lejl]] # [[Ed-Duha]] # [[El-Inširah]] # [[Et-Tin]] # [[El-'Alek]] # [[El-Kadr]] # [[El-Bejjine]] # [[Ez-Zilzal]] # [[El-'Adijat]] # [[El-Kari'a]] # [[Et-Tekasur]] # [[El-'Asr]] # [[El-Humeze]] # [[El-Fil]] # [[Kurejš (sura)|Kurejš]] # [[El-Ma'un]] # [[El-Kevser]] # [[El-Kafirun]] # [[En-Nasr]] # [[El-Leheb]] # [[El-Ihlas]] # [[El-Felek]] # [[En-Nas]] {{div col end}} == Također pogledajte == * [[Ajet]] * [[Kur'an]] * [[Sure Kur'ana u kojima se spominju poslanici]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Surahs}} {{Wikizvor|Kur'an (Besim Korkut)}} * [http://tanzil.net Kur'an] na Tanzil.net {{Sure}} [[Kategorija:Kur'an]] [[Kategorija:Sure|*]] 4shqda6havkpu01wkvji23x2vr1phuz Stadion Grbavica 0 25772 3848386 3845307 2026-05-21T17:42:39Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848386 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stadion | naziv_stadiona = Grbavica | nadimak = Dolina ćupova | slika = [[Datoteka:Stadion Grbavica July 2022.jpg|280px]] | tekst = '''[[UEFA]]''' [[Datoteka:Nuvola apps mozilla.png|12px]][[Datoteka:Nuvola apps mozilla.png|12px]][[Datoteka:Nuvola apps mozilla.png|12px]] | puni_naziv = | bivši_nazivi = | lokacija = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | koordinate = {{Coord|43|50|48.278|N|18|23|14.065|E|type:landmark_scale:3000_region:GB|display=inline,title}} | početak_izgradnje = 1949. | izgrađen = 1953. | otvoren = 13. septembar 1953. | renoviran = 1968–1976, 2016–2020 | proširen = 2016–2017, 2025–trenutno | zatvoren = | srušen = | vlasnik = [[FK Željezničar Sarajevo|FK Željezničar]] | operator = [[FK Željezničar Sarajevo|FK Željezničar]] | površina = Trava | semafor = | cijena_izgradnje = | arhitekt = | projektni_menadžer = | građevinski_inženjer = | servisni_inženjer = | glavni_poduzetnik = | glavni_poduzetnici = | kapacitet = 13.146 (sjedećih mjesta)<ref>{{Cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/otvaranje-istocne-tribine-stadiona-grbavica/25241/|title=Kapacitet Stadiona Grbavica|last=|first=|date=12. 7. 2017|website=fkzeljeznicar.ba|publisher=FK Željezničar|access-date=12. 7. 2017}}</ref> | rekordna_posjećenost = 25.000 ([[FK Željezničar Sarajevo|FK Željezničar]]–[[Videoton]], 24. april 1985.)<ref name=Videoton>{{Cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/prije-32-godine-zeljeznicar-igrao-polufinale-kupa-uefa/26071/|title=Prije 32 godine Željezničar igrao polufinale Kupa UEFA|last=|first=|date=24. 4. 2017|website=fkzeljeznicar.ba|publisher=FK Željezničar|access-date=24. 4. 2017}}</ref> | dimenzije = 105m x 68m | korisnici = [[FK Željezničar Sarajevo|FK Željezničar]] (1953–1968, 1976–danas) <br> [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] (2017–danas) }} '''Stadion Grbavica''' je [[fudbal]]ski stadion u naselju [[Grbavica (naselje)|Grbavica]], [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina|BiH]]. Na njemu svoje domaće utakmice igra [[FK Željezničar]] i [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine]]. Službeno je otvoren 13. septembra 1953., kada je Željezničar ugostio ekipu [[HNK Šibenik|Šibenika]] koju je savladao rezultatom 4-1. Kapacitet iznosi 13.146 sjedećih mjesta, od čega nešto više od 10000 natkrivenih (sjever 5377, istok 4266, zapad 690). Među navijačima Željezničara stadion je poznat i kao "Dolina ćupova". == Stadion == Stadion Grbavica je lociran u sarajevskom naselju Grbavica po kojem je i dobio ime. Stadion je isključivo fudbalski, izgrađen u "engleskom" stilu, bez atletske staze. Tokom postojanja stadion je renoviran i dograđen u tri navrata. Radovi su počeli 1949. u okviru radne akcije koju su pokrenuli članovi Radničkog Sportskog Društva Željezničar, a pridružili su im se i mnogi navijači, članovi kluba, prijatelji i mnogi drugi. Grbavica je tada imala samo jednu pravu tribinu, zapadnu koja je prenesena sa stadiona "6. april" sa [[Marijin dvor (zgrada)|Marijin-Dvora]]. Za razliku od istočna i južne tribine koje su građene betonom, zapadna je bila drvena. U početku, to je bio višenamjenski stadion s atletskom stazom, koji je korišten za potrebe atletike, biciklizma i nogometa. Nakon rekonstrukcije od 1968-1976. godine, atletska staza je uklonjena a Grbavica postaje isključivo nogometni stadion. 13. septembra 1953. godine. stadion je službeno otvoren utakmicom 2. Savezne lige zapad SFRJ između Željezničara i Šibenika u kojoj je domaći tim slavio rezultatom 4-1. U okviru Grbavice nalaze se i dva pomoćna terena na kojima svoje treninge održavaju prvotimci Željezničara i mlađe kategorije kluba. U zapadnoj tribini nalaze se prostorije fudbalskog kluba Željezničar. === Rekonstrukcije === ==== 1968–1976 ==== Prvo veće renoviranje bilo je 30. juna 1968. kada je zatvoren za utakmice. Za to vrijeme, Željezničar je svoje utakmice igrao na stadionu Koševo. U tom periodu je klub došao i do prve titule, u sezoni [[Prva nogometna liga Jugoslavije 1971/1972.|1971/1972]]. Obnavljanje je završeno 25. aprila 1976. godine kada se Željezničar vratio na stadion. Pored dva pomoćna terena, renovirane su još i svlačionice i klupske prostorije. ==== Izgradnja sjeverne tribine ==== Nova rekonstrukcija bila je 1986. kada je izgrađena i sjeverna tribina stadiona. Iako je tada postojao plan da se uradi kompletna rekonstrukcija stadiona, plan se nije realizovao. Nakon izgradnje sjevera, u oktobru 1987. [[Nogometna reprezentacija Jugoslavije]] će odigrati prvu i jedinu utakmicu na ovom stadionu. Utakmica je odigrana protiv Sjeverne Irske, a Jugoslavija je pobjedila rezultatom 3-0. Stadion je tada imao oko 20.000 mjesta, od čega 500 sa stolicama na zapadnoj tribini. ==== Period rata u Bosni i Hercegovini ==== [[Datoteka:Sarajevo 19.3.1996 war.JPG|mini|250px|Devastiran stadion za vrijeme [[rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]]] Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], Grbavica je postala prva borbena linija, te je pretrpila oštećenja. Drvena tribina sa zapada je zapaljena, a dio stadiona je i miniran. Sa tribinom zajedno izgorilo je i nestalo 316 pehara od čega su 42 pripadala fudbalerima. Neki pehari koji su bili u prostorijama kluba na Marijin Dvoru su sačuvani i danas se nalaze u vitrinama plavog salona. Reintegracijom naselja Grbavica 19. marta 1996. godine, [[SD Željezničar]] je izvršio masivno obnavljanje kompletnog stadiona i okolnih pomoćnih terena i izgradnju drvene tribine na zapadu. Razrušen stadion, popaljene tribine i prekopan teren doveden je u red za prvi poslijeratni gradski derbi na stadionu Grbavica. Derbi je završen rezultatom 1-1, a prvi pogodak dao je [[Bulend Biščević]]. ==== Ljeto 2004. ==== Treća rekonstrukcija bila je u ljeto 2004. godine kada su u potpunosti obnovljene svlačionice i postavljene stolice na sjevernoj i južnoj tribini smanjujući tako ukupni kapacitet stadiona na 12.000 mjesta (9.135 stolica). ==== Reflektori ==== 2008. godine, popravljeni su reflektori. Reflektori na stadionu Grbavica su nakon 4. septembra 1991. godine i utakmice s Veležom prvi put upaljeni na stadionu Grbavica 22. aprila 2009. godine, kada je Željezničar pobijedio Zrinjski rezultatom 1:0. ==== Evropska Grbavica ==== [[Datoteka:Željezničar football club fans.jpg|thumb|250xp|Atmosfera sa stadiona Grbavica]] Dana 13. februara 2012. godine, nakon jakih snježnih padavina, se urušio krov lijeve strane zapadne tribine stadiona Grbavica. Iako je prijetilo urušavanje i desne strane natkrivene tribine, do toga nije došlo. Početkom 2016. godine, započet je projekat renoviranja Stadiona Grbavica. Projekat renoviranja uključio je sanaciju mokrih čvorova na južnoj, zapadnoj i sjevernoj tribini, postavljanje krova na zapadnoj tribini, zamjenu oštećenih stolica na južnoj i sjevernoj tribini, potpunu rekonstrukciju novinarskih loža, kupovinu i postavljanje novog LED displeja te brendiranje Stadiona.<ref>{{Cite web|url=http://fkzeljeznicar.ba/zapoceo-projekat-renoviranja-stadiona-grbavica/18327/|title=Započeo projekat renoviranja Stadiona Grbavica|last=|first=|date=5. 2. 2016|website=fkzeljeznicar.ba|publisher=FK Željezničar|access-date=5. 2. 2016}}</ref> Krajem 2016. godine, polaganjem kamena temeljca, počela je historijska gradnja istočne tribine Stadiona Grbavica.<ref>{{Cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/foto-polaganjem-kamena-temeljca-pocela-historijska-gradnja-istocne-tribine/23192/|title=FOTO: Polaganjem kamena temeljca počela historijska gradnja istočne tribine|last=|first=|date=16. 12. 2016|website=fkzeljeznicar.ba|publisher=FK Željezničar|access-date=16. 12. 2016}}</ref> Izgradnju istočne tribine su u cijelosti financirali navijači i lokalni poduzeća. U akciju obnove stadiona priključili su se i mnogi nogometaši kako Željezničara, tako i drugih klubova. [[Amar Osim]], [[Edin Džeko]], [[Vedad Ibišević]], [[Ibrahim Šehić]], [[Semir Štilić]], [[Mix Diskerud]], [[Savo Milošević]] su podržali ovaj projekat. <ref>{{Cite web|url=http://www.nap.ba/new/vijest.php?id=22650|title=Evropska Grbavica: Džeko, Šehić, Štilić i Osim donirali sredstva za 120 stolica|last=|first=|date=21. 3. 2016|website=fkzeljeznicar.ba|publisher=FK Željezničar|access-date=21. 3. 2016|archive-date=11. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011130632/http://www.nap.ba/new/vijest.php?id=22650|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/savo-milosevic-posjetio-grbavicu-i-podrzao-evropski-projekat/19663/|title=Savo Milošević posjetio Grbavicu i podržao evropski projekat|last=|first=|date=18. 4. 2016|website=fkzeljeznicar.ba|publisher=FK Željezničar|access-date=18. 4. 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/vedad-ibisevic-podrzao-izgradnju-istocne-tribine/23438/|title=Vedad Ibišević podržao izgradnju istočne tribine|last=|first=|date=5. 1. 2017|website=fkzeljeznicar.ba|publisher=FK Željezničar|access-date=5. 1. 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/jedan-od-nas-reprezentativac-sad-a-mix-diskerud/24477/|title=Jedan od nas – reprezentativac SAD-a Mix Diskerud|last=|first=|date=11. 3. 2017|website=fkzeljeznicar.ba|publisher=FK Željezničar|access-date=11. 3. 2017}}</ref> Projekat su prepoznali i fudbalski klubovi kao [[NK Široki Brijeg]], [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]].<ref>{{Cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/gnk-dinamo-zagreb-podrzat-ce-izgradnju-istocne-tribine-stadiona-grbavica/23166/|title=GNK Dinamo Zagreb podržat će izgradnju istočne tribine Stadiona Grbavica|last=|first=|date=15. 12. 2016|website=fkzeljeznicar.ba|publisher=FK Željezničar|access-date=15. 12. 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/nk-siroki-brijeg-podrzao-izgradnju-istocne-tribine/23108/|title=NK Široki Brijeg podržao izgradnju istočne tribine|last=|first=|date=9. 12. 2016|website=fkzeljeznicar.ba|publisher=FK Željezničar|access-date=9. 12. 2016}}</ref> Dana 1. aprila 2017. godine, zvanično je otvorena istočna tribina. [[FK Željezničar|Željezničar]] je ugostio ekipu tuzlanske [[FK Sloboda Tuzla|Slobode]] u okviru [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2016/2017.#1. kolo 2|1. kola Lige za prvaka]]. Počasni predsjednik FK Željezničar, [[Ivica Osim]], otvorio je novoizgrađenu istočnu tribinu, a Željezničar je pobjedio 4-2. Utakmicu je posmatralo preko 13.000 navijača, čime je oboren rekord posjećenosti u novijoj historiji stadiona.<ref>{{Cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/foto-otvorena-istocna-tribina-oboren-rekord-grbavice/25557/|title=FOTO: Otvorena istočna tribina, oboren rekord Grbavice|last=|first=|date=2. 4. 2017|website=fkzeljeznicar.ba|publisher=FK Željezničar|access-date=2. 4. 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/foto-hat-trick-lendrica-i-eurogol-stanica-za-novu-pobjedu-zelje-pred-punom-grbavicom/25533/|title=FOTO: Hat-trick Lendrića i eurogol Stanića za novu pobjedu Želje pred punom Grbavicom|last=|first=|date=1. 4. 2017|website=fkzeljeznicar.ba|publisher=FK Željezničar|access-date=1. 4. 2017}}</ref> [[Datoteka:Stadion Grbavica East, April 2020.jpg|thumb|Istočna tribina]] U maju 2018. su počeli radovi na zamjeni terena Stadiona Grbavica nakon 1976. godine. Radovi su podrazumijevali potpunu rekonstrukciju terena sa zamjenom sistema za drenažu, sistema za navodnjavanje, te postavljanje nove prirodne i vještačke trave. Pored toga, obavljen je i proces implantiranja hibridne trave, čime je Grbavica postala prvi stadion sa hibridnim terenom u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/foto-posljednja-faza-radova-u-dolini-cupova/32762/|title=FOTO: Posljednja faza radova u Dolini ćupova|last=|first=|date=14. 7. 2018|website=fkzeljeznicar.ba|publisher=FK Željezničar|access-date=14. 7. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/prvi-hybridni-teren-u-bosni-i-hercegovini/34011/|title=Prvi hybridni teren u Bosni i Hercegovini!|last=|first=|date=21. 9. 2018|website=fkzeljeznicar.ba|publisher=FK Željezničar|access-date=21. 9. 2018}}</ref> == Utakmice == Prva utakmica na novoizgrađenoj Grbavici odigrana je 13. septembra 1953. u okviru Druge lige zapad protiv [[HNK Šibenik|Šibenika]], Željezničar je pobjedio rezultatom 4-1. Vjerovatno najznačajnija utakmica koju je Željezničar odigrao na Grbavici, je bila u sezoni 1984/85. U okviru polufinala [[kup UEFA]], 24. aprila 1985. Željezničar je pred rekordnih 25.000 navijača dočekao mađarski [[Videoton]]. Iako su golovima Bahtića i Ćurića bili u prednosti za nastup u finalu ovog evropskog takmičenja, u 87. minuti Cuhaji postiže gol za Videoton, što nije bilo dovoljno za prolaz u finale obzirom da je prvi meč pobjedio Videoton sa 3-1.<ref name=Videoton /> Prvu evropsku utakmicu nakon rata u BiH na Grbavici odigrali su Željezničar i [[SS Pennarossa|Pennarossa]] iz [[San Marino|San Marina]], u okviru Kupa UEFA. Utakmica je odigrana 29. jula 2004. godine a završena je pobjedom Željezničara 4-0. === Godišnjice === * 15. august 1976., [[FK Željezničar|Željezničar]] 1-1 [[Arsenal F.C.|Arsenal]]. Utakmica odigrana za 55. rođendan Željezničara i 90. rođendan Arsenala. Golove su postigli MacDonald i Džemal Šerbo.<ref>{{Cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/na-danasnji-dan-arsenal-gostovao-na-grbavici/11089/|title=Na današnji dan Arsenal gostovao na Grbavici|last=|first=|date=15. 8. 2014|website=fkzeljeznicar.ba|publisher=FK Željezničar|access-date=15. 8. 2014}}</ref> * 25. novembar 1981., [[FK Željezničar|Željezničar]] 1-0 [[Nogometna reprezentacija Jugoslavije]]. U povodu proslave 60. godišnjice kluba. * 2. oktobar 2001., [[FK Željezničar|Željezničar]] 2-0 [[VfL Wolfsburg|Wolfsburg]]. Povodom 80. rođendana kluba, golove su dali Dželaludin Muharemović i Nermin Fatić.<ref>{{Cite web|url=https://fkzeljeznicar.ba/plavi-vremeplov-zeljeznicar-wolfsburg/11113/|title=Plavi vremeplov: Željezničar – Wolfsburg|last=|first=|date=17. 8. 2014|website=fkzeljeznicar.ba|publisher=FK Željezničar|access-date=17. 8. 2014}}</ref> * 30. oktobar 2001., [[FK Željezničar|Željezničar]] 2-0 [[SK Sturm Graz|SK Sturm]]. Također povodom 80. rođendana. Strijelaz za domaće je bio Arsim Prepoli, a za goste Mariano Fernandez. * 8. novembar 2011., [[FK Željezničar|Željezničar]] 1-2 [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine]]. 90. godišnjica kluba. Za Želju gol je postigao [[Mirsad Bešlija]], dok je za reprezentaciju oba gola postigao [[Vedad Ibišević]].<ref>{{cite web |url=http://scsport.ba/v2/tekst.php?ID=27858 |publisher=scsport.ba|author=scsport.ba |title=Željo odlično sparingovao Zmajevima |date=8. 11. 2011 |access-date=8. 11. 2011 |language=Bosnian |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406181748/http://scsport.ba/v2/tekst.php?ID=27858 |archive-date=6. 4. 2012 |url-status=dead }}</ref> === Međunarodne utakmice === <small>Seniorske utakmice</small> {| class="wikitable" ! Date !! !! Result !! !! Competition |- | 14. oktobar 1987 || {{ZD|JUG}} [[Nogometna reprezentacija Jugoslavije|Jugoslavija]] || 3–0 || {{ZD|SJI}} [[Nogometna reprezentacija Sjeverne Irske|Sjeverna Irska]] || [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 1988 - grupa 4|UEFA Euro 1988 - kvalifikacije]] |- | 15. august 2001 || {{ZD|BIH}} [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] || 2–0 || {{ZD|MLT}} [[Nogometna reprezentacija Malte|Malta]]|| Prijateljska utakmica |- | 27. mart 2002 || {{ZD|BIH}} [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] || 4–4 || {{ZD|MAK}} [[Nogometna reprezentacija Makedonije|Makedonija]]|| Prijateljska utakmica |- | 10. august 2010 || {{ZD|BIH}} [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] || 1–1 || {{ZD|KAT}} [[Nogometna reprezentacija Katara|Katar]]|| Prijateljska utakmica |- | 7. oktobar 2017 || {{ZD|BIH}} [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] || 3–4 || {{ZD|BEL}} [[Nogometna reprezentacija Belgije|Belgija]]|| [[Kvalifikacije za SP u nogometu 2018 (UEFA) - grupa H|2018 FIFA Svjetsko Prvenstvo - kvalifikacije]] |- | 15. oktobar 2018 || {{ZD|BIH}} [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] || 2–0 || {{ZD|SJI}} [[Nogometna reprezentacija Sjeverne Irske|Sjeverna Irska]] || [[UEFA Liga nacija 2018/19 – liga B]] |- | 23. mart 2019 || {{ZD|BIH}} [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] || 2–1 || {{ZD|ARM}} [[Nogometna reprezentacija Armenije|Armenija]] || [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2020 - grupa J|UEFA Euro 2020 - kvalifikacije]] |- |} [[Datoteka:Grbavica 2017.jpg|thumb|center|800px|Stadion Grbavica, proljeće 2017. godine.]] == Također pogledajte == * [[Spisak nogometnih stadiona u Bosni i Hercegovini]] * [[FK Željezničar Sarajevo]] == Reference == {{reflist}} == Vanjski linkovi== {{Commonscat|Grbavica Stadium}} * [http://fkzeljeznicar.ba/klub/stadion/ Stadion na Službenoj stranici FK Željezničara] * [http://int.soccerway.com/teams/bosnia-herzegovina/fk-eljeznicar-sarajevo/2704/venue/ Karakteristike Stadiona Grbavica, soccerway.com] * [http://stadiumdb.com/stadiums/bih/stadion_grbavica Stadion Grbavica] na stadiumdb.com {{Stadioni Premijer lige BiH}} {{Sarajevo}} [[Kategorija:Stadioni u Sarajevu|Grbavica]] [[Kategorija:Sport u Sarajevu|Grbavica]] [[Kategorija:SD Željezničar]] [[Kategorija:FK Željezničar Sarajevo]] 7dzkypgjjbmliedihojfo9xblncve8b UEFA Evropska liga 0 26424 3848319 3848232 2026-05-21T12:23:29Z Bakir123 110053 3848319 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometno takmičenje | logo = [[Datoteka:Europa League 2021.svg|170px|Logo UEFA Evropske lige]] | osnovano = {{Start date and age|1971}}<br> (2009 u trenutnom formatu) | regija = [[Evropa]] ([[UEFA]]) | broj ekipa = 36 (ligaška faza) <br/> 58 (ukupno) | trenutni šampioni = {{nowrap|{{ZD|ENG}} [[Aston Villa FC|Aston Villa]] (1. titula)}} | najuspješniji klub = {{nowrap|{{ZD|ŠPA}} [[Sevilla FC|Sevilla]] (7 titula)}} | trenutno = [[UEFA Evropska liga 2026/2027.|2026/27.]] | internet stranica = [http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/index.html UEFA Evropska liga] }} '''UEFA Evropska liga''' (prethodno poznata kao ''Kup UEFA'') [[nogomet]]no je takmičenje u organizaciji [[UEFA]]-e. Nastalo je 1971. kao zamjena za [[Kup velesajamskih gradova]]. Danas je to po broju učesnika najmasovnije, a po kvalitetu drugo najbolje klupsko nogometno takmičenje u Evropi. Trenutni je šampion [[Aston Villa FC|Aston Villa]], dok najviše titula ima [[Sevilla FC|Sevilla]] (sedam). == Historija == Kup UEFA prvi je put odigran 1971, a prvi osvajač bio je engleski [[Tottenham Hotspur FC|Tottenham]]. Sve do 1999. u Kupu UEFA učestvovali su drugoplasirani timovi iz domaćih liga. Tada je Kup UEFA spojen s takmičenjem koje je UEFA odlučila ukinuti – [[UEFA Kup pobjednika kupova|Kupom pobjednika kupova]]. Otad u kup UEFA ulaze i timovi koji osvoje domaći kup (ili finalisti u slučaju da se osvajač kvalificira za [[UEFA Liga prvaka|Ligu prvaka]]) te ekipe eliminirane iz raznih faza Lige prvaka. Također, na učešće u ovom takmičenju imali su pravo i pobjednici [[UEFA Intertoto kup|Intertoto kupa]] do 2009, kada je ukinuto i to takmičenje, a od 1995. do 2015. tri kluba kvalificirala su se zahvaljujući [[UEFA fer-plej poredak|fer-plej]] koeficijentu iz prošle sezone. Od sezone [[UEFA Evropska liga 2014/2015.|2014/15.]] pobjednik Evropske lige automatski se kvalificira za grupnu fazu Lige prvaka sljedeće sezone. == Trofej == Pobjednik je ranije dobijao originalni trofej, koji je mogao zadržati godinu, i manju kopiju, koju je dobijao u trajno vlasništvo. Po istim tim pravilima, timovi koji osvoje kup UEFA tri puta zaredom ili pet puta ukupno mogli su dobiti originalni trofej u stalno vlasništvo, a UEFA bi u tom slučaju napravila novi za buduće takmičenje. Međutim, po novim odredbama, originalni trofej uvijek ostaje u posjedu UEFA-e, a pobjednik dobija kopiju jednake veličine, a klubovi s tri uzastopne titule ili pet ukupno dobijaju posebnu značku. Jedini klub koji je dosad stekao pravo na pobjedničku značku jest [[Sevilla FC|Sevilla]], koja je pobjedom u [[Finale UEFA Evropske lige 2016.|finalu 2016.]] ispunila oba kriterija odjednom. == Kvalifikacije == {{glavni|UEFA koeficijent}} == Učesnici == U Evropskoj ligi učestvuju klubovi iz svih zemalja članica UEFA-e. U zavisnosti od UEFA koeficijenta savezi imaju dva do četiri predstavnika, s tim da je jedno mjesto rezervirano za osvajača nacionalnog kupa. Po jednog predstavnika imaju San Marino, Lihtenštajn i Andora, čiji prvaci nastupaju u Evropskoj ligi. Klubovi koji ispadnu u trećem pretkolu Lige prvaka ulaze u prvo kolo Evropske lige, a oni koji osvoje treće mjesto u grupama Lige prvaka pridružuju se Evropskoj ligi u šesnaestini finala. Iako UEFA rezervira jedno mjesto za aktuelnog prvaka, on ne mora braniti titulu ako je u prethodnoj sezoni izborio nastup u Ligi prvaka. == Format takmičenja == === Prošli formati === {{Proširiti sekciju}} === Trenutni format === {{Starost sekcija}} Nakon grupne faze takmičenje se nastavlja nokaut-sistemom sve do finala, koje se igra na stadionu koji je UEFA prethodno odabrala. == Osvajači Kupa UEFA / Evropske lige == {{Glavni|Spisak finala Kupa UEFA i UEFA Evropske lige}} === Po zemljama === {| class="wikitable" !Država !Pobjednici !Finalisti |- |{{flagcountry|ŠPA}} ||14||5 |- |{{flagcountry|ENG}} ||11||9 |- |{{flagcountry|ITA}} ||10||8 |- |{{flagcountry|NJE}} ||7||10 |- |{{flagcountry|HOL}} ||4||3 |- |{{flagcountry|POR}} ||2||5 |- |{{flagcountry|RUS}} ||2||0 |- |{{flagcountry|ŠVE}} ||2||0 |- |{{flagcountry|BEL}} ||1||2 |- |{{flagcountry|UKR}} ||1||1 |- |{{flagcountry|TUR}} ||1||0 |- |{{flagcountry|FRA}} ||0||5 |- |{{flagcountry|ŠKO}} ||0||4 |- |{{flagcountry|MAĐ}} ||0||1 |- |{{flagcountry|JUG}} ||0||1 |- |{{flagcountry|AUT}} ||0||1 |} == Rekordi i statistika == {{Proširiti sekciju}} == Također pogledajte == * [[UEFA Liga prvaka]] * [[UEFA Kup pobjednika kupova]] * [[UEFA Intertoto kup]] * [[Kup velesajamskih gradova]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|UEFA Cup}} * [http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/index.html Zvanični sajt] {{UEFA Evropska liga}} {{Međunarodni klupski nogomet}} [[Kategorija:Evropska nogometna takmičenja]] [[Kategorija:UEFA takmičenja]] [[Kategorija:UEFA Evropska liga]] [[Kategorija:Multinacionalne profesionalne sportske lige]] 8tjacfdte6kl78meh03uquuam6k9y0o Pečenje 0 28349 3848557 3807782 2026-05-22T11:53:03Z Palapa 383 3848557 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Lebensmittel-Rindfleisch1-Asio.JPG|mini|Pečenje]] '''Pečenje''' je postupak termičke obrade namirnica, najčešće [[meso|mesa]].<ref>{{Cite journal|date=2021-06-30|title=An overview of conventional and emerging techniques of roasting: Effect on food bioactive signatures|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030881462100090X|journal=Food Chemistry|language=en-US|volume=348|pages=129088|doi=10.1016/j.foodchem.2021.129088|issn=0308-8146}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theculinarypro.com/roasting|title=Roasting and Baking Proteins|website=The Culinary Pro|language=en-US|access-date=2026-05-22}}</ref> Pečenje se čini na suho pri velikim [[temperatura]]ma sa mogućim dodatkom masnoće. Namirnice se trebaju staviti u jako zagrijanu pećnicu ili odgovarajuću posudu da bi došlo do brzog stvaranja korice na površini namirnice koja sprječava gubitak tečnosti iz unutrašnjosti. Time se bolje čuvaju važne prehrambene materije iz namirnica. U kasnijem postupku temperatura se smanjuje do završetka procesa pečenja. {{Commonscat|Frying}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{cite web|url=http://www.healthy.net/scr/RecipeTip.asp?Id=5|title=Healthy Cooking Tip and Recipe Idea: How To Dry Roast Dried Seeds and Dried Whole Spices - HealthWorld Online|publisher=Healthy.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308183913/http://www.healthy.net/scr/RecipeTip.asp?Id=5|archive-date=8. 3. 2008|url-status=dead|access-date=17. 7. 2009|author=Zmark.net}} * {{cite web|url=http://www.chinateahub.com/oolongtea.html|title=Oolong Tea|publisher=Chinateahub.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207035648/http://www.chinateahub.com/oolongtea.html|archive-date=7. 12. 2008|url-status=dead|access-date=17. 7. 2009}} * {{cite web|url=http://www.taiwanteaguy.com/2008/06/08/tieh-kuan-yin-roasting-second-round/|title=Blog Archive » Tieh Kuan Yin Roasting (second round)|date=8. 6. 2008|publisher=Taiwan Tea Guy|archive-url=https://archive.today/20130203174753/http://www.taiwanteaguy.com/2008/06/08/tieh-kuan-yin-roasting-second-round/|archive-date=3. 2. 2013|url-status=dead|access-date=17. 7. 2009}} * {{cite web|url=https://tea-obsession.blogspot.com/2007/12/roasting-tea-serves-few-purpose-here.html|title=Tea Obsession: Roast your own tea|date=10. 12. 2007|publisher=Tea-obsession.blogspot.com|access-date=17. 7. 2009}} * {{cite web|url=http://www.essortment.com/all/roastingcoffee_rycz.htm|title=Roasting coffee beans at home|publisher=Essortment.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214111012/http://www.essortment.com/all/roastingcoffee_rycz.htm|archive-date=14. 2. 2010|url-status=dead|access-date=17. 7. 2009}} * {{cite web|url=http://recipes.howstuffworks.com/chocolate1.htm|title=HowStuffWorks "Cocoa Beans and the Roasting Process"|publisher=Recipes.howstuffworks.com|access-date=17. 7. 2009}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Kulinarstvo]] kowtrfuewgv3dem34z9bq8o0c9z8f7y Testisi 0 35385 3848526 3781796 2026-05-22T10:09:13Z Panasko 146730 [[Kategorija:Muško zdravlje]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848526 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Testis | Latinski = ''Testis'' | Slika = Figure 28 01 03.JPG | Caption = Dijagram unutrašnjih struktura testisa | Width = 300 px | Image2 = Gray1144.png | Caption2 = Dijagram vanjskog okruženja i okolnih struktura testisa odraslog muškarca | Precursor =Genitalna kvržica | System =[[Muški reproduktivni sistem]] | Artery = [[Testicular artery]] | Vein = [[Testisna vena]], [[Pampiniformmi pleksus]] | Nerve = [[Spermni pleksus]] | Lymph = [[Slabinski limfni čvorovi]] }} [[Datoteka:Testis.gif|thumb|right|202px| Animacija migracije spermatozoida od klicnog porijekla do izlaza iz [[vas deferens]]. A.) Krvni sudovi; B.) Glava [[epididimis]]a; C.) Eferentni kanalići; D.) Seminiferne cjevčice; E.) Parijetalna lamina [[tunica vaginalis]]; F.) Visceralna lamina tunica vaginalis; G.) Šupljina tunica vaginalis; H.) [[Tunica albuginea]]; I.) Režnjići testisa; J.) Rep epididimisa; K.) Tijelo epididimisa; L.) Mediastinum; M.) [[Vas deferens]].]] <!-- Deleted image removed: [[File:Testicle exposed.jpg|thumb|alt=testicle|A testicle outside of the [[scrotum]]]] --> '''Testis''' (plural '''testtes''') je mužjačka [[reproduktivna žlijezda]] ili [[gonada]] kod svih životinja, uključujući i ljude. [[Homologija (biologija)|Homologan]] je [[jajnik]]u [[ženka|ženki]]. Funkcije testisa su da proizvode i [[sperma|spermu]] i [[androgen]]e, prvenstveno [[testosteron]]. Otpuštanje testosterona kontrolira [[prednji režanj hipofize]] ([[luteinizirajući hormon]]); budući da je proizvodnja sperme pod kontrolom prednjeg režnja [[hipofiza|hipofize]] [[folikul-stimulirajući hormon]] i [[gonada|gonadskog]] testosterona. ==Struktura== ===Isapoljavanje=== [[datoteka:Male and female gonads 1.png|thumb|Muška gonada (testisi, lijevo) i ženska gonada ([[jajnici]], desno)]] Mužjaci imaju dva testisa slične veličine sadržana u [[skrotum]]u, koji predstavlja produžetak trbušnog zida. Skortumska asimetrija nije neuobičajena: jedan se testis proteže dalje prema skrotumu nego drugi zbog razlika u anatomiji vaskularne mreže. === Mjerenje === Volumen testisa može se procijeniti palpiranjem i uspoređivanjem s elipsoidima poznatih veličina. Drugi metod je upotreba [[antropometrija|antropometrijskih]] pomagala ([[orhidometar]]) ili ravnala na osobi ili na [[ultrazvuk|ultrazvučnoj]] sliciu za dobijanje tri mjerne osi x, y i z (dužina, dubina i širina ). Ta se mjerenja tada mogu koristiti za izračunavanje volumena, koristeći formulu za volumen [[elipsoid]]a:   :<math>Volume = \frac{4}{3} \cdot \pi \cdot \frac{length}{2} \cdot \frac{width}{2} \cdot \frac{depth}{2}</math> :<math>\approx length \cdot width \cdot depth \cdot 0,52</math> Dimenzije prosječnog zrelog testisa su do dužine 2&nbsp;inča, širina 0,8&nbsp;inča, a visina 1,2&nbsp;inča (5 × 2 × 3&nbsp;cm). [[Tannerova skala|Tannerova skala za određivanje zrelosti muških genitalija]] označava zrelosni stadij koji je preračunat u rangove zapremine od I, manje od 1,5&nbsp;ml do stadija V, sa zapreminom većom od 20&nbsp;ml. Normalna zapremina je 15 do 25 ml; a prosjek je 18&nbsp;cm³ po testisu (rang 12&nbsp;cm³ do 30&nbsp;cm³.<ref>[https://books.google.com/books?id=LZsrznAqKnEC&printsec=frontcover&dq=andrology&sig=du3-cvy3ozj6KnifCoXuH2hzpbg#PPA92,M1 Andrology: Male Reproductive Health and Dysfunction] by E. Nieschlag, Hermann M. Behre, H. van. Ahlen</ref> ==Unutrašnja struktura== [[datoteka:transversetestis.png|thumb|right|Poprečni presjek lijevog dijela skrotuma i lijevog testisa]] ===Sistem kanala=== Testisi su prekriveni čvrstom opnastom školjkom nazvanom [[tunica albuginea (testisi)|tunica albuginea]]. Unutar testisa nalaze se vrlo fino namotane cijevi koje se nazivaju [[seminiferozne tubule]]. Cjevčice su obložene slojem ćelija ([[klicne ćelije]]) koje se razvijaju od [[pubertet]]a do starosti u [[sperma|spermske]] [[ćelija (biologija)|ćelije]] (poznate i kao [[spermatozoid]]i ili muški [[gamet]]i). Sperma u razvoju putuje kroz sjemenišne tubule do [[rete testis]] koja se nalazi u [[medijastinum testis]], do [[eferentni kanali|eferentnih kanala]], a potom do [[epididimis]]a, gdje sazrijevaju novostvorene ćelije sperme. (vidi [[spermatogeneza]]). Sperma prelazi u [[vas deferens]] i na kraju se kroz mišićne kontrakcije izbacuje kroz [[ureter]] i iz [[Vanjski otvor uretera (muški)|ureterski otvor]]. === Primarni tipovi ćelija === ;Unutar [[seminiferozne tubule]]: * Ovdje se [[germ-ćelije]] razvijaju u [[spermatogonija|spermatogonije]], [[spermatocit]]e, [[spermatida|spermatide]] i [[spermatozoid]]e u procesu spermatogeneze. [[Gamet]]i sadrže [[DNK]] za oplodnju jajašca.<ref>[https://books.google.com/books?id=FoSiGTXn6BUC&printsec=frontcover#v=onepage&q=testes%20OR%20testis%20OR%20testicle%20OR%20testicles&f=false Histology, A Text and Atlas] by Michael H. Ross and Wojciech Pawlina, Lippincott Williams & Wilkins, 5th ed, 2006</ref> * [[Sertolijeve ćelije]] – pravi [[epitel]] sjemeničkog seminifernog epitela, kritičan je za potporu razvoju mjesnih ćelija u spermatozoide. Sertolijeve ćelije izlučuju [[inhibin]].<ref>{{cite journal |vauthors=Skinner M, McLachlan R, Bremner W |title=Stimulation of Sertoli cell inhibin secretion by the testicular paracrine factor PModS |url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-endocrinology_1989-10_66_2/page/239 |journal=Mol Cell Endocrinol |volume=66 |issue=2 |pages=239–49 |year=1989 |pmid=2515083 |doi=10.1016/0303-7207(89)90036-1|hdl=1773/4395 |hdl-access=free }}</ref> * [[Peritubulske mijeloidne ćelije|Peritubulske]] [[mijeoidne ćelije]] okružuju seminiferne tubule.<ref>Arch Histol Cytol. 1996 Mar;59(1):1–13</ref> ;Između tubula (intersticijske ćelije) * [[Leydigove ćelije]] – ćelije lokalizirane između [[seminiferne tubule|seminifernih tubula]] koje proizvode i luče [[testosteron]] i druge [[androgen]]e važne za [[seksualni razvoj]] i [[pubertet]], [[sekundarne seksualne karakteristike]] poput dlakavosti lica, [[seksualna aktivnost čovjeka|seksualnog ponašanja]] i [[libido|libida]], podržavajući spermatogenezu i [[erekcija|erektilnu funkciju]]. Testosteron takođe kontrolira volumen testisa. * Prisutni su i: ** nezrele Leidigove ćelije ** Intersticijski [[makrofag]]i i [[epitelne ćelije]].   ===Prokrvljenost i limfni sistem=== U opskrbi krvlju i [limfa|limfnoj drenaži]]] testisa i skrotuma razlikuju se: * Uparene [[arterije testisa]] nastaju direktno iz [[trbušna aorta|trbušne aorte]] i spuštaju se kroz [[ingvinalni kanal]], dok za skrotum i ostatak vanjskih genitalija krv isporučuje [[unutrašnja pudendalna arterija]] (sama grana [[unutrašnja ilijačna arterija|unutrašnje ilijačne arterije]]). * Testis ima kolateralnu opskrbu krvlju u kojoj učestvuju 1. [[kremasterijske arterije]] (grana [[donja epigastrična arterija]], koja je grana u [[vanjske ilijačne arterije]]) i 2. [[arterija do ductus deferens]] (grana [[donja vezikularna arterija|donje vezikulske arterije]], koja je grana [[unutrašnje ilijačne arterije]]). Stoga, ako se testisna arterija ligira, npr. tokom Fowler-Stevensove [[orhiopeksija|orhiopeksije]] za visoki nespušteni testis, testis će obično preživjeti na tim drugim zalihama krvi. * Limfna drenaža testisa prati arterije testisa nazad do [[paraaortni limfni čvorovi|paraaortnih limfnih čvorova]], dok [[limfa]] iz [[skrotum]]a drenira u [[ingvinalni limfni čvor]]. [[Datoteka: Testicle-cat.jpg |thumb| 300px | Testis [[mačka|mačke]]: 1) Extremitas capitata, 2) Extremitas caudata, 3) Margo epididymalis, 4) Margo liber, 5) Mezorhij, 6) Epididimis , 7) Arterija i vena testicularis, 8) Ductus deferens.]] == Funkcija == Osnovna funkcija testisa je proizvodnja hormona i [[spermatogeneza]] ili stvaranje [[spermatozoid]]a. Iz testisa spermiji ulaze u [[pasjemenik]], gdje sazrijevaju pod uticajem posebnih enzima i bjelančevina, zatim kroz sjemenovod odlaze u blizinu sjemenskih mjehurića. Ovdje se izlučuje dio tekućine, koja ih tokom spolnog odnosa odvodi u mokraćni kanal. Kod sisara, testisi su locirani izvan tijela, pošto je spermatogeneza efikasnija na temparaturama nižim od temparature tijela od 37 stepeni Celzijusa. Kremasti mišić obavija testise. Kada se ovaj mišić skupi, testisi se približe bliže tijelu, čime se obezbjeđuje zagrijavanje, odnosno održavanje temperature testisa. Kada temperatura treba da se spusti, ovaj mišić se opušta i spušta testise od tijela i omogućuje hlađenje testisa. Isti se mehanizam dešava kada se organizam izloži stresu (testisi se podižu u evolutivnom cilju zaštite prilikom borbe), i tokom orgazma. Normalno je da jedan testis niži od drugog (najčešće lijevi). Ovo je zbog razlike u vaskularnoj i anatomskoj strukturi na lijevoj i desnoj strani mošnica i testisa. Također se misli da je i ovo evolutivnog karaktera, kako se testisi ne bi odbijali jedan od drugog. ==Veličina== [[datoteka:Rabbit testis.jpg|thumb|right|Poprečni presjek testisa kunića na mikroskopskom povećanju od 40X]] [[Monogamija|Relativna veličina testisa]] često je pod uticajem [[sistem parenja|sistema parenja]].<ref name="Pitcher, Dunn, Whittingham, 2005">{{cite journal | last1 = Pitcher | first1 = T.E. | last2 = Dunn | first2 = P.O. | last3 = Whittingham | first3 = L.A. | year = 2005 | title = Sperm competition and the evolution of testes size in birds | url = | journal = Journal of Evolutionary Biology | volume = 18 | issue = 3| pages = 557–567 | doi=10.1111/j.1420-9101.2004.00874.x| pmid = 15842485 }}</ref> Veličina testisa u odnosu na tjelesnu težinu uveliko varira. U [[sisar]]skom carstvu postoji tendencija da se veličina testisa podudara sa više prijatelja - parnjaka (npr. [[harem]]i, [[poligamija]]). Proizvodnja izlazne sperme i spermatozoida u testisima je također veća kod višeglasnih životinja, što je moguće takmičenj spermnih gena za preživljavanje. Testisi [[kitovi|pravog kita]] vjerovatno će biti najveći od svih životinja, od kojih svaki teži oko 500&nbsp;kg (1.100&nbsp;lb).<ref>{{cite web |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Eubalaena_glacialis.html |author=Crane, J. |author2=Scott, R. |year=2002 |title=Eubalaena glacialis |work=Animal Diversity Web |access-date=1. 5. 2009}}</ref> U porodici ''[[Hominidae]]'', [[gorile]] imaju male [[promiskuitet|ženski promiskuitet]] pa postoji konkurencija sperme i testisi su mali u poređenju s tjelesnom težinom (0,03%). [[OBIČNI čimpanza|ČimpanzE]] imaju visok promiskuitet i velike testise u poređenju s tjelesnom težinom (0,3%). Veličina ljudskog testisa pada između tih krajnosti (0,08%).<ref name=Shackelford>{{Cite journal | last1 = Shackelford | first1 = T. K. | last2 = Goetz | first2 = A. T. | doi = 10.1111/j.1467-8721.2007.00473.x | title = Adaptation to Sperm Competition in Humans | url = https://archive.org/details/sim_current-directions-in-psychological-science_2007-02_16_1/page/47 | journal = Current Directions in Psychological Science | volume = 16 | pages = 47–50 | year = 2007 | pmid = | pmc = }}</ref> Težina testisa varira i kod sezonskih parenja, poput [[kojot]]a. ===Unutrašnja struktura=== Pod žilavom opnastom školjkom nazvanom [[tunica albuginea (testisi)|tunica albuginea]]) testisi [[amniota]], kao i neke [[ribe]] [[Teleostea]], sadrže vrlo fine zavojite cijevi nazvane [[seminiferozne tubule]].<ref>{{Cite book |last1=Heptner |first1=V. G. |last2=Naumov |first2=N. P. |year=1998 |title=Mammals of the Soviet Union Vol. II Part 1a, SIRENIA AND CARNIVORA (Sea cows; Wolves and Bears)}}</ref> [[Vodozemci]] i većina riba nemaju seminiferne tubule. Umjesto toga, spermatozoidi se proizvode u sfernim strukturama koje se nazivaju ''spermne ampule''. To su sezonske strukture, koje oslobađaju svoj sadržaj tokom sezone parenja, a potom ih tijelo ponovo apsorbira. Prije sljedeće sezone parenja, počinju se formirati i sazrijevati nove spermne ampule. Ampule su inače u suštini identične sjemenskiim tubulama u [[kičmenjaci|viših kičmenjaka]], uključujući isti raspon tipova ćelija.<ref name=VB>{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977 |title=The Vertebrate Body |url=https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9|publisher=Holt-Saunders International |location= Philadelphia, PA|pages= [https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9/page/385 385]–386|isbn= 978-0-03-910284-5}}</ref> ==Galerija== <gallery class="center"> Slide4aaaaaa.JPG|Testis Slide2CC.JPG|Testis Hanging testicles.JPG|Testis na kremasterskom mišiću. To su dva zdrava testisa. Toplina ih spušta, omogućujući hlađenje. Human_Scrotum.JPG| HZdrav[[skrotum]] sadrži normalno velike testise. Skrotum je u pritiješnjenom položaju. Na slici je prikazana i tekstura. Testicle-cat.jpg|Testis [[mačka]]: 1: Extremitas capitata, 2: Extremitas caudata, 3: Margo epididymalis, 4: Margo liber, 5: Mesorchium, 6: Epididymis, 7: Testisna arterija i v ena, 8: Ductus deferens Illu testis surface.jpg|Površina testisa Illu testis cross section.jpg|poprečni presjek testisa Gray1148.png|Desni testis, sa otvorenom [[tunica vaginalis]]. Rabbitttestis100x2.jpg|Mikroskopski izgled testisa kunića 100× Slide8eee.JPG|Testis </gallery> == Oboljenja == * varikokela testisa * hidrocela testisa * Karcinom tetstisa == Također pogledajte == * [[Penis]] * [[Skrotum]] * [[Pasjemenik]] ==Vanjski linkovi== * [[wikt:Thesaurus:testicles|List of synonyms and slang words for testicles in many languages]] at [[wikt:Wiktionary:Thesaurus|Wiktionary's Thesaurus]] * [https://www.proteinatlas.org/humanproteome/testis Testis at the Human Protein Atlas] mammalsofsov211998gept _location=Enfield, NH _publisher=Science Publishers _isbn=978-1-886106-81-9 _oclc=490089621 _ref=harv {{Commonscat|Testicles}} {{muški reproduktivni sistem}} [[Kategorija:Endokrini sistem]] [[Kategorija:Muški reproduktivni sistem]] [[Kategorija:Testisi]] [[Kategorija:Žlijezde]] [[Kategorija:Muško zdravlje]] h6ep6mm9f63hahpll7w6sde882sobgu Jean Nicot 0 37781 3848558 2978141 2026-05-22T11:57:15Z Palapa 383 3848558 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Jean Nicot.jpg|200px|desno]] '''Jean Nicot''' ([[Nîmes]], [[Francuska]], [[1530]] - [[Pariz]], Francuska, [[1600]]), francuski poslanik u [[Portugal]]u koji je 1556. godine iz Amerike donio sjeme [[duhan]]a u Evropu. Smatrao ga je univerzalnim [[lijek]]om, kao i mnogi njegovi savremenici, te su ga nazivali "[[herba panacea]]". Nicot je na svom imanju uzgajao duhan i koristio ga u liječenju [[glavobolja]] od kojih je patio. Isti "lijek" je preporučio i Katarini de'Medici. Po Jean Nicotu je osnovni aktivni sastojak (jedan [[alkaloid]]) koji se nalazi u duhanu, dobio ime: [[nikotin]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/nicotine|title=www.britannica.com nicotine}}</ref> A sam duhan je u klasifikacijama i botaničkim nomenklaturama nazvan "[[Nicotiana tabacum]]". == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/nicotiana-rustica|title=Nicotiana rustica - an overview {{!}} ScienceDirect Topics|website=www.sciencedirect.com|access-date=2026-05-22}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Francuski političari|Nicot, Jean]] [[Kategorija:Rođeni 1530.|Nicot, Jean]] [[Kategorija:Umrli 1604.|Nicot, Jean]] ruvugo30rbewz6vbpwhzkrpfth6y50l Spisak njemačkih kraljeva i careva Svetog Rimskog Carstva 0 38689 3848395 3828622 2026-05-21T20:16:06Z Wilfredor 68393 ([[c:GR|GR]]) [[File:Carl Albrecht VII, by workshop of George Desmarees.jpg]] → [[File:Carl Albrecht VII by workshop of George Desmarees, Münchner Residenz.jpg]] 3848395 wikitext text/x-wiki Godine [[843.]] [[Verdenski sporazum|Verdenskim sporazumom]] unuci [[Karlo Veliki|Karla Velikog]] podijelili su [[Franačka|Franačku državu]]. [[Ludovik Njemački]] dobio je istočni dio države, koji se prozvao Istočna Franačka. Od te države nastala je buduća [[Njemačka]], a njeni vladari ubrzo su postali i carevi [[Sveto Rimsko Carstvo|Svetog Rimskog Carstva]]. Budući da su njemačke zemlje činile najveći dio Carstva, ono se krajem [[srednji vijek|srednjeg vijeka]] počelo nazivati '''Sveto Rimsko Carstvo njemačke narodnosti''' (''Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation''). Na spisku neće biti navedeni mnogobrojni protivkraljevi koji nisu imali stvarnu vlast. Gotovo svi vladari u srednjem vijeku bili su prvo izabrani i okrunjeni za kralja, a tek poslije za cara Svetog Rimskog Carstva. Zato je to posebno naznačeno. Isto tako treba naglasiti da je bilo careva koji nisu vladali područjem Njemačke (poput [[Berengar, car Svetog Rimskog Carstva|Berengara]], [[Lambert od Spoleta, car Svetog Rimskog Carstva|Lamberta od Spoleta]] i ostalih). Oni su izostavljeni jer je ovo spisak vladara (careva i kraljeva) koji su vladali područjem Njemačke. Njemački vladari u početku su nosili titulu kralja Franaka (''rex Francorum''), a zatim kralja Rimljana (''rex Romanorum''), s tim da je upotrebljavana i titula kralja Teutonaca (''rex Teutonicorum''). Sve do vladavine [[Maksimilijan I, car Svetog Rimskog Carstva|Maksimilijana I]] osobu su prvo morali izabrati za kralja [[kneževi izbornici]], a zatim je okruniti za kralja kako bi postala zakoniti kralj. Njemački kralj mogao je početi koristiti carsku titulu tek kad bi ga papa okrunio za cara. Međutim, Maksimilijan I dobio je od pape dozvolu da koristi carsku titulu bez krunisanja. Car se otad nije postajalo primanjem carske krune od pape nego su kneževi izbornici birali cara ili je njemački kralj okrunjen za vrijeme vladavine starijeg cara postajao car po smrti svog prethodnika. == Spisak == :''Imena careva su podebljana. Imena rivalskih kraljeva koji nikad nisu bili neosporeni kraljevi nakošena su.'' {| style="text-align:center; width:100%" class="wikitable" |- !width = "10%" bgcolor = "#FFDEAD"| !width = "15%" bgcolor = "#FFDEAD"|Ime !width = "25%" bgcolor = "#FFDEAD"|Kraljevanje<br>Carevanje !width = "20%" bgcolor = "#FFDEAD"|Bilješke !width = "20%" bgcolor = "#FFDEAD"|Supruga<br><small>(tokom vladavine)</small> !width = "10%" bgcolor = "#FFDEAD"|Dinastija |- |align="center"|[[Datoteka:Ludwig der Deutsche.jpg|80px]] |[[Ludovik Njemački]] |11. august 843 - 23. august 876. |Sin [[Ludovik Pobožni|Ludovika Pobožnog]]. Također kralj Bavarske. |[[Ema (carica)|Ema]] |rowspan="6"|[[Karolinzi]] |- |align="center"| |[[Karloman, kralj Zapadne Franačke|Karloman]] |28. august 876 - 22. mart 880. |Sin Ludovika Njemačkog. Također kralj Bavarske i Italije. |/ |- |align="center"| |[[Ludovik Mlađi]] |28. august 876 - 20. januar 882. |Sin Ludovika Njemačkog. Također kralj Saksonije i Bavarske. |[[Liutgarda Saksonska]] |- |align="center"|[[Datoteka:Sceau de Charles le gros.jpg|80px]] | '''[[Karlo Debeli]]''' | 28. august 876 - 11. novembar 887 (car od 12. februara 881) |Sin Ludovika Njemačkog. Također kralj Saksonije, Bavarske i Zapadne Franačke. |[[Rikarda]] |- |align="center"| |'''[[Arnulf Koruški|Arnulf]]''' |30. novembar 887 - 8. decembar 899 (car od 25. aprila 896) |Vanbračni sin Karlomana. Također kralj Italije. |[[Ota (carica)|Ota]] |- |align="center"| |[[Ludovik Dijete]] |21. januar 900 - 20/24. septembar 911. |Sin Arnulfa Koruškog. Također kralj Istočne Franačke. | |- |align="center"|[[Datoteka:KonradSiegel.jpg|80px]] |[[Konrad I, kralj Njemačke|Konrad I]] |10. novembar 911 - 23. decembar 918. |Također vojvoda Frankonije. |[[Kunigunda (istočnofranačka kraljica)|Kunigunda]] |[[Konradini|Konradin]] |- |align="center"|[[Datoteka:Siegel Heinrich I Posse.JPG|80px]] |[[Henrik I, kralj Njemačke|Henrik I]] |23. april 919 - 2. juli 936. |Također vojvoda Saksonije. |[[Matilda Vestfalska]] |[[Otonska dinastija|Otonska]] |- |align="center"| |''[[Arnulf, vojvoda Bavarske|Arnulf]] "Zli"'' |''919–921.'' |Također vojvoda Bavarske. | |[[Luitpoldska dinastija|Luitpoldska]] |- |align="center"|[[Datoteka:017 otto siegel 2.jpg|80px]] |'''[[Oton I, car Svetog Rimskog Carstva|Oton I]]''' |7. august 936 - 7. maj 973.<br> (car od 2. februara 962) |Sin Henrika I. Također kralj Italije i vojvoda Saksonije. |[[Edita od Veseksa]]<br>[[Adelajda Burgundska]] |rowspan="4"|[[Otonska dinastija|Otonska]] |- |align="center"|[[Datoteka:Otto II. (HRR).jpg|80px]] |'''[[Oton II, car Svetog Rimskog Carstva|Oton II]]''' |26. maj 961 - 7. decembar 983 (car od 25. decembra 967) |Sin Otona I. Također kralj Italije. |[[Teofanu]] |- |align="center"|[[Datoteka:Meister der Reichenauer Schule 002.jpg|80px]] |'''[[Oton III, car Svetog Rimskog Carstva|Oton III]]''' |25. decembar 983 - 21. januar 1002 (car od 21. maja 996) |Sin Otona III. U početku pod regentstvom majke, carice [[Teofanu]], i zatim nane, carice [[Adelajda Burgundska|Adelajde]]. Također kralj Italije. | |- |align="center"|[[Datoteka:Kronung Heinrich II.jpg|80px]] |'''[[Henrik II, car Svetog Rimskog Carstva|Henrik II]]''' |7. juni 1002 - 13. juli 1024 (car od 26. aprila 1014) |Patrilinearni praunuk Henrika I. Također vojvoda Bavarske i kralj Italije. |[[Kunigunda Luksemburška]] |- |align="center"|[[Datoteka:Konrad2Salsky-2.jpg|80px]] |'''[[Konrad II, car Svetog Rimskog Carstva|Konrad II]]''' |8. septembar 1024 - 4. juni 1039 (car od 26. marta 1027) |Prapraunuk Otona I. Također vojvoda Bavarske i kralj Italije i Burgundije. |[[Gizela Švapska]] |rowspan="4"|[[Salska dinastija|Salska]] |- |align="center"|[[Datoteka:Heinrich III. (HRR) Miniatur.jpg|80px]] |'''[[Henrik III, car Svetog Rimskog Carstva|Henrik III]]''' |14. april 1028 - 5. otkobar 1056 (car od 25. decembra 1046) |Sin Konrada II. Također vojvoda Bavarske, Frankonije i Švabije i kralj Burgundije. |[[Gunhilda od Danske]]<br>[[Agnesa Akvitanska (carica)|Agnesa Akvitanska]] |- |align="center"|[[Datoteka:Heinrich 4 g.jpg|80px]] |'''[[Henrik IV, car Svetog Rimskog Carstva|Henrik IV]]''' |17. juli 1054 - 31. decembar 1105 (car od 21. marta 1084) |Sin Henrika III. U početku pod regentsvom majke, carice [[Agnesa Akvitanska (carica)|Agnese]]. Također vojvoda Bavarske. Vladavina obilježena [[Borba za investituru|Borbom za investituru]]. Abdicirao. |[[Berta Savojska]]<br>[[Adelajda (Evpraksija)]] |- |align="center"|[[Datoteka:Konrad3Salsky.jpg|80px]] |[[Konrad II, kralj Italije|Konrad (III)]] |30. maj 1087 - 27. juli 1101. |Sin Henrika IV. Također vojvoda Frankonije i Donje Lotaringije i kralj Italije. |[[Konstancija Sicilska (italijanska kraljica)|Konstancija Sicilska]] |- |align="center"|[[Datoteka:Grabplatte Rudolf von Rheinfelden Detail.JPG|80px]] |&nbsp;&nbsp;''[[Rudolf, vojvoda Švabije|Rudolf]]'' |''15. mart 1077 - 15. oktobar 1080.'' |Rival Henriku IV. Također vojvoda Švabije. |Adelajda |Rheinfeld |- |align="center"|[[Datoteka:Town Hall Eisleben-Smaller Detail.jpg|80px]] |&nbsp;&nbsp;''[[Herman Luksemburški|Herman]]'' |''6. august 1081 - 28. septembar 1088.'' |Rival Henriku IV. Također vojvoda Švabije. |/ |Salm |- |align="center"|[[Datoteka:Herrschaftsübergabe von Heirich IV. an Heinrich V.jpg|80px]] |'''[[Henrik V, car Svetog Rimskog Carstva|Henrik V]]''' |6. januar 1099 - 23. maj 1125 (car od 13. aprila 1111) |Sin Henrika IV. Zbacio oca. Također kralj Italije i Burgundije. |[[Matilda od Engleske (carica)|Matilda od Engleske]] |[[Salska dinastija|Salska]] |- |align="center"|[[Datoteka:Siegel Lothar III.jpg|80px]] |'''[[Lotar III, car Svetog Rimskog Carstva|Lotar III]]''' |30. august 1125 - 4. decembar 1137 (car od 4. juna 1133) |Također vojvoda Saksonije i kralj Italije. |[[Rikarda Northajmska]] |Supplinburg |- |align="center"|[[Datoteka:Konrad III Miniatur 13 Jahrhundert.jpg|80px]] |[[Konrad III, kralj Njemačke|Konrad III]] |7. mart 1138 - 15. februar 1152. |Sin kćerke Henrika IV. Također vojvoda Saksonije i kralj Italije i Burgundije. |[[Gertruda Komburška]]<br>[[Gertruda Zulcbaška]] |rowspan="5"|[[Hohenstaufen]] |- | |[[Henrik Berengar]] |30. mart 1147 - august 1150. |Sin Konrada III. Također vojvoda Frankonije. | |- |align="center"|[[Datoteka:Barbarossa.jpg|80px]] |'''[[Fridrik I, car Svetog Rimskog Carstva|Fridrik I]]''' |4. mart 1152 - 10. juni 1090 (car od 18. juna 1155) |Sin Konrada III. Također grof Burgundije, vojvoda Švabije i kralj Italije i Burgundije. |[[Adelajda Vohburška]]<br>[[Beatrica I, grofica Burgundije]] |- |align="center"|[[Datoteka:Heinrich VI - Konstanze von Sizilien.jpg|80px]] |'''[[Henrik VI, car Svetog Rimskog Carstva|Henrik VI]]''' |15. august 1169 - 28. septembar 1197 (car od 14. aprila 1191) |Sin Fridrika I. Također kralj Italije i Sicilije. |[[Konstancija, kraljica Sicilije]] |- |align="center"|[[Datoteka:Philipp von Schwaben 1200.jpg|40px]] |[[Filip Švapski|Filip]] |6. mart 1198 - 21. august 1208. |Sin Fridrika I. Također vojvoda Švabije. |[[Irina Anđeo]] |- |align="center"|[[Datoteka:Otto IV. und Papst Innocenz III. reichen sich vor den ankommenden Schiffen Friedrichs II. die Hände.jpg|80px]] |'''[[Oton IV, car Svetog Rimskog Carstva|Oton IV]]''' |29. mart 1198 - 5. juli 1215 (car od 4. oktobra 1209) |Rival Filipu. Također kralj Italije. |[[Beatrica Švapska]]<br>[[Marija Brabantska (carica)|Marija Brabantska]] |[[Welf]] |- |align="center"|[[Datoteka:Frederick II and eagle.jpg|80px]] |'''[[Fridrik II, car Svetog Rimskog Carstva|Fridrik II]]''' |5. decembar 1212 - 26. decembar 1050 (car od 22. novembra 1220) |Sin Henrika VI. Također kralj Italije, Sicilije i Jerusalema i vojvoda Švabije. |[[Konstancija Aragonska (carica)|Konstancija Aragonska]]<br>[[Izabela od Engleske (carica)|Izabela od Engleske]]<br>[[Izabela II, kraljica Jeruzalema]] |rowspan="3"|[[Hohenstaufen]] |- |align="center"|[[Datoteka:Heinrich (VII) Huldigung Wuerzburg 1234.jpeg|80px]] |[[Henrik II, kralj Sicilije|Henrik (VII)]] |23. april 1220 - 15. august 1235. |Sin Fridrika II. Također kralj Sicilije i vojvoda Švabije. |[[Margareta Austrijska (njemačka kraljica)|Margareta Austrijska]] |- |align="center"|[[Datoteka:Seal of Conrad IV of Germany.jpeg|80px]] |[[Konrad II, kralj Sicilije|Konrad IV]] |maj 1237 - 1. maj 1254. |Sin Fridrika II. Također kralj Sicilije i Jerusalema i vojvoda Švabije. |[[Elizabeta od Bavarske (sicilijanska kraljica)|Elizabeta od Bavarske]] |- |align="center"|[[Datoteka:Heinrich Raspe.jpg|80px]] |&nbsp;&nbsp;''[[Henrik Raspe]]'' |''22. maj 1246 - 16. februar 1247.'' |Rival Fridriku II. Također landgrof Tiringije. |[[Beatrica Brabantska]] |Tiringija |- |align="center"|[[Datoteka:William II of Holland.jpg|80px]] |''[[Vilim II, grof Holandije|Vilim]]'' |''3. oktobar 1247 - 28. januar 1256.'' |Rival Fridriku II i Konradu IV. |[[Elizabeta od Braunschweig-Lüneburg]] |[[Holandija (dinastija)|Holandija]] |- |align="center"|[[Datoteka:RisaCornwall.jpg|80px]] |''[[Rikard, grof od Cornwalla|Rikard]]'' |''13. januar 1257 - 2. april 1272.'' |Rival Alfonsu. |[[Beatrica Provansalska]] |[[Plantagenet]] |- |align="center"|[[Datoteka:Libro de los Juegos, Alfonso X y su corte.jpg|80px]] |&nbsp;&nbsp;''[[Alfons X, kralj Kastilje|Alfons]]'' |''1. april 1257 - 1275.'' |Rival Rikardu. Također kralj Kastilje i Leona. |[[Violanta Aragonska]] |[[Anskaridi]] |- |align="center"|[[Datoteka:Kaiser Rudolf I. 1275.jpg|80px|]] |[[Rudolf I, kralj Njemačke|Rudolf I]] |29. septembar 1273 - 15. juli 1291. |Također vojvoda Austrije. |[[Gertruda Hohenburška]]<br>[[Izabela Burgundska]] |[[Habsburg]]ovac |- |align="center"|[[Datoteka:Siegel_Adolf_von_Nassau_Posse.JPG|80px]] |[[Adolf, kralj Njemačke|Adolf]] |5. maj 1292 - 23. juni 1298. |Također markgrof Meissena i landgrof Tiringije |[[Imagina Limburška]] |[[Nassau (dinastija)|Nassau]] |- |align="center"|[[Datoteka:Albrecht Erste Habsburg.jpg|80px]] |[[Albert I, kralj Njemačke|Albert I]] |24. juni 1298 - 1. maj 1308. |Sin Rudolfa I. Također vojvoda Austrije. |[[Elizabeta od Kranjske (njemačka kraljica)|Elizabeta od Kranjske]] |[[Habsburg]]ovac |- |align="center"|[[Datoteka:Heinrich vii grabmal.png|80px]] |'''[[Henrik VII, car Svetog Rimskog Carstva|Henrik VII]]''' |27. novembar 1308 - 24. august 1313 (car od 13. juna 1311) |Također grof Luksemburga i kralj Italije. |[[Margareta Brabantska]] |[[Limburg (dinastija)|Luksemburgovac]] |- |align="center"|[[Datoteka:Ludovico il Bavaro.jpeg|80px]] |'''[[Ludovik IV, car Svetog Rimskog Carstva|Ludovik IV]]''' |20. oktobar 1314 - 11. oktobar 1347 (car od 17. januara 1328) |Sin kćerke Rudolfa I. Rival Fridriku Lijepom. Također kralj Italije, vojvoda Bavarske i grof Hainauta i Holandije. |[[Beatrica Svidnička]]<br>[[Margareta II, grofica Hainauta]] |[[Wittelsbach]] |- |align="center"|[[Datoteka:Friedrich der Schöne.jpg|80px]] |[[Fridrik Lijepi]] |19. oktobar 1314 - 13. januar 1330. |Sin Alberta I. Također nadvojvoda Austrije. |[[Izabela Aragonska (njemačka kraljica)|Izabela Aragonska]] |[[Habsburg]]ovac |- |align="center"|[[Datoteka:Karl IV. (HRR).jpg|80px]] |'''[[Karlo IV, car Svetog Rimskog Carstva|Karlo IV]]''' |11. juli 1336 - 29. novembar 1378 (car od 5. aprila 1355) |Sin sina Henrika VII. Također kralj Češke i Italije, markgrof Brandenburga i grof Luksemburga. |[[Blanka Valojska]]<br>[[Ana od Bavarske]]<br>[[Ana Svidnička]]<br>[[Elizabeta Pomorska]] |[[Limburg (dinastija)|Luksemburgovac]] |- |align="center"|[[Datoteka:Guenther von schwarzburg.jpg|80px]] |''[[Gunter Švarcburški|Gunter]]'' |''30. januar 1349 - 24. maj 1349.'' |Rival Karlu IV. |/ |[[Schwarzburg (dinastija)|Schwarzburg]] |- |align="center"|[[Datoteka:VaclavIV.jpg|80px]] |[[Vjenceslav, kralj Njemačke|Vjenceslav]] |10. juni 1376 - 20. august 1400. |Sin Karla IV: Također markgrof Brandenburga i kralj Češke. |[[Ivana od Bavarske]]<br>[[Sofija od Bavarske]] |[[Limburg (dinastija)|Luksemburgovac]] |- |align="center"|[[Datoteka:Ruprecht III (Pfalz).jpg|80px]] |[[Rupert, kralj Njemačke|Rupert]] |21. august 1400 - 18. maj 1410. |Također grof Rajnskog palatinata. |[[Elizabeta Nirnberška]] |[[Wittelsbach]] |- |align="center"|[[Datoteka:Jošt Lucemburský.jpg|80px]] |[[Jošt, markgrof Brandenburga|Jošt]] |1. oktobar 1410 - 8. januar 1411. |Rival Sigismundu. Sin brata Karla IV. Također markgrof Brandenburga i vojvoda Luksemburga |[[Agnesa Opolska]] |rowspan="2"|[[Limburg (dinastija)|Luksemburgovci]] |- |align="center"|[[Datoteka:Pisanello_024b.jpg|80px]] |'''[[Sigismund, car Svetog Rimskog Carstva|Sigismund]]''' |10. septembar 1410 - 9. decembar 1437 (car od 3. maja 1433) |Sin Karla IV. Također kralj Ugarske, Češke i Italije i markgrof Brandenburga. |[[Barbara Celjska]] |- |align="center"|[[Datoteka:Albrecht II. von Habsburg.jpg|80px]] |[[Albert, kralj Ugarske|Albert II]] |18. mart 1438 - 27. oktobar 1439. |Prapraunuk Alberta I i zet Sigismunda. Također kralj Ugarske i Češke i vojvoda Austrije. |[[Elizabeta Luksemburška]] |rowspan="14"|[[Habsburg]]ovci |- |align="center"|[[Datoteka:Hans_Burgkmair_d._Ä._005.jpg|80px]] |'''[[Fridrik III, car Svetog Rimskog Carstva|Fridrik III]]''' |2. februar 1440 - 19. august 1493 (car od 16. marta 1452) |Prapraunuk Alberta I. Također kralj Italije i nadvojvoda Austrije. |[[Eleonora Portugalska (carica)|Eleonora Portugalska]] |- |align="center"|[[Datoteka:Albrecht Dürer - Portrait of Maximilian I - Google Art Project.jpg|80px]] |'''[[Maksimilijan I, car Svetog Rimskog Carstva|Maksimilijan I]]''' | 16. februar 1486 - 12. januar 1519 (car od 4. februara 1508) |Sin Fridrika III. Također kralj Italije, nadvojvoda Austrije i vladar nizozemskih grofovija i vojvodstava. Od pape dobio dozvolu da se naziva carem bez krunidbe; prvi neokrunjeni car. |[[Blanka Marija Sforza]] |- |align="center"|[[Datoteka:Karl V.-Carlos I. 1548 (Tiziano Vecellio?) 066.jpg|80px]] |'''[[Karlo V, car Svetog Rimskog Carstva|Karlo V]]''' |28. juni 1519 - 3. august 1556 (car od 24. februara 1530) |Sin sina Maksimilijana I. Također kralj Španije i Italije, nadvojvoda Austrije i vladar nizozemskih grofovija i vojvodstava 1506. Posljednji okrunjeni car. Abdicirao. |[[Izabela Portugalska (carica)|Izabela Portugalska]] |- |align="center"|[[Datoteka:Hans Bocksberger der Aeltere 001.jpg|80px]] |'''[[Ferdinand I, car Svetog Rimskog Carstva|Ferdinand I]]''' |5. januar 1531 - 25. juli 1564 (car od 14. marta 1558) |Brat Karla V. Također kralj Ugarske, Češke i Italije i nadvojvoda Austrije. |[[Ana Jagelonka (ugarska kraljica)|Ana Jagelonka]] |- |align="center"|[[Datoteka:Nicolas Neufchâtel 002.jpg|80px]] |'''[[Maksimilijan II, car Svetog Rimskog Carstva|Maksimilijan II]]''' |22. novembar 1562 - 12. oktobar 1576 (od 25. jula 1564) |Sin Ferdinanda I. Također kralj Ugarske, Češke i Italije i nadvojvoda Austrije. |[[Marija Austrijska (carica)|Marija Austro-Kastiljska]] |- |align="center"|[[Datoteka:Joseph Heintz d. Ä. 002.jpg|80px]] |'''[[Rudolf II, car Svetog Rimskog Carstva|Rudolf II]]''' |27. oktobar 1575 - 20. januar 1612 (car od 2. novembra 1576) |Sin Maksimilijana II. Također kralj Ugarske, Češke i Italije i nadvojvoda Austrije. |/ |- |align="center"|[[Datoteka:Lucas_van_Valckenborch_003.jpg|80px]] |'''[[Matija, car Svetog Rimskog Carstva|Matija]]''' |13. juni 1562 - 20. mart 1619. |Sin Maksimilijana II. Također kralj Ugarske, Češke i Italije i nadvojvoda Austrije. |[[Ana Austro-Tirolska]] |- |align="center"|[[Datoteka:Georg_Pachmann_001.jpg|80px]] |'''[[Ferdinand II, car Svetog Rimskog Carstva|Ferdinand II]]''' |28. august 1619 - 15. februar 1637. |Sin sina Ferdinanda I. Također kralj Ugarske, Češke i Italije i nadvojvoda Austrije. |[[Eleonora Gonzaga (1598–1655)|Eleonora Gonzaga]] |- |align="center"|[[Datoteka:Frans_Luycx_002.jpg|80px]] |'''[[Ferdinand III, car Svetog Rimskog Carstva|Ferdinand III]]''' |22. decembar 1636 - 2. april 1657 (car od 15. februara 1537) |Sin Ferdinanda II. Također kralj Ugarske, Češke i Italije i nadvojvoda Austrije. |[[Marija Ana Kastiljska|Marija Ana Austro-Kastiljska]]<br>[[Marija Leopoldina Austro-Tirolska]]<br>[[Eleonora Gonzaga (1630–1686)|Eleonora Gonzaga]] |- |align="center"|[[Datoteka:Anselmus-van-Hulle-Hommes-illustres MG 0432.tif|80px]] |[[Ferdinand IV, kralj Ugarske|Ferdinand IV]] |31. maj 1653 - 9. juli 1654. |Sin Ferdinanda III. Također kralj Ugarske i Češke. |/ |- |align="center"|[[Datoteka:Benjamin von Block 001.jpg|80px]] |'''[[Leopold I, car Svetog Rimskog Carstva|Leopold I]]''' |18. juli 1658 - 5. maj 1705. |Sin Ferdinanda III. Također kralj Ugarske i Češke i nadvojvoda Austrije. |[[Margareta Terezija Kastiljska|Margareta Terezija Austro-Kastiljska]]<br>[[Klaudija Felicita Austro-Tirolska]]<br>[[Eleonora Magdalena Nojburška]] |- |align="center"|[[Datoteka:Joseph I Holy Roman Emperor.png|80px]] |'''[[Josip I, car Svetog Rimskog Carstva|Josip I]]''' |23. januar 1690 - 17. april 1711 (car od 5. maja 1705) |Sin Leopolda I. Također kralj Ugarske i Češke i nadvojvoda Austrije. |[[Vilma Amalija od Braunschweig-Calenberga]] |- |align="center"|[[Datoteka:Johann Gottfried Auerbach 004.jpg|80px]] |'''[[Karlo VI, car Svetog Rimskog Carstva|Karlo VI]]''' |27. oktobar 1711 - 20. oktobar 1740. |Sin Leopolda I. Također kralj Ugarske i Češke i nadvojvoda Austrije. |[[Elizabeta Kristina od Braunschweig-Wolfenbüttela]] |- |align="center"|[[Datoteka:Carl Albrecht VII by workshop of George Desmarees, Münchner Residenz.jpg|80px]] |'''[[Karlo VII, car Svetog Rimskog Carstva|Karlo VII Albert]]''' |14. januar 1742 - 20. januar 1745. |Zet Josipa I. Također vojvoda Bavarske i kralj Češke. |[[Marija Amalija Austrijska]] |[[Wittelsbach]] |- |align="center"|[[Datoteka:Martin van Meytens 006.jpg|80px]] |'''[[Franjo I, car Svetog Rimskog Carstva|Franjo I Stjepan]]''' |13. septembar 1745 - 18. august 1765. |Zet Karla VI. Također veliki vojvoda Toskane i nadvojvoda Austrije. |[[Marija Terezija, kraljica Ugarske]] |[[Lotarinška dinastija|Lotaringovci]] |- |align="center"|[[Datoteka:Anton von Maron 006.png|80px]] |'''[[Josip II, car Svetog Rimskog Carstva|Josip II]]''' |27. mart 1764 - 20. februar 1790 (car od 18. augusta 1765) |Sin Franje I, zet Karla VII i unuk Karla VI. Također kralj Ugarske i Češke i nadvojvoda Austrije. |[[Marija Josipa od Bavarske]] |rowspan="3"|[[Lotarinška dinastija|Habsburg-Lotaringovci]] |- |align="center"|[[Datoteka:Janos Donath 001.png|80px]] |'''[[Leopold II, car Svetog Rimskog Carstva|Leopold II]]''' |30. septembar 1790 - 1. mart 1792. |Sin Franje I i unuk Karla VI. Također kralj Ugarske i Češke, veliki vojvoda Toskane i nadvojvoda Austrije. |[[Marija Ludovika od Španije]] |- |align="center"|[[Datoteka:Francis_II,_Holy_Roman_Emperor_at_age_25,_1792.png|80px]] |'''[[Franjo II, car Svetog Rimskog Carstva|Franjo II]]''' |7. juli 1792 - 6. august 1806. |Sin Leopolda II. Također kralj Ugarske i Češke i nadvojvoda i car Austrije. |[[Marija Terezija Napuljska]]<br>[[Marija Ludovika od Austrije-Este]]<br>[[Karolina Avgusta od Bavarske]] |- |} {{Commons|Holy Roman Emperors|Slike njemačko-rimskih careva}} == Također pogledajte == * [[Spisak njemačkih careva]] [[Kategorija:Kraljevi Njemačke| ]] [[Kategorija:Carevi Svetog Rimskog Carstva| ]] [[Kategorija:Spiskovi]] t5qtdzzn4m3h8sfu2doygpf02izmg64 Decentralizacija 0 41102 3848548 3801825 2026-05-22T11:41:17Z Palapa 383 3848548 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Decentralization_diagram.svg|mini|Dijagram koji upoređuje kako se komande daju i izvršavaju u centralizovanoj i decentralizovanoj organizaciji]] '''Decentralizacija''' označava onu vrstu [[organizacija|organizacije]] kojom se upravljanje ili rukovođenje prenosi s centralnih organa na niže. U tom slučaju ti niži organi imaju manju ili veću samostalnost u organizaciji i načinu obavljanja poslova. '''Decentralizacija''' je proces kojim se aktivnosti [[Organizacija|organizacije]], posebno one koje se odnose na planiranje i donošenje odluka, distribuiraju ili delegiraju sa centralne, autoritativne lokacije ili grupe i daju manjim frakcijama unutar nje.<ref>{{Cite book|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/decentralization|title=Definition of decentralisation|publisher=[[Merriam-Webster Dictionary]]|access-date=March 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130126051251/http://www.merriam-webster.com/dictionary/decentralisation|archive-date=2013-01-26}}</ref> Koncepti decentralizacije primijenjeni su na [[Dinamika grupe|grupnu dinamiku]] i [[Nauka o upravljanju|nauku o upravljanju]] u privatnim preduzećima i organizacijama, [[Političke nauke|političkim naukama]], [[Pravo|pravu]] i [[Državna uprava|javnoj upravi]], [[Tehnologija|tehnologiji]], [[Ekonomija|ekonomiji]] i [[Novac|novcu]]. == Također pogledajte == * [[Centralizacija]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20040405023224/http://csf.colorado.edu/psn/marx/Archive/1872-Auth/ "On Authority", Engels, 1872] * [https://web.archive.org/web/20070403082032/http://flag.blackened.net/daver/anarchism/bakunin/wia.html "What is Authority?", Bakunin] * [http://www.dennisfox.net/papers/commons.html "Psychology, Ideology, Utopia, and the Commons", Dennis R. Fox, 1985, American Psychologist, 40, 48-58] * [http://www.iww.org Industrial Workers of the World] {{Normativna kontrola}}{{stub-pol}} [[Kategorija:Politika]] [[Kategorija:Decentralizacija| ]] [[Kategorija:Cyberpunk teme]] a0et22lsw8yvgbu0j67h2p2rii97ajq Šablon:Infokutija softver 10 46275 3848550 3226596 2026-05-22T11:42:59Z Mhare 481 test 3848550 wikitext text/x-wiki {{Infokutija | tijeloklasa = vevent | tijelostil = {{{tijelostil|}}} | iznad = {{#if:{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|}}}}}}}}}|{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|}}}}}}}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | iznadklasa = summary | oznakastil = white-space: nowrap; | slika = {{#if:{{{snimak_ekrana|}}} | {{#invoke:InfoboxImage | InfoboxImage | image={{{logo|{{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#property:P154|from={{{qid|}}}}}}}}}} | title={{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | size={{{veličina_logoa|{{{veličina_loga|}}}}}} | sizedefault=300x64px | maxsize=300x64px | alt={{{alt_logoa|{{{alt_loga|}}}}}} }} | {{#invoke:InfoboxImage | InfoboxImage | image={{{logo|{{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#property:P154|from={{{qid|}}}}}}}}}} | title={{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | size={{{veličina_logoa|{{{veličina_loga|}}}}}} | alt={{{alt_logoa|{{{alt_loga|}}}}}} }} }} | tekst = {{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | slika2 = {{#if:{{{snimak_ekrana|}}}|{{#if:{{{sklopivo|}}}|{{hidden begin|toggle=left|title=Snimak ekrana|titlestyle=text-align:left|contentstyle=text-align:center}}}}}}{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{snimak_ekrana|}}}|size={{{veličina_snimka_ekrana|}}}|sizedefault=300x0px|maxsize=300x0px|alt={{{alt_snimka_ekrana|}}}|title={{{tekst|}}}}} | tekst2 = {{{tekst|}}}{{#if:{{{snimak_ekrana|}}}|{{#if:{{{sklopivo|}}}|{{hidden end}}}}}} | oznaka1 = Originalni autor(i) | podaci1 = {{#if:{{{autor|}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{autor|}}} | {{#if:{{#property:P50|from={{{qid|}}}}}|{{#property:P50|from={{{qid|}}}}}|{{#property:P170|from={{{qid|}}}}}}} }} | oznaka2 = [[Programer]](i) | podaci2 = {{#if:{{{programer|}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{programer|}}} | {{#property:P178|from={{{qid|}}}}} }} | oznaka3 = Prvo izdanje | podaci3 = {{#if:{{{prvo_izdanje|}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{prvo_izdanje|}}} | {{#property:P577|from={{{qid|}}}}} }} | redstil4 = display: none; | podaci4 = {{#ifeq:{{lc:{{{izgled_verzija|pojednostavljeno}}}}}|naslagano |{{Infokutija softver/naslagano |{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} |{{{obustavljeno|ne}}} |{{{najnovija stabilna verzija | {{{najnovija_stabilna_verzija|}}}}}} |{{{datum najnovije stabilne verzije|{{{datum_najnovije_stabilne_verzije|}}}}}} |{{{najnovija probna verzija | {{{najnovija_probna_verzija|}}}}}} |{{{datum najnovije probne verzije | {{{datum_najnovije_probne_verzije|}}}}}} }} |{{Infokutija softver/pojednostavljeno |{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} |{{{obustavljeno|ne}}} |{{{najnovija stabilna verzija | {{{najnovija_stabilna_verzija|}}}}}} |{{{datum najnovije stabilne verzije|{{{datum_najnovije_stabilne_verzije|}}}}}} |{{{najnovija probna verzija | {{{najnovija_probna_verzija|}}}}}} |{{{datum najnovije probne verzije | {{{datum_najnovije_probne_verzije|}}}}}} }} }} | oznaka5 = Centralna arhiva | podaci5 = {{#if:{{{centralna_arhiva|{{{centralna arhiva|}}}}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{centralna_arhiva|{{{centralna arhiva|}}}}}} | {{#if:{{#property:P1324|from={{{qid|}}}}} | {{#ifeq:{{#invoke:String|find|source={{#property:P1324|from={{{qid|}}}}}|target=, |plain=true}}|0 | {{URL|{{#property:P1324|from={{{qid|}}}}}}} | {{#property:P1324|from={{{qid|}}}}} }} }} }} | oznaka6 = Razvojno stanje | podaci6 = {{{status|{{{stanje|{{{razvojno_stanje|}}}}}}}}} | oznaka7 = Programski jezik | podaci7 = {{#if:{{{programski_jezik|{{{programski_jezici|}}}}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{programski_jezik|{{{programski_jezici|}}}}}} | {{#property:P277|from={{{qid|}}}}} }} | oznaka8 = [[Operativni sistem]] | podaci8 = {{#if:{{{operativni_sistem|}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{operativni_sistem|}}} | {{#property:P306|from={{{qid|}}}}} }} | oznaka9 = Platforma | podaci9 = {{#if:{{{platforma|}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{platforma|}}} | {{#property:P400|from={{{qid|}}}}} }} | oznaka10 = Veličina | podaci10 = {{{veličina|}}} | oznaka11 = [[Tehnički standard|Standard]](i) | podaci11 = {{{standard|}}} | oznaka12 = Dostupno na | podaci12 = {{#if:{{{broj_jezika|}}}|{{{broj_jezika}}} {{plural:{{{broj_jezika}}}|jeziku|jezika}}|{{{jezici|}}}}}{{{fusnota_o_jezicima|}}} | podaci13 = {{#if:{{{broj_jezika|}}}|{{#if:{{{jezici|}}}|{{hidden begin|toggle=left|title=Spisak jezika|titlestyle=background-color: transparent;}}{{{jezici|}}}{{hidden end}}}}}} | oznaka14 = Vrsta | podaci14 = {{{žanr|{{{vrsta|}}}}}} | oznaka15 = [[Softverska licenca|Licenca]] | podaci15 = {{#if:{{{licenca|}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{licenca|}}} | {{#property:P275|from={{{qid|}}}}} }} | oznaka16 = Rang na [[Alexa Internet|Alexi]] | podaci16 = {{#if:{{{alexa|}}}|{{nowrap|{{{alexa|}}}}}}} | oznaka17 = Veb-sajt | podaci17 = {{#if:{{{veb-sajt|}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{#switch:{{{veb-sajt|}}} | sakrij = | hide = | #default = {{{veb-sajt|}}} }} | {{#if:{{#property:P856|from={{{qid|}}}}} | {{URL|{{#property:P856|from={{{qid|}}}}}}} }} }} | oznaka18 = Ažurirano | podaci18 = {{{ažurirano|}}} | oznaka19 = Pogon | podaci19 = {{#if:{{{pogon|{{{pogoni|{{{engine|{{{engines|}}}}}}}}}}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{pogon|{{{pogoni|{{{engine|{{{engines|}}}}}}}}}}}} | {{#property:P408|from={{{qid|}}}}} }} | oznaka20 = Drugi nazivi | podaci20 = {{{drugi_nazivi|{{{other_names|}}}}}} | oznaka21 = Middleware | podaci21 = {{{middleware|}}} | oznaka22 = Uključeno u | podaci22 = {{{uključeno_u|{{{included with|}}}}}} | oznaka23 = Prethodnik | podaci23 = {{{prethodnik|{{{replaces|}}}}}} | oznaka24 = Nasljednik | podaci24 = {{{nasljednik|{{{replaced_by|}}}}}} | oznaka25 = Naziv usluge | podaci25 = {{{naziv_usluge|{{{service_name|}}}}}} | oznaka26 = Modul | podaci26 = {{{modul|{{{module|}}}}}} }} {{dokumentacija}} 59heguyya1p8appfivzk2pgz9hpu35p 3848552 3848550 2026-05-22T11:43:48Z Mhare 481 3848552 wikitext text/x-wiki {{Infokutija | tijeloklasa = vevent | tijelostil = {{{tijelostil|}}} | iznad = {{#if:{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|}}}}}}}}}|{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|}}}}}}}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | iznadklasa = summary | oznakastil = white-space: nowrap; | slika = {{#if:{{{snimak_ekrana|}}} | {{#invoke:InfoboxImage | InfoboxImage | image={{{logo|{{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#property:P154|from={{{qid|}}}}}}}}}} | title={{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | size={{{veličina_logoa|{{{veličina_loga|}}}}}} | sizedefault=300x64px | maxsize=300x64px | alt={{{alt_logoa|{{{alt_loga|}}}}}} }} | {{#invoke:InfoboxImage | InfoboxImage | image={{{logo|{{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#property:P154|from={{{qid|}}}}}}}}}} | title={{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | size={{{veličina_logoa|{{{veličina_loga|}}}}}} | alt={{{alt_logoa|{{{alt_loga|}}}}}} }} }} | tekst = {{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | slika2 = {{#if:{{{snimak_ekrana|}}}|{{#if:{{{sklopivo|}}}|{{hidden begin|toggle=left|title=Snimak ekrana|titlestyle=text-align:left|contentstyle=text-align:center}}}}}}{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{snimak_ekrana|}}}|size={{{veličina_snimka_ekrana|}}}|sizedefault=300x0px|maxsize=300x0px|alt={{{alt_snimka_ekrana|}}}|title={{{tekst|}}}}} | tekst2 = {{{tekst|}}}{{#if:{{{snimak_ekrana|}}}|{{#if:{{{sklopivo|}}}|{{hidden end}}}}}} | oznaka1 = Originalni autor(i) | podaci1 = {{#if:{{{autor|}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{autor|}}} | {{#if:{{#property:P50|from={{{qid|}}}}}|{{#property:P50|from={{{qid|}}}}}|{{#property:P170|from={{{qid|}}}}}}} }} | oznaka2 = [[Programer]](i) | podaci2 = {{#if:{{{programer|}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{programer|}}} | {{#property:P178|from={{{qid|}}}}} }} | oznaka3 = Prvo izdanje | podaci3 = {{#if:{{{prvo_izdanje|}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{prvo_izdanje|}}} | {{#property:P577|from={{{qid|}}}}} }} | redstil4 = display: none; | podaci4 = {{#ifeq:{{lc:{{{izgled_verzija|pojednostavljeno}}}}}|naslagano |{{Infokutija softver/naslagano |{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} |{{{obustavljeno|ne}}} |{{{najnovija stabilna verzija | {{{najnovija_stabilna_verzija|}}}}}} |{{{datum najnovije stabilne verzije|{{{datum_najnovije_stabilne_verzije|}}}}}} |{{{najnovija probna verzija | {{{najnovija_probna_verzija|}}}}}} |{{{datum najnovije probne verzije | {{{datum_najnovije_probne_verzije|}}}}}} }} |{{Infokutija softver/pojednostavljeno |{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} |{{{obustavljeno|ne}}} |{{{najnovija stabilna verzija | {{{najnovija_stabilna_verzija|}}}}}} |{{{datum najnovije stabilne verzije|{{{datum_najnovije_stabilne_verzije|}}}}}} |{{{najnovija probna verzija | {{{najnovija_probna_verzija|}}}}}} |{{{datum najnovije probne verzije | {{{datum_najnovije_probne_verzije|}}}}}} }} }} | oznaka5 = Centralna arhiva | podaci5 = {{#if:{{{centralna_arhiva|{{{centralna arhiva|}}}}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{centralna_arhiva|{{{centralna arhiva|}}}}}} | {{#if:{{#property:P1324|from={{{qid|}}}}} | {{#ifeq:{{#invoke:String|find|source={{#property:P1324|from={{{qid|}}}}}|target=, |plain=true}}|0 | {{URL|{{#property:P1324|from={{{qid|}}}}}}} | {{#property:P1324|from={{{qid|}}}}} }} }} }} | oznaka6 = Razvojno stanje | podaci6 = {{{status|{{{stanje|{{{razvojno_stanje|}}}}}}}}} | oznaka7 = Programski jezik | podaci7 = {{#if:{{{programski_jezik|{{{programski_jezici|}}}}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{programski_jezik|{{{programski_jezici|}}}}}} | {{#property:P277|from={{{qid|}}}}} }} | oznaka8 = [[Operativni sistem]] | podaci8 = {{#if:{{{operativni_sistem|}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{operativni_sistem|}}} | {{#property:P306|from={{{qid|}}}}} }} | oznaka9 = Platforma | podaci9 = {{#if:{{{platforma|}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{platforma|}}} | {{#property:P400|from={{{qid|}}}}} }} | oznaka10 = Veličina | podaci10 = {{{veličina|}}} | oznaka11 = [[Tehnički standard|Standard]](i) | podaci11 = {{{standard|}}} | oznaka12 = Dostupno na | podaci12 = {{#if:{{{broj_jezika|}}}|{{{broj_jezika}}} {{plural:{{{broj_jezika}}}|jeziku|jezika}}|{{{jezici|}}}}}{{{fusnota_o_jezicima|}}} | podaci13 = {{#if:{{{broj_jezika|}}}|{{#if:{{{jezici|}}}|{{hidden begin|toggle=left|title=Spisak jezika|titlestyle=background-color: transparent;}}{{{jezici|}}}{{hidden end}}}}}} | oznaka14 = Vrsta | podaci14 = {{{žanr|{{{vrsta|}}}}}} | oznaka15 = [[Softverska licenca|Licenca]] | podaci15 = {{#if:{{{licenca|}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{licenca|}}} | {{#property:P275|from={{{qid|}}}}} }} | oznaka16 = Rang na [[Alexa Internet|Alexi]] | podaci16 = {{#if:{{{alexa|}}}|{{nowrap|{{{alexa|}}}}}}} | oznaka17 = Veb-sajt | podaci17 = {{#if:{{{veb-sajt|}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{#switch:{{{veb-sajt|}}} | sakrij = | hide = | #default = {{{veb-sajt|}}} }} | {{#if:{{#property:P856|from={{{qid|}}}}} | {{URL|{{#property:P856|from={{{qid|}}}}}}} }} }} | oznaka18 = Ažurirano | podaci18 = {{{ažurirano|}}} | oznaka19 = Pogon | podaci19 = {{#if:{{{pogon|{{{pogoni|{{{engine|{{{engines|}}}}}}}}}}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{{pogon|{{{pogoni|{{{engine|{{{engines|}}}}}}}}}}}} | {{#property:P408|from={{{qid|}}}}} }} | oznaka20 = Drugi nazivi | podaci20 = {{{drugi_nazivi|{{{other_names|}}}}}} | oznaka21 = Middleware | podaci21 = {{{middleware|}}} | oznaka22 = Uključeno u | podaci22 = {{{uključeno_u|{{{included with|}}}}}} | oznaka23 = Prethodnik | podaci23 = {{{prethodnik|{{{replaces|}}}}}} | oznaka24 = Nasljednik | podaci24 = {{{nasljednik|{{{replaced_by|}}}}}} | oznaka25 = Naziv usluge | podaci25 = {{{naziv_usluge|{{{service_name|}}}}}} | oznaka26 = Modul | podaci26 = {{{modul|{{{module|}}}}}} }}<noinclude> {{dokumentacija}}</noinclude> ej5qpnl7o46bvk7al6clcthoun6ut48 3848553 3848552 2026-05-22T11:46:43Z Mhare 481 3848553 wikitext text/x-wiki {{Infokutija | tijeloklasa = vevent | tijelostil = {{{tijelostil|}}} | iznad = {{#if:{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|}}}}}}}}}|{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|}}}}}}}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | iznadklasa = summary | oznakastil = white-space: nowrap; <!-- Logo --> | slika = {{#if:{{{snimak_ekrana|}}} | {{#invoke:InfoboxImage | InfoboxImage | image={{{logo|{{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P154|from={{{qid}}}}}|{{#property:P154}}}}}}}}} | title={{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | size={{{veličina_logoa|{{{veličina_loga|}}}}}} | sizedefault=300x64px | maxsize=300x64px | alt={{{alt_logoa|{{{alt_loga|}}}}}} }} | {{#invoke:InfoboxImage | InfoboxImage | image={{{logo|{{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P154|from={{{qid}}}}}|{{#property:P154}}}}}}}}} | title={{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | size={{{veličina_logoa|{{{veličina_loga|}}}}}} | alt={{{alt_logoa|{{{alt_loga|}}}}}} }} }} | tekst = {{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} <!-- Snimak ekrana --> | slika2 = {{#if:{{{snimak_ekrana|}}}|{{#if:{{{sklopivo|}}}|{{hidden begin|toggle=left|title=Snimak ekrana|titlestyle=text-align:left|contentstyle=text-align:center}}}}}}{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{snimak_ekrana|}}}|size={{{veličina_snimka_ekrana|}}}|sizedefault=300x0px|maxsize=300x0px|alt={{{alt_snimka_ekrana|}}}|title={{{tekst|}}}}} | tekst2 = {{{tekst|}}}{{#if:{{{snimak_ekrana|}}}|{{#if:{{{sklopivo|}}}|{{hidden end}}}}}} <!-- Osnovni podaci --> | oznaka1 = Originalni autor(i) | podaci1 = {{#if:{{{autor|}}} | {{{autor}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none | | {{#if:{{{qid|}}} | {{#if:{{#property:P50|from={{{qid}}}}}|{{#property:P50|from={{{qid}}}}}|{{#property:P170|from={{{qid}}}}}}} | {{#if:{{#property:P50}}|{{#property:P50}}|{{#property:P170}}}} }} }} }} | oznaka2 = [[Programer]](i) | podaci2 = {{#if:{{{programer|}}} | {{{programer}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P178|from={{{qid}}}}}|{{#property:P178}}}}}} }} | oznaka3 = Prvo izdanje | podaci3 = {{#if:{{{prvo_izdanje|}}} | {{{prvo_izdanje}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P577|from={{{qid}}}}}|{{#property:P577}}}}}} }} <!-- Verzije --> | redstil4 = display: none; | podaci4 = {{#ifeq:{{lc:{{{izgled_verzija|pojednostavljeno}}}}}|naslagano |{{Infokutija softver/naslagano |{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} |{{{obustavljeno|ne}}} |{{{najnovija stabilna verzija | {{{najnovija_stabilna_verzija|}}}}}} |{{{datum najnovije stabilne verzije|{{{datum_najnovije_stabilne_verzije|}}}}}} |{{{najnovija probna verzija | {{{najnovija_probna_verzija|}}}}}} |{{{datum najnovije probne verzije | {{{datum_najnovije_probne_verzije|}}}}}} }} |{{Infokutija softver/pojednostavljeno |{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} |{{{obustavljeno|ne}}} |{{{najnovija stabilna verzija | {{{najnovija_stabilna_verzija|}}}}}} |{{{datum najnovije stabilne verzije|{{{datum_najnovije_stabilne_verzije|}}}}}} |{{{najnovija probna verzija | {{{najnovija_probna_verzija|}}}}}} |{{{datum najnovije probne verzije | {{{datum_najnovije_probne_verzije|}}}}}} }} }} | oznaka5 = Centralna arhiva | podaci5 = {{#if:{{{centralna_arhiva|{{{centralna arhiva|}}}}}} | {{{centralna_arhiva|{{{centralna arhiva}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#if:{{#property:P1324|from={{{qid}}}}}|{{URL|{{#property:P1324|from={{{qid}}}}}}}}}|{{#if:{{#property:P1324}}|{{URL|{{#property:P1324}}}}}}}}}} }} | oznaka6 = Razvojno stanje | podaci6 = {{{status|{{{stanje|{{{razvojno_stanje|}}}}}}}}} | oznaka7 = Programski jezik | podaci7 = {{#if:{{{programski_jezik|{{{programski_jezici|}}}}}} | {{{programski_jezik|{{{programski_jezici}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P277|from={{{qid}}}}}|{{#property:P277}}}}}} }} | oznaka8 = [[Operativni sistem]] | podaci8 = {{#if:{{{operativni_sistem|}}} | {{{operativni_sistem}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P306|from={{{qid}}}}}|{{#property:P306}}}}}} }} | oznaka9 = Platforma | podaci9 = {{#if:{{{platforma|}}} | {{{platforma}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P400|from={{{qid}}}}}|{{#property:P400}}}}}} }} | oznaka10 = Veličina | podaci10 = {{{veličina|}}} | oznaka11 = [[Tehnički standard|Standard]](i) | podaci11 = {{{standard|}}} | oznaka12 = Dostupno na | podaci12 = {{#if:{{{broj_jezika|}}}|{{{broj_jezika}}} {{plural:{{{broj_jezika}}}|jeziku|jezika}}|{{{jezici|}}}}}{{{fusnota_o_jezicima|}}} | podaci13 = {{#if:{{{broj_jezika|}}}|{{#if:{{{jezici|}}}|{{hidden begin|toggle=left|title=Spisak jezika|titlestyle=background-color: transparent;}}{{{jezici|}}}{{hidden end}}}}}} | oznaka14 = Vrsta | podaci14 = {{{žanr|{{{vrsta|}}}}}} | oznaka15 = [[Softverska licenca|Licenca]] | podaci15 = {{#if:{{{licenca|}}} | {{{licenca}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P275|from={{{qid}}}}}|{{#property:P275}}}}}} }} | oznaka16 = Rang na [[Alexa Internet|Alexi]] | podaci16 = {{#if:{{{alexa|}}}|{{nowrap|{{{alexa|}}}}}}} | oznaka17 = Veb-sajt | podaci17 = {{#if:{{{veb-sajt|}}} | {{#switch:{{{veb-sajt}}} | sakrij = | hide = | #default = {{{veb-sajt}}} }} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#if:{{#property:P856|from={{{qid}}}}}|{{URL|{{#property:P856|from={{{qid}}}}}}}}}|{{#if:{{#property:P856}}|{{URL|{{#property:P856}}}}}}}}}} }} | oznaka18 = Ažurirano | podaci18 = {{{ažurirano|}}} <!-- Dodatna polja prema enwiki --> | oznaka19 = Pogon | podaci19 = {{#if:{{{pogon|{{{pogoni|{{{engine|{{{engines|}}}}}}}}}}}} | {{{pogon|{{{pogoni|{{{engine|{{{engines}}}}}}}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P408|from={{{qid}}}}}|{{#property:P408}}}}}} }} | oznaka20 = Drugi nazivi | podaci20 = {{{drugi_nazivi|{{{other_names|}}}}}} | oznaka21 = Middleware | podaci21 = {{{middleware|}}} | oznaka22 = Uključeno u | podaci22 = {{{uključeno_u|{{{included with|}}}}}} | oznaka23 = Prethodnik | podaci23 = {{{prethodnik|{{{replaces|}}}}}} | oznaka24 = Nasljednik | podaci24 = {{{nasljednik|{{{replaced_by|}}}}}} | oznaka25 = Naziv usluge | podaci25 = {{{naziv_usluge|{{{service_name|}}}}}} | oznaka26 = Modul | podaci26 = {{{modul|{{{module|}}}}}} }}<noinclude> {{dokumentacija}} </noinclude> haart1coby054trty8cfvs5cqmd86zb Silovanje 0 56218 3848532 3779880 2026-05-22T10:10:51Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Nasilje nad muškarcima]]; +[[Kategorija:Nasilje nad ženama]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848532 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Nasilje nad ženama}} [[Datoteka:Konstantin Makovsky - The Bulgarian martyresses.jpg|mini|200px]] '''Silovanje''' je vid [[Seksualnost|seksualne]] aktivnosti i način putem kojeg silovatelj zadovoljava svoje bolesne prohtjeve. Sa razvojem [[Nauka|nauke]] i [[Tehnologija|tehnologije]] nagon je postao neovisniji od nagona rasplođivanja, tako da se i lepeza motiva silovatelja u skladu s time proširila. Žrtve ovog delikta obično se prisiljavaju na oralni seks, analni snošaj, pa čak i penetraciju stranih predmeta u polni organ. Dok drugi silovatelji ljube žrtve ili ih čak maze što je mnogo više prisutno kod poznatih počinioca, kao i to da isti prijete određenim posljedicama ako žrtva prijavi djelo. Prema [[kriminal]]ističkoj metodici, prof. dr Duška Modly-a postoji pet vrsta silovanja: # Sadističko silovanje # Silovanje u bijesu # Silovanje dominacije # Zavođenje koje prerasta u silovanje # Etničko silovanje == Vrste silovanja == '''Sadističko silovanje''' pojavljuje se kao pokušaj postizanja zadovoljstva ne iz seksualnog čina već iz tjelesnog mučenja i okrutnog povređivanja tijela žrtve. '''Silovanje u bijesu''' je seksualni napad obilježen visokim stepenom brutalnosti i javlja se kao sredstvo izražavanja bijesa, mržnje, neadekvatnosti i projekcije sopstvenih frustracija, neuspjeha i strahova u životu. '''Silovanje dominacije''' je situacija u kojoj je osnovni motiv napadača dominacija superiornosti i moći nad žrtvom usljed sopstvenog neuspjeha u socijalnim i seksualnim komunikacijama, pokazivanjem ženi gdje je njeno mjesto. '''Zavođenje koje prerasta u silovanje''' je napad koji izrasta iz prihvatljive seksualne situacije u kojoj žrtva odlučuje ili je odlučila da će se predhodno zaustaviti prije koitusa (spolnog čina). U ovim slučajevima fizička sila se rijetko primjenjuje jer počinioc ne želi da povrijedi žrtvu, već da zadovolji svoje porive. '''Etničko silovanje''' je nagori oblik ljudske izopačenosti. Ova silovanja više nego druga, uništavaju individualnost žene, njenu ljubavnu sposobnost i doživotno traumatiziraju. == Način pristupa žrtvi == Kada govorimo o načinu pristupa žrtvi silovanja ističemo: # Trenutačni napad # Silovanje na osnovu zloupotrebe povjerenja Prema ''Hazelwood-u'' razlikujemo sljedeće stilove pristupa žrtvi: # ''Con'' – contakt # ''Blitz'' – iznenada # ''Suprise'' – iznenađanje '''Con''' pristup karakterizira se tim što počinilac koristi neku priliku ili izliku i raspolaže sposobnošću da utiče na ženu. Kada se žrtva nađe pod njegovom kontrolom postaje agresivan. Pri tome se počinioc služi trikovima lažnog predstavljanja. '''Blitz''' pristup karakterizira se prepadom. Silovatelj se koristi direktnim tjelesnim napadom na žrtvu koja pokorava i tjelesno ozljeđuje. Pri tome počinioc upotrebljava kemikalije, plinove i slična sredstva za omamljivanje žrtve. '''Suprise''' pristup karakterizira se da napadač čeka žrtvu ili joj prilazi nakon što je zaspala. Počinioc je unaprijed označiožrtvu preko neopaženog kontakta ili saznanja kada će ona biti sama. == Literatura == * Dr. MODLY Duško, Krivična prijava organa unutarnjih poslova (studija), Zagreb, 1992 {{Commonscat|Rape}} [[Kategorija:Krivično pravo]] [[Kategorija:Silovanje]] [[Kategorija:Akutna bol]] [[Kategorija:Seks i zakon]] [[Kategorija:Seksualni zločini]] [[Kategorija:Nasilje nad muškarcima]] [[Kategorija:Nasilje nad ženama]] in6nrro42ghgf8mtp6ovr3ybh6xfi1q Ratni zločin 0 56683 3848534 3817848 2026-05-22T10:11:14Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Nasilje nad muškarcima]]; +[[Kategorija:Nasilje nad ženama]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848534 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Preuređivanje}} {{Rat|pravo}} '''Ratni zločini''' su krivična djela koja podrazumijevaju: napad na civilno stanovništvo, naselje ili pojedine civilne osobe, ubijanje, mučenje, namjerno nanošenje osobi tjelesnog ili duševnog bola, preseljenje, prisilno prevođenje na drugu vjeru, prisiljavanje na prinudni rad, pljačkanje imovine stanovništva, i drugo. Zločin protiv čovječnosti i ratni zločin predstavljaju dva internacionalna krivična djela ali pored njih tu je još i [[terorizam]] i zločin protiv mira ([[agresija]]). Iz toga razloga je bitan princip legalnosti - koji tvrdi da neko ne može biti odgovoran za krivično djelo ako ono nije zakonski uvedeno u krivična djela. Bitno je razlikovati zločin protiv čovječnosti od agresije iz nekoliko razloga: * genocid nije isto što i agresija; * različite vrste zločina: ono što tužioci nastoje u sudnicama dokazati kao činjenicu; * težina ratnih zločina. == Također pogledajte == * [[Genocid nad Armenima]] * ''[[Kommandobefehl]]'' * [[Genocid u Srebrenici]] * [[Ratni zločini tokom rata u Bosni i Hercegovini]] {{Commonscat|War crimes}} [[Kategorija:Zločini]] [[Kategorija:Posljedice rata]] [[Kategorija:Ratni zločini]] [[Kategorija:Nasilje nad muškarcima]] [[Kategorija:Nasilje nad ženama]] b3nicvvcdgmqeqbot7kysc4rczhj89y Ulje 0 59402 3848559 3810498 2026-05-22T11:58:36Z Palapa 383 3848559 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Olive oil.jpg|mini|desno|[[Maslinovo ulje]]]] [[Datoteka:Mobil 1 motor oil.jpg|mini|desno|Motorno ulje]] '''Ulje''' je pojam koji se u najširem značenju koristi za bilo koju [[tekućina|tekućinu]] koja pri miješanja s [[voda|vodom]] ne stvara homogenu smjesu, tj. ulja su hidrofobne i liofilne tekućine. * [[Jestiva ulja]] su smjese [[triglicerid]]a koji u [[organska hemija|organskoj hemiji]] čine grupu zajedno s [[masti i ulja|mastima]]. * [[Mineralna ulja]] koja se koriste kao maziva i goriva su smjese [[ugljikovodici|ugljikovodika]]. == Također pogledajte == * [[Vosak]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{stub-hem}} {{Commonscat|Oil}} [[Kategorija:Lipidi]] [[Kategorija:Ulja| ]] [[Kategorija:Hemijske supstance]] m28ymmjs6c79a8mysgll2rpm14m374x Srednje (Ilijaš) 0 60764 3848384 3823149 2026-05-21T16:42:36Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848384 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Srednje | vrsta = (naselje) <!-- *** Ime **** --> | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = | opis_slike = | veličina_slike = <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | grb = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Kanton Sarajevo|Sarajevo]] | općina = [[Ilijaš]] <!-- *** Položaj *** --> | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.9928 | dužina_stepeni = 18.4264 | najveća tačka = | najveća tačka metara = <!-- *** Površina *** --> | površina_grada = | površina_općine = <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo grad = 359 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = <!-- *** Kod *** --> | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 33 | matični broj = 143715<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naselja |work=fzs.ba |access-date=25. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509001936/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |archive-date=9. 5. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 10863 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Srednje u Bosni i Hercegovini <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Srednje''' su naseljeno mjesto u općini [[Ilijaš]], [[Bosna i Hercegovina]]. '''Srednje''' je [[naseljeno mjesto]] u [[Općina Ilijaš|općini Ilijaš]], u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. U historijskom razvoju mjesta izdvajaju se srednjovjekovna baština, učešće šireg područja u [[Narodnooslobodilačka borba u Bosni i Hercegovini|Narodnooslobodilačkoj borbi]] tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] te ratna dešavanja iz vremena [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]].<ref name="KONSStecci">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/3013|title=Nekropola sa stećcima Srednje, historijsko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref><ref name="ANUBiHSarajevo">{{cite web|url=https://bastina.anubih.ba/bitstreams/0919f30b-1b5d-457a-91bd-32fed4479936/download|title=Političko-pravni i zakonski položaj Grada Sarajeva u postdejtonskom periodu sa uklonom na reformu nadležnosti i teritorijalnu organizaciju|website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026}}</ref> == Historija == === Srednji vijek === Na području Srednjeg nalazi se nekropola sa [[Stećak|stećcima]], koja je proglašena [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine]].<ref name="KONSStecci" /> === Drugi svjetski rat === U jednoj studiji [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|ANUBiH]] navodi se da je u martu 1942. godine, u mjestu Srednje u okolini Sarajeva, formiran Prvi partizanski udarni bataljon, koji je potom bio važan činilac oružane borbe protiv okupatora u širem sarajevskom području.<ref name="ANUBiHSarajevo" /> === 20. vijek === Godine 1985. za potrebe novootvorenog rudnika mangana izgrađena je prva rudnička uskotračna pruga u dužini od oko 22&nbsp;km. od Semizovca do Čevljanovića. Mjesto Srednje željezničkom trasom od Semizovca udaljeno je oko 16&nbsp;km. Prolaskom uzane pruge ovo mjesto je dobilo mogućnost razvoja drvne industrije kao glavne privredne djelatnosti. Privrednom politikom strani kapitalisti [[Austro-Ugarska|Austro - ugarske]] monarhije u prvi plan stavili su eksploataciju šumskih bogatstava. Otvaranjem šumskih revira na planinama [[Ozren (Planina, Sarajevo)|Ozren (kod Sarajeva)]] i [[Zvijezda (planina u Bosni i Hercegovini)|Zvijezdi]] novi vlasnici pokazali su spremnost i obavezu staviti sva raspoloživa finansijska sredstva. Prvi ugovor sa zemaljskom vladom BiH zaključila je firma Giuseppe Feltrinelli i kompanija iz Milana 1899. godine. U Srednjem je radila manja pilana sa jednim gaterom na vodeni pogon u vlasništvu Steinmetza Franza koju je drvnu masu otkupljivao sa planine Ozren kod Sarajeva. Firma Giuseppe Feltrinelli i kompanije iz Milana radila je sve do izbijanja Prvog svjetskog rata. Poslije rata na ovim šumskim revirima radi firma „Ozren“ a. d. Šumska industrija Srednje i gradi uzanu prugu 0,76 m prema planini Ozren u dužini od 8,5 kilometara. Također, u postrojenju pilane puštena je u pogon električna centrala za pokretanje u rad mašina za rezanje balvana – gateri. Poslije Drugog svjetskog rata sva imovina se konfiskuje u korist države tako da je u Srednjem registrovano novo preduzeće pod nazivom „Šumsko – industrijsko preduzeće Romanija“.<ref name="Prug">{{Cite web |url=http://vremeplov.ba/?m=20190524 |title=Uoči 56. godišnjice ukidanja: U spomen na uzanu željezničku prugu Semizovac – Ivančići - 24.05.2019|work= vremeplov.ba/ |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> Još uvijek postoji zgrada željezničke stanice, kao stambena zgrada. === Rat u Bosni i Hercegovini === Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] područje općine Ilijaš i šire sarajevsko-romanijske zone bilo je dio ratnih operacija na prilazima [[Sarajevo|Sarajevu]]. U vojnoj studiji ''Balkan Battlegrounds'' ilijaško područje se spominje u okviru borbi sjeverozapadno od Sarajeva, gdje je u maju 1994. djelovala i 1. ilijaška pješadijska brigada [[Vojska Republike Srpske|VRS-a]].<ref name="BB">{{cite book|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990-1995|publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis|year=2002|volume=I|location=Washington, DC|page=256}}</ref> U jednoj reportaži o neprocesuiranim zločinima navodi se da je u julu 1992. kod Srednjeg iz zasjede napadnut kombi s civilima koji su putovali iz [[Pale (Republika Srpska)|Pala]] prema Ilijašu na sahranu.<ref name="DetektorKombi">{{cite web|url=https://detektor.ba/2020/06/01/zaboravljene-zrtve-ubistva-civila-u-kombiju-iz-zasjede-u-julu-1992-godine/|title=Zaboravljene žrtve: Ubistva civila u kombiju iz zasjede u julu 1992. godine|date=1. 6. 2020|website=Detektor|access-date=17. 3. 2026}}</ref> U drugom izvještaju sa suđenja za zločine u Čemernu spominje se i Četa „Srednje“ kao jedna od lokalnih formacija iz tog vremena.<ref name="DetektorCemerno">{{cite web|url=https://detektor.ba/2019/09/05/hadzic-i-ostali-razbijene-glave-i-izoblicena-tijela-u-cemernu/|title=Hadžić i ostali: Razbijene glave i izobličena tijela u Čemernu|date=5. 9. 2019|website=Detektor|access-date=17. 3. 2026}}</ref> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Srednje | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 143715 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 25. 9. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 25. 9. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 359 | g2013_bosnjaci = 311 | g2013_srbi = 12 | g2013_hrvati = 20 | g2013_bosanci = 7 | g2013_muslimani = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 8 | g1991_ukupno = 562 | g1991_muslimani = 132 | g1991_srbi = 259 | g1991_hrvati = 73 | g1991_jugosloveni = 90 | g1981_ukupno = 517 | g1981_muslimani = 97 | g1981_srbi = 253 | g1981_hrvati = 78 | g1981_jugosloveni = 65 | g1981_albanci = 2 | g1981_crnogorci = 18 | g1971_ukupno = 529 | g1971_muslimani = 83 | g1971_srbi = 231 | g1971_hrvati = 174 | g1971_jugosloveni = 25 | g1971_albanci = 2 | g1971_madjari = 1 | g1971_crnogorci = 12 }} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * [http://www.ilijas.ba/ Zvanični sajt općine Ilijaš] {{Općina Ilijaš}} tp4zrxzl1usxzeysljwo9y00f5lq9di Tesavuf 0 60901 3848461 3529327 2026-05-22T06:19:22Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848461 wikitext text/x-wiki {{Islam}} '''Sufizam''' ili '''Tesavvuf''' je [[islam]]ska nauka koja se bavi odgojem duše ([[nafs]]) i čišćenjem srca ([[qalb]]). Nastao je kada i termini svih ostalih grana islamske nauke kao što su [[fikh]], [[hadis]], [[tefsir]], [[kelam]], [[tarih]].<ref>* Ebu Irfan el-Bosnevi, Tesavvuf ili Sufizam nauka ihsana, str. 1.</ref> S obzirom na kur'ansko sunnetske korijene tesavvufa, sufije ili pripadnici tesavvufa svrstavaju se u ehl-i sunnetski pravac u vjerovanju. Sufizam je često opisan kao put, koji se u isto vrijeme odnosi na izvor i odredište. Sufizam ima za cilj uklanjanje svih zastora koji stoje izmedu sufije i [[Allah]]a. Putujući ovim putem, sufija stiče znanje istinske realnosti.<ref>* Šejh Ragib el Džerrahi, Uvod u tesavvuf, str. 13.</ref> == Etimologija == Osoba koja slijedi put sufizma naziva se sufija, derviš ili fakir. Postoje mnoge teorije o etimologiji (porijeklu, načinu nastanka) riječi sufizam. Prema nekim autorima tragove riječi ''sufi'' nalazimo u [[arapski|arapskoj]] riječi koja se izgovara ''suf'', što doslovno znači vuna, a što ukazuje na materijal od kojeg je bila napravljena jednostavna odjeća ranih muslimanskih mistika.<ref>* Idris Šah, Put sufija, 1968, Ljubljana, str. 8.</ref> Drugi kažu da je to od riječi ''sifat'' (atribut, svojstvo), jer je sufija u cijelosti okićen lijepim svojstvima, a pri njemu nema pokuđenih svojstava, dok treći vele da je to od riječi ''safaun'' (čistoća).<ref>* Abdul Kadir Isa, Istine o tesavvufu, Tuzla, 1998, str. 6.</ref> Derviš je [[perzijski|perzijska]] riječ koja je nastala od korijena ''dar'' (vrata). Ona se odnosi na osobu koja luta od vrata do vrata.<ref>* Mnogi derviši su išli od vrata do vrata, tražeći hranu ili smještaj</ref> Isto tako ova riječ može da predstavlja osobu koja stoji na pragu između svjesnosti o ovome svijetu i svjesnosti svijeta Božanskog, dok je fakir arapska riječ za siromaha. == Nastanak == Osnovni koncepti islamskog misticizma kao što su pobožno siromaštvo (fakr), potpuno predavanje Bogu (tawakkul) i određeni oblici religijske prakse, poput ''zikrullaha'', te slušanja poezije i muzike (sama'), imaju svoje paralele u prvim vijekovima islama. Postoje mišljenja da je sufizam bio neodvojivi dio ranog islama, te za onoga koji slijedi sufizam i koji živi životom „onoga koji ide putem usavršavanja",<ref>* U islamskim jezicima pripadnici sufizma nikad se ne nazivaju sufijama i takav naziv se smatra neučtivim, jer sufija je neko ko je stigao do cilja, ko je ostvario cilj i postigao stanje „Uzvišenog Identiteta". Putnik na putu tesawwufa obično se naziva ''fakir'' (siromah).</ref> prvi i najsavršeniji sufija bio je poslanik [[Muhammed]], kao i njegovi [[ashabi]] i [[Pravedne halife|prva četvorica halifa]].<ref>* http://bastinaobjave.com/irfan-176/kruna-duhovnosti/1367-ejhul-akbar-ibn-arebija {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150501223020/http://bastinaobjave.com/irfan-176/kruna-duhovnosti/1367-ejhul-akbar-ibn-arebija |date=1. 5. 2015 }}</ref> Sredinom 8. vijeka dolazi do pojave asketskih pokreta. U to vrijeme su postojali pobožni muslimani, koji su se odricali svakog posjeda, željeli su živjeti jednostavnim životom. Neki od njih postali su lutajući misionari, a drugi su živjeli u duhovnim zajednicama. Najpoznatiji sufija iz tog perioda je bila žena, [[Rabia el-Adevijja]] čiji je život obilježen molitvama, osamom i duhovnim pjesništvom. U 9. vijeku se javlja sukob između mističnih pokreta s racionalistima u [[Basra|Basri]] i [[Bagdad]]u. Sufije su nailazili su na žestok otpor pripadnika ortodoksnog islama, i na optužbe zbog [[Panteizam|panteizma]]. Najpoznatiji sufija koji je ubijen u to vrijeme je bio [[Mensur el-Haladž]]. On je i danas u očima sljedbenika sufizma ostao upamćen kao model mističnog ljubavnika. === Sistematizacija === Najuspješniji pokušaji da se sistematizuje misao sufizma su došli od strane dva velika islamska filozofa. Prvi od njih, [[El-Gazālī]], bio je profesor u čuvenoj medresi Nizamiji u Bagdadu, da bi se zatim povukao 1091. godine i postao sufija. U svom djelu ''Izbavljenje od zablude'' (El-munkiz min ed-dalal ) ispitao je različite načine i puteve saznanja da bi došao do zaključka da samo unutrašnja istina koju traže sufije može zadovoljiti zahtijeve islama. U odlomku ''Putevi sufija'' El-Gazālī veli: ''Nakon što sam završio s tim naukama (filozofija, učenje Talimija)), počeo sam se zanimati za put sufija. Saznao sam da je njihov put čvrsto sastavljen od znanja i djelovanja. Cilj njihova djelovanja je poništavanje osobnih zapreka i očišćenje karaktera od loših sklonosti i ružnih svojstava, sve dok se ne postigne odreknuće srca od svega što nije Bog Uzvišeni, i dok se srce ne ukrasi spominjanjem Boga.''<ref>* El-Gazālī, Izbavljenje od zabluda, str. 22.</ref> Drugi filozof, [[Ibn Arabi]], sufija iz [[Andaluzija|Andaluzije]], upoznat i sa krišćanskim i sa muslimanskim filozofskim kategorijama, ispitao je najdublje nivoe značenja [[Kur'an]]a i opisao suštinsku ideju tawhida (Božijeg jedinstva). Kasnija izlaganja teološkog sufizma bavila su se pojmovima kao što su savršen čovjek (Al-Insān al-Kāmil), kutb, metafizičkim dimenzijama svjetlosti i ljubavi upravo zbog velikog Gazalijevog i Arabijevog uticaja. == Tarikati == Riječ tarikat ([[arapski]]: ''طرق'', ''put'') nakon sistematizacije tesavvufa, postala je naziv pod kojim su se podrazumijevale manje ili više organizirane skupine koje su ispoljavale određene karakteristične osobine i odlike u oblačenju, načinu činjenja zikra i koje su imali drugačiji pristup razumijevanju, shvatanju, tumačenju i prihvatanju suština i istina islama. Pojednostavljeno tarikat je plan i program te metod i režim nekog sufijskog reda. Postoji dvanaest glavnih tarikatskih redova. Oni se u svom cilju ujedinjuju ali se kod primjene, u izvjesnim propisima razlikuju. Historija tesavvufa bilježi, zajedno sa ograncima (kolovima) oko 200 tarikata (koji su se razvili iz 12 originalnih tarikata), a koji nisu ništa drugo do unekoliko različiti putevi i sredstva za postizanje jednog, istog cilja.<ref>* Rehmi serin, Tarikatski savjeti i upute, str. 11.</ref> Tarikati su se u islamskom svijetu pojavili početkom trećeg stoljeća muslimanske ere. Nazive nose po njihovim osnivačima. Oni su podizali i upućivali svoje učenike ka usavršavanju znanja i djelovanja.<ref>* http://haqqani-dergah.tripod.com/id12.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306205536/http://haqqani-dergah.tripod.com/id12.html |date=6. 3. 2016 }}</ref> Prvi veliki sufijski red, koji se pojavio u obliku u kojem su tarikati danas poznati, bio je kadirijski tarikat, koji je ime dobio po utemeljitelju [[Abdul Kadir Džilani]]ju. Ovaj red bio je ogranak starijeg džunejdijskog tarikata koji je potekao od [[Ebu-l-Kasima el-Džunejd]]a.<ref>* William Stoddart, Sufizam, Sarajevo, 2014, str. 54.</ref> '''Dvanaest temeljnih (priznatih) sufijskih redova:'''<ref>* http://www.znaci.com/osnovi_vjerovanja/tesavvuf/art411_0.html</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !Tarikat!!Osnivač |- | style="text-align:left;"|[[Kadirijski tarikat|Kadirijski]] | style="text-align:left;"|[[Abdul Kadir Džilani]] |- | style="text-align:left;"|[[Nakšibendije|Nakšibendijski]] | style="text-align:left;"|[[Muhammed Beha’uddin Nakšibend El-Buhari|Beha’uddin Nakšibend]] |- | style="text-align:left;"|[[Bektašijski tarikat|Bektašijski]] | style="text-align:left;"|[[Hadži Bektaš Vali]] |- | style="text-align:left;"|[[Mevlevi tarikat|Mevlevijski]] | style="text-align:left;"|[[Dželaludin Rumi]] |- | style="text-align:left;"|[[Jasevijski tarikat|Jasevijski]] | style="text-align:left;"|[[Ahmed ibn Ibrahim ibn Ali Jesavi]] |- | style="text-align:left;"|[[Rifaijski tarikat|Rifaijski]] | style="text-align:left;"|[[Sejjid Ahmed Er-Rifai]] |- | style="text-align:left;"|[[Čištijski tarikat|Čištijski]] | 481 style="text-align:left;"|[[Mu ’inuddin Čišti]] |- | style="text-align:left;"|[[Bedevijski tarikat|Bedevijski]] | style="text-align:left;"|[[Ahmed el-Bedevi]] |- | style="text-align:left;"|[[Kubravijski tarikat|Kubravijski]] | style="text-align:left;"|[[Nedžmuddin Kubra]] |- | style="text-align:left;"|[[Šazilijski tarikat|Šazilijski]] | style="text-align:left;"|[[Ebu Hasan eš-Šazili]] |- | style="text-align:left;"|[[Desukijski tarikat|Desukijski]] | style="text-align:left;"|[[Ibrahim ibn Ebil-Medžd ed-Desuki]] |- | style="text-align:left;"|[[Halvetijski tarikat|Halvetijski]] | style="text-align:left;"|[[Muhammed el-Halveti el-Hvarizmi]] |- |} === Silsila === Svaki sufijski red ima svoju silsilu (lanac). Silsila je neprekidni lanac šejhova (učitelja). Svaki od šejhova u tom lancu je podučen, iniciran i potvrđen od strane svoga predhodnika. Ovaj lanac ide unazad sve do poslanika [[Muhammed]]a, a preko njega do [[Allah]]a. U sufizmu nema samo-izabranih učitelja. Ovaj lanac se poredi sa cjevovodom od kojih je svaki šejh jedna od cijevi. Blagoslovi koji dolaze svakom dervišu teku kroz ovaj cjevovod. Oni teku kroz šejha, ali nisu od njega. Šejh ne mora biti savršen ili sveznajući. Važno je samo da taj dio cijevi za koji je on odgovoran nema rupa i da je čvrsto povezan sa glavnim cjevovodom. Na taj način, kroz njega će nesmetano proticati blagoslovi Božanski.<ref>* Šejh Ragib el Džerrahi, Uvod u tesavvuf, str. 35.</ref> == Poznate sufije == {| valign=top |- |valign=top| * [[Mensur el-Haladž]] * [[Maruf Karhi]] * [[Ibn Arabi]] * [[Ibrahim ibn Edhem]] * [[Ibn al-Farid]] * [[Bajazid Bistami]] * [[Sarri Saqati]] * [[Šekik el-Belhi]] |valign=top| * [[Dželaludin Rumi]] * [[Feriduddin Attar]] * [[Abdurrahman Džami]] * [[Saadi Širazi]] * [[Said Nursi]] * [[Nazim Haqqani]] * [[Habib el-Džifri]] * [[Muhammad el-Yakubi]] |} == Reference == {{reference}} {{Islamske teme}} [[Kategorija:Islam]] qqh83cup4xfxy7o2dxrc4hie8ktujz5 Tramošnjik 0 62855 3848504 3842713 2026-05-22T09:26:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848504 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Tramošnjik | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | grad = [[Visoko]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.0155 | dužina_stepeni = 18.2029 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 345 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 32 | matični broj = 158178<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11126 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Tramošnjik u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }}'''Tramošnjik''' je [[naseljeno mjesto]] u [[Grad Visoko|gradu Visokom]], u [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskom kantonu]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref>{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=19800&show=12|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> == Historija == Područje današnjeg Tramošnjika spominje se u osmanskim izvorima iz 1468. i 1469, kada se u sumarnom popisu [[Visočka nahija|Visočke nahije]] navodi selo '''Čremošnjak''', koje se u literaturi identificira s današnjim Tramošnjikom.<ref name="CarDrnda">{{cite web|url=https://pof.ois.unsa.ba/index.php/pof/article/download/447/pdf/1333|title=Teritorijalna i upravna organizacija visočke nahije od 1469. do 1878. godine|website=Prilozi za orijentalnu filologiju / Univerzitet u Sarajevu|access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref name="MuzejVisoko">{{cite web|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/Visoko-i-okolina-2.pdf|title=Visoko i okolina kroz historiju 2|website=Zavičajni muzej Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref> U osmanskom periodu Tramošnjik se spominje i u građi iz [[18. stoljeće|18. stoljeća]] kao selo u Visočkoj nahiji.<ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/28977853/Koncept_dobro%C4%8Dinstva_i_poreska_oslobo%C4%91enja_u_Osmanskom_carstvu_lokalne_specifi%C4%8Dnosti_oporezivanja_u_Sarajevskom_kadiluku_prema_inamat_defterima_bosanskih_namjesnika_CONCEPT_OF_BENEFACTION_AND_TAX_EXEMPTIONS_IN_THE_OTTOMAN_EMPIRE_LOCAL_SPECIFICITIES_OF_TAXATION_IN_THE_KAZA_OF_SARAJEVO_|title=Koncept dobročinstva i poreska oslobođenja u Osmanskom carstvu: lokalne specifičnosti oporezivanja u Sarajevskom kadiluku prema inamat-defterima bosanskih namjesnika|website=Academia.edu|access-date=17. 3. 2026}}</ref> U savremenoj mjesnoj samoupravi naselje je povezano s Loznikom u okviru izbornog područja '''Loznik i Tramošnjik''' pri [[Mjesna zajednica|mjesnoj zajednici]] [[Gračanica (Visoko)|Gračanica]].<ref>{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/kandidati-za-clanove-savjeta-mjesnih-zajednica-grada-visoko-koji-ce-ucestvovati-na-izborimau-nedjelju-13-06-2021-godine/|title=Kandidati za članove savjeta mjesnih zajednica Grada Visoko, koji će učestvovati na izborima u nedjelju, 13.06.2021. godine|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref> == Stanovništvo == Prema rezultatima [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisa stanovništva iz 2013. godine]], Tramošnjik je imao 345 stanovnika, od čega su 342 bili [[Bošnjaci]].<ref name="PopisEtni">{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=11126&show=12|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> U preliminarnim rezultatima popisa za naselje su evidentirana 351 popisana osoba, 106 domaćinstava i 138 stanova.<ref>{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?show=2|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026|archive-date=9. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209180744/http://www.statistika.ba/?show=2|url-status=dead}}</ref>{{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Tramošnjik | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 158178 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 116/7/8) |work=fzs.ba |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 345 | g2013_bosnjaci = 342 | g2013_bosanci = 1 | g2013_nepoznato = 2 | g1991_ukupno = 355 | g1991_muslimani = 350 | g1991_jugosloveni = 1 | g1981_ukupno = 276 | g1981_muslimani = 276 | g1971_ukupno = 230 | g1971_muslimani = 226 | g1971_srbi = 3 }} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.visoko.gov.ba/ Zvanični sajt grada Visokog] {{Grad Visoko}} 685l5f71fsorcxj8472jtj8ysz60hb2 Vazopresin 0 65270 3848509 3764247 2026-05-22T09:29:04Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neuroendokrinologija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848509 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj |slika= | Strukturna formula =[[Datoteka:Vasopressin_labeled.png|250px]][[datoteka:Arginine_vasopressin3d.png|250px]] | Hemijski spoj =Vazopresin | Druga imena =Antidiuretski hormon (ADH); arginin-vazopresin (AVP); argipresin <br>[[IUPAC]] ime:1-{[(4R,7S,10S,13S,16S,19R)-19-Amino-7-(2-amino-2-oksoetil)-10-(3-amino-3-oksopropil)-13-benzil-16-(4-hidroksibenzil)-6,9,12,15,18-pentaoxo-1,2-ditia-5,8,11,14,17-pentaazacikloikosan-4-il]karbonil}-L-prolil-L-arginilglicinamid | Sumarna formula =C<sub>46</sub>H<sub>65</sub>N<sub>15</sub>O<sub>12</sub>S<sub>2</sub> | CAS registarski broj =11000-17-2 | SMIILES=c1ccc(cc1)C[C@H]2C(=O)N[C@H](C(=O)N[C@H](C(=O)N[C@@H](CSSC[C@@H](C(=O)N[C@H](C(=O)N2)Cc3ccc(cc3)O)N)C(=O)N4CCC[C@H]4C(=O)N[C@@H](CCCN=C(N)N)C(=O)NCC(=O)N)CC(=O)N)CCC(=O)N | Kratki opis = Predominantno jetreni i bubrežni hormon, sa poluživotom od 10-20 minuta | Molarna masa = | Agregatno stanje = | Gustoća =1,6±0.1 | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | pKa= | Rastvorljivost = | Dipolni moment = |InChI = |StedInchI= 1S/C46H65N15O12S2 /c47-27-22-74-75-23-33(45(73)61-17-5-9-34(61)44(72)56-28(8-4-16-53-46(51)52)39(67)54-21-37(50)65)60-43(71)32(20-36(49)64)59-40(68)29(14-15-35(48)63)55-41(69)31(18-24-6-2-1-3-7-24)58-42(70)30(57-38(27)66)19-25-10-12-26(62)13-11-25/h1-3,6-7,10-13,27-34,62H,4-5,8-9,14-23,47H2,(H2,48,63)(H2,49,64)(H2,50,65)(H,54,67)(H,55,69)(H,56,72)(H,57,66)(H,58,70)(H,59,68)(H,60,71)(H4,51,52,53)/t27-,28-,29-,30-,31-,32-,33-,34-/m0/s1 | KEGG =D00101 <br>[[PubChem]]:644077 |HAZARD= }} {{Infokutija gen}} '''Vazopresin''' − također zvani i '''antidiuretski hormon''' ('''ADH'''), '''argininski vazopresin''' ('''AVP''') ili '''argipresin'''<ref name="Dorlands">{{cite book | vauthors = Anderson DA | title = Dorland's Illustrated Medical Dictionary | publisher=Elsevier | url = https://books.google.com/?id=mNACisYwbZoC&printsec=frontcover&dq=Dorland%27s+Illustrated+Medical+Dictionary#v=snippet&q=argipressin&f=false | isbn = 978-1-4160-6257-8 | year = 2012 | edition = 32nd}}</ref> je [[hormon]] sintetiziran kao [[peptid]]ni [[hormon|prohormon]] u [[neuron]]ima [[hipotalamus]]a i pretvara se u AVP. Zatim putuje niz [[akson]] te ćelije, koja završava u [[zadnji režanj hipofize|zadnjem režnju hipofize]], a oslobađa se iz [[vezikula|vezikule]] u cirkulaciju, kao odgovor na [[toničnost|hipertoničnost]] [[vanćelijska tečnost|vanćelijske tečnosti]] ([[osmomolarnost|hiperosmolalnost]]). AVP ima dvije primarne funkcije. Prvo, povećava količinu vode bez rastvorene supstance koja se ponovo apsorbuje u [[cirkulacijski sistem|cirkulaciju]] iz filtrata u bubrežnim cjevčicama [[nefron]]a. Drugo, AVP sužava [[Arteriola|arteriole]], što povećava [[Vaskularni otpor|periferni vaskularni otpor]] i podiže arterijski [[krvni pritisak]].<ref name=Marieb>{{cite book | last = Marieb | first = Elaine | name-list-format = vanc | title = Anatomy & physiology | url = https://archive.org/details/anatomyphysiolog0000mari_x3c0 | publisher = Pearson Education, Inc | location = Glenview, IL | year = 2014 | isbn = 978-0-321-86158-0 }}</ref><ref name="isbn0-387-30348-0">{{cite book | vauthors = Caldwell HK, ((Young WS III)) | veditors = Lajtha A, Lim R | title = Handbook of Neurochemistry and Molecular Neurobiology: Neuroactive Proteins and Peptides | edition = 3rd | publisher = Springer | location = Berlin | year = 2006 | origyear = | chapter = Oxytocin and Vasopressin: Genetics and Behavioral Implications | chapterurl = http://refworks.springer.com/mrw/fileadmin/pdf/Neurochemistry/0387303480C25.PDF | pages = 573–607 | quote = | isbn = 978-0-387-30348-2 | access-date = 11. 9. 2020 | archive-date = 4. 5. 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110504131252/http://refworks.springer.com/mrw/fileadmin/pdf/Neurochemistry/0387303480C25.PDF | url-status = dead }}</ref><ref name="babar2013">{{cite journal | vauthors = Babar SM | title = SIADH associated with ciprofloxacin | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2013-10_47_10/page/1359 | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 47 | issue = 10 | pages = 1359–63 | date = oktobar 2013 | pmid = 24259701 | doi = 10.1177/1060028013502457 }}</ref> Moguća je i treća funkcija. Neki AVP mogu se osloboditi direktno iz [[hipotalamus]]a u [[mozak]] i mogu imati važnu ulogu u [[ponašanje|društvenom ponašanju]], [[Seksualna motivacija|seksualnoj motivaciji]] i [[veza para]], te majčine reakcije na [[stres]].<ref>{{cite journal | vauthors = Insel TR | title = The challenge of translation in social neuroscience: a review of oxytocin, vasopressin, and affiliative behavior | language = English | journal = Neuron | volume = 65 | issue = 6 | pages = 768–79 | date = mart 2010 | pmid = 20346754 | pmc = 2847497 | doi = 10.1016/j.neuron.2010.03.005 }}</ref> Vazopresin inducira diferencijaciju matičnih ćelija u kardiomiocite i pospješuje homeostazu srčanog mišića.<ref name="Costa_2014">{{cite journal | vauthors = Costa A, Rossi E, Scicchitano BM, Coletti D, Moresi V, Adamo S | title = Neurohypophyseal Hormones: Novel Actors of Striated Muscle Development and Homeostasis | journal = European Journal of Translational Myology | volume = 24 | issue = 3 | pages = 3790 | date = septembar 2014 | pmid = 26913138 | pmc = 4756744 | doi = 10.4081/bam.2014.3.217| department = review }}</ref> Ima vrlo kratak poluživot, između 16–24 minuta.<ref name="babar2013" /> Vazopresin je jedan od hormona koji u zadnjem režnju [[hipofiza|hipofize]] (neurohipofozi) luče završna nervna vlakna koja potiču iz nervnih puteva supraoptičkih i parakomorskihh jezgara [[hipotalamus]]a. Drugi je [[oksitocin]]. Vazopresin se primarno stvara u supraoptičkom jezgru, iako se može stvarati i u parakomornom, ali u šest puta manjoj količini. Obrnuto važi za oksitocin. Posle sinteteze u jzgrima hipotalamusa, vazopresin i oksitocin se, zajedno sa proteinskim nosačima vanim neurofizini, prenose do nervnih završetaka u neurohipofizi. Nervni impulsi iz hipotalamusa stimuliraju njihovu [[egzocitoza|egzocitozu]], a potom ih apsorbiraju obližnji kapilari. I vazopresin i oksitocin su polipeptidi sastavljeni od po devet [[aminokiselina]] i skoro su identične hemijske strukture, s tim što se u molekuli vazopresina nalaze [[fenilalanin]] i [[arginin]] na mjestu gdje se u molekuli oksitocina nalaze [[izoleucin]] i [[leucin]]. ===Fiziološke funkcije === Izuzetno mala količina ADH, čak samo 2 ''ng'', može izazvati smanjeno izlučivanje [[voda|vode]] putem [[bubreg]]a (antidiurezu). Kada nema ADH, [[sistem sabirnih kanala|sabirni kanalići]] i cijevi u bubrezima skoro su nepropusni za vodu, čime se sprečava njena značajnija reapsorpcija, čime omogućava veliki gubitak vode preko mokraće i njeno znatno razrjeđenje. Međutim, ADH značajno povećava propustljivost sabirnih kanalića i cijevi za vodu, čime se omogućuje reapsorpcija velike količine vode, dok prolazi tim dijelovima [[nefron]]a. Tako se čuva voda u telu i stvara vrlo koncentrovana mokraća. ===Regulacija izlučivanja=== Ako se koncentrirani vazopresin u rastvoru [[elektrolit]]a ubrizga u arteriju koja ishranjuje hipotalamus, neuroni supraortičkog i paraventrikulskog jezgra šalju [[akcijski potencijal]] u neurohipofizu, stimulirajući je da luči i do 20 puta veću količinu ADH u [[krv]] od uobičajene. Suprotno tome, ako se u istu arteriju ubrizga razrijeđeni rastvor, prestaje odašiljanje akcijskih potencijala i skoro sasvim prestaje lučenje ADH. Dakle, koncentracija ADH u tjelesnim tečnostima može oscilirati od velikih do vrlo malih vrijednosti za svega nekoliko minuta. Tačan mehanizam kojim [[osmoza|osmotska]] koncentracija kontrolira lučenje ADH nije sasvim poznat. Ipak, zna se da su u [[hipotalamus]]u ili negdje u njegovoj neposrednoj blizini, nalaze modificirani neuronski receptori, zvani ''osmoreceptori''. Kada se poveća koncentracija vanćelijske tečnosti, tečnost osmozom izlazi iz osmoreceptorskih ćelija, zbog čega se one smanjuju, pa u hipotalamusu nastaju nervni signali koji izazivaju dodatno izlučivanje ADH. Obrnuto, ako [[vanćelijska tečnost]] postane suviše razrijeđena, voda [[osmoza|osmozom]] ulazi u ćelije, a to smanjuje podsticaje za lučenje ADH. Mnogi fiziolozi spore se oko mjesta gdje se nalaze osmoreceptori, pri čemu jedni vjeruju da su u [[hipotalamus]]u, čak i u samom supraortičkom jezgru, dok drugi smatraju da se nalaze u ''vaskuloznom organu''. Bez obzira na mehanizam, činjenica je da koncentrirane tjelesne tečnosti stimuliraju supraortičko jezgro, dok ga razrijeđene inhibiraju. ===''Diabetes insipidus''=== ''[[šećerna bolest|Diabetes insipidus]]'' posljedica je neodgovarajućeg lučenja ADH, bilo prekomjernog ili nedovoljnog, ili pak nesposobnosti bubrega da na njega adekvatno odgovore. Nemogućnost proizvodnje ADH ili njegovog oslobađanja iz neurohipofize može biti uzrokovano povredom glave, infekcijom, a može biti i urođeno. Ovo stanje naziva se ''centralni dijabetes insipidus'' i dovodi do stvaranja velike zapremine razblažene mokraće, koja može preći i 15 l/dan. Jedan od mehanizama za žeđ aktivira se prekomjernim gubitkom vode iz tijela, pa sve dok osoba pije dovoljno vode ne dolazi do pada tjelesne tekućine. Međutim, ako se unos vode, iz nekog razloga, ograniči, brzo dolazi do teške dehidratacije. Centralni ''diabetes insipidus'' liječi se sistematskim analogom ADH, ''dezmopresinom'', koji se može dati injekcijom, oralno ili putem kapi za nos, a povećava propustljivost za vodu u distalnim i [[sistem sabirnih kanala|sabirnim tubulama]], normalizujući tako izlučivanje [[mokraća|mokraće]]. Međutim, postoji i stanje kada je količina cirkulirsjućeg ADH normalna ili čak i povišena, ali [[distalna izuvijana cijev]] nije u stanju na njega odgovarajuće reagirati. To stanje se zove nefrogeni ''diabetes insipidus'', zato što je poremećaj na razini [[bubreg]]a. Kod njega dolazi do stvaranja velike zapremine razrijeđene mokraće koja teži da izazove dehidrataciju, ukoliko se unos tečnosti ne poveća za istu količinu za koju je povećana zapremina mokraće. Mnoge bubrežne bolesti mogu poremetiti mehanizam bakansiranja koncentracije tečnosti, naročito oni koji oštećuju [[bubrežna srž|bubrežnu srž]]. Također, i lijekovi kao što su [[litij]] (koristi se za liječenje manično-depresivnih poremećaja) i tetraciklini mogu oštetiti sposobnost distalnog segmenta nefrona da odgovori na ADH. Kod ovog oblika dijabetesa treba najprije liječiti bolest koja ga izaziva. == Također pogledajte == * [[Oksitocin]] ==Reference== {{reflist}} ==Vanjski linkovi== {{Hormoni}} {{commonscat|Vasopressin}} [[Kategorija:Hormoni]] [[Kategorija:Biomolekule]] [[Kategorija:Neuropeptidi]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 20]] [[Kategorija:Orgazam]] [[Kategorija:Neuroendokrinologija]] o6elp1dd3yux0l5bu8h70glh8atryo3 Testosteron 0 65279 3848510 3771777 2026-05-22T09:29:09Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neuroendokrinologija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848510 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj |slika= | Strukturna formula =[[Datoteka:Testosteron.svg |250px]] [[Datoteka:Testosterone molecule ball.png|250px]] | Hemijski spoj =Testosteron | Druga imena = Androst-4-en-17β-ol-3-on <br>Sistematsko ime: (8''R'',9''S'',10''R'',13''S'',14''S'',17''S'')-17-Hydroxy-10,13-dimethyl-1,2,6,7,8,9,11,12,14,15,16,17-dodecahydrocyclopenta[''a'']phenanthren-3-one <br>[[IUPAC]] ime: 17β-Hidroksiandrost-4-en-3-on | Sumarna formula = C<sub>19</sub>H<sub>28</sub>O<sub>2</sub> | CAS registarski broj =58-22-0 | SMIILES= O=C4\C=C2/[C@]([C@H]1CC[C@@]3([C@@H](O)CC[C@H]3[C@@H]1CC2)C)(C)CC4 | SMILES1 = | Kratki opis = Steroidni hormon | Molarna masa =288,43 g/mol | Agregatno stanje = | Gustoća = | Tačka topljenja =155-156&nbsp;°C<ref>{{cite book | editor= Haynes, William M. | year = 2011 | title = CRC Handbook of Chemistry and Physics | url= https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_e9l0 | edition = 92nd | publisher = CRC Press | isbn = 978-1439855119|page=3.304| title= CRC Handbook of Chemistry and Physics }}</ref><br> *Izlučivanje: [[mokraća]] (90%), [[izmet]] (6%) *Poluživot: 2–4&nbsp;sata *[[Metabolizam]]: [[Jetra]] (pretežno [[redoks|redukcija]] i [[konjugacija (biohemija)|konjugacija]]) *Proteinske veze: 97,0–99,5% (na [[globulin]]u koji veže [[spolni hormon]] i [[albumin]] [[krvni serum|ljudskog seruma]]) | Tačka ključanja = | pKa= | Rastvorljivost = | Dipolni moment = |InChI = |StedInchI= 1S/C19H28O2/c1-18-9-7-13(20)11-12(18)3-4-14-15-5-6-17(21)19(15,2)10-8-16(14)18/h11,14-17,21H,3-10H2,1-2H3/t14-,15-,16-,17-,18-,19-/m0/s1 | ChEBI = 17347 | KEGG =D00075<br>[[PubChem]]: 6013<br> }} '''Testosteron''' je važan seksualni [[hormon]] koji postoji kod oba pola, ali se razlikuje u količinama i koncentraciji, ali u principu je muški polni hormon i spada u steroidne hormone. Testosteron se primarno luči kod muških u [[testisi]]ma, a kod ženskih u [[jajnici]]ma. Zbog uticaja na veličinu i razvoj mišića, testosteron se koristi i za [[doping]] u raznim oblicima. == Funkcije == * pojačava i ubrzava razvijanje muških polnih organa * reguliše produkciju [[sperma|sperme]] * pojačava rast dlaka na tijelu, osim kose na glavi * pojačava i uveličava rast mišića * pojačava seksualnu želju * podiže i pojačava agresiju Testosteron je [[anabolički steroid]] i primarmi [[mužjak|muški]] [[spolni hormon]].<ref>{{cite web |title=Understanding the risks of performance-enhancing drugs |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/performance-enhancing-drugs/art-20046134 |website=Mayo Clinic |access-date=30. 12. 2019 |language=en}}</ref> Kod muškaraca, testosteron ima ključnu ulogu u razvoju [[muški reproduktivni sistem|muškog reproduktivnog]], kao što su [[testis]]i i [[prostata]], kao i promociji formiranja [[sekundarne spolne karakteristike|sekundarnih spolnih obiljržja]], kao što su povećana masa [[mišić]]a i [[kost]]iju i rast [[androgena dlaka|tjelesne dlakavosti]].<ref name="Mooradian_ 1987">{{cite journal | vauthors = Mooradian AD, Morley JE, Korenman SG | title = Biological actions of androgens | journal = Endocrine Reviews| volume = 8 | issue = 1 | pages = 1–28 | date = Feb 1987 | pmid = 3549275 | doi = 10.1210/edrv-8-1-1 }}</ref> Pored toga, testosteron sudjeluje u održavanju zdravlja i blagostanja,<ref name="pmid19707253">{{cite journal | vauthors = Bassil N, Alkaade S, Morley JE | title = The benefits and risks of testosterone replacement therapy: a review | journal = Therapeutics and Clinical Risk Management | volume = 5 | issue = 3 | pages = 427–48 | date = Jun 2009 | pmid = 19707253 | pmc = 2701485 | doi = 10.2147/tcrm.s3025}}</ref> kao i u prevenciji [[osteoporoza|osteoporoze]].<ref name="pmid19011293">{{cite book | vauthors = Tuck SP, Francis RM | chapter = Testosterone, bone and osteoporosis | volume = 37 | pages = 123–32 | year = 2009 | pmid = 19011293 | doi = 10.1159/000176049 | isbn = 978-3-8055-8622-1 | series = Frontiers of Hormone Research | title = Advances in the Management of Testosterone Deficiency }}</ref> Nedovoljna razine testosterona kod muškaraca može dovesti do više abnormalnosti, uključujući krhkost i gubitak kostiju. Testosteron je [[steroid]] iz klase [[androstan]]a, koji sadrži [[keton|keto]] i [[hidroksil]] grupe na pozicijama tri , odnosno sedamnaest. [[biosinteza|Biosintezira]] se u nekoliko koraka iz [[holesterol]]a, a u [[jetra|jetri]] pretvara se u neaktivne [[metabolit]]e.<ref name = "Luetjens_2012" /> Svoje djelovanje ispoljava vezanjem i aktiviranjem [[androgeni receptor|anderogenog receptora]].<ref name = "Luetjens_2012">{{cite book | editor-last1 = Nieschlag | editor-first1 = Eberhard | editor-last2 = Behre | editor-first2 = Hermann M. | editor-last3 = Nieschlag | editor-first3 = Susan | name-list-format = vanc | title = Testosterone: Action, Deficiency, Substitution | first1 = C. Marc | last1 = Luetjens | first2 = Gerhard F. | last2 = Weinbauer | pages = 15–32 | chapter = Chapter 2: Testosterone: Biosynthesis, transport, metabolism and (non-genomic) actions | chapter-url = https://books.google.com/books?id=MkrAPaQ4wJkC&pg=PA15#v=onepage | date = 2012 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 978-1-107-01290-5 | edition = 4th }}</ref> U ljudi i većine drugih [[kičmenjaci|kičmenjaka]], testosteron se izlučuje prvenstveno u [[testis]]ima [[mužjak]]a i, u manjoj mjeri, [[jajnici]]ma [[ženka|ženki]]. U prosjeku, kod odraslih muškaraca nivo testosterona je oko sedam do osam puta veći nego u odraslih žena.<ref name="pmid14981046">{{cite journal | vauthors = Torjesen PA, Sandnes L | title = Serum testosterone in women as measured by an automated immunoassay and a RIA | journal = Clinical Chemistry | volume = 50 | issue = 3 | pages = 678; author reply 678–9 | date = Mar 2004 | pmid = 14981046 | doi = 10.1373/clinchem.2003.027565 | doi-access = free }}</ref> Kako je metabolizam testosterona kod muškaraca izraženiji, dnevna proizvodnja kod kod njih je oko 20 puta veća.<ref name="pmid6025472">{{cite journal | vauthors = Southren AL, Gordon GG, Tochimoto S, Pinzon G, Lane DR, Stypulkowski W | title = Mean plasma concentration, metabolic clearance and basal plasma production rates of testosterone in normal young men and women using a constant infusion procedure: effect of time of day and plasma concentration on the metabolic clearance rate of testosterone | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-endocrinology-and-metabolism_1967-05_27_5/page/686 | journal = The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism| volume = 27 | issue = 5 | pages = 686–94 | date = maj 1967 | pmid = 6025472 | doi = 10.1210/jcem-27-5-686 }}</ref><ref name="pmid5843701">{{cite journal | vauthors = Southren AL, Tochimoto S, Carmody NC, Isurugi K | title = Plasma production rates of testosterone in normal adult men and women and in patients with the syndrome of feminizing testes | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-endocrinology-and-metabolism_1965-11_25_11/page/1441 | journal = The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism| volume = 25 | issue = 11 | pages = 1441–50 | date = Nov 1965 | pmid = 5843701 | doi = 10.1210/jcem-25-11-1441 }}</ref> Ženke su također osjetljivije na ovaj hormon.<ref name="isbn0-07-135739-4">{{cite book | vauthors = Dabbs M, Dabbs JM | title = Heroes, rogues, and lovers: testosterone and behavior | url = https://archive.org/details/heroesrogueslove00jame | url-access = registration | edition = | publisher = McGraw-Hill | location = New York | year = 2000 | isbn = 978-0-07-135739-5 }}</ref> Pored uloge kao prirodnog hormona, testosteron se koristi i kao [[lijek]] u liječenju [[muški hipogonadizam|niske razine testosterona kod muškaraca]], [[terapija transspolnim hormonima|terapiji transseksualnosti]] za [[transrodni muškarac|transrodne muškarce]] i [[karcinom dojke]] kod žena. Budući da se [[andropauza|lučenje testosterona smanjuje kako muškarci stare]], testosteron se ponekad koristi kod starijih muškaraca, kako bi se suzbio ovaj nedostatak. Također se nedozvoljeno koristi kao [[doping]] supstanca koja poboljšava fizičke osobine i performanse, naprimer kod [[sport]]ista, osobito [[atletika|atletičara]].<ref>{{cite report |last1=(Institute of Medicine (US) Committee on Assessing the Need for Clinical Trials of Testosterone Replacement Therapy) |last2=Liverman |first2=Catharyn T. |last3=Blazer |first3=Dan G. |chapter=Introduction |title=Testosterone and Aging: Clinical Research Directions |date=2004 |publisher=National Academies Press (US) |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK216164/|}}</ref> == Biološki efekti == Općenito, [[androgen]]i poput testosterona podstiču [[sinteza proteina|sintezu proteina]] i time rast tkiva sa [[androgeni receptor|androgenim receptorima]].<ref name="pmid10821325">{{cite journal | vauthors = Sheffield-Moore M | title = Androgens and the control of skeletal muscle protein synthesis | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-medicine_2000-04_32_3/page/181 | journal = Annals of Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 181–6 | year = 2000 | pmid = 10821325 | doi = 10.3109/07853890008998825 }}</ref> Može se reći da testosteron ima [[virilizacija|virilizirajuće]] i [[anabolizam|anaboličke]] efekte (iako su ovi kategorijski opisi pomalo proizvoljni, jer postoji veliko međusobno preklapanje).<ref>{{cite book | chapter = Androgen Physiology, Pharmacology and Abuse | chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279000/ | first = David J | last = Handelsman | name-list-format = vanc | title = Endotext [Internet] | work = WWW.ENDOTEXT.ORG | publisher = MDText.com, Inc | date = januar 2013}}</ref> *'''Anabolički efekti''' uključuju rast [[mišići|mišićne mase]] i snage, povećanu snagu i [[gustina kosti|gustinu kostiju]] ta stimulaciju linearnog rasta i [[sazrijevanje kostiju]]. * '''Androgeni efekti''' uključuju [[razvojna biologija|sazrevanje]] [[spolni organ|polnih organa]], posebno [[penis]]a, i stvaranje [[skrotum]]a u plodu, a nakon rođenja (obično u [[pubertet]]u) produbljivanja [[glas]]a, rasta [[dlake na licu|dlaka na licu]] (poput [[brada|brade]]) i [[pazušna dlaka|pazušnih (aksilarnih) dlaka]]. Mnogi od njih spadaju u kategoriju muških [[sekundarna spolna obilježjaja|sekundarnih spolnih obilježja]]. Efekti testosterona mogu se klasificirati i prema dobi vidljivosti uobičajenih pojava. Za [[postnatalni razvok|postnatalne]] efekte i kod muškaraca i kod žena oni uglavnom zavise od razine i trajanja cirkulirajućeg slobodnog testosterona. ===Prenatalni period=== Učinci prije rođenja podijeljeni su u dvije kategorije, klasificirane u odnosu na faze razvoja. Prvo razdoblje javlja se između 4. i 6. sedmice gestacije. Primjeri uključuju genitalnu virilizaciju kao što je fuzija srednje linije, [[falus]]nog [[mokraćovod]]a, stanjivanje i grebenasto nabiranje (rugacija) [[skrotum]]a i uvećanje [[falus]]a, iako je uloga testosterona daleko manja od uloge [[dihidrotestosteron]]a. Također se dešava razvoj [[prostata|prostate]] žlijezde i [[sjemenske vezikule|sjemenskih vezikula]]. Za vrijeme drugog tromjesečja, razina androgena povezana je s formiranjem [[spol]]a.<ref name="pmid19403051">{{cite journal | vauthors = Swaab DF, Garcia-Falgueras A | title = Sexual differentiation of the human brain in relation to gender identity and sexual orientation | journal = Functional Neurology | volume = 24 | issue = 1 | pages = 17–28 | year = 2009 | pmid = 19403051 | doi = }}</ref> Naime, testosteron, zajedno s antimulerovskim hormonom (AMH) potiče rast Wolffovog i degeneraciju Müllerovog kanala.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu HY, Zhang HX, Xiao Z, Qiao J, Li R | title = Regulation of anti-Müllerian hormone (AMH) in males and the associations of serum AMH with the disorders of male fertility | journal = Asian Journal of Andrology | volume = 21 | issue = 2 | pages = 109–114 | date = 2019 | pmid = 30381580 | pmc = 6413543 | doi = 10.4103/aja.aja_83_18 }}</ref> Ovo razdoblje utiče na feminizaciju ili maskulinizaciju fetusa i može biti bolji prediktor ženskog ili muškog ponašanja, poput spolno određenog ponašanja, nego razine kod odrasle osobe. Prenatalni androgeni očito utiču na interese i angažman u rodnim aktivnostima i imaju umjerene efekte na prostorne sposobnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Berenbaum SA | title = Beyond Pink and Blue: The Complexity of Early Androgen Effects on Gender Development | journal = Child Development Perspectives | volume = 12 | issue = 1 | pages = 58–64 | date = mart 2018 | pmid = 29736184 | pmc = 5935256 | doi = 10.1111/cdep.12261 }}</ref> Među ženama s [[Kongenitalna nadbubrežna hiperplazija|CAH]], oubičajena muško igra u djetinjstvu povezana je sa smanjenim zadovoljstvom ženskim spolom i smanjenim heteroseksualnim interesom u odrasloj dobi.<ref>{{cite journal | vauthors = Hines M, Brook C, Conway GS| title = Androgen and psychosexual development: core gender identity, sexual orientation and recalled childhood gender role behavior in women and men with congenital adrenal hyperplasia (CAH) | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_2004-02_41_1/page/75| journal = Journal of Sex Research | volume = 41 | issue = 1 | pages = 75–81 | date = februar 2004 | pmid = 15216426 | doi = 10.1080/00224490409552215 }}</ref> === Rano dojenče === Rani dojenački efekti androgena su najmanje razumljivi. U prvim sedmicama života, kod muške novorođenčadi raste razina testosterona. Razine u pubertetskom dobu ostaju nekoliko mjeseci, ali obično dostižu jedva primjetne nivoe detinjstva u dobi od 4 do 7 meseci.<ref name="pmid4715291">{{cite journal | vauthors = Forest MG, Cathiard AM, Bertrand JA | title = Evidence of testicular activity in early infancy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-endocrinology-and-metabolism_1973-07_37_1/page/148 | journal = The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism| volume = 37 | issue = 1 | pages = 148–51 | date = Jul 1973 | pmid = 4715291 | doi = 10.1210/jcem-37-1-148 }}</ref><ref name="pmid1379488">{{cite journal | vauthors = Corbier P, Edwards DA, Roffi J | title = The neonatal testosterone surge: a comparative study | journal = Archives Internationales de Physiologie, de Biochimie et de Biophysique | volume = 100 | issue = 2 | pages = 127–31 | year = 1992 | pmid = 1379488 | doi = 10.3109/13813459209035274 }}</ref> Funkcija ovog porasta kod ljudi nije poznata. Teoretizira se da se događa [[virilizacija|maskulinizacija]] [[mozak|mozga]], jer u drugim dijelovima tijela nisu utvrđene značajnije promjene.<ref name="pmid18445234">{{cite journal | vauthors = Dakin CL, Wilson CA, Kalló I, Coen CW, Davies DC | title = Neonatal stimulation of 5-HT(2) receptors reduces androgen receptor expression in the rat anteroventral periventricular nucleus and sexually dimorphic preoptic area | journal = The European Journal of Neuroscience | volume = 27 | issue = 9 | pages = 2473–80 | date = maj 2008 | pmid = 18445234 | doi = 10.1111/j.1460-9568.2008.06216.x }}</ref> Muški mozak se maskulinizira aromatizacijom testosterona u [[estrogen]], koji prelazi [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]] i ulazi u mozak, dok ženski plodovi imaju [[α-fetoprotein]], koji veže estrogen, tako se u ženskim mozgovima to ne događa.<ref name="isbn0-495-60300-7">{{cite book | vauthors = Kalat JW | title = Biological psychology | publisher = Wadsworth, Cengage Learning | location = Belmont, Calif | year = 2009 | isbn = 978-0-495-60300-9 | chapter = Reproductive behaviors | chapterurl =https://books.google.com/books?id=ZlSbk5rUY60C&lpg=PA321&pg=PA321#v=onepage | page = 321 }}</ref> === Pretpubertet === Prije puberteta efekti porasta razine androgena javljaju se i u dječaka i u djevojčica. To uključuje odrasli tip [[miris tijela|mirisa tijela]], povećanu masnoću kože i kose, [[obična|akne]], izgled linije [[stidne dlake|stidnih dlaka]], [[pazušne dlake|dlake ispod pazuha]], [[skok rasta]], ubrzano [[epifiza|sazrevanje kostiju]] i [[dlakavost lica]].<ref name="Pinyerd_2005">{{cite journal | vauthors = Pinyerd B, Zipf WB | title = Puberty-timing is everything! | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatric-nursing_2005-04_20_2/page/75 | journal = Journal of Pediatric Nursing | volume = 20 | issue = 2 | pages = 75–82 | year = 2005 | pmid = 15815567 | doi = 10.1016/j.pedn.2004.12.011 }}</ref> ===Pubertet=== [[Pubertet]]ski efekti počinju da se javljaju kada, mjesecima ili godinama, razina androgena postane viša nego kod normalnih odraslih žena. Kod muškaraca su to uobičajeni kasni pubertetski efekti, a javljaju se i kod žena nakon dužeg perioda povišenog nivoa slobodnog testosterona u krvi. Efekti uključuju:<ref name="Pinyerd_2005" /><ref name= "Ganong_2012">{{cite book | last1 = Ganong | title = Ganong's Review of Medical Physiology | url = https://archive.org/details/ganongsmedicalph0000barr | publisher = TATA McGRAW Hill | isbn = 978-1-25-902753-6 | pages = [https://archive.org/details/ganongsmedicalph0000barr/page/423 423]–25 | edition = 24 | year = 2012 | name-list-format = vanc }}</ref> * Rast [[spermatogeneza|spermatogenog]] tkiva u [[testis]]ima, muška [[plodnost]], uvećanje [[penis]]a ili [[klitoris]]a, porast [[libido|libida]] i učestale [[erekcija|erekcije]] penisa ili bubrenja klitorisa. Rast [[donja vilica|vilica]], [[obrva]], [[brada (anatomija)|brade]] i [[nos]]a i preuređivanje kontura kostiju lica, u kombinaciji sa [[hormon rasta|hormonom rasta]].<ref name="pmid20501658">{{cite journal | vauthors = Raggatt LJ, Partridge NC | title = Cellular and molecular mechanisms of bone remodeling | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 285 | issue = 33 | pages = 25103–8 | year = 2010 | pmid = 20501658 | pmc = 2919071 | doi = 10.1074/jbc.R109.041087 }}</ref> *Kompletiranje sazrijevanja kostiju i prestanak rasta. To se događa indirektno, putem [[estradiol]]skih [[metabolit]]a i prema tome postepenije kod muškaraca nego kod žena. Povećava se snaga i masa mišića, ramena postaju šira i rebra se šire, produbljuje glas, raste [[Adamova jabučica]]. Dolazi do proširenja izvoda [[lojna žlijezda|lojnih žlezda]]. To može uzrokovati pojavu akni, uz smanjuje potkožnog [[masno tkivo|masnog sloja]] na [[lice (anatomija)|licu]]. [[Stidna dlakavost]] proteže se do bedara i prema [[pupak|pupku]], razvijaju se [[dlake na licu]] ([[bočne pjege]], [[brada]], [[brk]]ovi), gubitka dlake na vlasištu (androgenetska alopecija), povećanje [[grudna dlakavost|grudne dlakavosti]], periareolska dlakavost, [[anus|perianalna]] dlakavost, [[dlakavost nogu]] i [[pazušna dlakavost]]. === Odrasli === Testosteron je neophodan za normalan razvoj [[sperma|sperme]]. Aktivira [[gen]]e u [[Sertolijeva ćelija|Sertolijevim ćelijama]] s, koji podstiču diferencijaciju [[spermatogonija]]. Akutno regulira akutni HPA ([[hipotalamusno-hipofizno-nadbubrežna osovina]]), kao odgovor pod izazovom dominacije.<ref name="pmid18505319">{{cite journal | vauthors = Mehta PH, Jones AC, Josephs RA | title = The social endocrinology of dominance: basal testosterone predicts cortisol changes and behavior following victory and defeat | journal = Journal of Personality and Social Psychology | volume = 94 | issue = 6 | pages = 1078–93 | date = Jun 2008 | pmid = 18505319 | doi = 10.1037/0022-3514.94.6.1078 | url = http://homepage.psy.utexas.edu/homepage/faculty/josephs/pdf_documents/index.cfm.pdf | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20090419200557/http://homepage.psy.utexas.edu/homepage/faculty/josephs/pdf_documents/index.cfm.pdf | archive-date = 19. 4. 2009 | df = mdy-all|}}</ref> Androgen, uključujući testosteron, pojačava rast mišića. Testosteron također regulira grupu receptora [[tromboksan A2|tromboksana A<sub>2</sub>]] na [[megakariocit]]ima i [[trombocit]]ima, a samim tim i agregaciju trombocita kod ljudi.<ref name="pmid15820970">{{cite journal | vauthors = Ajayi AA, Halushka PV | title = Castration reduces platelet thromboxane A2 receptor density and aggregability | journal = QJM | volume = 98 | issue = 5 | pages = 349–56 | date = maj 2005 | pmid = 15820970 | doi = 10.1093/qjmed/hci054 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid7758179">{{cite journal | vauthors = Ajayi AA, Mathur R, Halushka PV | title = Testosterone increases human platelet thromboxane A2 receptor density and aggregation responses | url = https://archive.org/details/sim_circulation_1995-06-01_91_11/page/2742 | journal = Circulation | volume = 91 | issue = 11 | pages = 2742–7 | date = Jun 1995 | pmid = 7758179 | doi = 10.1161/01.CIR.91.11.2742 }}</ref> Efekti testosterona kod odraslih jasnije su vidljivi kod muškaraca nego kod žena, ali su vjerovatno važni za oba spola. Neki od ovih efekata mogu opasti jer se nivo testosterona može smanjiti u kasnijim decenijama života.<ref>{{cite journal | vauthors = Kelsey TW, Li LQ, Mitchell RT, Whelan A, Anderson RA, Wallace WH | title = A validated age-related normative model for male total testosterone shows increasing variance but no decline after age 40 years | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 10 | pages = e109346 | date = 8. 10. 2014 | pmid = 25295520 | pmc = 4190174 | doi = 10.1371/journal.pone.0109346 | bibcode = 2014PLoSO...9j9346K }}</ref> ==== Zdravstveni rizici ==== Čini se da testosteron ne povećava rizik od razvoja [[rak prostate|karcinoma prostate]]. Kod ljudi koji su bili podvrgnuti terapiji lišavanja testosterona, pokazalo se da testosteron kod kastrata povećava razinu i stopu širenja postojećeg karcinoma prostate.<ref name="pmid19011298">{{cite book | vauthors = Morgentaler A, Schulman C | chapter = Testosterone and prostate safety | volume = 37 | pages = 197–203 | year = 2009 | pmid = 19011298 | doi = 10.1159/000176054 | isbn = 978-3-8055-8622-1 | series = Frontiers of Hormone Research | title = Advances in the Management of Testosterone Deficiency }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rhoden EL, Averbeck MA, Teloken PE | title = Androgen replacement in men undergoing treatment for prostate cancer | journal = The Journal of Sexual Medicine | volume = 5 | issue = 9 | pages = 2202–08 | date = Sep 2008 | pmid = 18638000 | doi = 10.1111/j.1743-6109.2008.00925.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Morgentaler A, Traish AM | title = Shifting the paradigm of testosterone and prostate cancer: the saturation model and the limits of androgen-dependent growth | journal = European Urology | volume = 55 | issue = 2 | pages = 310–20 | date = Feb 2009 | pmid = 18838208 | doi = 10.1016/j.eururo.2008.09.024 }}</ref> Dobijeni su konfliktni rezultati koji se tiču [[kardiovaskularni sistem|testosterona u održavanju kardiovaskularnog zdravlja]].<ref name="pmid17285783">{{cite journal | vauthors = Haddad RM, Kennedy CC, Caples SM, Tracz MJ, Boloña ER, Sideras K, Uraga MV, Erwin PJ, Montori VM | title = Testosterone and cardiovascular risk in men: a systematic review and meta-analysis of randomized placebo-controlled trials | url = https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_2007-01_82_1/page/29 | journal = Mayo Clinic Proceedings | volume = 82 | issue = 1 | pages = 29–39 | date = Jan 2007 | pmid = 17285783 | doi = 10.4065/82.1.29 }}</ref><ref name="pmid19464009">{{cite journal | vauthors = Jones TH, Saad F | title = The effects of testosterone on risk factors for, and the mediators of, the atherosclerotic process | journal = Atherosclerosis | volume = 207 | issue = 2 | pages = 318–27 | date = Dec 2009 | pmid = 19464009 | doi = 10.1016/j.atherosclerosis.2009.04.016 }}</ref> Ipak, pokazalo se da održavanje normalne razine testosterona kod starijih muškaraca poboljšava mnoge parametre za koje se smatra da smanjuju rizik od kardiovaskularnih bolesti, poput povećane mršavosti, smanjene mase visceralne masti, smanjenog ukupnog [[holesterol]]a i kontrole [[glikemija|glikemije]].<ref name="pmid18488876">{{cite journal | vauthors = Stanworth RD, Jones TH | title = Testosterone for the aging male; current evidence and recommended practice | journal = Clinical Interventions in Aging | volume = 3 | issue = 1 | pages = 25–44 | year = 2008 | pmid = 18488876 | pmc = 2544367 | doi = 10.2147/CIA.S190}}</ref> Visoke razine androgena povezane su sa nepravilnostima [[menstrualni ciklus|menstruacijskog ciklusa]], kako u kliničkoj populaciji, tako i kod zdravih žena.<ref name="pmid17039468">{{cite journal | vauthors = Van Anders SM, Watson NV | title = Menstrual cycle irregularities are associated with testosterone levels in healthy premenopausal women | journal = American Journal of Human Biology | volume = 18 | issue = 6 | pages = 841–44 | year = 2006 | pmid = 17039468 | doi = 10.1002/ajhb.20555 | url = https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/83925/1/menstrual_cycle_irregularities_are_associated_with_testosterone_levels_in_healthy_premenopausal_women.pdf | hdl = 2027.42/83925 }}</ref> ==== Spolno uzbuđenje ==== Nivo testosterona prati ritam [[niktihemeralni ritam]] koji dostiže vrhunac svakog dana, bez obzira na seksualnu aktivnost.<ref name="pmid5061159">{{cite journal | vauthors = Fox CA, Ismail AA, Love DN, Kirkham KE, Loraine JA | title = Studies on the relationship between plasma testosterone levels and human sexual activity | journal = The Journal of Endocrinology | volume = 52 | issue = 1 | pages = 51–8 | date = Jan 1972 | pmid = 5061159 | doi = 10.1677/joe.0.0520051 }}</ref> Postoje pozitivne korelacije između pozitivnog iskustva [[orgazam|orgazma]] kod žena i razine testosterona, gdje je opuštanje bila ključna percepcija iskustva. Ne postoji povezanost između testosterona i muškarčevih doživljavanja orgazma, a također nema povezanosti između više razine testosterona i veće seksualne asertivnosti (samopuzdanja) u bilo kojem spolu.<ref name="pmid19409392">{{cite journal | vauthors = van Anders SM, Dunn EJ | title = Are gonadal steroids linked with orgasm perceptions and sexual assertiveness in women and men? | journal = Hormones and Behavior | volume = 56 | issue = 2 | pages = 206–13 | date = Aug 2009 | pmid = 19409392 | doi = 10.1016/j.yhbeh.2009.04.007 | hdl = 2027.42/83876 | hdl-access = free }}</ref> Seksualno uzbuđenje i masturbacija kod žena uzrokuju mala povećanja koncentracije testosterona.<ref name="pmid10367606">{{cite journal | vauthors = Exton MS, Bindert A, Krüger T, Scheller F, Hartmann U, Schedlowski M | title = Cardiovascular and endocrine alterations after masturbation-induced orgasm in women | journal = Psychosomatic Medicine | volume = 61 | issue = 3 | pages = 280–89 | year = 1999 | pmid = 10367606 | doi = 10.1097/00006842-199905000-00005 }}</ref> U [[Krvna plazma|plazmi]], nakon masturbacije muškaraca, značajno se povećava razina raznih [[steroidi|steroida]], a sa njom korelira i razina testosterona.<ref name="pmid135817">{{cite journal | vauthors = Purvis K, Landgren BM, Cekan Z, Diczfalusy E | title = Endocrine effects of masturbation in men | journal = The Journal of Endocrinology | volume = 70 | issue = 3 | pages = 439–44 | date = Sep 1976 | pmid = 135817 | doi = 10.1677/joe.0.0700439 }}</ref> ==== Motivacija ==== Nivo testosterona ima glavnu ulogu u preuzimanju rizika tokom donošenja finansijskih odluka.<ref name= "pmid19706398">{{cite journal | vauthors = Sapienza P, Zingales L, Maestripieri D | title = Gender differences in financial risk aversion and career choices are affected by testosterone | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 106 | issue = 36 | pages = 15268–73 | date = septembar 2009 | pmid = 19706398 | pmc = 2741240 | doi = 10.1073/pnas.0907352106 | bibcode = 2009PNAS..10615268S }}</ref><ref name= "Apicella_2008">{{cite journal | vauthors = Apicella CL, Dreber A, Campbell B, Gray PB, Hoffman M, Little AC | title = Testosterone and financial risk preferences | url = https://archive.org/details/sim_evolution-and-human-behavior_2008-11_29_6/page/384 | journal = Evolution and Human Behavior | volume = 29 | issue = 6 | pages = 384–90 |date= novembar 2008 | pmid = | doi = 10.1016/j.evolhumbehav.2008.07.001 }}</ref> ==== Agresivnost i kriminogenost ==== Većina studija podržava vezu između kriminaliteta odraslih i testosterona. Gotovo sva ispitivanja maloljetničkog prijestupništva i testosterona nisu značajna. Većina studija također je otkrila da je testosteron povezan s ponašanjem ili osobinama ličnosti povezane s kriminalitetom, poput [[antisocijalni poremećaj ličnosti antisocijalnog ponašanje]] i [[alkoholizam|alkoholizma]]. Mnoga istraživanja su također učinjena na odnosu između općeg agresivnog ponašanja i osjećaja i testosterona. Otprilike polovina studija pronašla je vezu, a oko polovine nije.<ref name="isbn0-12-373612-9">{{cite book | vauthors = Wright J, Ellis L, Beaver K | title = Handbook of crime correlates | url = https://archive.org/details/handbookcrimecor00elli | url-access = limited | publisher = Academic Press | location = San Diego | year = 2009 | pages =[https://archive.org/details/handbookcrimecor00elli/page/n8 208]–10 | isbn = 978-0-12-373612-3 }}</ref> Studije su takođe otkrile da testosteron olakšava agresiju modulacijom [[vazopresin]]skih receptora u [[hipotalamus]]u.<ref>{{cite journal | vauthors = Delville Y, Mansour KM, Ferris CF | title = Testosterone facilitates aggression by modulating vasopressin receptors in the hypothalamus | url = https://archive.org/details/sim_physiology-behavior_1996-07_60_1/page/25 | journal = Physiology & Behavior | volume = 60 | issue = 1 | pages = 25–9 | date = juli 1996 | pmid = 8804638 | doi = 10.1016/0031-9384(95)02246-5 }}</ref> O testosteronu se značajno raspravlja u odnosu na agresiju i takmičarsko ponašanje. Dvije su teorije o ulozi testosterona u agresiji i konkurenciji.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Archer J | title = Testosterone and human aggression: an evaluation of the challenge hypothesis | journal = Neuroscience and Biobehavioral Reviews | volume = 30 | issue = 3 | pages = 319–45 | date = 2006 | pmid = 16483890 | doi = 10.1016/j.neubiorev.2004.12.007 | url = http://www.homepage.psy.utexas.edu/homepage/faculty/josephs/pdf_documents/Arch_Chall_NBR.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20160109111144/http://www.homepage.psy.utexas.edu/HomePage/faculty/josephs/pdf_documents/Arch_Chall_NBR.pdf | archive-date = 9. 1. 2016 | df = mdy-all }}</ref> Prva je [[hipoteza izazova]], po kojoj se testosteron povećava tokom puberteta, omogućavajući tako reproduktivno i takmičarsko ponašanje što bi uključivalo i agresiju.<ref name=":0" /> Stoga je izazov nadmetanja među mužjacima vrste koji olakšava agresiju i nasilje. Provedene studije otkrile su izravnu povezanost između testosterona i dominacije, posebno među najnasilnijim zločincima u zatvoru koji su imali najviši nivo testosterona. Ista istraživanja pokazala su i da su očevi (oni koji su izvan konkurentskog okruženja) imali najnižu razinu testosterona u usporedbi s drugim muškarcima. Druga teorija je slična i poznata je kao [[Evolucijska neuroandrogena teorija | evolucijska neuroandrogena teorija o muškoj agresivnosti]].<ref name = "Ellis_2015">{{cite journal | vauthors = Ellis L, Hoskin AW |title = The evolutionary neuroandrogenic theory of criminal behavior expanded | url = https://www.researchgate.net/publication/276151720 | journal = Aggression and Violent Behavior | pages = 61–74 | volume = 24 | doi = 10.1016/j.avb.2015.05.002 | year = 2015 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hoskin AW, Ellis L | title = Fetal Testosterone and Criminality: Test of Evolutionary Neuroandrogenic Theory | url = https://www.researchgate.net/publication/270007761 | journal = Criminology | pages = 54–73|volume = 53 | issue = 1 | doi = 10.1111/1745-9125.12056 | year = 2015 }}</ref> Testosteron i drugi androgeni evoluirali su da bi mokulininizirali mozak kako bi bili konkurentni čak i do te mjere da riskiraju štetu osobi i drugima. Čineći to, pojedinci s maskuliniziranim mozgom kao posljedicom prenatalnog, kao o života odraslih, testosteron i androgeni poboljšavaju sposobnosti sticanja resursa kako bi preživjeli, privukli i kopulirali s parnjacima što je više moguće.<ref name = "Ellis_2015" /> Maskulinizacija mozga nije samo posredovana razinom testosterona u odraslih, već i izlaganjem testosteronu u maternici kao plodu. Viša prenatalna razina testosteron vezana je niskim [[digitslni indeks|omjerom kažiprsta i prstenjaka]], kao što i razinama testosteron u odrasloj dobi povećava rizik od fauliranja ili agresivnosti među muškim igračima u [[nogomet]]noj utakmici.<ref>{{cite journal | vauthors = Perciavalle V, Di Corrado D, Petralia MC, Gurrisi L, Massimino S, Coco M | title = The second-to-fourth digit ratio correlates with aggressive behavior in professional soccer players | journal = Molecular Medicine Reports | volume = 7 | issue = 6 | pages = 1733–38 | date = Jun 2013 | pmid = 23588344 | pmc = 3694562 | doi = 10.3892/mmr.2013.1426 }}</ref><ref name="Bailey & Hurd 2005">{{cite journal | vauthors = Bailey AA, Hurd PL | title = Finger length ratio (2D:4D) correlates with physical aggression in men but not in women | url = https://archive.org/details/sim_biological-psychology_2005-03_68_3/page/215 | journal = Biological Psychology | volume = 68 | issue = 3 | pages = 215–22 | date = Mar 2005 | pmid = 15620791 | doi = 10.1016/j.biopsycho.2004.05.001 | lay-url = http://www.livescience.com/193-finger-length-predicts-aggression-men.html | laydate = 2. 3. 2005 | laysource = LiveScience}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Benderlioglu Z, Nelson RJ| title = Digit length ratios predict reactive aggression in women, but not in men | journal = Hormones and Behavior | volume = 46 | issue = 5 | pages = 558–64 | date = Dec 2004 | pmid = 15555497 | doi = 10.1016/j.yhbeh.2004.06.004 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Liu J, Portnoy J, Raine A | title = Association between a marker for prenatal testosterone exposure and externalizing behavior problems in children | journal = Development and Psychopathology | volume = 24 | issue = 3 | pages = 771–82 | date = Aug 2012 | pmid = 22781854 | pmc = 4247331 | doi = 10.1017/S0954579412000363 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Butovskaya M, Burkova V, Karelin D, Fink B | title = Digit ratio (2D:4D), aggression, and dominance in the Hadza and the Datoga of Tanzania | journal = American Journal of Human Biology | volume = 27 | issue = 5 | pages = 620–27 | date = 1. 10. 2015 | pmid = 25824265 | doi = 10.1002/ajhb.22718 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Joyce CW, Kelly JC, Chan JC, Colgan G, O'Briain D, Mc Cabe JP, Curtin W | title = Second to fourth digit ratio confirms aggressive tendencies in patients with boxers fractures | url = https://archive.org/details/sim_injury_2013-11_44_11/page/1636 | journal = Injury | volume = 44 | issue = 11 | pages = 1636–39 | date = Nov 2013 | pmid = 23972912 | doi = 10.1016/j.injury.2013.07.018 }}</ref> Rast nivoa testosterona tokom takmičenja predviđao je agresivnost kod muškaraca, ali ne i kod žena.<ref>{{cite journal | vauthors = Carré JM, Olmstead NA | title = Social neuroendocrinology of human aggression: examining the role of competition-induced testosterone dynamics | journal = Neuroscience | volume = 286 | pages = 171–86 | date = Feb 2015 | pmid = 25463514 | doi = 10.1016/j.neuroscience.2014.11.029 | url = http://carrelab.nipissingu.ca/wp-content/uploads/sites/32/2014/10/Carre-Olmstead-2015.pdf | access-date = 21. 8. 2020 | archive-date = 26. 1. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160126080124/http://carrelab.nipissingu.ca/wp-content/uploads/sites/32/2014/10/Carre-Olmstead-2015.pdf | url-status = dead }}</ref> Ispitanici koji su komunicirali s ručnim puškama i eksperimentalnom igrom pokazali su porast testosterona i agresivnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Klinesmith J, Kasser T, McAndrew FT | title = Guns, testosterone, and aggression: an experimental test of a mediational hypothesis | url = https://archive.org/details/sim_psychological-science_2006-07_17_7/page/568 | journal = Psychological Science | volume = 17 | issue = 7 | pages = 568–71 | date = Jul 2006 | pmid = 16866740 | doi = 10.1111/j.1467-9280.2006.01745.x }}</ref> [[Prirodna selekcija]] možda je razvilo muškarce da budu osjetljiviji na takmičarske i statusne izazove i da su interaktivne uloge testosterona ključni sastojak agresivnog ponašanja u tim situacijama.<ref>{{Cite journal|url = http://faculty.knox.edu/fmcandre/avb_506.pdf|title = The Interacting Roles of Testosterone and Challenges to Status in Human Male Aggression|last = Mcandrew|first = Francis T|name-list-format = vanc|date = 2009|journal = Aggression and Violent Behavior|doi = 10.1016/j.avb.2009.04.006|pmid = |access-date = |volume = 14|issue = 5|pages = 330–335|archive-date = 29. 11. 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201129104954/http://faculty.knox.edu/fmcandre/avb_506.pdf|url-status = dead}}</ref> == Biosinteza == Kao i drugi [[steroid]]ni hormoni, testosteron se izvodi iz [[holesterol]]a.<ref name="pmid1307739">{{cite journal | vauthors = Waterman MR, Keeney DS | title = Genes involved in androgen biosynthesis and the male phenotype | journal = Hormone Research | volume = 38 | issue = 5–6 | pages = 217–21 | year = 1992 | pmid = 1307739 | doi = 10.1159/000182546 }}</ref> Prvi korak u [[biosinteza|biosintezi]] uključuje oksidativno cijepanje bočnog lanca holesterola [[enzim cijepanja bočnog lanca holesterola|enzimom cijepanja bočnog lanca holesterola]] (P450scc, CYP11A1), [[mitohondrija|mitohondrijjski]] [[citohrom P450]] [[oksidaza]], gubitkom šest atoma ugljika dajući [[pregnenolon]]. U sljedećem koraku dva dodatna atoma ugljika uklanjaju se enzimom [[CYP17A1]] (17a-hidroksilaza / 17,20-liza) u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]] kako bi se dobilo mnoštvo steroida C<sub>19</sub>.<ref name="pmid3535074">{{cite journal | vauthors = Zuber MX, Simpson ER, Waterman MR | title = Expression of bovine 17 alpha-hydroxylase cytochrome P-450 cDNA in nonsteroidogenic (COS 1) cells | url = https://archive.org/details/sim_science_1986-12-05_234_4781/page/1258 | journal = Science | volume = 234 | issue = 4781 | pages = 1258–61 | date = Dec 1986 | pmid = 3535074 | doi = 10.1126/science.3535074 | bibcode = 1986Sci...234.1258Z }}</ref> Pored toga, grupa β-hidroksil oksidira se enzimom [[3β-hidrokdisteroid-dehdrogenaza]] i nastaje [[androstenedion]]. U zadnjem, ograničavajućem koraku, keto grupa androstenedion C17 skupine je reducirana za [[17β-hidroksisteroid-dehidrogenaza|17β-hidroksisteroid-dehidrogenazu]] da bi se dobio testosteron. Najveće količine testosterona (> 95%) proizvodi [[testis|testes]] kod muškaraca,<ref name="Mooradian_ 1987"/> dok [[nadbubrežna žlijezda]] čini većinu ostatka. Testosteron se takođe sintetizira u daleko manjim ukupnim količinama u nadbubrežnim žlijezdama kod žena, u [[folikulska teka|ćelijama teke]] [[jajnici|jajnika]], a u [[trudnoća|trudnoći]] te male količine testosterona luči [[posteljica]].<ref name="pmid15507105">{{cite journal | vauthors = Zouboulis CC, Degitz K | title = Androgen action on human skin – from basic research to clinical significance | journal = Experimental Dermatology | volume = 13 Suppl 4 | issue = s4 | pages = 5–10 | year = 2004 | pmid = 15507105 | doi = 10.1111/j.1600-0625.2004.00255.x }}</ref> U [[testis]]ima, testosteron proizvode [[Leydigova ćelija|Leidigove ćelije]].<ref name="pmid58744">{{cite journal | vauthors = Brooks RV | title = Androgens | journal = Clinics in Endocrinology and Metabolism | volume = 4 | issue = 3 | pages = 503–20 | date = Nov 1975 | pmid = 58744 | doi = 10.1016/S0300-595X(75)80045-4 }}</ref> ==Regulacija== [[Datoteka:Hypothalamus pituitary testicles axis.png|thumb|right|[[Hipotalamusno-hipofizno-gonadna osovina]] [[testis]]a]] U muškaraca, testosteron sintetiziraju prvenstveno u [[Leydigove ćelije]]. Broj Leydigovih ćelija zauzvrat je reguliran [[luteinizirajući hormon|luteinizirajućim hormonom]] (LH) i [[folikul-stimulirajući hormon|folikul-stimulirajućim hormonom]] (FSH). Pored toga, količina testosterona koju proizvode postojeće Leydigove ćelije je pod kontrolom LH, koji regulira ekspresiju [[17β-hidroksisteroid-dehidrogenaza|17β-hidroksisteroid-dehidrogenaze]].<ref name = "isbn0-9627422-7-9">{{cite book | vauthors = Payne AH, O'Shaughnessy P |veditors=Payne AH, Hardy MP, Russell LD | title = Leydig Cell | url = https://archive.org/details/leydigcell0000anit | edition = | publisher = Cache River Press | location = Vienna [Il] | year = 1996 | origyear = | pages = [https://archive.org/details/leydigcell0000anit/page/260 260]–85 | quote = | isbn = 978-0-9627422-7-9 | oclc = | doi = | chapter = Structure, function, and regulation of steroidogenic enzymes in the Leydig cell }}</ref> Količinu sintetiziranog testosterona regulira [[hipotalamusno-hipofizno-gonadna osovina]] (vidi sliku, desno).<ref name="pmid1377467">{{cite journal | vauthors = Swerdloff RS, Wang C, Bhasin S | title = Developments in the control of testicular function | journal = Baillière's Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 6 | issue = 2 | pages = 451–83 | date = Apr 1992 | pmid = 1377467 | doi = 10.1016/S0950-351X(05)80158-2 }}</ref> Kad su razine testosterona niske, [[hipotalamus]] oslobađa hormon koji otpušta gonadotropin ([[gonadotropin-oslobađajući hormon|GnRH]]), što pak stimulira [[hipofiza|hipofizu]] da luči FSH i LH. Ova posljednja dva hormona stimuliraju testise da sintetiziraju testosteron. Konačno, povećanje razine testosterona putem negativne [[povratna sprega|povratne petlje]] djeluje na hipotalamus i hipofizu da inhibiraju oslobađanje GnRH i FSH/LH. Faktori koji utiču na nivo testosterona mogu uključivati: *'''Starost''': Nivo testosterona postepeno opada s godinama.<ref name="auto">{{cite book | chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK216164/ | title = Testosterone and Aging: Clinical Research Directions. | chapter = Introduction | last3 = ((Institute of Medicine (US) Committee on Assessing the Need for Clinical Trials of Testosterone Replacement Therapy)) | first1 = Catharyn T. | last1 = Liverman | first2 = Dan G. | last2 = Blazer | name-list-format = vanc | date = 1. 1. 2004 | publisher = National Academies Press (US) | via = www.ncbi.nlm.nih.gov | isbn = 978-0-309-09063-6 | doi = 10.17226/10852 | pmid = 25009850 }}</ref><ref name="pmid24407185">{{cite journal | vauthors = Huhtaniemi I | title = Late-onset hypogonadism: current concepts and controversies of pathogenesis, diagnosis and treatment | journal = Asian Journal of Andrology | volume = 16 | issue = 2 | pages = 192–202 | year = 2014 | pmid = 24407185 | pmc = 3955328 | doi = 10.4103/1008-682X.122336 }}</ref> Ovaj efekat se ponekad naziva [[andropauza]] ili [[hipogonadizam kasnog početka]].<ref name="pmid24793989">{{cite journal | vauthors = Huhtaniemi IT | title = Andropause--lessons from the European Male Ageing Study | journal = Annales d'Endocrinologie | volume = 75 | issue = 2 | pages = 128–31 | year = 2014 | pmid = 24793989 | doi = 10.1016/j.ando.2014.03.005 }}</ref> *'''Vježbanje''': Trening otpornosti povećava razinu testosterona,<ref name="Vingren_2010">{{cite journal | vauthors = Vingren JL, Kraemer WJ, Ratamess NA, Anderson JM, Volek JS, Maresh CM | title = Testosterone physiology in resistance exercise and training: the up-stream regulatory elements | journal = Sports Medicine | volume = 40 | issue = 12 | pages = 1037–53 | year = 2010 | pmid = 21058750 | doi = 10.2165/11536910-000000000-00000 }}</ref> ali, kod starijih muškaraca to povećanje može se izbjeći unosom proteina.<ref name="pmid18455389">{{cite journal | vauthors = Hulmi JJ, Ahtiainen JP, Selänne H, Volek JS, Häkkinen K, Kovanen V, Mero AA | title = Androgen receptors and testosterone in men—effects of protein ingestion, resistance exercise and fiber type | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 110 | issue = 1–2 | pages = 130–37 | date = maj 2008 | pmid = 18455389 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.03.030 }}</ref> Endurance training in men may lead to lower testosterone levels.<ref name="pmid16268050">{{cite journal | vauthors = Hackney AC, Moore AW, Brownlee KK | title = Testosterone and endurance exercise: development of the "exercise-hypogonadal male condition" | journal = Acta Physiologica Hungarica | volume = 92 | issue = 2 | pages = 121–37 | year = 2005 | pmid = 16268050 | doi = 10.1556/APhysiol.92.2005.2.3 }}</ref> *'''Hranjive tvari''': [[avitaminoza|nedostatak vitamina A]] može dovesti do suboptimalne razine testosterona u plazmi.<ref name="pmid12141930">{{cite journal | vauthors = Livera G, Rouiller-Fabre V, Pairault C, Levacher C, Habert R | title = Regulation and perturbation of testicular functions by vitamin A | journal = Reproduction | volume = 124 | issue = 2 | pages = 173–80 | date = Aug 2002 | pmid = 12141930 | doi = 10.1530/rep.0.1240173 | doi-access = free }}</ref> Sekosteroid [[vitamin D]] u nivoima od 400–1000&nbsp; [[međunarodna jedinica|IU]]/d (10–25&nbsp;µg/d) podiže nivo testosterona.<ref name="pmid21154195">{{cite journal | vauthors = Pilz S, Frisch S, Koertke H, Kuhn J, Dreier J, Obermayer-Pietsch B, Wehr E, Zittermann A | title = Effect of vitamin D supplementation on testosterone levels in men | journal = Hormone and Metabolic Research = Hormon- und Stoffwechselforschung = Hormones et Métabolisme | volume = 43 | issue = 3 | pages = 223–25 | date = Mar 2011 | pmid = 21154195 | doi = 10.1055/s-0030-1269854 }}</ref> [[Nedostatak cinka]] smanjuje razine testosterona.<ref name="pmid8875519">{{cite journal | vauthors = Prasad AS, Mantzoros CS, Beck FW, Hess JW, Brewer GJ | title = Zinc status and serum testosterone levels of healthy adults | journal = Nutrition | volume = 12 | issue = 5 | pages = 344–48 | date = maj 1996 | pmid = 8875519 | doi = 10.1016/S0899-9007(96)80058-X}}</ref> ali presupplementacija nije uticala na serumski testosteron.<ref name="pmid17882141">{{cite journal | vauthors = Koehler K, Parr MK, Geyer H, Mester J, Schänzer W | title = Serum testosterone and urinary excretion of steroid hormone metabolites after administration of a high-dose zinc supplement | journal = European Journal of Clinical Nutrition | volume = 63 | issue = 1 | pages = 65–70 | date = Jan 2009 | pmid = 17882141 | doi = 10.1038/sj.ejcn.1602899 | doi-access = free }}</ref> *'''Gubitak težine''': Smanjenje težine može rezultirati povećanjem nivoa testosterona. Masne ćelije sintetiziraju enzim aromatazu, koja razlaže testosteron, muški spolni hormon, u [[estradiol]], ženski spolni hormon.<ref name="pmid21849026">{{cite journal | vauthors = Håkonsen LB, Thulstrup AM, Aggerholm AS, Olsen J, Bonde JP, Andersen CY, Bungum M, Ernst EH, Hansen ML, Ernst EH, Ramlau-Hansen CH | title = Does weight loss improve semen quality and reproductive hormones? Results from a cohort of severely obese men | journal = Reproductive Health | volume = 8 | issue = 1 | page = 24 | year = 2011 | pmid = 21849026 | pmc = 3177768 | doi = 10.1186/1742-4755-8-24 }}</ref> Međutim, nije utvrđena jasna povezanost između [[indeks tjelesne mase|indeksa tjelesne mase]] i nivoa testosterona.<ref name="pmid19889752">{{cite journal | vauthors = MacDonald AA, Herbison GP, Showell M, Farquhar CM | title = The impact of body mass index on semen parameters and reproductive hormones in human males: a systematic review with meta-analysis | journal = Human Reproduction Update | volume = 16 | issue = 3 | pages = 293–311 | year = 2010 | pmid = 19889752 | doi = 10.1093/humupd/dmp047 | url = | doi-access = free }}</ref> *'''Spavanje''': [[REM spavanje]] povećava noćni nivo testosterona.<ref name="pmid18519168">{{cite journal | vauthors = Andersen ML, Tufik S | title = The effects of testosterone on sleep and sleep-disordered breathing in men: its bidirectional interaction with erectile function | journal = Sleep Medicine Reviews | volume = 12 | issue = 5 | pages = 365–79 | date = Oct 2008 | pmid = 18519168 | doi = 10.1016/j.smrv.2007.12.003 }}</ref> *'''Ponašanje''' : Izazovi dominacije mogu u nekim slučajevima podstaknuti pojačano oslobađanje testosterona kod muškaraca.<ref name="pmid10603287">{{cite journal | vauthors = Schultheiss OC, Campbell KL, McClelland DC| title = Implicit power motivation moderates men's testosterone responses to imagined and real dominance success | journal = Hormones and Behavior | volume = 36 | issue = 3 | pages = 234–41 | date = Dec 1999 | pmid = 10603287 | doi = 10.1006/hbeh.1999.1542 | url = https://semanticscholar.org/paper/82c6fd7dbf4a7681a161e6a7bdd5b1b1a7b211c0 }}</ref> *'''Lijekovi''': Prirodni ili vještački [[antiandrogen]]i, uključujući čaj od [[metvica|metvice]], smanjuju nivo testosterona.<ref name="pmid17310494">{{cite journal | vauthors = Akdoğan M, Tamer MN, Cüre E, Cüre MC, Köroğlu BK, Delibaş N | title = Effect of spearmint (Mentha spicata Labiatae) teas on androgen levels in women with hirsutism | journal = Phytotherapy Research | volume = 21 | issue = 5 | pages = 444–47 | date = maj 2007 | pmid = 17310494 | doi = 10.1002/ptr.2074 }}</ref><ref name="pmid18804513">{{cite journal | vauthors = Kumar V, Kural MR, Pereira BM, Roy P | title = Spearmint induced hypothalamic oxidative stress and testicular anti-androgenicity in male rats - altered levels of gene expression, enzymes and hormones | journal = Food and Chemical Toxicology | volume = 46 | issue = 12 | pages = 3563–70 | date = Dec 2008 | pmid = 18804513 | doi = 10.1016/j.fct.2008.08.027 }}</ref><ref name="pmid19585478">{{cite journal | vauthors = Grant P | title = Spearmint herbal tea has significant anti-androgen effects in polycystic ovarian syndrome. A randomized controlled trial | journal = Phytotherapy Research | volume = 24 | issue = 2 | pages = 186–88 | date = Feb 2010 | pmid = 19585478 | doi = 10.1002/ptr.2900 }}</ref> [[Sladić]] može smanjiti proizvodnju testosterona i taj je učinak veći kod žena.<ref>{{cite journal | vauthors = Armanini D, Fiore C, Mattarello MJ, Bielenberg J, Palermo M | title = History of the endocrine effects of licorice | journal = Experimental and Clinical Endocrinology & Diabetes | volume = 110 | issue = 6 | pages = 257–61 | date = Sep 2002 | pmid = 12373628 | doi = 10.1055/s-2002-34587 }}</ref> ==Metabolizam== [[Datoteka:Testosterone metabolism.png|humb|750px|center|Metabolički put testosterona kod ljudi: Pored [[biotransformacija|transformacija]] prikazanih na dijagramu, javljaju se konjugacija, [[sulfacija]] i [[glukuronidacija]] sa testosteronom i [[metabolit]]ima koji imaju jednu ili više dostupnih [[hidroksilna grupa|hidroksil]] (–OH) grupa.]] I testosteron i 5α-DHT se [[metabolizam|metaboliziraju]] uglavnom u [[jetra|jetri]].<ref name="MelmedPolonsky2015">{{cite book | first1 = Shlomo | last1 = Melmed | first2 = Kenneth S. | last2 = Polonsky| first3 = P. Reed | last3 = Larsen | first4 = Henry M. | last4 = Kronenberg | name-list-format = vanc | title = Williams Textbook of Endocrinology | url = https://books.google.com/books?id=YZ8_CwAAQBAJ&pg=PA711 | date = 30. 11. 2015 | publisher = Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-29738-7 | pages = 711– }}</ref><ref name="Becker2001">{{cite book | first1 = Kenneth L. | last1 = Becker | name-list-format = vanc | title = Principles and Practice of Endocrinology and Metabolism | url = https://books.google.com/books?id=FVfzRvaucq8C&pg=PA1116 | year = 2001 | publisher = Lippincott Williams & Wilkins | isbn = 978-0-7817-1750-2 | pages = 1116, 1119, 1183 }}</ref> Približno 50% testosterona metabolizira se [[konjugacija (biohemija)|konjugacijom]] u [[testosteron-glukuronid]] i u manjoj mjeri [[testosteron- sulfat]] uz katalizu enzima [[glukuronosil-transferaz]], odnosno [[sulfo-transferaza]].<ref name="MelmedPolonsky2015" /> Dodatnih 40% testosterona metabolizira se u jednakim omjerima u [[17-ketosteroid]]e, [[androsteron]] i [[etioholanolon]] kombiniranim djelovanjem enzima [[5α-reduktaza|5α-]] i [[5β-reduktaza]], [[3α-hidroksisteroid-dehidrogenaza]] i 17β-HSD, tim redoslijedom.<ref name="WeckerWatts2009">{{cite book | first1 = Lynn | last1 = Wecker | first2 = Stephanie | last2 = Watts | first3 = Carl | last3 = Faingold | first4 = George | last4 = Dunaway | first5 = Lynn | last5 = Crespo | name-list-format = vanc | title = Brody's Human Pharmacology | url = https://books.google.com/books?id=kfsrz_-OrMQC&pg=PA468 | date = 1. 4. 2009 | publisher = Elsevier Health Sciences | isbn = 978-0-323-07575-6 | pages = 468–469 }}</ref> Androsteron i etioholanolon su tada [[glukuronidacija|glukuronidirani]] i u manjoj mjeri [[sulfacija|sulfatirani]] slično testosteronu. Konjugati testosterona i njegovi jetreni metaboliti oslobađaju se iz jetre u [[krvotok|cirkulaciju]] i [[izlučivanje|izlučuje se]] u [[mokraća|urin]] i [[žuč]]. Samo mali dio (2%) testosterona izlučuje se nepromijenjen u urinu. {| class="wikitable style="text-align:left; margin-left:auto; margin-right:auto; border:none;" |+ class="nowrap" | Razine ukupnog testosterona kod muškaraca tokom života |- ! Životni stadij !! Tannerov stadij !!Dobni raspon <br>(u godinama)!! Prosječna starost!! Raspon razina!! Prosječna razina |- | Dijetinjstvo|| Stadij I || <10 || – || <30&nbsp;ng/dL || 5.8&nbsp;ng/dL |- | rowspan="4" | Pubertet|| Stadij II || 10–14|| 12|| <167&nbsp;ng/dL || 40&nbsp;ng/dL |- | Stadij III || 12–16 || 13–14 || 21–719&nbsp;ng/dL || 190&nbsp;ng/dL |- | Stadij IV || 13–17 || 14–15 || 25–912&nbsp;ng/dL || 370&nbsp;ng/dL |- | Stadij V || 13–17 || 15 || 110–975&nbsp;ng/dL || 550&nbsp;ng/dL |- | Odrasli|| – || ≥18 || – || 250–1,100&nbsp;ng/dL || 630&nbsp;ng/dL |- class="sortbottom" | colspan="6" style="width: 1px; background-color:#eaecf0; text-align: center;" | |}'''Izvori:''' <ref name="BajajBerman2011">{{cite book | first1 = Lalit | last1 = Bajaj | first2 = Stephen | last2 = Berman | name-list-format = vanc |title=Berman's Pediatric Decision Making|url=https://books.google.com/books?id=NPhnHrDQ1_kC&pg=PA160|date=1. 1. 2011|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-05405-8|pages=160–}}</ref><ref name="Styne2016">{{cite book|author=Dennis M. Styne|title=Pediatric Endocrinology: A Clinical Handbook|url=https://books.google.com/books?id=akMWDAAAQBAJ&pg=PA191|date=25. 4. 2016|publisher=Springer|isbn=978-3-319-18371-8|pages=191–}}</ref><ref name="Sperling2014">{{cite book| first = Mark A. | last = Sperling | name-list-format = vanc |title=Pediatric Endocrinology E-Book|url=https://books.google.com/books?id=GgXnAgAAQBAJ&pg=PA488|date=10. 4. 2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4557-5973-6|pages=488–}}</ref><ref name="PaganaPagana2014">{{cite book | first1 = Kathleen Deska | last1 = Pagana | first2 = Timothy J. | last2 = Pagana | first3 = Theresa N | last3 = Pagana | name-list-format = vanc |title=Mosby's Diagnostic and Laboratory Test Reference – E-Book |url=https://books.google.com/books?id=J7eXBAAAQBAJ&pg=PA879 |date=19. 9. 2014 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-323-22592-2 |pages=879–}}</ref><ref name="HospitalEngorn2014">{{cite book | first1 = Branden | last1 = Engorn | first2 = Jamie | last2 = Flerlage | name-list-format = vanc |title=The Harriet Lane Handbook E-Book |url=https://books.google.com/books?id=6cSLAwAAQBAJ&pg=PA240 |date=1. 5. 2014 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-323-11246-8 |pages=240–}}</ref> [[Datoteka:Blood values sorted by mass and molar concentration.png|thumb|left|700px|[[Referentni rasponi za krvne pretrage]], koji pokazuju razinu testosterona kod odraslih muškaraca u svijetloplavoj boji lijevo u sredini]]{{Clear}} <gallery> Dimeric SHBG.png| Dimerni spolno-vezani hormon koji veže globulin sa svojim testosteronskim ligandom Method for determining testosterone.png| Dva metoda za određivanje koncentracije bioraspoloživog testosterona. </gallery> ==Također pogledajte== * [[Steroidni hormoni]] * [[Testis]] ==Reference== {{Reflist}} ==Dopunska literatura== {{refbegin}} * {{cite book | veditors = Pfaff DW, Etgen AM | vauthors = Fargo KN, Pak TR, Foecking EM, Jones KJ | title = Molecular Mechanisms of Hormone Actions on Behavior | chapter = Molecular Biology of Androgen Action: Perspectives on Neuroprotective and Neurotherapeutic Effects. | publisher = Elsevier Inc. | date = 2010 | pages = 1219–1246 | doi = 10.1016/B978-008088783-8.00036-X | isbn = 978-0-12-374939-0 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Y8jxd5vu6N8C&pg=PA127#v=onepage&q&f=false }} * {{cite journal | last = Dowd | first = Nancy E. | name-list-format = vanc |title= Sperm, testosterone, masculinities and fatherhood | journal = Nevada Law Journal | volume = 13 | issue = 2 | page = 8 | url = http://scholars.law.unlv.edu/nlj/vol13/iss2/8 | date = 2013 }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{Portal|Hemija|Biologija}} {{commonscat|Testosterone}} {{Hormoni}} [[Kategorija:Testosteron| ]] [[Kategorija:Ljudski hormoni]] [[Kategorija:Ciklopentanoli]] [[Kategorija:Alkeni]] [[Kategorija:Steroidi]] [[Kategorija:Androstani]] [[Kategorija:Estrogeni]] [[Kategorija:Hormoni testisa]] [[Kategorija:Hormoni jajnika]] [[Kategorija:Enoni]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija:Spolni hormoni]] [[Kategorija:Neuroendokrinologija]] sa42pparlndgwhrb39i4a315tstihnl Superboy (Kal-El) 0 68901 3848404 3316420 2026-05-21T22:35:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848404 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{O...|originalnom Superboyu|lika iz DC Comicsa sličnog imena|Superboy}} [[Datoteka:NASuperboy1.jpg|mini|250px]] Originalni '''Superboy''' je fiktivni superjunak koji se ponavljuje u [[DC Comics]]ima. Kao mlađa verzija [[Superman]]a, Superboyeve avanture se dešavaju prije nego je postao Superman, i to u njegovom gradu, [[Smallville (grad)|Smallvilleu]]. Kao i Superman, Superboy je sa uništene planete [[Kripton (planeta)|Kripton]], gdje je rođen pod imenom '''Kal-El''', a na Zemlji živi pod [[tajni identitet|tajnim identitetom]] kao student blage naravi, poznat kao '''[[Clark Kent]]'''. Na televiziji je debitovao [[1944]]. godine. ==Moći i sposobnosti== {{glavni|Moći i sposobnosti Supermana}} Superboy ima iste moći i sposobnosti kao i Superman, uključujući super vid ([[toplotni vid]], rendgenski vid), snagu, letenje, neranjivost, te super-brzinu dovoljnu za putovanje međuzvijezdanim prostorom. Kal-El nije izgradio [[Tvrđava samoće|Tvrđavu samoće]] sve dok nije postao Superman, tako da Superboy koristi kuću Kentovih u Smallvilleu kao svoju bazu. ==Adaptacije u drigim medijima== {{glavni|Superboy#Adaptacije u drugim medijima}} Superboy je prikaziva na [[televizija|televiziji]] nekoliko puta, od kojih je naznačajnija serija ''[[Superboy (serija)|Superboy]]'' (1988-1992), koja govori o Clarku tokom studentskih dana. Mnogo elemenata iz priča serije Superboy su ukomponovani u seriju ''[[Smallville (serija)|Smallville]]'' (2001-sadašnjost), uključujući likovi kao što su [[Lana Lang]] i [[Pete Ross]]; priču kako su nekada bliski prijatelji Lex Luthor i Clark Kent postali gorki neprijatelji; Clark upoznaje mnoge Supermanove neprijatelje još kada je bio teenager; kao i sam grad [[Smallville (grad)|Smallville]]. ==Reference== {{reflist|2}} ==Vanjski linkovi== *[https://web.archive.org/web/20071012013710/http://supermanica.info/wiki/index.php/Superboy Supermanica:Superboy] *[http://darkmark6.tripod.com/superboyind1.htm Index of the Earth-One Superboy's adventures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030202150827/http://darkmark6.tripod.com/superboyind1.htm |date=2. 2. 2003 }} *[https://web.archive.org/web/20110805024756/http://www.supermanartists.comics.org/superart/Superboy.htm "Who Drew Superboy?" at "Who's Whose in the DC Universe?"] *[http://www.dcindexes.com/indexes/indexes.php?character=sboy The Superboy Index at "Mike's Amazing World of DC Comics"]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} [[Kategorija:Američki strip likovi]] [[Kategorija:DC Comics superjunaci]] [[Kategorija:Kriptonci]] [[Kategorija:DC Comics likovi sa nadljudskom snagom]] rlgcldqpzy89wqpf8r2r92lcqzkqk5n Ejakulacija 0 70168 3848530 3779899 2026-05-22T10:09:36Z Panasko 146730 [[Kategorija:Muško zdravlje]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848530 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Submerged ejaculation.ogv|thumb|300px|Video snimak ejakulacije]] '''Ejakulacija''' je proces izlučivanje [[sperma|sperme]] iz [[penis]]a, uobičajeno popraćen [[orgazam|orgazmom]]. Obično je rezultat seksualne stimulacije tokom [[spolni odnos|snošaja]] (ili bilo koje druge seksualne aktivnosti), koja može uključivati stimulaciju [[prostata|prostate]]. Rijetko je posljedica oboljenja prostate. Ejakulacija se može spontano događati tokom [[spavanje|sna]] (odnosno spavanja - takva ejakulacija naziva se ''polucija''). Ejakulacijom se izbacuje sperma iz ampule [[epididimis]]a, [[sjemenovod]]om i dalje [[mokraćna cijev|mokraćnom cijevi]] i praćeno je ritmičkim kontrakcijama.<ref>{{cite book | first1 = Bruce M. | last1 = Koeppen | first2 = Bruce A. | last2 = Stanton | title = Berne & Levy Physiology | url = https://archive.org/details/bernelevyphysiol0000unse_d6b1 | publisher = Elsevier/Mosby | location = Philadelphia, PA | year = 2008 | isbn = 978-0-323-04582-7}}</ref><ref>{{cite book | first1 = Walter F. | last1 = Boron | first2 = Emile L. | last2 = Boulpaep | title = Medical Physiology: A Cellular and Molecular Approach | url = https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro | publisher = Elsevier/Saunders | location = Philadelphia, PA | year = 2005 | isbn = 978-1-4160-2328-9}}</ref><ref name=Marieb>{{cite book | last = Marieb | first = Elaine | title = Anatomy & physiology | url = https://archive.org/details/anatomyphysiolog0000elai_l1k7 | publisher = Benjamin-Cummings | location = | page= [https://archive.org/details/anatomyphysiolog0000elai_l1k7/page/895 895] | year = 2013 | isbn = 9780321887603 }}</ref> == Faze == Ejakulacija ima dvije faze: emisiju i ejakulaciju. Faza emisije ejakulatornog refleksa je pod kontrolom [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], dok je ejakulatorna faza pod kontrolom kičmenog refleksa na nivou kičmene sinapse S2-4 putem [[pudendalni nerv|pudendalnog nerva]]. Poslije ejakulacije slijedi vrijeme oporavka, dok joj prethodi seksualno podražavanje. [[Datoteka:Ejaculation 1.png|thumb|300px|Faze ejakulacije]] == Faze == Ejakulacija ima dvije faze: ''emisiju'' i ''ejakulaciju''. Faza emisije ejakulacijskog refleksa je pod kontrolom simpatetičkog [[nervni sistem|nervnog sistema]], dok je ejakulacijska faza pod kontrolom kičmenjačkog refleksa na razini kičmene sinapse S2-4 putem pudendalnog nervaa. Poslije ejakulacije slijedi vrijeme oporavka, dok joj prethodi seksualno uzbuđivanje.<ref>{{cite journal | last1 = Waldinger | first1 = M.D. | last2 = Quinn | first2 = P. | last3 = Dilleen | first3 = M. | last4 = Mundayat | first4 = R. | last5 = Schweitzer | first5 = D.H. | last6 = Boolell | first6 = M.|year=2005|title=A Multinational Population Survey of Intravaginal Ejaculation Latency Time|journal=Journal of Sexual Medicine|volume=2|pages=492–497|doi=10.1111/j.1743-6109.2005.00070.x|pmid=16422843|issue=4}}</ref> === Vrijeme oporavka === Većini muškaraca potrebno je neko vrijeme između dvije ejakulacije, a period tog oporavka nije određen. Mlađi muškarci obično se oporavljaju brže nego stariji. Tokom oporavka teško je ili nemoguće uspostaviti [[Erekcija|erekciju]], jer se [[SNS|simpatički]][[nervni sistem|živčani sistem]] suprotstavlja djelovanju [[PNS|parasimpatičkog nervnog sistema]]. === Stimulacija === Postoji veliki opseg dužine seksualnog podraživanja prije nego što nastupi ejakulacija. Kad muškarac ejakulira prije nego što to želi, to je [[prijevremena ejakulacija]]. Ukoliko [[muškarac]] nije sposoban ejakulirati ni nakon podužeg seksualnog nadraživanja, unatoč njegovoj želji, to se označava kao [[odložena ejakulacija]] ili [[anorgazmija]]. [[Orgazam]] bez ejakulacije poznat je kao [[suhi orgazam]].<ref>{{cite journal | last1 = Giuliano | first1 = F. | last2 = Patrick | first2 = D. | last3 = Porst | first3 = R. | last4 = La Pera | first4 = G. | last5 = Kokoszka | first5 = A. | last6 = Merchant | first6 = S. | last7 = Rothman | first7 = M. | last8 = Gagnon | first8 = D. | last9 = Polverejan | first9 = E. | year=2008|title=Premature Ejaculation: Results from a Five-Country European Observational Study|journal=European Urology|volume=53|issue=5|pages=1048–1057|doi= 10.1016/j.eururo.2007.10.015|pmid= 17950985}}</ref> ==Reference== {{reflist}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Ejaculation of humans}} [[Kategorija:Fiziologija]] [[Kategorija:Muški reproduktivni sistem]] [[Kategorija:Seksualnost]] [[Kategorija:Orgazam]] [[Kategorija:Urologija]] [[Kategorija:Plodnost]] [[Kategorija:Andrologija]] [[Kategorija:Muško zdravlje]] azelyyv2zsa6oy11dbtpny5o1540176 Supsaharska Afrika 0 71145 3848405 3328445 2026-05-21T22:44:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848405 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Africa satellite orthographic.jpg|mini|249px|Satelitska kompozitna slika Afrike koja prikazuje ekološki prelom između sjevernih i subsaharskih regija]] '''Subsaharska Afrika''' je područje u [[Afrika|Africi]] koje se nalazi južno od [[Sahara|Sahare]], a koristi se za označavanje [[država|zemalja]] Afrike koje se ne smatraju dijelom [[Sjeverna Afrika|Sjeverne]] ili nekih područja [[Zapadna Afrika|Zapadne Afrike]]. U [[Evropa|Evropi]] i [[Amerika|Americi]] tokom [[19. vijek]]a Subsaharska Afrika je bila poznata kao '''[[Crnci|Crna]] Afrika''' ili '''Tamna Afrika''', dijelom zbog [[rasa|rase]] [[urođenici|urođeničkih]] naseljenika, a dijelom zbog velikog dijela koji [[Zapadna civilizacija|Zapadnjaci]] nisu u potpunosti [[kartografija|kartirali]] ili [[evropsko istraživanje Afrike|istražili]] (Afrika je ponekad u cjelini bila označena kao "crni kontinent"). Ti su termini danas zastarjeli, te su se često smatrali uvredljivima. [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] i ostali pisci toga vremena preferirali su neutralnu frazu [[Afrička gorja]] čija je prvobitna namjera bilo označavanje afričke unutrašnjosti u suprotnosti s [[obala|obalnim]] regijama. Od završetka posljednjeg [[ledeno doba|ledenog doba]] sjeverna i subsaharska regija Afrike bile su odvojene ekstremno surovom klimom koja je karakterizirala raštrkano naseljenu Saharu. Ta klima je formirala efikasnu prepreku koju je prekidao jedino tok rijeke [[Nil]]. Moderni termin ''subsaharski'' odgovara standardnom prikazu sjevera na vrhu i juga na dnu. '''Tropska Afrika''' je alternativna moderna oznaka povezana s terminom [[afrotropi|afrotropski]], koja se koristi za raznolikost regionalne [[ekologija|ekologije]]. Kad bi se taj termin ipak strogo primijenio, onda bi on isključivao [[Južna Afrika|Južnu Afriku]] čija se većina nalazi izvan pojasa žarkog pojasa. Podjela Afrike na ove dvije, široke regije također se uzdigla iz historijskih geopolitičkih razmatranja. Na Zapadu su se sjevernoafrički naseljenici općenito percipirali da su pretežito [[kavkazoidi]]. Usprkos tome što te termine sada osporavaju antropolozi i ostali naučnici, Sjevernoafrikanci su se oduvijek prilično razlikovali od većine [[crnci|crnaca]] iz Subsaharske Afrike. Ljudi Sjeverne Afrike govore jezicima koji su usko povezani i pripadaju [[afroazijatski jezici|afroazijatskoj]] [[jezička porodica|jezičkoj porodici]] za razliku od ostatka kontinenta u kojem stanovništvo pretežito govori [[nilosaharski jezici|nilosaharskim]] i [[nigerokongoanski jezici|nigerokongoanskim]]. Sjeverna Afrika se integrirala unutar [[Antički Bliski istok|Bliskog istoka]] i Istočnog [[Mediteran]]a još od razdoblja antike. Egipat je npr. [[transkontinentalna država]] u kojoj je malehni dio zemlje ([[Sinajsko poluostrvo]]) geografski smješten u [[Jugozapadna Azija|Jugozapadnoj Aziji]]. Uvođenje [[istočno hrišćanstvo|istočnog hrišćanstva]] i [[islam]]a u regiju još je jače utvrdilo ovu percepciju i samopercepciju. Problematično grupiranje afričkih država u geopolitičke regije zajedno s percepcijama pripisanim takvim podjelama—posebno one osnovane na idejama rase i etniciteta—ispunjene su inherentnim paradoksima. [[Sudan]] se primjerice smatra sjevernoafričkom zemljom, iako su njegovi stanovnici pretežito crnački Afrikanci. Uz malehne iznimke [[Mauricijus]]a i [[Južna Afrika|Južne Afrike]] subsaharska je Afrika poput ostatka kontinenta jedna od najsiromašnijih regija na svijetu koja još uvijek pati od naslijeđa kolonijalnog osvajanja i okupacije, neokolonijalizma, inter-etničkih konflikata i političkog rascjepa. U regiji se nalaze brojne zemlje koje pripadaju [[najslabije razvijene zemlje|najslabije razvijenim zemaljama]] na svijetu. (Vidi ''[[Ekonomija Afrike]]''.) == Države subsaharske Afrike == Tačan položaj razdijelne linije između dviju regija nije jasno definiran zbog diskontinuiranih i nejasnih prelomnih tačaka između državnih granica, ekologijâ i etnicitetâ. Subsaharska Afrika prema jednoj klasifikaciji dviju regija uključuje četrdeset osam država. Od ukupnog se broja njih četrdeset i dvije nalaze na afričkom kopnu. Ostalih šest država, koji se također smatraju dijelom subsaharske Afrike, čine četiri ostrvske države u jugozapadnom dijelu Indijskog oceana (Madagaskar, Komori, Mauricijus i Sejšeli) i dvije ostrvske države u Atlantskom okeanu (Zeleni Rt i São Tomé i Príncipe). Prema toj klasifikacijskoj šemi, zemlje Subsaharske Afrike su: === [[Istočna Afrika]] === * [[Burundi]] (ponekad se također smatra dijelom Srednje Afrike) * [[Kenija]] * [[Mozambik]] (ponekad se također smatra dijelom Južne Afrike) * [[Ruanda]] (ponekad se također smatra dijelom Srednje Afrike) * [[Tanzanija]] * [[Uganda]] === [[Južna Afrika]] === * [[Angola]] (ponekad se također smatra dijelom Srednje Afrike) * [[Bocvana]] * [[JAR|Južna Afrika]] * [[Lesoto]] * [[Malavi]] * [[Mozambik]] (ponekad se također smatra dijelom Istočne Afrike) * [[Namibija]] * [[Esvatini]] * [[Zambija]] (ponekad se također smatra dijelom Srednje Afrike) * [[Zimbabve]] === [[Afrički rog]] ([[Sjeveroistočna Afrika]]) === * [[Džibuti]] * [[Eritreja]] * [[Etiopija]] * [[Somalija]] (uključujući Somaliland) * [[Sudan]] (često se smatra dijelom Sjeverne Afrike) === [[Srednja Afrika]] === * [[Angola]] (ponekad se također smatra dijelom Južne Afrike) * [[Burundi]] (ponekad se također smatra dijelom Istočne Afrike) * [[Čad]] (ponekad se također smatra dijelom Zapadne Afrike) * [[Demokratska Republika Kongo]] * [[Ekvatorska Gvineja]] (ponekad se također smatra dijelom Zapadne Afrike) * [[Gabon]] (ponekad se također smatra dijelom Zapadne Afrike) * [[Kamerun]] (ponekad se također smatra dijelom Zapadne Afrike) * [[Republika Kongo]] * [[Ruanda]] (ponekad se također smatra dijelom Istočne Afrike) * [[Centralnoafrička Republika]] * [[Zambija]] (ponekad se također smatra dijelom Južne Afrike) === [[Zapadna Afrika]] === * [[Benin]] * [[Burkina Faso]] * [[Čad]] (ponekad se također smatra dijelom Srednje Afrike) * [[Ekvatorska Gvineja]] (ponekad se također smatra dijelom Srednje Afrike) * [[Gabon]] (ponekad se također smatra dijelom Srednje Afrike) * [[Gambija]] * [[Gana]] * [[Gvineja]] * [[Gvineja Bisau]] * [[Kamerun]] (ponekad se također smatra dijelom Srednje Afrike) * [[Liberija]] * [[Mali]] * [[Mauritanija]] * [[Niger]] * [[Nigerija]] * [[Obala Slonovače]] * [[Senegal]] * [[Sijera Leone]] * [[Togo]] === Afričke ostrvske države === * [[Komori]] (Južna Afrika) * [[Madagaskar]] (Južna Afrika) * [[Mauricijus]] (Južna Afrika) * [[São Tomé i Príncipe]] (Srednja Afrika ili Zapadna Afrika) * [[Sejšeli]] (Istočna Afrika) * [[Zelenortska Republika]] (Zapadna Afrika) === Teritoriji, posjedi, departmani === * [[Mayotte]] ([[Francuska]]) * [[Réunion]] ([[Francuska]]) == Vanjski linkovi == * [http://www.junglephotos.com/africa Fotografije i informacije iz Malavija, Kenije, Zambije i Zimbabvea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080321201607/http://www.junglephotos.com/africa/ |date=21. 3. 2008 }} {{Regija}} [[Kategorija:Afrika]] [[Kategorija:Regije Afrike]] tjx57hmxxmujp5q4ft7uiy2x20rrlvs Konvekcija 0 74945 3848549 3748484 2026-05-22T11:41:57Z Palapa 383 /* Također pogledajte */ 3848549 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Konvekcija''' je usmjereno kretanje, odnosno strujanje [[fluid]]a ([[tečnost]]i i [[plin]]ova), gdje se topliji fluid kreće prema hladnijem i predaje [[toplota|toplotu]] okolini. == Prirodna konvekcija == Prirodna je konvekcija posljedica razlike u [[temperatura|temperaturi]] između dva mjesta u fluidu. [[Brzina]] strujanja je relativno mala. [[Tok toplote]] kod prirodne konvekcije definisan je kao: :<math>H_{prirodno}=hA\Delta T,\ h=h(\Delta T,\varphi),\ [h]=\mathrm\frac{W}{m^2K}</math> gdje je ''h'' koeficijent prijenosa toplote koji zavisi od temperature, brzine strujanja fluida, [[agregatno stanje|agregatnom stanju]], [[toplotni kapacitet|specifičnom toplotnom kapacitetu]], [[pritisak|pritisku]], i td. == Prisilna konvekcija == Prisilna konvekcija je posljedica pumpanja ili ventilacije, a ne razlike temperatura. Brzina strujanja je velika. Prisilna konvekcija je glavni mehanizam održavanja toplote ljudi i životinja - [[srce]] pumpa vruću tekućinu koja kapilarama predaje toplotu i tako se hladi i upumpava nazad u srce. [[Tok toplote]] kod prisilne konvekcije definisan je kao: :<math>H_{prisilno}=hA\Delta T,\ h\neq h(\Delta T)</math> == Također pogledajte == * [[Dinamika fluida]] * [[Nusseltov broj]] {{Commonscat|Convection}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Mehanika fluida]] [[Kategorija:Termodinamika]] [[Kategorija:Konvekcija]] [[Kategorija:Provođenje toplote]] [[Kategorija:Fizikalni fenomeni]] pt4t4sqymf85fisc1rccv00wcdjrhoj Rak testisa 0 75241 3848524 3309568 2026-05-22T10:09:04Z Panasko 146730 [[Kategorija:VANU]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848524 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Seminoma of the Testis.jpg|mini|desno|200px|Presjek testisa zahvaćenog seminomom]] '''Rak testisa''' je [[rak]] koji se javlja na [[testisi]]ma kod muških jedinki. Rak testisa čini 1% svih malignih tumora kod muškaraca. Najčešći je [[malignom]] muškaraca u dobi od 15. do 40. godine. Proizvodi tih tumora, [[alfafetoprotein]] (AFP) i humani [[koriogonadotropin]] (HCG) smatraju se danas u [[onkologija|onkologiji]] najboljim serumskim tumorskim markerima. Postoje 4 pato-histološka tipa raka testisa ali najčešći su [[seminomi]] i [[teratomi]].<ref>http://ultrazvuk-tarle.hr/dijagnostika/zagreb/rak_karcinom_testisa/</ref> == Etiologija == Nije poznat uzok bolesti. Uočeno je, međutim, da se u 10% oboljelih nalazi i [[kriptorhizam]]. Uočeno je da 20-30% bolesnika s tim malignomom ima [[oligospermija|oligospermiju]] ili [[azospermija|azospermiju]] i prije provedene onkološke terapije.<ref>{{Cite web |url=http://new.stetoskop.info/Rak-testisa-Karcinom-testisa--740-c37-sickness.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 6. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513015546/http://new.stetoskop.info/Rak-testisa-Karcinom-testisa--740-c37-sickness.htm |archive-date=13. 5. 2008 |url-status=dead }}</ref> == Simptomi == Kod raka testisa nalazi se difuzno zadebljenje čitavog [[testis]]a, bol slabog ili srednjeg inteziteta unutar [[skrotum]]a ili donjeg dijela stomaka, pretjerana osjetljivost, gubitak seksualne aktivnosti, [[krv]] u [[sperma|spermi]], generalna slabost. Testis sa tumorom može biti znatno uvećan (do 3 puta), dok se drugi testis u tom slučaju smanjuje kao posljedica slabijeg dotoka krvi. == Dijagnoza == Osnovna pretraga je bimanualna [[palpacija]], a dopunjuje se ultrazvučnim pregledom skrotalnog područja. Konačna potvrda dijagnoze je histološka analiza. Ispravan hirurški pristup testisu je ingvinalnim putem, a kontraindiciran je transskrotalni pristup. == Prognoza == Više od 90% bolesnika svih stadija te bolesti moguće je danas izlječiti. Osobito je važno naglasiti da se izlječi oko 85% bolesnika s diseminiranom bolešću.<ref>{{Cite web |url=http://www.prevencijaraka.hr/raktestisa.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 6. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216074251/http://www.prevencijaraka.hr/raktestisa.htm |archive-date=16. 2. 2008 |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * {{YouTube|UpDvx2GlBE0|Samopregled testisa}} * [https://web.archive.org/web/20080622153532/http://testicularcancerawareness.org/ Stranica o svjesnosti raka testisa] {{Tumori}} [[Kategorija:Onkologija]] [[Kategorija:VANU]] 6rmcy9ube1ipt002iat0a2r8gu3xqj8 3848525 3848524 2026-05-22T10:09:10Z Panasko 146730 [[Kategorija:VANU]] uklonjena; [[Kategorija:Muško zdravlje]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848525 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Seminoma of the Testis.jpg|mini|desno|200px|Presjek testisa zahvaćenog seminomom]] '''Rak testisa''' je [[rak]] koji se javlja na [[testisi]]ma kod muških jedinki. Rak testisa čini 1% svih malignih tumora kod muškaraca. Najčešći je [[malignom]] muškaraca u dobi od 15. do 40. godine. Proizvodi tih tumora, [[alfafetoprotein]] (AFP) i humani [[koriogonadotropin]] (HCG) smatraju se danas u [[onkologija|onkologiji]] najboljim serumskim tumorskim markerima. Postoje 4 pato-histološka tipa raka testisa ali najčešći su [[seminomi]] i [[teratomi]].<ref>http://ultrazvuk-tarle.hr/dijagnostika/zagreb/rak_karcinom_testisa/</ref> == Etiologija == Nije poznat uzok bolesti. Uočeno je, međutim, da se u 10% oboljelih nalazi i [[kriptorhizam]]. Uočeno je da 20-30% bolesnika s tim malignomom ima [[oligospermija|oligospermiju]] ili [[azospermija|azospermiju]] i prije provedene onkološke terapije.<ref>{{Cite web |url=http://new.stetoskop.info/Rak-testisa-Karcinom-testisa--740-c37-sickness.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 6. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513015546/http://new.stetoskop.info/Rak-testisa-Karcinom-testisa--740-c37-sickness.htm |archive-date=13. 5. 2008 |url-status=dead }}</ref> == Simptomi == Kod raka testisa nalazi se difuzno zadebljenje čitavog [[testis]]a, bol slabog ili srednjeg inteziteta unutar [[skrotum]]a ili donjeg dijela stomaka, pretjerana osjetljivost, gubitak seksualne aktivnosti, [[krv]] u [[sperma|spermi]], generalna slabost. Testis sa tumorom može biti znatno uvećan (do 3 puta), dok se drugi testis u tom slučaju smanjuje kao posljedica slabijeg dotoka krvi. == Dijagnoza == Osnovna pretraga je bimanualna [[palpacija]], a dopunjuje se ultrazvučnim pregledom skrotalnog područja. Konačna potvrda dijagnoze je histološka analiza. Ispravan hirurški pristup testisu je ingvinalnim putem, a kontraindiciran je transskrotalni pristup. == Prognoza == Više od 90% bolesnika svih stadija te bolesti moguće je danas izlječiti. Osobito je važno naglasiti da se izlječi oko 85% bolesnika s diseminiranom bolešću.<ref>{{Cite web |url=http://www.prevencijaraka.hr/raktestisa.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 6. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216074251/http://www.prevencijaraka.hr/raktestisa.htm |archive-date=16. 2. 2008 |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * {{YouTube|UpDvx2GlBE0|Samopregled testisa}} * [https://web.archive.org/web/20080622153532/http://testicularcancerawareness.org/ Stranica o svjesnosti raka testisa] {{Tumori}} [[Kategorija:Onkologija]] [[Kategorija:Muško zdravlje]] kc708bcz2tkc699y6dophdcsj9x753d Kategorija:Neurotransmiteri 14 75666 3848521 3779011 2026-05-22T09:31:48Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neurofiziologija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848521 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Neurotransmitters}} [[Kategorija:Biomolekule po fiziološkoj funkciji|Neurotransmiteri]] [[Kategorija:Neurofiziologija]] c6qi125k9b374tfs7595hlf3651gblm Sultan-Selimova džamija (Knežina) 0 77300 3848500 3842047 2026-05-22T09:03:35Z ~2026-30463-20 181635 Džamija Selimija je prvobitno bila srpska pravoslavna crkva na koju su osmanlije dodale minaret. Originalni izgled je zadržala sve do rušenja. Oni koji su je rušili nisu vodili računa o tome da je to nekad bila crkva. 3848500 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vjerski objekt | ime = Sultan Selimova džamija | slika = Selimija džamija, Knežina.jpg | veličina_slike = | alt_slike = | opis_slike = | vrsta_karte = Bosna i Hercegovina | veličina_karte = 250px | reljef_karte = 1 | opis_karte = Sultan Selimova džamija u Bosni i Hercegovini | geografska_širina = 44.019673 | geografska_dužina = 18.758770 | lokacija = [[Knežina]] | religijska_pripadnost = [[Islam]] | općina = [[Sokolac]] | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | administracija = | godina_posvećenja = | organizacijski_status = | funkcijski_status = | oznaka_baštine = | vodstvo = | zaštitnik = | veb-sajt = | arhitekt = | arhitektonski_tip = | arhitektonski_stil = | osnivač = | osnovano_od_strane = | glavni_ugovarač = | smjer_fasade = | kamen_temeljac = | godina_dovršetka = 1512-1520 | kapacitet = | dužina = | širina = | visina_maks = | broj_kupola = | vanjska_visina_kupole = | unutrašnja_visina_kupole = | vanjski_prečnik_kupole = | unutrašnji_prečnik_kupole = | broj_munara = | visina_munare = | materijali = }} '''Sultan Selimova džamija''' se nalazi u Knežini kod [[Sokolac|Sokoca]]. [[Džamija]] je srušena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]]. Džamija je obnovljena i otvorena 4. septembra 2011.<ref>{{Cite web |url=http://minber.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=7204:damija-selimija-e-zasjati-starim-sjajem&catid=56:vijesti&Itemid=80 |title=Džamija Selimija će zasjati starim sjajem |work=minber.ba |access-date= 13. 3. 2016}}</ref> Sultan Selimova džamija je izgrađena u vrijeme vladavine sultana Selima Prvog (1512–1520), a 1951, odlukom tadašnjeg zavoda za zaštitu spomenika kulture Narodne Republike BiH, proglašena je spomenikom kulture i stavljena pod zaštitu države. Minirana je od srpske vojske u ljeto 1992. Materijal koji je pronađen na nekoliko lokacija, čije su otkrivanje pomogli i stanovnici srpske nacionalnosti, ponovo je ugrađen, a status bh. nacionalnog spomenika potvrđen je pred početak njene rekonstrukcije, početkom 2004.<ref>{{Cite web |url=http://www.oslobodjenje.ba/index.php?id=8308 |title=Sokolac: Otvaranje Sultan Selimove džamije |work=oslobođenje.ba |access-date=13. 3. 2016 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305032835/http://www.oslobodjenje.ba/index.php?id=8308 |url-status=dead }}</ref> Džamija je prvobitno bila srpska pravoslavna crkva na koju su Turci dodali minaret. Džamija je sagrađena od kamena. Nakon što su je uništili, rušitelji su njene kamene ostatke odvezli pet kilometara od mjesta na kojem je vijekovima egzistirala. Kada su se preživjeli Bošnjaci ohrabrili na povratak u Knežinu, 2003. godine obnovljen je i vjerski život muslimana. Ubrzo su krenuli u potragu za dijelovima “Selimije” i uspjeli ih pronaći. „Ovaj kamen koji sada vidite u džamiji je njen identični kamen koji je bio tu 500 godina i koji je ponovno vraćen u zidove džamije. Ova džamija sazidana je u istom obliku u kojem je bila, a 2011. je i svečano otvorena“. Historičarima je bila jako važna činjenica da je Careva džamija, kako su je još zvali, sačuvala prvobitne dekoracije i levhe u svome enterijeru. Impresivnu zbirku činilo je osam pokretnih levhi iz 18. i 19. stoljeća ispisanih tintom na pergamentu od kojih su neke iluminirane bojenim ukrasima i tečnim zlatom, te dvadesetak levhi urađenih na zidovima u fresko-tehnici, koje su najvjerojatnije poticale iz 1788. godine, kada je džamija obnavljana. Careva je džamija imala i svoju knjižnicu sa više desetina rukopisnih djela na bosanskom, arapskom, turskom i perzijskom jeziku nastalih u vremenu od 17. do 19. stoljeća. Vrijeme namaza ovdje se mjerilo velikim zidnim satom sa klatnom, starim više od stoljeća i po, a samu džamiju krasila je zavidna zbirka od 50 ćilima i 30 serdžada, jedna od najvrednijih u BiH. == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Sultan Selim Mosque (Knežina)}} * [http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2429?return=&page=22 Sultan Selimova džamija]{{Mrtav link}} na kons.gov.ba [[Kategorija:Džamije u Sokocu]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Sokocu]] 9n2anpm9aerpohadsvmcrk7wyx2s8mz 3848502 3848500 2026-05-22T09:12:46Z KWiki 9400 Neću reći da nije tako /nisam upućen/, ali ovakve stvari potrebno je potkrijepiti referencom. 3848502 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vjerski objekt | ime = Sultan Selimova džamija | slika = Selimija džamija, Knežina.jpg | veličina_slike = | alt_slike = | opis_slike = | vrsta_karte = Bosna i Hercegovina | veličina_karte = 250px | reljef_karte = 1 | opis_karte = Sultan Selimova džamija u Bosni i Hercegovini | geografska_širina = 44.019673 | geografska_dužina = 18.758770 | lokacija = [[Knežina]] | religijska_pripadnost = [[Islam]] | općina = [[Sokolac]] | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | administracija = | godina_posvećenja = | organizacijski_status = | funkcijski_status = | oznaka_baštine = | vodstvo = | zaštitnik = | veb-sajt = | arhitekt = | arhitektonski_tip = | arhitektonski_stil = | osnivač = | osnovano_od_strane = | glavni_ugovarač = | smjer_fasade = | kamen_temeljac = | godina_dovršetka = 1512-1520 | kapacitet = | dužina = | širina = | visina_maks = | broj_kupola = | vanjska_visina_kupole = | unutrašnja_visina_kupole = | vanjski_prečnik_kupole = | unutrašnji_prečnik_kupole = | broj_munara = | visina_munare = | materijali = }} '''Sultan Selimova džamija''' se nalazi u Knežini kod [[Sokolac|Sokoca]]. [[Džamija]] je srušena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]]. Džamija je obnovljena i otvorena 4. septembra 2011.<ref>{{Cite web |url=http://minber.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=7204:damija-selimija-e-zasjati-starim-sjajem&catid=56:vijesti&Itemid=80 |title=Džamija Selimija će zasjati starim sjajem |work=minber.ba |access-date= 13. 3. 2016}}</ref> Sultan Selimova džamija je izgrađena u vrijeme vladavine sultana Selima Prvog (1512–1520), a 1951, odlukom tadašnjeg zavoda za zaštitu spomenika kulture Narodne Republike BiH, proglašena je spomenikom kulture i stavljena pod zaštitu države. Minirana je od srpske vojske u ljeto 1992. Materijal koji je pronađen na nekoliko lokacija, čije su otkrivanje pomogli i stanovnici srpske nacionalnosti, ponovo je ugrađen, a status bh. nacionalnog spomenika potvrđen je pred početak njene rekonstrukcije, početkom 2004.<ref>{{Cite web |url=http://www.oslobodjenje.ba/index.php?id=8308 |title=Sokolac: Otvaranje Sultan Selimove džamije |work=oslobođenje.ba |access-date=13. 3. 2016 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305032835/http://www.oslobodjenje.ba/index.php?id=8308 |url-status=dead }}</ref> Džamija je sagrađena od kamena. Nakon što su je uništili, rušitelji su njene kamene ostatke odvezli pet kilometara od mjesta na kojem je vijekovima egzistirala. Kada su se preživjeli Bošnjaci ohrabrili na povratak u Knežinu, 2003. godine obnovljen je i vjerski život muslimana. Ubrzo su krenuli u potragu za dijelovima “Selimije” i uspjeli ih pronaći. „Ovaj kamen koji sada vidite u džamiji je njen identični kamen koji je bio tu 500 godina i koji je ponovno vraćen u zidove džamije. Ova džamija sazidana je u istom obliku u kojem je bila, a 2011. je i svečano otvorena“. Historičarima je bila jako važna činjenica da je Careva džamija, kako su je još zvali, sačuvala prvobitne dekoracije i levhe u svome enterijeru. Impresivnu zbirku činilo je osam pokretnih levhi iz 18. i 19. stoljeća ispisanih tintom na pergamentu od kojih su neke iluminirane bojenim ukrasima i tečnim zlatom, te dvadesetak levhi urađenih na zidovima u fresko-tehnici, koje su najvjerojatnije poticale iz 1788. godine, kada je džamija obnavljana. Careva je džamija imala i svoju knjižnicu sa više desetina rukopisnih djela na bosanskom, arapskom, turskom i perzijskom jeziku nastalih u vremenu od 17. do 19. stoljeća. Vrijeme namaza ovdje se mjerilo velikim zidnim satom sa klatnom, starim više od stoljeća i po, a samu džamiju krasila je zavidna zbirka od 50 ćilima i 30 serdžada, jedna od najvrednijih u BiH. == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Sultan Selim Mosque (Knežina)}} * [http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2429?return=&page=22 Sultan Selimova džamija]{{Mrtav link}} na kons.gov.ba [[Kategorija:Džamije u Sokocu]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Sokocu]] p3y8fynpno7qdeje26ee3v519xiu58k 3848541 3848502 2026-05-22T11:13:24Z Palapa 383 /* Vanjski linkovi */ nije mrtav link 3848541 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vjerski objekt | ime = Sultan Selimova džamija | slika = Selimija džamija, Knežina.jpg | veličina_slike = | alt_slike = | opis_slike = | vrsta_karte = Bosna i Hercegovina | veličina_karte = 250px | reljef_karte = 1 | opis_karte = Sultan Selimova džamija u Bosni i Hercegovini | geografska_širina = 44.019673 | geografska_dužina = 18.758770 | lokacija = [[Knežina]] | religijska_pripadnost = [[Islam]] | općina = [[Sokolac]] | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | administracija = | godina_posvećenja = | organizacijski_status = | funkcijski_status = | oznaka_baštine = | vodstvo = | zaštitnik = | veb-sajt = | arhitekt = | arhitektonski_tip = | arhitektonski_stil = | osnivač = | osnovano_od_strane = | glavni_ugovarač = | smjer_fasade = | kamen_temeljac = | godina_dovršetka = 1512-1520 | kapacitet = | dužina = | širina = | visina_maks = | broj_kupola = | vanjska_visina_kupole = | unutrašnja_visina_kupole = | vanjski_prečnik_kupole = | unutrašnji_prečnik_kupole = | broj_munara = | visina_munare = | materijali = }} '''Sultan Selimova džamija''' se nalazi u Knežini kod [[Sokolac|Sokoca]]. [[Džamija]] je srušena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]]. Džamija je obnovljena i otvorena 4. septembra 2011.<ref>{{Cite web |url=http://minber.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=7204:damija-selimija-e-zasjati-starim-sjajem&catid=56:vijesti&Itemid=80 |title=Džamija Selimija će zasjati starim sjajem |work=minber.ba |access-date= 13. 3. 2016}}</ref> Sultan Selimova džamija je izgrađena u vrijeme vladavine sultana Selima Prvog (1512–1520), a 1951, odlukom tadašnjeg zavoda za zaštitu spomenika kulture Narodne Republike BiH, proglašena je spomenikom kulture i stavljena pod zaštitu države. Minirana je od srpske vojske u ljeto 1992. Materijal koji je pronađen na nekoliko lokacija, čije su otkrivanje pomogli i stanovnici srpske nacionalnosti, ponovo je ugrađen, a status bh. nacionalnog spomenika potvrđen je pred početak njene rekonstrukcije, početkom 2004.<ref>{{Cite web |url=http://www.oslobodjenje.ba/index.php?id=8308 |title=Sokolac: Otvaranje Sultan Selimove džamije |work=oslobođenje.ba |access-date=13. 3. 2016 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305032835/http://www.oslobodjenje.ba/index.php?id=8308 |url-status=dead }}</ref> Džamija je sagrađena od kamena. Nakon što su je uništili, rušitelji su njene kamene ostatke odvezli pet kilometara od mjesta na kojem je vijekovima egzistirala. Kada su se preživjeli Bošnjaci ohrabrili na povratak u Knežinu, 2003. godine obnovljen je i vjerski život muslimana. Ubrzo su krenuli u potragu za dijelovima “Selimije” i uspjeli ih pronaći. „Ovaj kamen koji sada vidite u džamiji je njen identični kamen koji je bio tu 500 godina i koji je ponovno vraćen u zidove džamije. Ova džamija sazidana je u istom obliku u kojem je bila, a 2011. je i svečano otvorena“. Historičarima je bila jako važna činjenica da je Careva džamija, kako su je još zvali, sačuvala prvobitne dekoracije i levhe u svome enterijeru. Impresivnu zbirku činilo je osam pokretnih levhi iz 18. i 19. stoljeća ispisanih tintom na pergamentu od kojih su neke iluminirane bojenim ukrasima i tečnim zlatom, te dvadesetak levhi urađenih na zidovima u fresko-tehnici, koje su najvjerojatnije poticale iz 1788. godine, kada je džamija obnavljana. Careva je džamija imala i svoju knjižnicu sa više desetina rukopisnih djela na bosanskom, arapskom, turskom i perzijskom jeziku nastalih u vremenu od 17. do 19. stoljeća. Vrijeme namaza ovdje se mjerilo velikim zidnim satom sa klatnom, starim više od stoljeća i po, a samu džamiju krasila je zavidna zbirka od 50 ćilima i 30 serdžada, jedna od najvrednijih u BiH. == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Sultan Selim Mosque (Knežina)}} * [http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2429?return=&page=22 Sultan Selimova džamija] na kons.gov.ba [[Kategorija:Džamije u Sokocu]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Sokocu]] j8f6yn810zx5ewkzksvmtvk8myh6es5 3848542 3848541 2026-05-22T11:14:36Z Palapa 383 3848542 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vjerski objekt | ime = Sultan Selimova džamija | slika = Selimija džamija, Knežina.jpg | veličina_slike = | alt_slike = | opis_slike = | vrsta_karte = Bosna i Hercegovina | veličina_karte = 250px | reljef_karte = 1 | opis_karte = Sultan Selimova džamija u Bosni i Hercegovini | geografska_širina = 44.019673 | geografska_dužina = 18.758770 | lokacija = [[Knežina (Sokolac)|Knežina]] | religijska_pripadnost = [[Islam]] | općina = [[Sokolac]] | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | administracija = | godina_posvećenja = | organizacijski_status = | funkcijski_status = | oznaka_baštine = | vodstvo = | zaštitnik = | veb-sajt = | arhitekt = | arhitektonski_tip = | arhitektonski_stil = | osnivač = | osnovano_od_strane = | glavni_ugovarač = | smjer_fasade = | kamen_temeljac = | godina_dovršetka = 1512-1520 | kapacitet = | dužina = | širina = | visina_maks = | broj_kupola = | vanjska_visina_kupole = | unutrašnja_visina_kupole = | vanjski_prečnik_kupole = | unutrašnji_prečnik_kupole = | broj_munara = | visina_munare = | materijali = }} '''Sultan Selimova džamija''' se nalazi u Knežini kod [[Sokolac|Sokoca]]. [[Džamija]] je srušena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]]. Džamija je obnovljena i otvorena 4. septembra 2011.<ref>{{Cite web |url=http://minber.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=7204:damija-selimija-e-zasjati-starim-sjajem&catid=56:vijesti&Itemid=80 |title=Džamija Selimija će zasjati starim sjajem |work=minber.ba |access-date= 13. 3. 2016}}</ref> Sultan Selimova džamija je izgrađena u vrijeme vladavine sultana Selima Prvog (1512–1520), a 1951, odlukom tadašnjeg zavoda za zaštitu spomenika kulture Narodne Republike BiH, proglašena je spomenikom kulture i stavljena pod zaštitu države. Minirana je od srpske vojske u ljeto 1992. Materijal koji je pronađen na nekoliko lokacija, čije su otkrivanje pomogli i stanovnici srpske nacionalnosti, ponovo je ugrađen, a status bh. nacionalnog spomenika potvrđen je pred početak njene rekonstrukcije, početkom 2004.<ref>{{Cite web |url=http://www.oslobodjenje.ba/index.php?id=8308 |title=Sokolac: Otvaranje Sultan Selimove džamije |work=oslobođenje.ba |access-date=13. 3. 2016 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305032835/http://www.oslobodjenje.ba/index.php?id=8308 |url-status=dead }}</ref> Džamija je sagrađena od kamena. Nakon što su je uništili, rušitelji su njene kamene ostatke odvezli pet kilometara od mjesta na kojem je vijekovima egzistirala. Kada su se preživjeli Bošnjaci ohrabrili na povratak u Knežinu, 2003. godine obnovljen je i vjerski život muslimana. Ubrzo su krenuli u potragu za dijelovima “Selimije” i uspjeli ih pronaći. „Ovaj kamen koji sada vidite u džamiji je njen identični kamen koji je bio tu 500 godina i koji je ponovno vraćen u zidove džamije. Ova džamija sazidana je u istom obliku u kojem je bila, a 2011. je i svečano otvorena“. Historičarima je bila jako važna činjenica da je Careva džamija, kako su je još zvali, sačuvala prvobitne dekoracije i levhe u svome enterijeru. Impresivnu zbirku činilo je osam pokretnih levhi iz 18. i 19. stoljeća ispisanih tintom na pergamentu od kojih su neke iluminirane bojenim ukrasima i tečnim zlatom, te dvadesetak levhi urađenih na zidovima u fresko-tehnici, koje su najvjerojatnije poticale iz 1788. godine, kada je džamija obnavljana. Careva je džamija imala i svoju knjižnicu sa više desetina rukopisnih djela na bosanskom, arapskom, turskom i perzijskom jeziku nastalih u vremenu od 17. do 19. stoljeća. Vrijeme namaza ovdje se mjerilo velikim zidnim satom sa klatnom, starim više od stoljeća i po, a samu džamiju krasila je zavidna zbirka od 50 ćilima i 30 serdžada, jedna od najvrednijih u BiH. == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Sultan Selim Mosque (Knežina)}} * [http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2429?return=&page=22 Sultan Selimova džamija] na kons.gov.ba [[Kategorija:Džamije u Sokocu]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Sokocu]] tjd19899afxkka4b5hhzoox7yd1galt Spisak univerziteta u Bosni i Hercegovini 0 77705 3848367 3841812 2026-05-21T15:39:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848367 wikitext text/x-wiki Ovaj članak predstavlja spisak svih [[Javni univerzitet|javnih]] i [[Privatni univerzitet|privatnih univerziteta]] na području [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. == Javni univerziteti == {| class="wikitable sortable" |- ! Univerzitet !Entitet!! Lokacija !Fakulteti!! Osnovan !! Broj studenata (ak. 2024/2025) ! Web adresa |- | [[Univerzitet u Banjoj Luci]] |[[Republika Srpska]]||[[Banja Luka]] |17<ref>{{Cite web|url=https://www.unibl.org/sr-lat/clanice/fakulteti|title=Факултети|last=Београду|first=Рачунски центар, Електротехнички факултет, Универзитет у|website=UNIBL|language=|access-date=3. 5. 2025|archive-date=24. 4. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424173051/https://unibl.org/sr-lat/clanice/fakulteti|url-status=dead}}</ref>|| style="text-align:right;" |1975. || style="text-align:right;"|'''9.473''' <ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.rzs.rs.ba/static/uploads/saopstenja/obrazovanje/visoko_obrazovanje/skolska_godina_2024_2025/UpisaniStudenti_2024_2025.pdf|title=Upisani studenti na studije prvog ciklusa/УПИСАНИ СТУДЕНТИ НА СТУДИЈЕ ПРВОГ ЦИКЛУСA|publisher=Republički zavod za statistiku}}</ref>||{{URL|http://www.unibl.org}} |- | [[Univerzitet u Bihaću]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Bihać]] |7<ref>{{Cite web|url=https://unbi.ba/sadrzaj/fakulteti/9|title=UNBI|website=UNBI|language=|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1997. || style="text-align:right;"|'''1.702''' <ref name=":4">{{Cite web|url=https://fzs.ba/wp-content/uploads/2025/06/Visoko-obrazovanje-2024-2025.pdf|title=VISOKO OBRAZOVANJE/HIGHER EDUCATION 2024/2025.|publisher=Federalni zavod za statistiku|access-date=8. 7. 2025|archive-date=11. 12. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251211073538/https://fzs.ba/wp-content/uploads/2025/06/Visoko-obrazovanje-2024-2025.pdf|url-status=dead}}</ref>||{{URL|http://www.unbi.ba}} |- | [[Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Mostar]] |8<ref>{{Cite web|url=https://www.unmo.ba/univerzitet/fakulteti/|title=Fakulteti u sklopu Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru|website=Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru|language=|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1977. || style="text-align:right;"|'''2.796''' <ref name=":4" />||{{URL|http://www.unmo.ba}} |- | [[Univerzitet u Istočnom Sarajevu]] |[[Republika Srpska]]||[[Istočno Sarajevo]] |17<ref>{{Cite web|url=https://www.ues.rs.ba/la/fakulteti-2/|title=Univerzitet u Istočnom Sarajevu - Fakulteti i Akademije|website=Univerzitet u Istočnom Sarajevu|language=|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1992. || style="text-align:right;"|'''6.093''' <ref name=":3" />||{{URL|http://www.unssa.rs.ba}} |- | [[Univerzitet u Mostaru]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Mostar]] |11<ref>{{Cite web|url=https://www.sum.ba/sum/universitas-mostariensis/|title=- SUM|website=www.sum.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1977. || style="text-align:right;"|'''7.135''' <ref name=":4" />||{{URL|http://www.sum.ba}} |- |[[Univerzitet u Sarajevu]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Sarajevo]] |25<ref>{{Cite web|url=https://www.unsa.ba/org-jedinica|title=Members of the University|website=Univerzitet u Sarajevu|language=bs|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1949. || style="text-align:right;"|'''21.637''' <ref name=":4" />||{{URL|http://www.unsa.ba}} |- | [[Univerzitet u Tuzli]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Tuzla]] |13<ref>{{Cite web|url=http://untz.ba/organizacione-jedinice/|title=Organizacione jedinice|website=Univerzitet u Tuzli|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |1976. || style="text-align:right;"|'''6.258''' <ref name=":4" />||{{URL|http://www.untz.ba}} |- | [[Univerzitet u Zenici]] |[[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]||[[Zenica]] |8<ref>{{Cite web|url=https://unze.ba/organizacione-jedinice/fakulteti/|title=Fakulteti - Univerzitet u Zenici|date=9. 10. 2015|language=bs|access-date=3. 5. 2025}}</ref>|| style="text-align:right;" |2000. || style="text-align:right;"|'''3.087''' <ref name=":4" />||{{URL|http://www.unze.ba}} |} == Broj studenata 2024/2025. akademske godine == {| class="wikitable sortable" |- ! !! Studenti na javnim univerzitetima !! Studenti na privatnim univerzitetima/visoke škole !! Ukupno studenata |- |Federacija Bosne i Hercegovine<ref name=":1">{{Cite web|url=https://fzs.ba/wp-content/uploads/2024/06/Visoko-obrazovanje.pdf|title=Visoko obrazovanje, Zavod za statistiku FBiH}}</ref>|| style="text-align:right;" |42.615 (78.45 %) || style="text-align:right;" |11.711 (21.55 %) || style="text-align:right;" |54.326 (100 %) |- |Republika Srpska<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/obrazovanje/visoko_obrazovanje/Bilten_VisokoObrazovanje_2023_2024_WEB.pdf|title=Visoko obrazovanje, Republički zavod za statistiku RS}}</ref>|| style="text-align:right;" |15.566 (65.26 %) || style="text-align:right;" |8.291 (34.74 %) || style="text-align:right;" |23.857 (100 %) |- | Brčko distrikt<ref>{{Cite web|url=https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Bilteni/2024/BRC_05_2023_TB_1_BS.pdf|title=STATISTIKA OBRAZOVANJA od kraja 2020/2021. do početka 2024/2025. školske godine|publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine}}</ref>|| style="text-align:right;" |0 (0 %) || style="text-align:right;" |1.127 (100 %) || style="text-align:right;" |1.127 (100 %) |- |'''Bosna i Hercegovina'''|| style="text-align:right;" |'''58.181 (73.34 %)'''|| style="text-align:right;" |'''21.129 (26.66 %)'''|| style="text-align:right;" |'''79.310 (100 %)''' |} == Broj studenata za aktuelnu i prethodne akademske godine == {| class="wikitable" |+ ! !2019/2020 !2020/2021 !2021/2022 !2022/2023 !2023/2024 !2024/2025 |- |Federacija Bosne i Hercegovine<ref name=":1" /> |58.048 |{{rast}} 58.057 |{{Gubitak}} 55.577 |{{Gubitak}} 53.618 |{{Gubitak}} 51.940 |{{rast}} 54.326 |- |Republika Srpska<ref name=":0" /> |29.440 |{{Gubitak}} 28.523 |{{Gubitak}} 27.583 |{{Gubitak}} 26.774 |{{Gubitak}} 26.332 |{{Gubitak}} 23.857 |- |Brčko distrikt<ref name=":2">{{Cite web|url=https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Bilteni/2024/BRC_05_2023_TB_1_BS.pdf|title=Statistika obrazovanja, Brčko distrikt}}</ref> |1.036 |{{Gubitak}} 879 |{{Gubitak}} 782 |{{rast}} 831 |{{rast}} 941 |{{rast}} 1.127 |- |'''Bosna i Hercegovina''' |'''88.524''' |{{Gubitak}} '''87.459''' |'''{{Gubitak}} 83.942''' |{{Gubitak}} '''81.223''' |'''{{Gubitak}} 79.213''' |'''{{rast}} 79.310''' |} == Privatni univerziteti (uključujući samostalne visoke škole i koledže) == * [[Internacionalni univerzitet u Sarajevu]] ([[Sarajevo]]);<ref>{{Cite web|url=https://www.ius.edu.ba/en|title=International University of Sarajevo - IUS|date=29. 4. 2025|website=www.ius.edu.ba|language=en|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Međunarodni univerzitet Burch]] ([[Sarajevo]]);<ref>{{Cite web|url=https://www.ibu.edu.ba/|title=International Burch University {{!}} IBU|website=www.ibu.edu.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Sarajevo School of Science and Technology|Škola nauke i tehnologije u Sarajevu]] ([[Sarajevo]]);<ref>{{Cite web|url=https://ssst.edu.ba/en|title=SSST - Sarajevo School of Science and Technology|date=28. 4. 2025|website=ssst.edu.ba/|language=en|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Fakultet za upravu u Sarajevu|Fakultet javne uprave]] ([[Sarajevo]]);<ref>{{Cite web|url=http://www.fju.edu.ba/|title=Fakultet za javnu upravu|date=3. 5. 2008|website=web.archive.org|access-date=3. 5. 2025|archive-date=3. 5. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080503202848/http://www.fju.edu.ba/|url-status=bot: unknown}}</ref> * [[Komunikološki koledž u Banjoj Luci "Kapa Fi"]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=https://kfbl.edu.ba/|title=Komunikološki koledž u Banjaluci Kapa Fi – Banja Luka College of Communications Kappa Phi – Visokoškolski studij za komunikologiju, dizajn i engleski jezik – Higher education studies in communications, design and English|website=kfbl.edu.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Panevropski univerzitet Apeiron Banjaluka]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=https://apeiron-uni.eu/|title=Panevropski univerzitet Apeiron {{!}} Banja Luka – Univerzitet Evropskih Znanja|date=14. 2. 2008|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025|archive-date=2. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202115751/http://www.apeiron-uni.eu/|url-status=dead}}</ref> * [[eMPIRICA|Visoka škola računarstva i poslovnih komunikacija eMPIRICA u Brčko distriktu BiH]] ([[Brčko distrikt|Brčko Distrikt]]);<ref>{{Cite web|url=https://empiricom.ba/|title=Početna|website=eMPIRICOM|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Evropski univerzitet "Kallos" Tuzla|Evropski univerzitet "Kallos"]] ([[Tuzla]]);<ref>{{Cite web|url=http://eukallos.edu.ba/|title=Evropski univerzitet Kallos Tuzla|website=Evropski univerzitet "Kallos" Tuzla|language=en-US|access-date=20. 4. 2024}}</ref> * [[Univerzitet u Travniku]] ([[Travnik]]);<ref>{{Cite web|url=http://www.unt.ba/|title=Početna - Univerzitet u Travniku|website=www.unt.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Univerzitet Hercegovina]] ([[Međugorje]] i [[Mostar]]);<ref>{{Cite web|url=http://www.sveherc-edu.com/|title=Univerzitet Hercegovina|access-date=28. 2. 2011|archive-date=27. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127193959/http://www.sveherc-edu.com/|url-status=dead}}</ref> * [[Međunarodni univerzitet "Phillip Noel Baker"]] (Sarajevo);<ref>{{Cite web|url=http://www.iupnb.edu.ba/|title=Internacionalni univerzitet Philip Noel-Baker - Sarajevo - BiH - PO ETNA|date=28. 8. 2008|website=web.archive.org|access-date=3. 5. 2025|archive-date=28. 8. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828104727/http://www.iupnb.edu.ba/|url-status=bot: unknown}}</ref> * [[Američki Univerzitet u Bosni i i Hercegovini]] (Tuzla, Sarajevo i Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=http://www.aubih.edu.ba/|title=Američki Univerzitet u BiH|access-date=24. 7. 2008|archive-date=10. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410183635/http://www.aubih.edu.ba/|url-status=dead}}</ref> * [[Univerzitet za poslovni inženjering i menadžment]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=https://univerzitetpim.edu.ba/|title=Univerzitet PIM – Univerzitet za poslovni inženjering i menadžment|language=en-US|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Univerzitet za poslovne studije]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=http://www.univerzitetps.com/|title=One moment, please...|website=www.univerzitetps.com|language=en|access-date=3. 5. 2025|archive-date=6. 1. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106160508/http://www.univerzitetps.com/|url-status=dead}}</ref> * [[Koledž u Banjoj Luci]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=https://blc.edu.ba/|title=Banja Luka College – Akreditovana visokoškolska institucija|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Koledž za primjenjene i pravne nauke "Prometej"]] (Banja Luka);<ref>{{Cite web|url=http://www.prometej-bl.com/|title=Koledž za primjenjene i pravne nauke Banja Luka|access-date=24. 7. 2008|archive-date=3. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803083541/http://prometej-bl.com/|url-status=dead}}</ref> * [[Univerzitet Slobomir P]] ([[Doboj]] i [[Bijeljina]]);<ref>{{Cite web|url=https://spu.ba/|title=Slobomir P Univerzitet|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Visoka škola za ekonomiju i informatiku]] ([[Prijedor]]);<ref>{{Cite web|url=https://koledzprijedor.org/|title=College of Informatics and Management Janjoš Prijedor 2004-2010, info contact|last=contact|first=College of Informatics and Management Janjoš Prijedor 2004-2010, info|website=College of Informatics and Management Janjoš Prijedor 2004-2010, info contact|language=en-PH|access-date=3. 5. 2025|archive-date=28. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828135040/http://www.koledzprijedor.org/|url-status=dead}}</ref> * [[Univerzitet Sinergija]] (Bijeljina);<ref>{{Cite web|url=https://sinergija.edu.ba/|title=Univerzitet Sinergija|last=com>|first=Milan Tair (web developer) <milan dot tair at gmail dot|website=sinergija.edu.ba|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Univerzitet "VITEZ" Travnik]] ([[Travnik]]);<ref>{{Cite web|url=http://out.edu.ba/|title=Univerzitet "Vitez" u Travniku - Naslovnica|date=23. 7. 2010|website=web.archive.org|access-date=3. 5. 2025|archive-date=23. 7. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723173844/http://out.edu.ba/|url-status=dead}}</ref> * [[Koledž za poslovni menadžment "PRIMUS"]] ([[Gradiška]]);<ref>{{Cite web|url=http://primus-gradiska.com/|title=primus-gradiska.com - V;Š Primus Visoka škola Gradiška Banjakrstvo Javna uprava Marketing Poslovna informatika Resources and Information.|date=19. 4. 2018|website=web.archive.org|access-date=3. 5. 2025|archive-date=19. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180419101017/http://primus-gradiska.com/|url-status=dead}}</ref> * [[Nezavisni univerzitet Banja Luka]] ([[Banja Luka]]);<ref>{{Cite web|url=https://nubl.org/|title=NUBL|website=NUBL|language=en-US|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Evropski univerzitet Brčko Distrikt]] ([[Brčko distrikt|Brčko Distrikt]])<ref>{{Cite web |url=http://www.bdcentral.net/index.php/ba/aktuelno/vijesti/478-univerzitet-u-brkom |title=Arhivirana kopija |access-date=6. 2. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120327114609/http://www.bdcentral.net/index.php/ba/aktuelno/vijesti/478-univerzitet-u-brkom |archive-date=27. 3. 2012 |url-status=dead }}</ref> * [[Internacionalni Univerzitet Travnik]] ([[Travnik]]);<ref>{{Cite web|url=https://iu-travnik.com/|title=Početna|website=Internacionalni Univerzitet Travnik|language=en-US|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Pravni fakultet Univerziteta u Travniku]] ([[Kiseljak]]);<ref>{{Cite web|url=https://pfk.edu.ba/v2/bs/|title=Početna|website=pfk.edu.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Visoka škola „CEPS-Centar za poslovne studije“]] ([[Kiseljak]]);<ref>{{Cite web|url=https://www.ceps.edu.ba/Default|title=Visoka škola "CEPS-Centar za poslovne studije" Kiseljak|website=www.ceps.edu.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Univerzitet "Bijeljina"]] ([[Bijeljina]]);<ref>{{Cite web|url=https://www.ubn.rs.ba/|title=Pocetna {{!}} Univerzitet "BIJELJINA" Bijeljina|website=www.ubn.rs.ba|access-date=3. 5. 2025}}</ref> * [[Visoka međunarodna škola Cazin]] ([[Cazin]])<ref>{{Cite web|url=https://www.4icu.org/reviews/universities-english/18033.html|title=Cazin International College Ranking & Overview 2024|website=www.4icu.org|language=en|access-date=20. 4. 2024|archive-date=20. 4. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240420062844/https://www.4icu.org/reviews/universities-english/18033.html|url-status=dead}}</ref> == Također pogledajte == * [[Obrazovanje]] * [[Univerzitet]] * [[Fakultet]] == Reference == {{Reference}} {{Univerziteti u BiH}} [[Kategorija:Spiskovi univerziteta i koledža|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Univerziteti u Bosni i Hercegovini|*]] [[Kategorija:Spiskovi vezani za Bosnu i Hercegovinu|Spiskovi vezani za Bosnu i Hercegovinu]] [[Kategorija:Spiskovi univerziteta i koledža po državama|Bosna i Hercegovina]] tj7qojiqc35ydw6f43k9yuotltc3qil Svjetski rekordi u plivanju 0 78561 3848413 3839262 2026-05-22T00:45:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848413 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Caeleb Dressel before winning 100 fly (42769914221).jpg|mini|desno|270px|[[Caeleb Dressel]] drži najviše svjetskih rekorda u muškoj konkurenciji (četiri pojedinačna i pet u štafetama)]] [[Datoteka:Kazan 2015 - Sjöström WR award cropped.JPG|mini|308x308px|[[Sarah Sjöström]] drži najviše svjetskih rekorda u ženskoj konkurenciji – šest (svi pojedinačni)]] '''Svjetske rekorde u [[plivanje|plivanju]]''' ratificira [[FINA|Svjetska plivačka federacija]]. Rekordi se mogu odnositi na 50-metarske bazene (olimpijske ili duge) i 25-metarske (kratke). FINA priznaje svjetske rekorde u sljedećim disciplinama za muškarce i žene<ref name="FINA SW12">{{cite web |url=http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=45&Itemid=119 |title=FINA Technical Rules SW12.1 and 12.2 |publisher=FINA |access-date=11. 5. 2009 |archive-date=26. 7. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726002347/http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&task=view&id=45&Itemid=119 |url-status=dead }}</ref>: * '''slobodni stil:''' 50 m, 100 m, 200 m, 400 m, 800 m, 1500 m * '''leđni stil:''' 50 m, 100 m, 200 m * '''prsni stil:''' 50 m, 100 m, 200 m * '''delfinov (leptirov) stil:''' 50 m, 100 m, 200 m * '''mješovito (pojedinačno):''' 100 m (samo u kratkim bazenima), 200 m, 400 m * '''štafete:''' 4 × 50 m slobodno (samo u kratkim bazenima), 4 × 100 m slobodno, 4 × 200 m slobodno, 4 × 50 m mješovito (samo u kratkim bazenima), 4 × 100 m mješovito, 4 × 50 m slobodno – mješovita štafeta (samo u kratkim bazenima), 4 × 100 m slobodno – mješovita štafeta, 4 × 50 m mješovito – mješovita štafeta (samo u kratkim bazenima), 4 × 100 m mješovito – mješovita štafeta. Rekordi u dugim bazenima daleko su stariji od rekorda u kratkim i općenito se smatraju prestižnijima. Oni vuku porijeklo s početka [[20. vijek]]a (nešto kasnije u slučaju delfinovog stila, koji se razvio iz prsnog). Rekorde u kratkim bazenima FINA je počela priznavati u martu 1991. ustanovljavanjem standardnog vremena u svakoj disciplini (općenito poznato kao ''najbolji rezultat u svijetu'') koje je moralo biti poboljšano kako bi FINA priznala ''svjetski rekord''. Proces ratifikacije opisan je u FINA-inom pravilu SW12<ref name="FINA SW12"/>, a uključuje predaju dokumenata koji potvrđuju tačnost mjernog sistema i dužinu bazena, zadovoljavanje FINA-inih pravila koja se odnose na plivačke kostime i negativan [[doping]]-test dotičnih plivač(ic)a. Većinu rekorda navedenih ispod postigli su plivači koji su nosili plivačke (polu)kostime od [[poliuretan]]a ili drugih netekstilnih materijala, čija je upotreba bila dozvoljena od februara 2008. do decembra 2009. Uoči [[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima 2009.|SP u vodenim sportovima 2009.]] u [[Rim]]u međunarodno upravno tijelo za pet [[Olimpijski sportovi|olimpijskih]] vodenih [[sport]]ova izglasalo je zabranu upotrebe ovih plivačkih kostima i svih kostima od netekstilnog materijala, počevši od 1. januara 2010.<ref>{{Cite web|url=http://www.timeslive.co.za/sport/other/2010/01/18/high-tech-records-to-stand|title=High-tech records to stand|date=18. 1. 2010|access-date=27. 7. 2011|publisher=Times Live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://articles.latimes.com/2009/jul/25/sports/sp-world-swimming25|title=FINA bans bodysuits that have led to spate of world records|last=Dillman|first=Lisa|date=25. 7. 2009|publisher=Los Angeles Times|access-date=27. 7. 2011}}</ref> Činilo se da ovi kostimi poboljšavaju performanse kod snažnijih plivača, te da to poboljšavanje nije jednako kod svih takmičara, tj. da zavisi od [[morfologija (biologija)|morfologije]] i [[fiziologija|fiziologije]].<ref>{{Cite news|url=http://abcnews.go.com/Sports/wireStory?id=13900301|title=New Suits Mean No More Records in Swimming|date=22. 6. 2011|last=Dampf|first=Andrew|access-date=27. 7. 2011|publisher=ABC News}}</ref> == Olimpijski bazeni (50 m) == ''Napomena'': Podaci u svim tabelama važe zaključno s 11. 11. 2024. === Muškarci === {|class=wikitable style="width: 95%; font-size: 95%;" ! Disciplina !! Rezultat !! Plivač !! Datum !! Mjesto !! Izvor |- |[[50 m slobodno]] |20.88 |{{ZD|AUS}} [[Cameron McEvoy]] |20. 3. 2026. |{{ZD|CHN}} [[Shenzhen]] | [https://www.youtube.com/watch?v=81i-TH1Tyz4&t=3s &#8203;] |- |[[100 m slobodno]] |46.40 |{{ZD|CHN}} [[Pan Zhanle]] |31. 7. 2024. |{{ZD|FRA}} [[Pariz]] |[https://vk.com/video/playlist/142497057_-4?z=video142497057_456239296%2Fpl_142497057_-4 &#8203;] |- |[[200 m slobodno]] |1:42.00 |{{ZD|NJE}} [[Paul Biedermann]] |28. 7. 2009. |{{ZD|ITA}} [[Rim]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m freestyle final results |url=http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_110_Finals_1_Men_200_Free.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090806180605/http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_110_Finals_1_Men_200_Free.pdf |url-status=dead |archive-date=6. 8. 2009 |publisher=[[Omega SA|Omega Timing]] |date=30. 7. 2009 |access-date=16. 11. 2011}}</ref><ref>{{cite news|author=Craig Lord|title=WR: Biedermann Blasts Phelps Away in 1:42.00|url=http://www.swimnews.com/news/view/7118|work=swimnews.com|date=28. 7. 2009|access-date=16. 11. 2011|archive-date=3. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303210223/http://www.swimnews.com/News/view/7118|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite AV media |date=2. 3. 2010 |url=https://www.youtube.com/watch?v=MeOw35fsltE |title=Men's 200 Freestyle Final (World Record) - Rome 2009 |publisher=swimbyme |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021}}</ref> |- |[[400 m slobodno]] |3:40.07 |{{ZD|NJE}} [[Paul Biedermann]] |26. 7. 2009. |{{ZD|ITA}} [[Rim]] |<ref>{{cite web|title=Men's 400m freestyle final results|url=http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_102_Finals_1_Men_400_Free.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=30. 7. 2009|access-date=16. 11. 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090806180532/http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_102_Finals_1_Men_400_Free.pdf|archive-date=6. 8. 2009}}</ref><ref>{{cite news|author=Craig Lord|title=WR: Biedermann Takes Down Thorpe: 3:40.07|url=http://www.swimnews.com/news/view/7091|work=swimnews.com|date=26. 7. 2009|access-date=16. 11. 2011|archive-date=3. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303210201/http://www.swimnews.com/news/view/7091|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite AV media |date=17. 11. 2010 |url=https://www.youtube.com/watch?v=D9IJpZgKCd0 |title=2009 Swimming World Championships Men's 400m Freestyle Final |publisher=MeazzaGiuseppe |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725081955/https://www.youtube.com/watch?v=D9IJpZgKCd0 |archive-date=25. 7. 2021 |url-status=live}}</ref> |- |[[800 m slobodno]] |7:32.12 |{{ZD|KIN}} [[Zhang Lin (plivač)|Zhang Lin]] |29. 7. 2009. |{{ZD|ITA}} [[Rim]] |<ref>{{cite web|title=Men's 800m freestyle final results|url=http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_117_Finals_1_Men_800_Free.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=30. 7. 2009|access-date=16. 11. 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090806180641/http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_117_Finals_1_Men_800_Free.pdf|archive-date=6. 8. 2009}}</ref><ref>{{cite news|author=Craig Lord|title=WR: Zhang Zips Up For 7:32.12 800 Free|url=http://www.swimnews.com/news/view/7134|work=swimnews.com|date=29. 7. 2009|access-date=16. 11. 2011|archive-date=31. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731013653/http://www.swimnews.com/News/view/7134|url-status=dead}}</ref> |-1500m slobodno |[[1500 m slobodno]] |14:30.67 |{{ZD|SAD}} [[Bobby Finke]] |4. 8. 2024. |{{ZD|FRA}} [[Pariz]] |<ref>{{cite web|title=Men's 1500m Freestyle Results|url=https://olympics.com/OG2024/pdf/OG2024/SWM/OG2024_SWM_C73A1_SWMM1500MFR-----------FNL-000100--.pdf|publisher=olympics.com|date=4. 8. 2024|access-date=8. 1. 2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Video - Men's 1500m Freestyle Results|url=https://www.youtube.com/watch?v=2-3g4Jrncq8|publisher= NBC Sports|date=4. 8. 2024|access-date=8. 1. 2025}}</ref> |- |[[50 m leđno]] |23.80 |{{ZD|RUS}} [[Kliment Kolesnjikov]] |27. 7. 2023. |{{ZD|RUS}} [[Kazanj]] |<ref>{{cite web|title=Men's 50m Backstroke Final Results|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/ruscup2023_kazan/ResultList_217S.pdf|publisher=microplustiming.com|date=27. 7. 2023|access-date=27. 7. 2023}}</ref> [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/991529502048168/?notif_id=1690488602285388&notif_t=video_processed&ref=notif &#8203;] |- |[[100 m leđno]] |51.60 |{{ZD|ITA}} [[Thomas Ceccon]] |20. lipnja 2022. |{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]] | <ref>{{cite web|title=Men's 100m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=20. 6. 2022|access-date=9. 1. 2025}}</ref><ref>{{cite web|title=VIDEO – Men's 100m Backstroke Final Results|url=https://www.youtube.com/watch?v=dG0oJHqX3UM|publisher=SwimCentral|date=20. 6. 2022|access-date=9. 1. 2025}}</ref> |- |[[200 m leđno]] |1:51.92 |{{ZD|SAD}} [[Aaron Peirsol]] |31. 7. 2009. |{{ZD|ITA}} [[Rim]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m backstroke final results |url=http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_123_Finals_1_Men_200_Back.pdf |publisher=[[Omega SA|Omega Timing]] |date=31. 7. 2009 |access-date=16. 11. 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090806181621/http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_123_Finals_1_Men_200_Back.pdf |archive-date=6. 8. 2009}}</ref><ref>{{cite news|author=Craig Lord|title=WR: Peirsol's Reply – 1:51.92 200 Back|url=http://www.swimnews.com/news/view/7161|work=swimnews.com|date=31. 7. 2009|access-date=16. 11. 2011|archive-date=3. 8. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090803092044/http://www.swimnews.com/News/view/7161|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite AV media |date=28. 1. 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=DRjmB4LOCWo |title=SWIMMING WORLD RECORDS (50) 200m backstroke 1:51.92 Aaron Peirsol |publisher= Swimming Art |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729181446/https://www.youtube.com/watch?v=DRjmB4LOCWo |archive-date=29. 7. 2021 |url-status=live}}</ref> |- |[[50 m prsno]] |25.95 |{{ZD|VB}} [[Adam Peaty]] |25. 7. 2017. |{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Men's 50m Breaststroke Semifinals|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=000111010A0103EB02FFFFFFFFFFFF01|publisher=Omega Timing|date=25. 7. 2017|access-date=25. 7. 2017}}</ref><ref>{{cite AV media |date=29. 1. 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=GOAfl4Pnwns |title=SWIMMING WORLD RECORDS (50) 50m breaststroke 25.95 sf Adam Peaty |publisher= Swimming Art |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212214716/https://www.youtube.com/watch?v=GOAfl4Pnwns |archive-date=12. 2. 2021 |url-status=live}}</ref> |- |[[100 m prsno]] |56.88 |{{ZD|VB}} [[Adam Peaty]] |4. 8. 2018. |{{ZD|VB}} [[Glasgow]] |<ref>{{cite web|title=Men's 100m Breaststroke Semifinal Results|url=http://www.omegatiming.com/File/00011301070103EC02FFFFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega Timing]]|date=21. 7. 2019|access-date=21. 7. 2019}}</ref><ref>{{cite AV media |date=22. 7. 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=KP7CAxrnSQ4 |title=Adam peaty break one more time his record 56'88 |publisher= Zach Swim |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523013436/https://www.youtube.com/watch?v=KP7CAxrnSQ4 |archive-date=23. 5. 2021 |url-status=live}}</ref> |- |[[200 m prsno]] |2:05.48 |{{ZD|CHN}} [[Qin Haiyang]] |28. 7. 2023. |{{ZD|JPN}} [[Fukuoka]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=omegatiming.com|date=28. 7. 2023|access-date=10. 1. 2025}}</ref><ref>{{cite web|title=Video – Men's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.youtube.com/watch?v=-3mYrnBZFKg&t=13s|work= World Aquatics|date=28. 7. 2023|access-date=10. 1. 2025}}</ref> |- |[[50 m delfin]] |22.27 |{{ZD|UKR}} [[Andrij Govorov]] |1. 7. 2018. |{{ZD|ITA}} [[Rim]] |<ref>{{cite web |title=Men's 50m Butterfly Results |url=http://fin2018.microplustiming.com/export/NU_293001_MagGiu_Roma/NU/pdf/CLS-ASM-50FA-FIN-ALL.pdf?x=19:23:58|publisher=Italijanski plivački savez|access-date=1. 7. 2018|date=1. 7. 2018}}</ref><ref>{{cite AV media |date=2. 7. 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=JHAFNMDYZPo |title=50 meters butterfly world record Andriy Govorov 22.27 |publisher=Best Swimming |via= [[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021}}</ref> |- |[[100 m delfin]] |49.45 |{{ZD|SAD}} [[Caeleb Dressel]] |31. 7. 2021. |{{ZD|JAP}} [[Tokio]] |<ref>{{cite web|title=Men's 100m Butterfly Final Results|url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/resOG2020-/pdf/OG2020-/SWM/OG2020-_SWM_C73A1_SWMM100MBF------------FNL-000100--.pdf|website=olympics.com|date=31. 7. 2021|access-date=31. 7. 2021|archive-date=31. 7. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731034904/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/resOG2020-/pdf/OG2020-/SWM/OG2020-_SWM_C73A1_SWMM100MBF------------FNL-000100--.pdf|url-status=dead}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Mu7ZmJduQPI &#8203;] |- |[[200 m delfin]] |1:50.34 |{{ZD|MAĐ}} [[Kristóf Milák]] |21. 6. 2022. |{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega Timing]]|date=21. 6. 2022|access-date=22. 6. 2022}}</ref>[https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false &#8203;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622010724/https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&isFromTabLayout=false |date=22. 6. 2022 }} |- |[[200 m mješovito]] |1:52.69 |{{ZD|FRA}} [[Léon Marchand]] |30. 7. 2025. |{{ZD|SIN}} [[Singapur]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m IM Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010105EE0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=30. 7. 2025|access-date=31. 7. 2025}}</ref> |- |[[400 m mješovito]] |4:02.50 |{{ZD|FRA}} [[Léon Marchand]] |23. 7. 2023. |{{ZD|JAP}} [[Fukuoka]] |[https://www.youtube.com/watch?v=7xz7VkulHYU&t &#8203;] |- |[[4 × 100 m slobodno]] |3:08.24 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}<br/>[[Michael Phelps]] (47.51)<br/>[[Garrett Weber-Gale]] (47.02)<br/>[[Cullen Jones]] (47.65)<br/>[[Jason Lezak]] (46.06) |11. 8. 2008. |{{ZD|KIN}} [[Peking]] |<ref>{{cite journal|year=2008|title=Men's 4×100m freestyle relay final results|journal=The Official Report of the Beijing 2008 Olympic Games|volume=4|page=1303|publisher=BOCOG|url=http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/2008/2008Results_Book2.pdf#page=1303|format=[[PDF]]|access-date=17. 11. 2011|archive-date=21. 8. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821032514/http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/2008/2008Results_Book2.pdf#page=1303|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|author=Karen Crouse|title=Lezak, Not Phelps, puts on a show|url=https://www.nytimes.com/2008/08/11/sports/olympics/11swim.html|newspaper= The New York Times|date=10. 8. 2008|access-date=14. 8. 2008}}</ref><ref>{{cite AV media |date=12. 10. 2017 |url=https://www.youtube.com/watch?v=IIm32eEVW98 |title=Phelps and Team USA break the 4x100m Freestyle World Record at Beijing 2008 {{!}} Throwback Thursday |publisher= Olympics |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729202346/https://www.youtube.com/watch?v=IIm32eEVW98 |archive-date=29. 7. 2021 |url-status=live}}</ref> |- |[[4 × 200 m slobodno]] |6:58.55 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}<br/>[[Michael Phelps]] (1:44.49)<br/>[[Ricky Berens]] (1:44.13)<br/>[[David Walters (plivač)|David Walters]] (1:45.47)<br/>[[Ryan Lochte]] (1:44.46) |31. 7. 2009. |{{ZD|ITA}} [[Rim]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4×200m freestyle relay final results |url=http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73B1_Res1HeatRelay_131_Finals_1_Men_4x200_Free.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090806181800/http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73B1_Res1HeatRelay_131_Finals_1_Men_4x200_Free.pdf |url-status=dead |archive-date=6. 8. 2009 |publisher=[[Omega SA|Omega Timing]] |date=31. 7. 2009 |access-date=17. 11. 2009}}</ref><ref>{{cite news|author=Craig Lord |title=WR: USA Takes 4x200m In 6:58.55 |url=http://www.swimnews.com/news/view/7164 |work=swimnews.com |date=31. 7. 2009 |access-date=17. 11. 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803092140/http://www.swimnews.com/News/view/7164 |archive-date=3. 8. 2009}}</ref> |- |[[4 × 100 m mješovito]] |3:26.78 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}<br/>[[Ryan Murphy (plivač)|Ryan Murphy]] (52.31)<br/>[[Michael Andrew (plivač)|Michael Andrew]] (58.49)<br/>[[Caeleb Dressel]] (49.03)<br/>[[Zach Apple]] (46.95) |1. 8. 2021. |{{ZD|JAP}} [[Tokio]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/resOG2020-/pdf/OG2020-/SWM/OG2020-_SWM_C73B1_SWMM4X100MMD----------FNL-000100--.pdf|publisher=olympics.com|date=1. 8. 2021|access-date=1. 8. 2021|archive-date=1. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801042748/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/resOG2020-/pdf/OG2020-/SWM/OG2020-_SWM_C73B1_SWMM4X100MMD----------FNL-000100--.pdf|url-status=dead}}</ref> |} === Žene === {|class=wikitable style="width: 95%; font-size: 95%;" ! Disciplina !! Rezultat !! Plivačica !! Datum !! Mjesto !! Izvor |- |[[50 m slobodno]] |23.61 |{{ZD|SWE}} [[Sarah Sjöström]] |29. 7. 2023. |{{ZD|JAP}} [[Fukuoka]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Freestyle Results|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=000111010A0201EB02FFFFFFFFFFFF01 |publisher= Omega Timing|access-date=29. 7. 2023|date=31. 7. 2023}}</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=0vpY70Sf47I &#8203;] |- |[[100 m slobodno]] |51.71 |{{ZD|ŠVE}} [[Sarah Sjöström]] |23. 7. 2017. |{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4×100m Freestyle Relay Results|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=000111010A0201F704FFFFFFFFFFFF01 |publisher= Omega Timing|date=23. 7. 2017|access-date=23. 7. 2017}}</ref><ref>{{cite AV media |date=22. 2. 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=mc1l61nsirg |title=SWIMMING WORLD RECORDS (50) 51.71 relay Sarah Sjöström |publisher=swimming art |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210142334/https://www.youtube.com/watch?v=mc1l61nsirg |archive-date=10. 12. 2019 |url-status=live}}</ref> |- |[[200 m slobodno]] |1:52.23 |{{ZD|AUS}} [[Ariarne Titmus]] |29. 7. 2009. |{{ZD|AUS}} [[Brisbane]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://liveresults.swimming.org.au/sal/2024Trials/240610F010.htm|publisher=swimming.org.au|date=10. 6. 2024|access-date=13. 1. 2025}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-27087137_456244189?ref_domain=yastatic.net ​] |- |[[400 m slobodno]] |3:54.18 |{{ZD|CAN}} [[Summer McIntosh]] |7. 6. 2025. |{{ZD|CAN}} [[Victoria]] |[https://www.youtube.com/watch?v=dptNMofhiNs &#8203;] |- |[[800 m slobodno]] |8:04.12 |{{ZD|SAD}} [[Katie Ledecky]] |3. 5. 2025. |{{ZD|USA}} [[Fort Lauderdale]] |<ref>{{cite web|title=Rezultati 800m slobodno za žene|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900030201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=3. 5. 2025|access-date=10. 5. 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UHRbHxeEexM&t=515s &#8203;] |- |[[1500 m slobodno]] |15:20.48 |{{ZD|SAD}} [[Katie Ledecky]] |16. 5. 2018. |{{ZD|SAD}} [[Indianapolis]] |<ref>{{cite web|title=Women's 1500m Freestyle Results|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010101001902FFFFFFFFFFFF02 |publisher= Omega Timing|date=16. 5. 2018|access-date=17. 5. 2018}}</ref><ref>{{cite AV media |date=30. 5. 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=v0_uvorHBA4 |title=Katie Ledecky - Arena Performance of the Month for May 2018 |publisher=swimoutletdotcom |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212214803/https://www.youtube.com/watch?v=v0_uvorHBA4 |archive-date=12. 2. 2021 |url-status=live}}</ref> |- |[[50 m leđno]] |26.86 |{{ZD|AUS}} [[Kaylee McKeown]] |20. 10. 2023. |{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]] |[https://www.youtube.com/watch?v=uCUDOekEEiM &#8203;] |- |[[100 m leđno]] |57.13 |{{ZD|USA}} [[Regan Smith (plivačica)|Regan Smith]] |18. 06. 2024. |{{ZD|USA}} [[Indianapolis]] |[https://www.youtube.com/watch?v=38Lk9nM3B_g &#8203;] |- |[[200 m leđno]] |2:03.14 |{{ZD|AUS}} [[Kaylee McKeown]] |10. 03. 2023. |{{ZD|AUS}} [[Sidnej]] |<ref>{{cite magazine|title=KAYLEE MCKEOWN CRUSHES 2:03.14 200 BACKSTROKE WORLD RECORD|url=https://swimswam.com/kaylee-mckeown-crushes-203-14-200backstroke-world-record/|magazine=SwimSwam|author=Retta Race|date=10. 3. 2023|access-date=15. 1. 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LPcVzdZ-_Fg &#8203;] |- |[[50 m prsno]] |29.16 |{{ZD|LIT}} [[Rūta Meilutytė]] |30.07.2023. |{{ZD|JPN}} [[Fukuoka]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010203EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=|date=30. 7. 2023|access-date=16. 1. 2023}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Yl0eN1UsW7Q &#8203;] |- |[[100 m prsno]] |1:04.13 |{{ZD|SAD}} [[Lily King]] |25. 7. 2017. |{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=100m Breaststroke Women's Final Results|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=000111010A0203EC04FFFFFFFFFFFF01 |publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=25. 7. 2017|access-date=25. 7. 2017}}</ref><ref>{{cite AV media |date=7. 10. 2019 |url= https://www.youtube.com/watch?v=bWDfTYfgUBc |title=Lilly King Women's 100m Breaststroke Final 2017 Fina Swimming World Championship Budapest |publisher=Mahender Singh |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021}}</ref> |- |[[200 m prsno]] |2:17.55 |{{ZD|RUS}} [[Jevgenija Čikunova]] |23. 4. 2023. |{{ZD|RUS}} [[Kazanj]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Breaststroke Final Results|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|publisher=russwimming.ru|date=21. 4. 2023|access-date=21. 4. 2023}}</ref><ref>[https://olympics.nbcsports.com/2023/04/21/evgenia-chikunova-world-record-swimming-breaststroke/ "Russian swimmer Yevgeniya Chikunova crushes world record in 200m breaststroke"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230428154622/https://olympics.nbcsports.com/2023/04/21/evgenia-chikunova-world-record-swimming-breaststroke/ |date=28. 4. 2023 }}. ''[[NBC Sports]]''. 21. 4. 2023. Pristupljeno 22. 4. 2023.</ref><ref>{{cite web|title=Video Women's 200m Breaststroke Final |url=https://www.youtube.com/watch?v=hw5VVmptlDg|publisher=swimswam|date=21. 4. 2023|access-date=30. 4. 2023}}</ref> |- |[[50 m delfin]] |24.43 |{{ZD|ŠVE}} [[Sarah Sjöström]] |5. 7. 2014. |{{ZD|ŠVE}} [[Borås]] |<ref>{{cite magazine|title=Sarah Sjostrom Smashes 25-Second Barrier With World Record in 50 Fly in Sweden |url= http://www.swimmingworldmagazine.com/lane9/news/World/39767.asp?q=Sarah-Sjostrom-Smashes-25-Second-Barrier-With-World-Record-in-50-Fly-in-Sweden|magazine=[[Swimming World Magazine]]|date=5. 7. 2014|access-date=7. 7. 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714235247/http://www.swimmingworldmagazine.com/lane9/news/World/39767.asp?q=Sarah-Sjostrom-Smashes-25-Second-Barrier-With-World-Record-in-50-Fly-in-Sweden|archive-date=14. 7. 2014}}</ref><ref>{{cite AV media |date=4. 2. 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=AXbWtW5al2o |title=SWIMMING WORLD RECORDS (50) 50m butterfly 24.43 Sarah Sjöström |publisher= Swimming Art |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128074835/https://www.youtube.com/watch?v=AXbWtW5al2o |archive-date=28. 11. 2019 |url-status=live}}</ref> |- |[[100 m delfin]] |54.33 |{{ZD|SAD}} [[Gretchen Walsh]] |3. 5. 2026. |{{ZD|USA}} [[Fort Lauderdale]] |<ref>{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.theguardian.com/sport/2026/may/03/gretchen-walsh-sets-100m-butterfly-world-record-for-third-time-in-12-months|publisher=theguardian.com|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}</ref><ref>{{cite web|title=Video -Gretchen Walsh BROKE the world record in the 100-meter butterfly! |url=https://www.youtube.com/watch?v=koUeGqq7mro&t=1s|publisher=Social Kick • Swim Culture & Stories|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}</ref> |- |[[200 m delfin]] |2:01.81 |{{ZD|KIN}} [[Liu Zige]] |21. 10. 2009. |{{ZD|KIN}} [[Jinan]] |<ref>{{cite news|author=Craig Lord|title=Liu Zige Takes 200th Shiny Suits WR: 2:01 200 'Fly|url=http://www.swimnews.com/news/view/7273|work=swimnews.com|date=21. 10. 2009|access-date=21. 10. 2009|archive-date=9. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109142437/http://www.swimnews.com/news/view/7273|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite AV media |date=28. 3. 2012 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ORkOliy9mlE |title=wm 200 butterfly world record 2:01.81 |publisher=nan shen |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709181823/https://www.youtube.com/watch?v=ORkOliy9mlE |archive-date=9. 7. 2021 |url-status=live}}</ref> |- |[[200 m mješovito]] |2:05.70 |{{ZD|CAN}} [[Summer McIntosh]] |9. 6. 2025. |{{ZD|CAN}} [[Victoria]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_17F.pdf|publisher=swimming.ca|date=9. 6. 2025|access-date=18. 6. 2025|archive-date=10. 6. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250610134218/https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_17F.pdf|url-status=dead}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zOWS_GBJue0 &#8203;] |- |[[400 m mješovito]] |4:23.65 |{{ZD|CAN}} [[Summer McIntosh]] |11. 6. 2025. |{{ZD|CAN}} [[Victoria]] | <ref>{{cite web|title=Women's 400m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_25F.pdf|publisher=swimming.ca|date=11. 6. 2025|access-date=12. 6. 2025|archive-date=17. 6. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250617221404/https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_25F.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Video - Summer McIntosh breaks own world record in 400m IM at Canadian swimming trials|url=https://www.youtube.com/watch?v=IMpq_B4d24M|publisher=BBC sport|date=11. 6. 2025|access-date=17. 6. 2025}}</ref> |- |[[4 × 100 m slobodno]] |3:29.69 |{{ZID|Australija}}<br/>(52.04)[[Mollie O'Callaghan]] <br/> (51.69)[[Shayna Jack]]<br/>(52.29)[[Meg Harris]]<br/>(51.90)[[Emma McKeon]] |23. 7. 2023. |{{ZD|JAP}} [[Fukuoka]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|website=omegatiming.com|date=23. 7. 2023|access-date=26. 7. 2023}}</ref><ref>{{cite web|title=Video - Women's 4x100m Freestyle Relay Final |url=https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 |website=World Aquatic|date=23. 7. 2023|access-date=26. 7. 2023}}</ref> |- |[[4 × 200 m slobodno]] |7:37.50 |{{ZID|Australija}}<br/>(1:53.66) [[Mollie O'Callaghan]]<br />(1:55.63)[[Shayna Jack]]<br />(1:55.80)[[Brianna Throssell]]<br />(1:52.41)[[Ariarne Titmus]] |27. 7. 2023. |{{ZD|JAP}} [[Fukuoka]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|website=omegatiming.com|date=27. 7. 2023|access-date=29. 7. 2023}}</ref><ref>{{cite web|title=Video - Women's 4x200m Freestyle Relay Final |url=https://www.youtube.com/watch?v=QI8_90Rv5Ac |website=World Aquatic|date=27. 7. 2023|access-date=29. 7. 2023}}</ref> |- |[[4 × 100 m mješovito]] |3:49.34 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}<br/>[[Regan Smith (plivačica)|Regan Smith]] (57.57)<br/>[[Kate Douglass]] (1:04.27)<br/>[[Gretchen Walsh]] (54.98)<br/>[[Torri Huske]] (52.52) |3. 8. 2025. |{{ZD|SIN}} [[Singapur]] |<ref>{{cite web |title=Women's 4x100m Medley Relay |url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010205F70104FFFFFFFFFF01.pdf |website=Omega Timing |access-date=7. 8. 2025 }}</ref>[https://vkvideo.ru/video142497057_456239364 &#8203;] |} === Mješovite štafete === {|class=wikitable style="width: 95%; font-size: 95%;" ! Disciplina !! Rezultat !! Plivači !! Datum !! Mjesto !! Izvor |- |[[4 × 100 m slobodno (mješovita štafeta)]] |3:18.48 |{{ZID|SAD}}<br/>[[Jack Alexy]] (46,91)<br />[[Patrick Sammon]] (46,70)<br />[[Kate Douglass]] (52,43)<br />[[Torri Huske]] (52,44) |2. 8. 2025. |{{ZD|SIN}} [[Singapur]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010301F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2. 8. 2025|access-date=6. 8. 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239363%2F67478b06282824ff4b &#8203;] |- |[[4 × 100 m mješovito (mješovita štafeta)]] |3:37.43 |{{ZID|SAD}}<br/>[[Ryan Murphy]] (52.08)<br/> [[Nik Fink]] (58.29)<br/> [[Gretchen Walsh]] (55.18)<br/> [[Torri Huske]] (51.88) |3. 8. 2024. |{{ZD|FRA}} [[Pariz]] |<ref>{{cite web|title=Swimming – Mixed 4×100m Medley Relay Final Results|url=https://olympics.com/ru/paris-2024/results/swimming/mixed-4-x-100m-medley-relay/fnl-000100--|website=Olympics.com|date=3. 8. 2024|access-date=4. 8. 2024 }}</ref>[https://vk.com/video/@artemzagrebelny?z=video142497057_456239297%2Fpl_142497057_-4 &#8203;] |} == Kratki bazeni (25 m) == === Muškarci === {|class=wikitable style="width: 95%; font-size: 95%;" ! Disciplina !! Rezultat !! Plivač !! Datum !! Mjesto !! Izvor |- |[[50 m slobodno]] |19.90 |{{ZD|Kajmanska ostrva}} [[Jordan Crooks]] |14. 12. 2024. |{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Men's 50m Freestyle Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14. 12. 2024|access-date=20. 12. 2024}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239337%2F835e28de64f6558bb1 &#8203;] |- |[[100 m slobodno]] |44.84 |{{ZD|AUS}} [[Kyle Chalmers]] |29. 10. 2021. |{{ZD|RUS}} [[Kazanj]] |<ref>{{cite web|title=Men's 100m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011500120101EC04FFFFFFFFFFFF01.pdf|last=FINA|author-link=FINA|publisher=[[Omega Timing]]|date=29. 10. 2021|access-date=21. 1. 2025}}</ref> |- |[[200 m slobodno]] |1:38.61 |{{ZD|SAD}} [[Luke Hobson]] |15. 12. 2024. |{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15. 12. 2024|access-date=23. 12. 2024}}</ref>[https://vk.com/im/convo/839726003?entrypoint=list_all&tab=all&z=video142497057_456239341%2F42ba318c8c52791d9b &#8203;] |- |[[400 m slobodno]] |3:32.25 |{{ZD|FRA}} [[Yannick Agnel]] |15. 11. 2012. |{{ZD|FRA}} [[Angers]] |<ref>{{cite magazine|title=Flash! Yannick Agnel Downs World Record in 400 Free at French Nationals|url=http://www.swimmingworldmagazine.com/lane9/news/World/32653.asp|magazine=[[Swimming World Magazine]]|date=15. 11. 2012|access-date=15. 11. 2012|url-status=dead|archive-url= https://archive.today/20130216202903/http://www.swimmingworldmagazine.com/lane9/news/World/32653.asp|archive-date=16. 2. 2013}}</ref><ref>{{cite AV media |date=16. 11. 2012 |url=https://www.youtube.com/watch?v=q_WOH0X9JKU |title=New World Record Yannick Agnel 400 Freestyle 3:32.25 !! |publisher= Georgian Swimmers Club |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128130315/https://www.youtube.com/watch?v=q_WOH0X9JKU |archive-date=28. 11. 2019 |url-status=live}}</ref> |- |[[800 m slobodno]] |7:20.46 |{{ZD|IRS}} [[Daniel Wiffen]] |10. 12. 2023. |{{ZD|RUM}} [[Otopeni]] |<ref>{{cite news|title=Men's 800m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600090101F10104FFFFFFFFFF01.pdf |publisher=omegatiming.com|date=10. 12. 2023|access-date=12. 12. 2023}}</ref> [https://www.youtube.com/watch?v=582caZZSaHs &#8203;] |-14:06.88 Njemačka 21. decembar 2021. Svjetsko prvenstvo , . |[[1500 m slobodno]] |14:06.88 |{{ZD|GER}} [[Florian Wellbrock]] |21. 12. 2021. |{{ZD|UAE}} [[Abu Dhabi]] |<ref>{{cite web|title=Men's 1500m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011500190101F30104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=21. 12. 2021|access-date=22. 1. 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0hgLT3IulaA &#8203;] |- |[[50 m leđno]] |22.11 |{{ZD|RUS}} [[Kliment Kolesnjikov]] |23. 11. 2022. |{{ZD|RUS}} [[Kazanj]] |<ref>{{cite web|title=Men's 50m Backstroke Results|url=https://russwimming.ru/upload/live/4R_SC_2022/ResultList_123F_us.pdf|publisher=russwimming.ru|date=6. 11. 2014|access-date=25. 11. 2022|archive-date=23. 11. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123162409/https://russwimming.ru/upload/live/4R_SC_2022/ResultList_123F_us.pdf|url-status=dead}}</ref> [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/465037289100724 &#8203;] |- |[[100 m leđno]] |48.16 |{{ZD|HUN}} [[Hubert Kós]] |25. 10. 2025. |{{ZD|CAN}} [[Toronto]] |<ref>{{cite web|title=Men's 100m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25. 10. 2025|access-date=28. 10. 2025}}</ref> |- |[[200 m leđno]] |1:45.12 |{{ZD|HUN}} [[Hubert Kós]] |23. 10. 2025. |{{ZD|CAN}} [[Toronto]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=23. 10. 2025|access-date=31. 10. 2025}}</ref> |- | [[50 m prsno]] | 24.95 | {{ZD|TUR}} [[Emre Sakçı]] | 27. 12. 2021. | {{ZD|TUR}} [[Gaziantep]] | <ref>{{cite web|title=Men's 50m Breaststroke Final Results|url=http://canli.tyf.gov.tr/cs-187/ResultList_34F_us.pdf|publisher=canli.tyf.gov.tr|date=27. 12. 2021|access-date=27. 12. 2021|archive-date=27. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227150701/http://canli.tyf.gov.tr/cs-187/ResultList_34F_us.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Video – Men's 50m Breaststroke Final| website=[[YouTube]] |url= https://www.youtube.com/watch?v=eQ535qkvYXg |date=27. 12. 2021|access-date=24. 1. 2025}}</ref> |- |[[100 m prsno]] |55.28 |{{ZD|BJE}} [[Ilja Šimanovič]] |26. 11. 2021. |{{ZD|NED}}[[Eindhoven]] |<ref>[[International Swimming League|ISL]] (26 November 2021). [https://www.omegatiming.com/File/00011500170103EC04FFFFFFFFFFFF01.pdf "ISL Match 16 Eindhoven (NED): Men's 100m Breaststroke Results"]. ''[[Omega Timing]]''. Retrieved 24-01-2025.</ref> |- |[[200 m prsno]] |1:59.52 |{{ZD|NED}} [[Caspar Corbeau]] |25. 10. 2025. |{{ZD|CAN}} [[Toronto]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date= 25. 10. 2025 |access-date= 29. 10. 2025}}</ref> |- |[[50 m delfin]] |21.32 |{{ZD|ŠVI}} [[Noè Ponti]] |11. 12. 2024. |{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title= Men's 50m Butterfly Final. Results |url=https://www.worldaquatics.com/competitions/3433/world-aquatics-swimming-championships-25m-2024/results?event=3d9d1963-af7e-4e9e-9c96-eb6c15e6f643 |publisher=worldaquatics.com |date=11. 12. 2024|access-date=16. 12. 2024}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239335%2Ff4223416b279b8f632%2Fpl_wall_142497057 &#8203;] |- |[[100 m delfin]] |47.68 |{{ZD|CAN}} [[Joshua Liendo]] |23. 10. 2025. |{{ZD|CAN}} [[Toronto]] |<ref>{{cite web|title=Men's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080104EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=23. 10. 2025 |access-date= 31. 10. 2025}}</ref> |- |[[200 m delfin]] |1:46.85 |{{ZD|JPN}} [[Tomoru Honda]] |22. 10. 2022. |{{ZD|JPN}} [[Tokio]] |[https://www.facebook.com/100007561117363/videos/1151467825795134 &#8203;​] |- |[[100 m mješovito]] |49.28 |{{ZD|SAD}} [[Caeleb Dressel]] |22. 11. 2020. |{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Men's 100m IM Results|url=https://www.omegatiming.com/File/000114020F0105EC04FFFFFFFFFFFF01.pdf |website= omegatiming.com |date= 22. 11. 2020|access-date=22. 11. 2020}}</ref><ref>{{cite AV media |date=22. 11. 2020 |url=https://www.youtube.com/watch?v=bfZAZO30oTk |title=Caeleb Dressel isl swimmin wr 100 IM 49.28 |publisher=swim4lifeTV |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630005624/https://www.youtube.com/watch?v=bfZAZO30oTk |archive-date=30. 6. 2021 |url-status=live}}</ref> |- |[[200 m mješovito]] |1:48.88 |{{ZD|FRA}} [[Léon Marchand]] |1. 11. 2024. |{{ZD|SIN}} [[Singapur]] |<ref>{{cite web|title=Men's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800070105EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=1. 11. 2024|access-date=1. 11. 2024}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Fc-i1YbvAHU &#8203;] |- |[[400 m mješovito]] |3:54.51 |{{ZD|JAP}} [[Daiya Seto]] |20. 12. 2019. |{{ZD|SAD}} [[Las Vegas]] |<ref>{{cite web|title=Men's 400m Individual Medley Results|page=6|url=https://cdn.swimswam.com/wp-content/uploads/2019/12/ISL-Vegas-Day-1-Complete-Result.pdf|date=20. 12. 2019|access-date=20. 12. 2019}}</ref><ref>{{cite AV media |date=20. 12. 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=m1x5rHvuLLY |title=WORLD RECORD {{!}} Daiya Seto Men's 400m Individual Medley {{!}} ISL {{!}} FULL RACE {{!}} Las Vegas |publisher=[[International Swimming League]] |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813070649/https://www.youtube.com/watch?v=m1x5rHvuLLY |archive-date=13. 8. 2020 |url-status=live}}</ref> |- |[[4 × 50 m slobodno]] |1:21.80 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}<br/>[[Caeleb Dressel]] (20.43)<br/>[[Ryan Held]] (20.25)<br/>[[Jack Conger]] (20.59)<br/>[[Michael Chadwick (plivač)|Michael Chadwick]] (20.53) |14. 12. 2018. |{{ZD|KIN}} [[Hangzhou]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x50m Freestyle Final Results|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01 |publisher= Omega Timing|date=14. 12. 2018|access-date=15. 12. 2020}}</ref> |- |[[4 × 100 m slobodno]] |3:01.66 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}<br/>[[Jack Alexy]] (45.05)<br/> [[Luke Hobson]] (45.18)<br/> [[Kieran Smith]] (46.01)<br/> [[Chris Guiliano]] (45.42) |10. 12. 2024. |{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10. 12. 2024|access-date=10. 12. 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239037 &#8203;] |- |[[4 × 200 m slobodno]] |6:40.51 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}<br/>[[Luke Hobson]] (1:38.91)<br/>[[Carson Foster]] (1:40.77)<br/>[[Shaine Casas]] (1:40.34)<br/>[[Kieran Smith]] (1:40.49) |13. 12. 2024. |{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13. 12. 2024|access-date=2. 1. 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239345%2F53a5485a3b1e5a4c21%2Fpl_post_142497057_1511 &#8203;] |- | [[4 × 50 m mješovito]] | 1:29.72 | {{ZID|Italija}}<br/>[[Lorenzo Mora]] (22.65)<br/>[[Nicolò Martinenghi]] (24.95)<br/>[[Matteo Rivolta]] (21.60)<br/>[[Leonardo Deplano]] (20.52) | 17. 12. 2022. | {{ZD|AUS}} [[Melbourne]] | <ref>{{cite web|title=Men's 4 × 50 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|date=17. 12. 2022|access-date=24. 1. 2025}}</ref> |- |[[4 × 100 m mješovito]] |3:18.68 |{{ZID|Rusija}}<br/>[[Miron Lifincev]] (49.31)<br/>[[Kiril Prigoda]] (55.15)<br/>[[Andrej Minakov]] (48.80)<br/>[[Jegor Kornjev]] (45.42) |15. 12. 2024. |{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Men's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080105F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15. 12. 2024|access-date=19. 12. 2024}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239344%2F8f5d17d54d3cf9e655 &#8203;] |} === Žene === {|class=wikitable style="width: 95%; font-size: 95%;" ! Disciplina !! Rezultat !! Plivačica !! Datum !! Mjesto !! Izvor |- |[[50 m slobodno]] |22.83 |{{ZD|USA}} [[Gretchen Walsh]] |15. 12. 2024. |{{ZD|HUN}}[[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15. 12. 2024|access-date=25. 12. 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239033 &#8203;] |- |[[100 m slobodno]] |50.19 |{{ZD|USA}} [[Kate Douglass]] |19. 10. 2025. |{{ZD|USA}} Westmont |<ref>{{cite web|title=Women's 100m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900070201EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=19. 10. 2025|access-date=23. 10. 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239370%2F8ffc89115b43c31be0%2Fpl_post_142497057_1587 &#8203;] |- |[[200 m slobodno]] |1:49.36 |{{ZD|AUS}} [[Mollie O'Callaghan]] |24. 10. 2025. |{{ZD|KAN}} [[Toronto]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080201EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=24. 10. 2025|access-date=26. 10. 2025}}</ref> |- |[[400 m slobodno]] |3:50.25 |{{ZD|CAN}} [[Summer McIntosh]] |10. 12. 2024. |{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10. 12. 2024|access-date=10. 12. 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239021 &#8203;] |- |[[800 m slobodno]] |7:54.00 |{{ZD|AUS}} [[Lani Pallister]] |25. 10. 2025. |{{ZD|KAN}} [[Toronto]] |<ref>{{cite web|title=Women's 800m Freestyle Results|url= https://www.omegatiming.com/File/00011900080201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=25. 10. 2025 |access-date=31. 10. 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5BDTgaQiMv4&t=4s &#8203;] |- |[[1500 m slobodno]] |15:08.24 |{{ZD|SAD}} [[Katie Ledecky]] |29. 10. 2022. |{{ZD|KAN}} [[Toronto]] |<ref>{{cite web|title=Women's 1500m Freestyle Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700080201F30104FFFFFFFFFF01.pdf|website=omegatiming.com|date=29. 10. 2022|access-date=30. 10. 2022}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=p20kZqUAd0k &#8203;] |- |[[50 m leđno]] |25.23 |{{ZD|USA}} [[Regan Smith (plivačica)|Regan Smith]] |13. 12. 2024. |{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Women's 50m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080202EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13. 12. 2024|access-date=18. 12. 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239026 &#8203;] |- |[[100 m leđno]] |54.02 r |{{ZD|USA}} [[Regan Smith (plivačica)|Regan Smith]] |15. 12. 2024. |{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]] | <ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15. 12. 2024|access-date=26. 12. 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239034 &#8203;] |- |[[100 m leđno]] |54.02 = |{{ZD|USA}} [[Regan Smith (plivačica)|Regan Smith]] |18. 10. 2025. |{{ZD|USA}} Westmont |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900070202EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=19. 10. 2025|access-date=24. 10. 2025}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239372%2F95216bcdf9baad493b%2Fpl_post_142497057_1589 &#8203;] |- |[[200 m leđno]] |1:57.33 |{{ZD|AUS}} [[Kaylee McKeown]] |25. 10. 2025. |{{ZD|KAN}} [[Toronto]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080202EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25. 10. 2025|access-date= 7. 11. 2025}}</ref>[https://www.youtube.com/watch?v=irLveoaAuNA&t=3s &#8203;] |- |[[50 m prsno]] |28.37 sf |{{ZD|LIT}} [[Rūta Meilutytė]] |17. 12. 2022. |{{ZD|AUS}} [[Melbourne]] |<ref>{{cite web|title= Women's 50m Breaststroke Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=17. 12. 2022|access-date=17. 12. 2022}}</ref>[https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/529222178935246/?notif_id=1671320917357622&notif_t=video_processed&ref=notif &#8203;] |- |[[100 m prsno]] |1:02.36 = |{{ZD|LIT}} [[Rūta Meilutytė]] |12. 10. 2013. |{{ZD|RUS}} [[Moskva]] |<ref>{{cite web|title=Women's 100m Breaststroke Result|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02 |publisher= Omega Timing|date=12. 10. 2013|access-date=12. 10. 2013}}</ref> |- |[[100 m prsno]] |1:02.36 = |{{ZD|JAM}} [[Alia Atkinson]] |6. 12. 2014. |{{ZD|KAT}} [[Doha]] |<ref>{{cite web|title=Women's 100m Breaststroke Results|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02 |publisher= Omega Timing|date=6. 12. 2014|access-date=6. 12. 2014}}</ref><ref>{{cite AV media |date=22. 6. 2016 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0-ADSzjH8jY |title=Alia Atkinson {{!}} World Record 100m Breaststroke {{!}} 2014 FINA World Swimming Championships Doha |publisher=[[FINA]] |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212214739/https://www.youtube.com/watch?v=0-ADSzjH8jY |archive-date=12. 2. 2021 |url-status=live}}</ref> |- |[[100 m prsno]] |1:02.36 = |{{ZD|JAM}} [[Alia Atkinson]] |26. 8. 2016. |{{ZD|FRA}} [[Chartres]] |<ref>{{cite web|title=Alia Atkinson Ties World Record in 100 Breaststroke in Chartres|url=https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|author=Braden Keith|publisher=Swimswam|date=26. 8. 2016|access-date=26. 8. 2016}}</ref> |- |[[200 m prsno]] |2:12.50 |{{ZD|SAD}} [[Kate Douglass]] |13. 12. 2024. |{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080203EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13. 12. 2024|access-date=13. 12. 2024}}</ref> [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239027 &#8203;] |- |[[50 m delfin]] |23.72 |{{ZD|USA}} [[Gretchen Walsh]] |11. 10. 2025. |{{ZD|USA}} Carmel | <ref>{{cite web|title=Women's 50m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900060204EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=11. 10. 2025|access-date=15. 10. 2025}}</ref> |- |[[100 m delfin]] |52.71 |{{ZD|USA}} [[Gretchen Walsh]] |14. 12. 2024. |{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14. 12. 2024|access-date=22. 12. 2024}}</ref>[https://vk.com/club228643357?z=video-228643357_456239030%2Fvideos-228643357%2Fpl_-228643357_-2 &#8203;] |- |[[200 m delfin]] |1:59.32 |{{ZD|KAN}} [[Summer Macintosh]] |12. 12. 2024. |{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12. 12. 2024|access-date=12. 12. 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239025 &#8203;] |- |[[100 m mješovito]] |55.98 |{{ZD|SAD}} [[Gretchen Walsh]] |18. 10. 2024. |{{ZD|SAD}} [[Charlottesville (Virginia)|Charlottesville]] |<ref>{{cite web|title=Women's 100m IM TT WR|url= https://storage.googleapis.com/virginiasports-com/2024/10/UVA-vs-Florida-Full-Results.pdf|publisher= virginiasports-com|date=18. 10. 2024|access-date=12. 11. 2024}}</ref>[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239326%2F4946df7d75239061b2%2Fpl_wall_142497057 &#8203;] |- |[[200 m mješovito]] |2:01.63 |{{ZD|USA}} [[Kate Douglass]] |10. 12. 2024. |{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10. 12. 2024|access-date=10. 12. 2024}}</ref><ref>{{cite web|title=Video - Women's 200m IM Final |url= https://vkvideo.ru/video-228643357_456239023|publisher= |date=10. 12. 2024|access-date=14. 12. 2024}}</ref> |- |[[400 m mješovito]] |4:15.48 |{{ZD|CAN}} [[Summer McIntosh]] |14. 12. 2024. |{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Women's 400m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14. 12. 2024|access-date=23. 12. 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239031 &#8203;] |- |[[4 × 50 m slobodno]] |1:32.50 |{{ZID|Nizozemska}}<br/>[[Ranomi Kromowidjojo]] (23.05)<br/>[[Maaike de Waard]] (23.16)<br/>[[Kim Busch]] (23.47)<br/>[[Femke Heemskerk]] (22.82) |12. 12. 2020. |{{ZD|NIZ}} [[Eindhoven]] |<ref>{{cite news|title=Dutch Women Destroy SCM 200 Free Relay World Record In 1:32.50 (Video)|url=https://swimswam.com/dutch-women-destroy-scm-200-free-relay-world-record-in-132-50-video/|website=swimswam.com|author=James Sutherland|date=12. 12. 2020|access-date=15. 12. 2020}}</ref> |- |[[4 × 100 m slobodno]] |3:25.01 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}<br/>[[Kate Douglass]] (50.95)<br/>[[Katharine Berkoff]] (51.38)<br/>[[Alex Shackell]] (52.01)<br/>[[Gretchen Walsh]] (50.67) |10. 12. 2024. |{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10. 12. 2024|access-date=30. 1. 2025}}</ref><ref>{{cite web|title= Video – Women's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://vkvideo.ru/video-228643357_456239039|publisher= |date=10. 12. 2024|access-date=30. 1. 2025}}</ref> |- |[[4 × 200 m slobodno]] |7:30.13 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}<br/>[[Alex Walsh]] (1:53.25)<br/>[[Paige Madden]] (1:53.18)<br/>[[Katie Grimes]] (1:53.39)<br/>[[Claire Weinstein]] (1:50.31) |12. 12. 2024. |{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12. 12. 2024|access-date=30. 1. 2025}}</ref><ref>{{cite web|title= Video – Women's 4x200m Freestyle Relay Final|url=https://vkvideo.ru/video-228643357_456239038|publisher=Omega Timing|date=12. 12. 2024|access-date=30. 1. 2025}}</ref> |- |[[4 × 50 m mješovito]] |1:42.35 |{{ZID|Australija}}<br/>[[Mollie O'Callaghan]] (25.49)<br/>[[Chelsea Hodges]] (29.11)<br/>[[Emma McKeon]] (24.43)<br/>[[Madison Wilson]] (23.32) |17. 12. 2022. |{{ZD|AUS}} [[Melbourne]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4 × 50 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030205F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=17. 12. 2022|access-date=30. 1. 2025}}</ref> |- |[[4 × 100 m mješovito]] |3:40.41 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}<br/>[[Regan Smith (plivačica)|Regan Smith]] (54.02)<br/>[[Lilly King]] (1:03.02)<br/>[[Gretchen Walsh]] (52.84)<br/>[[Kate Douglass]] (50.53) |15. 12. 2024. |{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15. 12. 2024|access-date=4. 1. 2025}}</ref> [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239040 &#8203;] |} === Mješovite štafete === {|class=wikitable style="width: 95%; font-size: 95%;" ! Disciplina !! Rezultat !! Plivači !! Datum !! Mjesto !! Izvor |- |[[4 × 50 m slobodno (mješovita štafeta)]] |1:27.26 |{{ZID|Italija}}<br />[[Leonardo Deplano]] (20.97) <br />[[Lorenzo Zazzeri]] (20.51)<br />[[Silvia Di Pietro]] (23.07) <br />[[Sara Curtis ]](22.71) |4. 12. 2025. |{{ZD|POLJ}} [[Lublin]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4×50m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/000119000A0301F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=4. 12. 2025|access-date=6. 12. 2025}}</ref> |- |[[4 × 50 m mješovito (mješovita štafeta)]] |1:35.15 |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}<br/>[[Ryan Murphy]] (22.37) <br/>[[Nic Fink]] (24.96) <br/> [[Kate Douglass]] (24.09) <br/> [[Torri Huske]] (23.73) |14. 12. 2022. |{{ZD|AUS}} [[Melbourne]] | <ref>{{cite web|title=Mixed 4x50m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|date=14. 12. 2022|access-date=14. 12. 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=Video – Mixed 4x50m Medley Relay Final Results|url=https://www.youtube.com/watch?v=ul7oas7Zcy4|publisher=FINA.tv|date=14. 12. 2022|access-date=20. 12. 2022}}</ref> |- |[[4 × 100 m mješovito (mješovita štafeta)]] |3:30.47 |{{ZID|Rusija}}<br/>[[Miron Lifincev]] (48.90)<br/>[[Kiril Prigoda]] (54.86)<br/>[[Arina Surkova]] (55.63)<br/>[[Darja Klepikova]] (51.08) |14. 12. 2024. |{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]] |<ref>{{cite web|title=Mixed 4 × 100 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080305F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=14. 12. 2024|access-date=28. 12. 2024}}</ref>[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239036 &#8203;] |} == Galerija == Neki od trenutnih svjetskih rekordera: <gallery widths="170" heights="200"> Datoteka:YANNICK AGNEL a.jpg|<center>[[Yannick Agnel]]</center> Datoteka:Therese Alshammar 2013-01-08 001.jpg|<center>[[Therese Alshammar]]</center> Datoteka:Mireia Belmonte Garcia.jpg|<center>[[Mireia Belmonte]]</center> Datoteka:Filhopodium50cropped.jpg|<center>[[César Cielo Filho]]</center> Datoteka:Matt Grevers.jpg|<center>[[Matt Grevers]]</center> Datoteka:Olympian Grant Hackett takes the Pledge (34690236782) (cropped).jpg|<center>[[Grant Hackett]]</center> Datoteka:Femke Heemskerk.jpg|<center>[[Femke Heemskerk]]</center> Datoteka:Kazan 2015 - Hosszú Katinka 200m backstroke.JPG|<center>[[Katinka Hosszú]]</center> Datoteka:Ranomi Kromowidjojo (2008-08-25).jpg|<center>[[Ranomi Kromowidjojo]]</center> Datoteka:Katie Ledecky-2012-14-09.jpg|<center>[[Katie Ledecky]]</center> Datoteka:Leveauxpodium50.jpg|<center>[[Amaury Leveaux]]</center> Datoteka:Jason Lezak 2.jpg|<center>[[Jason Lezak]]</center> Datoteka:Ryan Lochte cropped.jpg|<center>[[Ryan Lochte]]</center> Datoteka:Rūta Meilutytė02.jpg|<center>[[Rūta Meilutytė]]</center> Datoteka:Aaron peirsol-2.jpg|<center>[[Aaron Peirsol]]</center> Datoteka:Federica Pellegrini e Luca Marin (cropped).jpg|<center>[[Federica Pellegrini]]</center> Datoteka:Phelpsbeijing.jpg|<center>[[Michael Phelps]]</center> Datoteka:Rebecca soni cropped.jpg|<center>[[Rebecca Soni]]</center> Datoteka:Cameron_van_der_Burgh.jpg|<center>[[Cameron van der Burgh]]</center> Datoteka:Incheon AsianGames Swimming 34.jpg|<center>[[Sun Yang]]</center> </gallery> == Također pogledajte == * [[Olimpijski rekordi u plivanju]] == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Plivanje]] [[Kategorija:Svjetski rekordi]] cnfs3bikyqh3uobvqp3xnbkw57uj5hs Michael Phelps 0 78858 3848476 3754906 2026-05-22T06:48:15Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "James E. Sullivan"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848476 wikitext text/x-wiki {{Infokutija plivač | ime = Michael Phelps | slika = Michael Phelps Rio Olympics 2016.jpg | veličina_slike = 200px | opis_slike = Phelps na [[Olimpijske igre 2016.|Olimpijskim igrama 2016.]] | puno_ime = Michael Fred Phelps II | nadimak = ''MP''; ''The Baltimore Bullet''<ref>{{cite news|title = 'Baltimore Bullet' has history in his sights|last = Harris|first = Nick|url = http://www.independent.co.uk/sport/olympics/baltimore-bullet-has-history-in-his-sights-889968.html|newspaper = The Independent|date = 11. 8. 2008|archive-url = https://www.webcitation.org/5sFuQpI5B?url=http://www.independent.co.uk/sport/olympics/baltimore-bullet-has-history-in-his-sights-889968.html|archive-date = 25. 8. 2010|access-date = 25. 8. 2010|location = London|url-status = live}}</ref>; ''Flying Fish''<ref>{{cite web|publisher=MSNBC|url=http://www.msnbc.msn.com/id/26249018/ns/beijing_olympics-beijing_olympics_news/t/flying-fish-phelps-largely-unknown-china/|title='Flying Fish' Phelps largely unknown in China|date=17. 8. 2008|access-date=21. 4. 2012|archive-date=14. 11. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114045159/http://www.msnbc.msn.com/id/26249018/ns/beijing_olympics-beijing_olympics_news/t/flying-fish-phelps-largely-unknown-china/|url-status=dead}}</ref> | državljanstvo = [[SAD|Amerikanac]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1985|6|30}} | mjesto_rođenja = [[Towson (Maryland)|Towson]] ([[Maryland]]) | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|godinaSmrt|mjesecSmrt|datumSmrt|godinaRođenja|mjesecRođenja|datumRođenja}} --> | mjesto_smrti = | visina = 193 cm | težina = 88 kg <!-- Sport --> | stilovi = [[Delfinov stil|Delfin]], [[Leđni stil|leđno]], [[Mješoviti stil|mješovito]], [[Slobodni stil (plivanje)|slobodno]] | klub = [[North Baltimore Aquatic Club]] | trener = [[Bob Bowman (trener)|Bob Bowman]] <!-- Medalje --> | šabloni_medalja = {{MedaljaDržava|{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}}} {{MedaljaSport|[[Plivanje]]}} {{MedalCount |[[Olimpijske igre]]|23|3|2 |[[Svjetsko prvenstvo u plivanju|Svjetsko prvenstvo (VB)]]|26|6|1 |[[Svjetsko prvenstvo u plivanju u kratkim bazenima|Svjetsko prvenstvo (KB)]]|1|0|0 |[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju|Panpacifičko prvenstvo]]|16|5|0 |'''Ukupno'''|'''66'''|'''14'''|'''3''' }} {{MedalCount |100 m delfin|8|3|0 |200 m delfin|10|2|0 |200 m mješovito|9|2|0 |400 m mješovito|6|0|0 |200 m slobodno|4|2|1 |200 m leđno|0|1|0 |4 × 100 m slobodno|7|2|2 |4 × 200 m slobodno|11|2|0 |4 × 100 m mješovito|11|0|0 }} {{MedaljaTakmičenje|[[Olimpijske igre]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004.|Atina 2004.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004 - 100 m delfin (muškarci)|100 m delfin]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004.|Atina 2004.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004 - 200 m delfin (muškarci)|200 m delfin]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004.|Atina 2004.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004 - 200 m mješovito (muškarci)|200 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004.|Atina 2004.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004 - 400 m mješovito (muškarci)|400 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004.|Atina 2004.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004 - 4 x 200 m slobodno (muškarci)|4 x 200 m slobodno]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004.|Atina 2004.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004 - 4 x 100 m mješovito (muškarci)|4 x 100 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2008.|Peking 2008.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2008 - 200 m slobodno (muškarci)|200 m slobodno]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2008.|Peking 2008.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2008 - 100 m delfin (muškarci)|100 m delfin]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2008.|Peking 2008.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2008 - 200 m delfin (muškarci)|200 m delfin]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2008.|Peking 2008.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2008 - 200 m mješovito (muškarci)|200 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2008.|Peking 2008.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2008 - 400 m mješovito (muškarci)|400 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2008.|Peking 2008.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2008 - 4 x 100 m slobodno (muškarci)|4 x 100 m slobodno]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2008.|Peking 2008.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2008 - 4 x 200 m slobodno (muškarci)|4 x 200 m slobodno]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2008.|Peking 2008.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2008 - 4 x 100 m mješovito (muškarci)|4 x 100 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2012.|London 2012.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2012 - 100 m delfin (muškarci)|100 m delfin]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2012.|London 2012.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2012 - 200 m mješovito (muškarci)|200 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2012.|London 2012.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2012 - 4 x 200 m slobodno (muškarci)|4 x 200 m slobodno]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2012.|London 2012.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2012 - 4 x 100 m mješovito (muškarci)|4 x 100 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2016.|Rio de Janeiro 2016.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2016 - 200 m delfin (muškarci)|200 m delfin]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2016.|Rio de Janeiro 2016.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2016 - 200 m mješovito (muškarci)|200 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2016.|Rio de Janeiro 2016.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2016 - 4 x 100 m slobodno (muškarci)|4 x 100 m slobodno]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2016.|Rio de Janeiro 2016.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2016 - 4 x 200 m slobodno (muškarci)|4 x 200 m slobodno]]}} {{MedaljaZlato|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2016.|Rio de Janeiro 2016.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2016 - 4 x 100 m mješovito (muškarci)|4 x 100 m mješovito]]}} {{MedaljaSrebro|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2012.|London 2012.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2012 - 200 m delfin (muškarci)|200 m delfin]]}} {{MedaljaSrebro|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2012.|London 2012.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2012 - 4 x 100 m slobodno (muškarci)|4 x 100 m slobodno]]}} {{MedaljaSrebro|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2016.|Rio de Janeiro 2016.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2016 - 100 m delfin (muškarci)|100 m delfin]]}} {{MedaljaBronza|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004.|Atina 2004.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004 - 200 m slobodno (muškarci)|200 m slobodno]]}} {{MedaljaBronza|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004.|Atina 2004.]]|[[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004 - 4 x 100 m slobodno (muškarci)|4 x 100 m slobodno]]}} {{MedaljaTakmičenje|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju|Svjetsko prvenstvo]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2001.|Fukuoka 2001.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2001 - 200 m delfin (muškarci)|200 m delfin]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2003.|Barcelona 2003.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2003 - 200 m delfin (muškarci)|200 m delfin]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2003.|Barcelona 2003.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2003 - 200 m mješovito (muškarci)|200 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2003.|Barcelona 2003.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2003 - 400 m mješovito (muškarci)|400 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2003.|Barcelona 2003.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2003 - 4 x 100 m mješovito (muškarci)|4 x 100 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2005.|Montréal 2005.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2005 - 200 m slobodno (muškarci)|200 m slobodno]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2005.|Montréal 2005.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2005 - 200 m mješovito (muškarci)|200 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2005.|Montréal 2005.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2005 - 4 x 100 m slobodno (muškarci)|4 x 100 m slobodno]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2005.|Montréal 2005.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2005 - 4 x 200 m slobodno (muškarci)|4 x 200 m slobodno]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2005.|Montréal 2005.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2005 - 4 x 100 m mješovito (muškarci)|4 x 100 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2007.|Melbourne 2007.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2007 - 200 m slobodno (muškarci)|200 m slobodno]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2007.|Melbourne 2007.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2007 - 100 m delfin (muškarci)|100 m delfin]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2007.|Melbourne 2007.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2007 - 200 m delfin (muškarci)|200 m delfin]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2007.|Melbourne 2007.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2007 - 200 m mješovito (muškarci)|200 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2007.|Melbourne 2007.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2007 - 400 m mješovito (muškarci)|400 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2007.|Melbourne 2007.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2007 - 4 x 100 m slobodno (muškarci)|4 x 100 m slobodno]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2007.|Melbourne 2007.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2007 - 4 x 200 m slobodno (muškarci)|4 x 200 m slobodno]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2009.|Rim 2009.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2009 - 100 m delfin (muškarci)|100 m delfin]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2009.|Rim 2009.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2009 - 200 m delfin (muškarci)|200 m delfin]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2009.|Rim 2009.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2009 - 4 x 100 m slobodno (muškarci)|4 x 100 m slobodno]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2009.|Rim 2009.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2009 - 4 x 200 m slobodno (muškarci)|4 x 200 m slobodno]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2009.|Rim 2009.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2009 - 4 x 100 m mješovito (muškarci)|4 x 100 m mješovito]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2011.|Šangaj 2011.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2011 - 100 m delfin (muškarci)|100 m delfin]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2011.|Šangaj 2011.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2011 - 200 m delfin (muškarci)|200 m delfin]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2011.|Šangaj 2011.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2011 - 4 x 200 m slobodno (muškarci)|4 x 200 m slobodno]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2011.|Šangaj 2011.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2011 - 4 x 100 m mješovito (muškarci)|4 x 100 m mješovito]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2003.|Barcelona 2003.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2003 - 100 m delfin (muškarci)|100 m delfin]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2003.|Barcelona 2003.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2003 - 4 x 200 m slobodno (muškarci)|4 x 200 m slobodno]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2005.|Montréal 2005.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2005 - 100 m delfin (muškarci)|100 m delfin]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2009.|Rim 2009.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2009 - 200 m slobodno (muškarci)|200 m slobodno]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2011.|Šangaj 2011.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2011 - 200 m slobodno (muškarci)|200 m slobodno]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2011.|Šangaj 2011.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2011 - 200 m mješovito (muškarci)|200 m mješovito]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2011.|Šangaj 2011.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2011 - 4 x 100 m slobodno (muškarci)|4 x 100 m slobodno]]}} {{MedaljaTakmičenje|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju u kratkim bazenima|Svjetsko prvenstvo u kratkim bazenima]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju u kratkim bazenima 2004.|Indianapolis 2004.]]|[[Svjetsko prvenstvo u plivanju u kratkim bazenima 2004 - 200 m slobodno (muškarci)|200 m slobodno]]}} {{MedaljaTakmičenje|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju|Panpacifičko prvenstvo]]}} {{MedaljaZlato|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2002.|Yokohama 2002.]]|200 m mješovito}} {{MedaljaZlato|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2002.|Yokohama 2002.]]|400 m mješovito}} {{MedaljaZlato|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2002.|Yokohama 2002.]]|4 x 100 m mješovito}} {{MedaljaZlato|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2006.|Victoria 2006.]]|200 m delfin}} {{MedaljaZlato|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2006.|Victoria 2006.]]|200 m mješovito}} {{MedaljaZlato|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2006.|Victoria 2006.]]|400 m mješovito}} {{MedaljaZlato|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2006.|Victoria 2006.]]|4 x 100 m slobodno}} {{MedaljaZlato|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2006.|Victoria 2006.]]|4 x 200 m slobodno}} {{MedaljaZlato|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2010.|Irvine 2010.]]|100 m delfin}} {{MedaljaZlato|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2010.|Irvine 2010.]]|200 m delfin}} {{MedaljaZlato|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2010.|Irvine 2010.]]|4 x 100 m slobodno}} {{MedaljaZlato|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2010.|Irvine 2010.]]|4 x 200 m slobodno}} {{MedaljaZlato|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2010.|Irvine 2010.]]|4 x 100 m mješovito}} {{MedaljaZlato|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2014.|Gold Coast 2014.]]|100 m delfin}} {{MedaljaZlato|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2014.|Gold Coast 2014.]]|4 x 200 m slobodno}} {{MedaljaZlato|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2014.|Gold Coast 2014.]]|4 x 100 m mješovito}} {{MedaljaSrebro|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2002.|Yokohama 2002.]]|200 m delfin}} {{MedaljaSrebro|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2002.|Yokohama 2002.]]|4 x 200 m slobodno}} {{MedaljaSrebro|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2006.|Victoria 2006.]]|200 m leđno}} {{MedaljaSrebro|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2014.|Gold Coast 2014.]]|200 m mješovito}} {{MedaljaSrebro|[[Panpacifičko prvenstvo u plivanju 2014.|Gold Coast 2014.]]|4 x 100 m slobodno}} | aktualizirano = 27. 7. 2023. }} '''Michael Fred Phelps II''' nekadašnji je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[plivanje|plivač]], višestruki svjetski prvak i olimpijski pobjednik. Mnogi ga smatraju najboljim plivačem svih vremena. Nakon [[OI 2012.]] povukao se iz plivanja, ali se vratio 2014. Takmičio se i na [[OI 2016.]] i to mu je bilo peto uzastopno učešće na [[Olimpijske igre|Olimpijskim igrama]], po čemu je prvi Amerikanac (muškarac) u historiji.<ref>{{cite web |url= http://olympics.nbcsports.com/2016/05/03/michael-phelps-atlanta-swim-meet-olympic-trials/ |title=Michael Phelps left with one meet before Olympic Trials |author= Nick Zaccardi |date=3. 5. 2016 |publisher=[[Olympics on NBC]]|access-date=23. 5. 2016}}</ref> S 28 olimpijskih medalja (23 zlatne, tri srebrne i dvije bronzane) najtrofejniji je olimpijac svih vremena. == Rani život i prvi rekordi == Rođen je u Rogers Forgeu blizu Towsona i najmlađe je od troje djece. Njegova majka Deborah Sue (rođena Davisson) i njegov otac Michael Fred Phelps razveli su se 1994. Počeo se baviti plivanjem sa sedam godina. Do svoje desete godine bio je nacionalni rekorder za svoj uzrast. Tada je počeo trenirati u North Baltimore Aquatic Clubu s trenerom Bobom Bowmanom. Godine 2000. kvalificirao se za [[Plivanje na Olimpijskim igrama 2000.|Olimpijske igre]]. Ušao je u finale na 200 m delfin i bio peti. Naredne godine oborio je [[Svjetski rekordi u plivanju|svjetski rekord]] u istoj disciplini (1:54.92). Postao je najmlađi svjetski rekorder u plivanju sa samo 15 godina i devet mjeseci. == SP 2003. == Na [[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2003.|Svjetskom prvenstvu]] u [[Barcelona|Barceloni]] osvojio je šest medalja: četiri zlatne (200 m delfin, 200 m mješovito, 400 m mješovito i štafeta 4 x 100 m mješovito) i dvije srebrne (100 m delfin i 4 x 200 m slobodno). Oborio je dva pojedinačna svjetska rekorda (200 m mješovito – 1:56.01 i 400 m mješovito – 4:09.09) i jedan ekipni (4 x 100 mješovito – 3:31.54). == [[OI 2004.]] == Na OI u [[Atina|Atini]] [[Plivanje na Olimpijskim igrama 2004.|2004.]] plivao je 100 m delfin, 200 delfin, 200 mješovito, 400 mješovito, 200 slobodno i štafete 4 x 100 slobodno, 4 x 200 slobodno i 4 x 100 mješovito. Osvojio je šest zlatnih i dvije bronzane medalje. U svojoj prvoj disciplini, 400 m mješovito, osvojio je zlato i oborio svjetski rekord. U štafeti 4 x 100 slobodno osvojio je treće mjesto s vremenom 3:14.62. Na 200 slobodno bio je treći iza [[Ian Thorpe|Iana Thorpea]] i [[Pieter van den Hoogenband|Pietera van den Hoogenbanda]] s vremenom 1:45.32. Plivao je i 200 delfin, gdje je bio prvi, oborivši [[Olimpijski rekordi u plivanju|olimpijski rekord]] s vremenom 1:54.04. U štafeti 4 x 200 slobodno osvojio je zlato s vremenom 7:07.33. Na 200 mješovito bio je prvi i oborio još 1 olimpijski rekord (1:57.14). Na 100 delfin s vremenom 51.25 (olimpijski rekord) bio je prvi ispred tadašnjeg svjetskog rekordera, [[Ian Crocker|Iana Crockera]], koji je bio samo četiri stotinke sporiji. Tako je dobio mjesto u štafeti 4 x 100 m mješovito, ali je to prepustio Crockeru. Američka štafeta bila je prva, a s obzirom na to da je Phelps plivao u kvalifikacijama, i on je dobio medalju. Tako je sa samo 20 godina bio drugi po broju osvojenih medalja iza zemljaka, [[Mark Spitz|Marka Spitza]], koji je na [[OI 1972.|OI]] u [[München]]u 1972. [[Plivanje na Olimpijskim igrama 1972.|osvojio]] sedam zlatnih medalja. == SP 2005. == Na [[Svjetsko prvenstvo u plivanju 2005.|Svjetskom prvenstvu]] u [[Montréal]]u plivao je 400 slobodno, 200 slobodno, 100 slobodno, 100 delfin, 200 mješovito i sve 3 štafete. Osvojio je pet zlatnih i jednu srebrnu medalju. Na 400 slobodno plivao je 3:50.53 i nije ušao u finale. Osvojio je zlato na 200 m slobodno s vremenom 1:45.20, što je bio američki rekord. Na 100 slobodno bio je sedmi (48.99), a na 200 mješovito osvojio je zlato (1:56.68). Na 100 delfin bio je drugi iza Crockera. Phelps je plivao 51.65, a Crocker 50.40. U sve tri štafete osvojio je zlato. U štafeti 4 x 100 slobodno osvojio je zlato s [[Neil Walker (plivač)|Neilom Walkerom]], [[Nate Dusing|Nateom Dusingom]] i [[Jason Lezak|Jasonom Lezakom]]. Na 4 x 200 slobodno osvojio je zlato s [[Ryan Lochte|Ryanom Lochteom]], [[Peter Vanderkaayy|Peterom Vanderkaayem]] i [[Klete Keller|Kleteom Kellerom]], a na 4 x 100 mješovito nije plivao u finalu, u kojem su Amerikanci osvojili zlato, ali je dobio medalju jer je plivao u kvalifikacijama. == Također pogledajte == * [[Olimpijci sa najviše medalja]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} {{Navkutije |ime = |naslov = Michael Phelps u takmičenjima |naslovstil = |podaci1 = {{Olimpijski pobjednici na 200 slobodno}} {{Olimpijski pobjednici na 100 delfin}} {{Olimpijski pobjednici na 200 delfin}} {{Olimpijski pobjednici na 200 mješovito}} {{Olimpijski pobjednici na 400 mješovito}} {{Olimpijski pobjednici na 4 x 100 slobodno}} {{Olimpijski pobjednici na 4 x 200 slobodno}} {{Olimpijski pobjednici na 4 x 100 mješovito}} {{Svjetski prvaci na 200 slobodno - veliki bazen}} {{Svjetski prvaci na 100 delfin - veliki bazen}} {{Svjetski prvaci na 200 delfin - veliki bazen}} {{Svjetski prvaci na 200 mješovito - veliki bazen}} {{Svjetski prvaci na 400 mješovito - veliki bazen}} {{Svjetski prvaci na 4 x 100 slobodno - veliki bazen}} {{Svjetski prvaci na 4 x 200 slobodno - veliki bazen}} {{Svjetski prvaci na 4 x 100 mješovito - veliki bazen}} {{Svjetski prvaci na 200 slobodno - kratki bazen}} }} {{Laureusov povratnik godine}} {{DEFAULTSORT:Phelps, Michael}} [[Kategorija:Rođeni 1985.]] [[Kategorija:Biografije, Towson (Maryland)]] [[Kategorija:Američki plivači]] [[Kategorija:Američki olimpijci]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Engleske]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Škotske]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Velsa]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Irske]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Njemačke]] [[Kategorija:Plivači na Ljetnim olimpijskim igrama 2000.]] [[Kategorija:Plivači na Ljetnim olimpijskim igrama 2004.]] [[Kategorija:Plivači na Ljetnim olimpijskim igrama 2008.]] [[Kategorija:Plivači na Ljetnim olimpijskim igrama 2012.]] [[Kategorija:Plivači na Ljetnim olimpijskim igrama 2016.]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (SAD)]] [[Kategorija:Osvajači srebrne medalje na Olimpijskim igrama (SAD)]] [[Kategorija:Osvajači bronzane medalje na Olimpijskim igrama (SAD)]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "James E. Sullivan"]] 87khz5bau1fu3k1eglg6bcb19qn58bv Koncentracijski logor Auschwitz 0 81838 3848443 3486587 2026-05-22T06:03:31Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Osnivanja u 1940.]]; +[[Kategorija:Ukidanja u 1945.]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848443 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Birkenau gate.JPG|mini|Ulaz u Auschwitz-Birkenau]] '''Koncentracijski logor Auschwitz''' bio je kompleks logora za uništavanje u vrijeme [[nacizam|nacizma]] i njemačke okupacije [[Poljska|Poljske]] od 1939. do 1945. u blizini poljskog grada [[Oświęcim]]. Danas su dijelovi logora državni muzej, a muzej je od 1997. pod zaštitom [[UNESCO]]-a. Radi se o kompleksu logora za uništavanje u kojima je u vremenu od 1941. do 1945. ubijeno preko 1,1 milion ljudi.<ref>{{cite web|url=http://70.auschwitz.org/index.php?option=com_content&view=article&id=87&Itemid=173&lang=en|title=Auschwitz I, Auschwitz II-Birkenau, Auschwitz III-Monowitz|publisher=Auschwitz-Birkenau State Museum|archive-url=https://archive.today/20190122190412/http://70.auschwitz.org/index.php?option=com_content&view=article&id=87&Itemid=173&lang=en|archive-date=22. 1. 2019|url-status=dead|access-date=10. 1. 2020}}</ref><ref name="deathcamps">{{cite web|url=https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005145|title=Killing Centers: An Overview|website=Holocaust Encyclopedia|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914220116/https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005145|archive-date=14. 9. 2017|url-status=live}}</ref> Kompleks logora bio je podijeljen na četiri dijela: * Centralni logor, [[Koncentracijski logor Auschwitz I|Auschwitz I]], napravljen je na mjestu bivše poljske kasarne. Služio je kao upravni dio logora. Prvi transport logoraša bio je 20. maja 1940. * Logor za uništavanje [[Koncentracijski logor Auschwitz-Birkenau|Auschwitz-Birkenau]] ('''Auschwitz II''') * Logor [[Koncentracijski logor Auschwitz-Monowitz|Auschwitz-Monowitz]] ('''[[Koncentracijski logor Auschwitz-Monowitz|Auschwitz III]]''') služio je kao logor za prisilni rad. Otvoren je 28. oktobra 1942. * '''[[Vanjski logori Auschwitz]]'''. Ukupno 39 okolnih logora koji su služili kao koncentracijski i radni logori. == Također pogledajte == * [[Koncentracijski logori u Poljskoj]] * [[Witold Pilecki]] == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|Auschwitz concentration camp}} *{{Cite web|url=http://auschwitz.org/|title=Auschwitz-Birkenau|website=auschwitz.org|access-date=9. 3. 2021}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Koncentracijski logori u Drugom svjetskom ratu|Auschwitz]] [[Kategorija:Holokaust]] [[Kategorija:Osnivanja u 1940.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1945.]] lfiiwkaf6byd3ev0zj0j7qdmhdqg8sy Koncentracijski logor Auschwitz I 0 81844 3848441 3509382 2026-05-22T06:01:49Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Osnivanja u 1940.]]; +[[Kategorija:Ukidanja u 1945.]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848441 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Auschwitz I.jpg|mini|desno|Logor Auschwitz I, 2001.]] '''Koncentracioni logor Auschwitz I''', bio je upravni dio kompleksa [[Koncentracioni logor|koncentracionih logora]] Auschwitz za vrijeme [[Njemačka|njemačke]] okupacije [[Poljska|Poljske]] od 1939–45. godine. Nalazio se u malom poljskom mjestu [[Oświęcim]] ([[Njemački jezik|njemački]]:''Auschwitz''). Danas su dijelovi tog kompleksa muzej i od 1997. godine pod zaštitom [[UNESCO]]-a i na spisku [[Svjetska baština|svjetske baštine]] UNESCO-a. Od 27. juna 2007. godine nosi naziv ''Auschwitz-Birkenau – njemački nacionalsocijalistički koncentracioni logor i logor za uništavanje.'' <ref>Ovaj naziv izabran je na zahjev Poljske na sjednici UNESCO-a u novozelandskom gradu Christchurch. Poljski ministar kulture Ujazdowski nazvao je ovu odluku "...Pobjedom historijske istine prema laži". Ne može se više govoriti o poljskim logorima smrti.</ref> == Osnivanje logora == 1916. godine napravljene su barake za prenoćišta radnika u berbi na poljoprivrednim dobrima u okolini. Okupacijom Poljske 1939. godine od strane Njemačke, njemačke okupacione sile deportiraju poljske Židove, kao i Poljake za prinudni rad u logor u Auschwitzu.<ref>[http://www.auschwitz.org.pl/html/de/historia_KL/rozbudowa_obozu_ok.html Kratka istorija Auschwitza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205032312/http://www.auschwitz.org.pl/html/de/historia_KL/rozbudowa_obozu_ok.html |date=5 Decembar 2008 }} {{Simboli jezika|pl|poljski}} {{Simboli jezika|de|njemački}} {{Simboli jezika|en|engleski}}</ref> Sve do 1942. godine logor služi i za protivnike vlade koji se po potrebi koriste za prisilni rad. Iz logora bi se logoraši dalje transportirali za prisilni rad u Njemačku ili bi se koristili za rad na pješčari u okolini logora. Kasnije, zbog dobre povezanosti i povoljnih infrastukturnih uslova [[Heinrich Himmler]] naredbom stvara sigurnosnu zonu od dvadeset kilometara, koja bi se trebala koristiti za proizvodnju hrane i uzgoj stočarstva. [[SS]] preuzima upravu nad logorom i unajmljuje logoraše njemačkoj vojsci ili firmama u zavisnosti od potreba, u okolnim logorima za prisilni rad. U planiranju logora učestvovali su i rukovodstvo firme ''I.G. Farben'', za izradu kaučuka, te njen predstavnik [[Otto Ambros]], koji je već 1940. godine zbog raspoložive infrastrukture i prirodnih bogatstava otkrio prednosti Auschwitza te zbog nalazišta [[Kalcijum karbonat|kalka]], soli, uglja i vode vidi mogućnost razvoja vlastite firme. Nakon sastanka sa Himmlerom 1941. godine osnivaju se ''I.G. Farben'' radionice u logoru Auschwitz. [[Datoteka:Auschwitz entrance.JPG|mini|desno|Kapija na ulazu u Auschwitz sa natpisom ''Rad oslobađa'']] Prvi transport u Auschwitz bio je 20. maja 1940. godine. Sastojao se od trideset [[Židovi|Židova]] iz Njemačke, koji su trebali preuzeti kontrolne i nadgledne funkcije u logoru. Njima su dodijeljeni logoraški brojevi od 1 do 30. 14. juna 1940. godine dolazi drugi transport sa 728 političkih zatvorenika iz [[Tarnów]]a, sa dodijeljenim brojevima od 31-759. U tom trasportu nalazio se i Poljak [[Wieslaw Kielar]], koji je svoj petogodišnji boravak opisao u knjizi ''Anus mundi – Pet godina u Auschwitzu.''<ref>Wieslaw Kielar: ''Anus mundi – Pet godina u Auschwitzu.'' Matica srpska, Novi Sad, 1982. {{Simboli jezika|sr|srpski}}</ref> Ukupno 18 zgrada, okruženih zidom, te dograđenim bolničkim objektima, zatvorom i krematorijom, već od augusta 1941. godine logor se naziva ''Blok 11'' i ograđuje se bodljikavom žicom, izvan koje su dvije zgrade za boravak članova uprave i vojnika. Do 1944. godine logor je dograđivan novim barakama za logoraše, a na ulazu u logor od 1942. godine stoji cinični natpis ''Rad oslobađa'' ([[Njemački jezik|njemački]]: ''Arbeit macht frei''). == Boravak u logoru == Organizacija deportiranja logoraša, te njihov boravak bili su perfektno definirani, te donošenjem zakonskih odredbi omogućena je propagandna blokada o događanjima u logoru. Jedan primjer su pisma i dopisnice logoraša. [[Datoteka:KZ Auschwitz-Grüner Brief.JPG|mini|desno|Pismo Karla Zajonca iz logora Auschwitz 1940. godine, jednog od prvih logoraša iz drugog tranporta]] Logorašima je u početku bilo odobreno primanje i slanje pošte na dopisnicama, na kojima su stajala slijedeća pravila: :: '''Koncentracioni logor Auschwitz'''<small> Prijevod sa dopisnice, koje su korištene u logoru Auschwitz </small> :::''Prilikom pismene prijepiske sa logorašima moraju su poštivati slijedeća pravila: :::* 1. ''Svaki zatvorenik smije mjesečno primiti ili poslati dva pisma ili dvije karte od svojih bližih rođaka. Pisma zatvorenicima moraju biti čitka i pisana tintom i ne smiju sadržavati vise od petnaest redova na jednoj stranici. Dozvoljene su samo koverte normalne veličine. Dozvoljen je samo jedan list normalne veličine. U jednom pismu smiju biti najviše pet poštanskih marki od 12 [[RPf]]. Sve ostalo je zabranjeno, sa prijetnjom oduzimanja. Dopisnice smiju imati 10 redova. Fotografije nisu dozvoljene. '' :::* 2. ''Novčane pošiljke su dozvoljene.'' :::* 3. ''Kod novčanih i poštanskih pošiljki bitno je naglasiti tačnu adresu, koja se sastoji od imena, datuma rođenja i logoraškog broja. Svi ovi podaci moraju se naznačiti na poštanskoj pošiljci. U slučaju nedovoljne adrese, pošiljka će se vratiti pošiljaocu ili uništiti.'' :::* 4. ''Novine su dozvoljene, ali samo narudžbom preko pošte koncentracionog logora.'' :::* 5. ''Pakete je zabranjeno slati, jer logoraši imaju mogućnost kupovine u logoru.'' :::* 6. ''Zahtjevi sa oslobađanjem logoraša nisu mogući.'' :::* 7. ''Razgovori sa logorašima i posjete su zabranjene.'' :: '''Zapovjednik logora ''' [[Datoteka:Oberkapo - Armbinde.jpg|desno|mini|Traka kao oznaka [[kapo]]a]] Uprava logora dio je upravnih i kontrolnih poslova predala tzv. ''logorašima sa funkcijom'' ([[Njemački jezik|njemački]]:''Funktionshäftling ''). Nosili bi, radi lakšeg prepoznavanja, različita obilježja u vidu trake na ruci. Funkcije su se razlikovale hijerarhijski, te je postojao tzv. ''najstariji logoraš'', koji je čak imao pravo odabira slijedećeg po hijerarhijskom nizu. Niža podjela bila je na nivou, dijela logora, baraka ili odjela. U radnim poslovima bi se odabirao tzv. ''[[kapo]]'' koji bi vodio radnu grupu na prislini rad, te samim tim imao određene olakšice u logoru. Zbog straha od gubljenja olakšica, usljed nemira ili nepoštivanja reda od strana potčinjenih logoraša i prednosti da se ne izlažu teškom radu, ti su logoraši bili pod ođredenim, vrlo jakim pritiskom i strahom od gubitka funkcije. Židovi su u toj hijerarhiji bili obično na dnu, dok bi na vrhu stajali njemački kriminalci, koji bi terorom nad zatvorenicima, osiguravali svoj status. Pod zapovjedništvom Arthura Liebehenschela, 1943. godine većina ''logoraša sa funkcijom'' je zamijenjena sa političkim zatvorenicima, te se status logoraša malo popravio <ref>[http://history.zdf.de/ZDFde/inhalt/6/0,1872,2021382,00.html?dr=1. Razgovor sa kćerkama Liebehenschela (Antje und Barbara)]{{Mrtav link|datum=Januar 2020 |bot=InternetArchiveBot }} {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> == Logoraši == [[Datoteka:Auschwitz I material proofs of crimes 12.jpg|desno|mini|Uniforme logoraša Auschwitza]] U početku su u ovom dijelu kompleksa bili zatočeni poljski opozicionari i intelektualci. Planirano je da u logoru bude oko 10.000 ljudi, ali već početkom 1942. godine bilo je u logoru 11.703 logoraša, od kojih su 1.510 bili ruski vojni zarobljenici. 1944. godine logor je brojao 18.500 logoraša. Od marta do augusta 1942. godine privremeno je smješteno 1.000 žena, koje su prebačene iz logora [[Koncentracioni logor Ravensbrück|Ravensbrück]]. Krajem 1944. godine iz dijela [[Koncentracijski logor Auschwitz-Birkenau|Auschwitz-Birkenau]] bilo je prebačeno oko 4.000 žena. === Procedura prijema === Na ulazu u logor u tzv. ''Bloku 26'', logoraši su morali predati svoje osobne stvari. Nakon tuširanja, dezinfekcije, fotografiranja, logorašima je tetoviran na lijevoj podlaktici šestocifreni [[Logoraški broj u koncentracionim logorima nacističke Njemačke|logoraški broj]]. Dobijali su prugasta logoraška odijela na kojima bi morali nositi [[Oznake u koncentracionim logorima nacističke Njemačke|oznake]] u raznim bojama i oblicima po kojima bi se lakše razlikovali: Židovi, kriminalci, ''asocijalne osobe'', emigranti, Cigani, pripadnici sekte [[Jehovini svjedoci|Jehovinih svjedoka]] i homoseksualci. U zadnjim godinama rata nedostajalo je materijala za uniforme, pa su logoraši bili u civilnim odijelima. Stopa smrtnosti kod logoraša bila je vrlo visoka. Razlozi su bili, osim masovnih smaknuća, neuhranjenost, nizak nivo higijene, bolest, težak rad i mučenja zatvorenika. U prvoj fazi postojanja logora od jula 1940. do marta 1941. godine umrlo je 2.500 logoraša. Od marta 1941. prilikom gradnje radionica za firmu ''Buna'' i izgradnji logora Auschwitz-Birkenau umrlo je 18.000 logoraša ovog logora. Po procjenama u ovom su logoru ubijeni ili umrli od teškog rada i bolesti izmedu 60.000 i 70.000 logoraša. === Masovna smaknuća === Logor je služio također kao mjesto za smaknuća. Poljski pripadnici otpora, taoci, kao i osumnjičeni navodni saboteri iz Gornje Šlezije su pred prijekim sudom [[Gestapo]]-a, saslušavani, osuđivani i smaknuti. Sud je radio pod vođstvom [[Rudolf Mildner|Rudolfa Mildnera]]. Ove žrtve nisu evidentirane kao logoraši, te se iz pronađene dokumentacije u Auschwitzu njihov broj ne može ustanoviti. Dolazilo je takode do masovnih ubistava koja se mogu podijeliti na: * U novembru 1940. godine strijeljano je 40 poljskih političkih zatvorenika u jednoj pješčari u blizini logora. * Krajem jula 1941. godine ubijeno je djelovanjem [[Ugljik monoksid|ugljičnog monoksida]] 570 logoraša u tzv. [[Akcija 14f13|Akciji 14f13]] u dijelu logora [[Koncentracioni logor Sonnenstein|Sonnenstein]]. * U julu 1941. godine ubijeno je više stotina sovjetskih vojnih zarobljenika u obližnjoj pješčari. * U augustu 1941. godine ubijeno je više logoraša [[evipan]]om, [[eter]]om ili [[fenol]]om, kao eksperiment doktora,koji su radili na ispitivanjima dkelovanja novih lijekova. * U augustu isprobava SS-oficir [[Karl Fritzsch]] na sovjetskim ratnim zarobljenicima djelovanje insekticida preparat tzv. [[Ciklon B|Ciklona B]] * 11. novembra 1941. godine ubijen je 151 logoraš direktnim strijelom u glavu na tzv. ''Bloku 11'' * Krajem 1941. godine ubijeno je u podrumu ''Bloka 11'' 250 bolesnih, 600 sovjetskih političkih komesara i oficira gasom Ciklon B. * Također krajem 1941. godine u mrtvačnici pored krematorijuma ugušeno je gasom 900 sovjetskih vojnih zarobljenika. Po ovim potvrđenim podacima, jasno je da masovno uništavanje Židova, nije proizvod kasnijih odluka nacističkog vrha, nego da se ta ideja razrađivala još ranije, zapravo na ljeto u ili jesen 1941. godine. Masovna, svakodnevna ubistva gasom počela su krajem marta 1942. godine u logoru KZ Auschwitz–Birkenau === Pokusi na logorašima === Pokuse na logorašima započeo je liječnik i član SS [[Carl Clauberg]], masovnom [[Sterilizacija|sterilizacijom]] žena. Počeo je sa pokusima u decembru 1942. godine u ženskom logoru Auschwitz-Birkenau, a u aprilu 1943. godine dolazi u logor Auschwitz I, gdje nastavlja svoje eksperimente. Njegova metoda sastojala se u tome, da se hemijskim supstancama dovede do začepljenja [[jajnici|jajnika]]. Pokusne osobe su bile u ubijeđenju, da se radi o običnim ginekološkim pregledima. 1. oktobra 1943. godine zabilježene su 394 logorašice, koje su kasnije umrle od posljedica ili bile ubijene i secirane radi temeljne analize. SS oficir i liječnik [[Horst Schumann]], u početku je pokušavao pomoću [[röntgen]] zračenja uticati na sterilnost žena, te je kasnije radio na sterilizaciji 200 židovskih muškaraca koji su kasnije kastrirani. [[Eduard Wirths]], koji je bio logorski liječnik, od 1. septembra 1942. do 18. januara 1945. godine eksperimentirao je sa novim lijekovim, te je odgovoran za trovanja logoraša od neispitanih lijekova. U aprilu 1943. godine odjel [[Waffen-SS]] za bakteriološka i hemijska djelovanja, ispitivali su djelovanje hemikalija i bakteriološko djelovanje pojedinih supstanci. Odjel je kasnije premješten u mjesto [[Rajsko]]. Postoje podaci po kojima je firma [[Bayer|Bayer AG]], koja je za 150 ženskih logorašica platila 170 [[Reichs Marken|RM]] po osobi, te u daljem izvještaju logoru kažu : :::''... Eksperimenti su provedeni, sve osobe su mrtve...Ubrzo ćemo stupiti u novi kontakt sa Vama, radi nove isporuke...'' <ref>Firma Bayer, Auschwitz, Stranica 140 {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> == Organizacija i plan logora == === Barake i blokovi === U koncentracionom logoru Auschwitz I logoraši su bili smješteni u zgrade bivše kasarne poljske vojske. Ukupno je bilo 28 blokova, ali svi nisu korišteni za smještaj logoraša. === Zatvor === U ''Bloku 11'', kasnije nazvanom ''Blok 13'' bio je logorski zatvor. U podrumu su se nalazile četiri ćelije za stajanje, bez vanjskog svjetla, čija je površina bila manja od 1m<sup>2</sup>. Tzv.'' Stajaći bunker'' bio je kazna za prekršaje pravila logora. Npr. kazna od sedam dana bila je predviđena ako je logoraš u svojoj slamarici sakrio logorašku kapu kao zaštitu od hladnoće. Kao kazna za bijeg nekoliko logoraša iz logora zapovjednik Höß i [[Karl Fritzsch|Fritzsch]] izabrali su 23. aprila 1941. godine taoce od logoraša iz ''Bloka 2'' i osudili ih na smrt izgladnjivanjem u bunkeru. 29. jula 1941. godine žrtvuje se poljski katolički svećenik [[Maximilian Kolbe]], time da se oslobodi jedan logoraš iz bunkera i da njegovo mjesto zauzme on sam. Izmedu ''Bloka 11'' i Bloka ''10'' nalazio se zid, nazvan ''Crnim zidom'', na kojem su izvršavana smaknuća logoraša. Logoraši su se morali skinuti, zapisan bi bio broj logoraša, ime i datum rođenja, te bi jedan pripadnik SS-a pucao u potiljak. === Zatvorski bordel === Zatvorski [[bordel]] osnovan je u junu 1943. dodine na zahtjev Himmlera u ''Bloku 24'' (sadašnje sjedište muzejskog arhiva). Prvi plan SS bio je izgradnja jedne barake iza ''Bloka 11''. Služio je logorašima sa privilegijama kao nagrada. Čuvarima logora, pripadnicima SS-a posjet je bio zabranjen, te je za njih napravljen poseban bordel u Auschwitzu. Oko 60 njemačkih, poljskih i ukrajinskih žena izabrano iz ženskog dijela logora Auschwitz-Birkenau koje su bile raspoređene također u logoru Auschwitz-Monowitz.<ref>Robert Sommer: '' Die Häftlingsbordelle im KZ-Komplex Auschwitz-Birkenau. Sexzwangsarbeit im Spannungsfeld von NS-'Rassenpolitik' und der Bekämpfung von Geschlechtskrankheiten“, in: Jah, Kopke, Korb, Stiller (Hrsg.): „Nationalsozialistische Lager. Neue Beiträge zur Geschichte der Verfolgungs- und Vernichtungspolitik und zur Theorie und Praxis von Gedenkstättenarbeit“, Münster 2006. {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> === Gasna komora i krematorijum === Kao gasna komora i krematorijum u logoru Auschwitz I koristio je bunker za municiju, koji je služio prvobitno za smaknuća prijekog suda Gestapoa za Gornju Šleziju. Na ljeto 1941. godine instalirano je postrojenje za provjetravanje. Bušenjem rupa na krovu bunkera, kroz koje se ubacivao ciklon B, omogućeno je masovno ubijanje logoraša od 1941. do maja 1942. godine. U jednoj akciji u decembru 1941. godine ubijeno je 900 sovjetskih ratnih zarobljenika, a u februaru 1942. godine 400 poljskih Židova, dovedenih sa prisilnog rada, odabranih zbog slabih učinaka na prisilnom radu, kao i bolesti. Ova jedina gasna komora u ovom dijelu logorskog kompleksa korištena je do maja 1942. godine. Krematorijum je bio korišten do kraja jula 1943. godine. Kapacitetom nije zadovoljavo potrebe, te je bila planirana izgradnja novog, većeg krematorijuma. Narudžba datirana u oktobru od firme ''J. A. Topf und Söhne'' je stornirana, te su peći isporučene za Auschwitz-Birkenau. Krematorij je kasnije služio kao bunker SS vojnika za zažtitu od zračnih napada. Rupe za ubacivanje ciklona B na krovu su zabetonirane. Nakon rata poljske vlasti su vratile prvobitno stanje gasne komore, tako da dio tog bunkera odgovara pokušaju rekonstrukcije gasne komore. Ova teza korištena je u raznim fazama [[Revizionizam|revizionizma]] neonacističkih organizacija i pokušaja političko desnih organizacija da gasne komore prikažu kao izmišljotinu i propagandu saveznika. Pretpostavlja se da je u krematorijumu kremirano oko 36.000 ljudi. Broj ubijenih ljudi je po tvrdnjama [[Franciszek Piper]]a je mnogo veći.<ref>Franciszek Piper: '' Broj žrtava u Auschwitzu na osnovu izvora i rezultata istraživnja od 1945-90. godine''. Državni muzej u Oświęcimu 1993, {{ISBN|83-85047-17-4}}. {{Simboli jezika|pl|poljski}}</ref> == Uprava == Pod upravom [[SS]] i njene službe za privredu i upravu, logor se širi, tako da u početku za potrebe smještanja sovjetskih vojnih zarobljenika, stvaraju ostali logori kompleksa Auschwitz: * Logor [[Koncentracioni logor Auschwitz-Birkenau|Auschwitz-Birkenau]], * [[Auschwitz-Monowitz]], te * [[Vanjski logori Auschwitz|Vanjski logori kompleksa Auschwitz]]. Logorom upravljaju: * [[Rudolf Höß]], od aprila 1940. do novembra 1943. godine, te nakon završene operacije deportacije [[Židovi|Židova]] iz [[Mađarska|Mađarske]] od maja do jula 1944. godine. * [[Arthur Liebehenschel]], zapovjednik od novembra 1943. do maja 1944. godine, * [[Richard Baer]], zapovjednik od maja 1944. godine, == Oslobađenje logora == Između 17. i 23 januara 1945. godine oko 60.000 logoraša je evakuirano u pravcu zapada u otvorenim vagonima ili u prisilnom maršu. Logoraši koji nisu izdržali tempo marša, na licu mjesta su bili ustrijeljeni. Između 9.000 i 15.000 logoraša nije izdržalo i ubijeni su prilikom transporta ili marša. U logoru je ostalo oko 7.500 logoraša. Pretpostavlja se da u strahu od vojnika sovjetske [[Crvena armija|Crvene armije]], SS je pokušao uništiti dokaze i što više logoraša u kratko vrijeme ubiti. 27. januara 1945. godine u jutro jedinice 40 Armije Ukrajinskog fronta oslobađaju logor, i to prvo Auschwitz-Monowitz, te nakon toga oslobađaju Auschwitz I oko 15 sati. U logoru je ostalo oko 1.200 bolesnih i neuhranjenih logoraša, od kojih nije mnogo preživjelo nekoliko narednih dana. U borbama za oslobađanje Auschwitza poginulo je 232 sovjetskih vojnika. == Procesi i suđenja == * Ukupno 13 procesa na [[Nürnberški proces|Nürnberškim procesima]]. * Proces protiv komandanta logora [[Rudolf Höß]]a 1947. godine u [[Varšava|Varšavi]]. * Proces u [[Krakau]]u, protiv 40 čuvara logora. * Procesi u Beču. * Optužnice austrijskog ministarstva pravosuđa, bez donošenja presude. * 6 procesa u Njemačkoj od 1963–70. godine. * Proces u Beču protiv dva arhitekta, koji su učestvovali u izgradnji logora. * Procesi protiv [[Carl Clauberg]]a, [[Adolf Eichmann]]a, [[Irma Grese]], [[Friedrich Hartjenstein]]a, [[Josef Kramer]]a, [[Heinrich Schwarz]]a. == Također pogledajte == * [[Koncentracijski logori u Poljskoj]] == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Auschwitz I}} * {{Cite web|url=http://auschwitz.org/|title=Auschwitz-Birkenau|website=auschwitz.org|access-date=9. 3. 2021}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Koncentracijski logori u Drugom svjetskom ratu|A]] [[Kategorija:Holokaust]] [[Kategorija:Osnivanja u 1940.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1945.]] ck5hm898bbs3apl1620y1gcnjt211dd Trebava 0 81930 3848522 3794332 2026-05-22T10:02:07Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848522 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Pogled s Trebave.JPG|mini|desno|211x211px|Pogled sa Trebave]] '''Trebava''' je planina<ref>{{Cite web|url=https://mostarski.ba/planine-u-bosni-i-hercegovini-planina-trebava/|title=Planine u Bosni i Hercegovini/ Planina Trebava - Mostarski.ba|website=mostarski.ba|language=en-US|access-date=2026-01-02|archive-date=6. 1. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106070722/https://mostarski.ba/planine-u-bosni-i-hercegovini-planina-trebava/|url-status=dead}}</ref> u sjeveroistočnom dijelu [[BiH|Bosne i Hercegovine]]. Spada u red niskih planina, pošto nijedan njen vrh ne prelazi 1000 m nadmorske visine. Njeni najviši vrhovi su Duga Njiva (629 m), zatim Spletena Lipa (644 m), Vis (692 m), Bečanj (566 m). Nalazi se na dodiru dvije velike geografske cjeline: [[Dinaridi|Dinarskih planina]] i [[Panonska nizija|Panonske nizije]], i kao takva spada u malu grupu usamljenih planina sjevernog dijela BiH, pored [[Kozara|Kozare]], [[Prosara|Prosare]], [[Motajica|Motajice]], [[Vučjak]]a i [[Majevica|Majevice]]. == Također pogledajte == * [[Spisak planina u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://travelingluck.com/Europe/Bosnia%20and%20Herzegovina/Bosnia%20and%20Herzegovina%20%28general%29/_3211869_Trebava.html#local_map{{Mrtav link}} * https://www.dinarskogorje.com/trebava-trebovac.html {{stub-geog}} {{Planine u BiH}}{{Normativna kontrola}} p9yvc3can5crco3xnycqihjjbs51450 Koncentracijski logor Auschwitz-Birkenau 0 82718 3848442 3819739 2026-05-22T06:02:38Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Osnivanja u 1940-ima]]; +[[Kategorija:Ukidanja u 1945.]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848442 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:KZ Birkenau Hauptgebaude 320x240.jpg|desno|320px|mini|Ulaz u logor]]'''Koncentracioni logor Auschwitz-Birkenau ''' bio je najveći koncentracioni logor za istrebljenje tokom nacističke okupacije Poljske od 1939-45. godine. Bio je dio kompleksa koncentracionog logora Auschwitz, pod drugim imenom Auschwitz II, koji se nalazio pored poljskog grada [[Oświęcim]]. Od upravnog dijela logora [[Koncentracioni logor Auschwitz I|Auschwitz I]] bio je udaljen tri kilometra. U ovom logoru deportirano je preko 1,300.000 ljudi iz čitave Evrope, od kojih je 1.100.000 ubijeno, a oko 900.000 odmah nakon dolaska ubijeno u gasnim komorama ili ustrijeljeno. Ostalih 200.000 ljudi umrlo je od posljedica mučenja, zlostavljanja, teškog rada, medicinskih pokusa ili sistematskim izgladnjivanjem od strane čuvara logora, pripadnika [[SS]]. Danas su dijelovi tog kompleksa muzej i od 1997. godine pod zaštitom [[UNESCO]]-a i na spisku [[Svjetska baština|svjetske baštine]] UNESCO-a. Logor je danas mjesto međunarodnog susretanja svih istraživača [[holokaust]]a i spomenik svim žrtvama nacističkog sistematskog istrebljenja Židova, kao i svih ljudi protivnika nacizma. ==Osnivanje logora == [[Datoteka:Plan koncentracionog logora Auschwitz-Birkenau.png|desno|mini|Plan koncentracionog logora Auschwitz-Birkenau 1944. godine|320px]] Logor Auschwitz-Birkenau, također nazvan Auschwitz II je osnovan na zahtjev [[Rudolf Höß]]a 26. septembra 1941. godine, najprije kao logor za sovjetske ratne zarobljenike, te je kasnije pretvoren u radni logor i logor za uništavanje. Udaljen od upravnog logora tri kilometra nalazio se u selu Brzezinka, koje je iseljeno da bi se oslobodio prostor za izgradnju logora. Logor je zauzimao oko 5&nbsp;km<sup>2</sup> i bio podijeljen u razne sekcije, koje su dalje bile podijeljene u manje dijelove. Pri tome su sagrađene kasarne za SS vojnike i upravna zgrada. Logor je bio ograđen sa dvostrukom bodljikavom žicom koja je dijelom bila elektificirana. Izmedu ograda su bili stražarski tornjevi visoki 5 m u kojima su stražari naoružani mitraljezima i osvjetljavali logor reflektorima. Kasnije je dograđeno ukupno šest gasnih komora u kojima su logoraši neposredno nakon dolaska u logor ubijani. Ubijeni logoraši kremirani su u četiri krematorijuma. Većina logoraša su samim dolaskom u logor već bili osuđeni na smrt i samo ih je mali broj preživio, kao radna snaga, koja bi se često razmjenjivala sa drugim logorima kompleksa Auschwitz. Zbog toga se ovaj logor najčešće povezuje sa pojmom Auschwitz. U maju 1942. godine počinje masovna deportacija Židova, transportima iz [[Poljska|Poljske]], [[Francuska|Francuske]], [[Slovačka|Slovačke]] i područja koja su tada pripadali [[Treći Rajh|Trećem Rajhu]]. Polovinom godine bilo je već 16.000 Židova iz Poljske, 4.000 iz Francuske i oko 1.000 iz Slovačke. Slijedećih godina broj je stalno rastao da bi 1944. godine dosegao brojku od 600.000 ljudi, od kojih su 500.000 direktno nakon dolaska ubijeni u gasnim komorama. Njemačke okupacione sile u okupiranim područjima osnivaju sabirne logore iz kojih se Židovi i politički nepodobni deportuju u pravcu Auschwitza i drugih koncentracionih logora. Na oko 40&nbsp;km<sup>2</sup> nalazila su se jos ukupno 39 radnih logora, a sa područja je vremenom protjerivano poljsko stanovništvo i samim tim bilo pod kontrolom SS jedinica. Bijegovi iz logora bili su zbog toga vrlo rijetki i osuđeni na neuspjeh. Takozvani [[Vanjski logori Auschwitz|vanjski logori]] služili su za proizvodnju hrane ili bi logoraši morali raditi u radionicama koje su služile njemačkoj vojnoj industriji. Gruba podjela logora izgledala je: * Logor za muškarce * Karantena * Ženski logor * Dio logora za bolesne logoraše * Logor za Cigane * Logor "Kanada" * Logor za porodice "Theresienstadt" * Logor "Mexiko" * Logor za mađarske Židove == Selekcija pri dolasku u logor == Većina žrtava u Auschwitz-Birkenau dovodeni su transportima vozom, transportima koji bi obično trajali danima u vagonima za stoku. Logoraši bi izlazili u željeznickoj stanici, te bi pješice dovođeni u logor. 1944. godine je napravljena pruga koja je direktno vodila u logor. Ponekad bi čitav transport odmah nakon dolaska, bio slan u gasne komore i likvidiran, ali bi često logoraši selektiran, te bi se "slabi, stari i bolesni" odmah odvajali za gasnu komoru, dok bi "radno sposobni" odvajani za prislini rad. Selekcija bi se odvijala jednostavnim pregledima liječnika, koji su bili pod upravom logoraškog liječnika [[Eduard Wirths|Eduarda Wirthsa]]. U selekciji bi takode učestvovao doktor [[Josef Mengele]] koji bi odabirao logoraše za medicinske eksperimente. U službenom govoru, kao i prepiski, za selekciju logoraša koristio se izraz ''Služba na rampi'' [[Njemački jezik|njem.]]: ''Rampendienst''. == Prisilni rad == Logoraši koji bi prošli selekciju, morali su raditi u okolnim industrijskim postrojenjima, gdje se proizvodio sintetički benzin, sintetički kaučuk ali i u metalnoj industriji firme Krupp AG. Firme su za logoraše plaćale SS-u i drugim nacionalsocijalističkim organizacijama najam radnika. Logoraši bi nakon jutarnjeg prebrojavanja, logoraši bi pješice išli na prisilni rad, te bi pritom bili pod kontrolom naoružanih čuvara. Organizaciju tokom rada bi vodili logoraši sa povećanim statusom tzv. [[kapo]]i. Nakon završenog rada vraćali bi se u logor, te ponovo prebrojavani. Logoraši su bili prepušteni na nemilost SS čuvara, ali i civilnih namještenika njemačkih firmi, koji su zlostavljali logoraše, što je često dovodilo i do ubistava i kažnjavanja logoraša. ==Masovna pogubljenja mađarskih Židova== Ulaskom marta 1944. godine njemačke vojske u Mađarsku dolazi do deportacije mađarskih Židova u Auschwitz. U Madarskoj je tada živjelo oko 795.000 Židova i prva dva transporta bila su 29. i 30. aprila u kojima je deportovano 3.800 ljudi. Od 15. maja počele su masovne deportacije iz Mađarske dnevno sa tri voza i otprilike 4.000 ljudi u jednom vozu. Ukupno je deportirano 438.000 Židova. Dio radno sposobih Židova je deportovan u druge logore. Od 795.000 mađarskih Židova ukupno je deportirano 508.000, od kojih 64.000 za vojnu industriju u pogone širom Njemačke. Broj Židova koji su ubijeni u Auschwitzu kreće se oko 382.000, ali do sada nije tačno ustanovljen. Poznat je ukupni broj žrtava i on iznosi 502.000 Židova.<ref>Wolfgang Benz(Hrsg): ''Dimension des Völkermordes'', DTV, 1996, {{ISBN|3-423-04690-2}} {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> ==Pogubljenja Roma i Sinti == U martu 1943. godine počele su deportacije Roma i Sinti, koji su definirani kao ''Cigani'' i ''Cigani mješanci'' [[njemački jezik|njem.]]: ''Zigeunermischlinge''. Za njih je dograđen posebni dio u logoru nazvan '' Logor za Cigane''. Uslovi života su bili neizdrživi, tako da većina logoraša nije preživjela. Preživjeli su, nakon jedne pobune u julu 1944. godine, pobijeni u gasnim komorama == Pokušaji bijega == Ukupno je 700 logoraša pokušalo pobjeći iz Auschwitza. Smatra se da je oko 300 njih uspjelo, dok po drugim izvorima uspjelo je pobjeći samo 150 logoraša.<ref name="Izvještaj muzeja u Auschwitzu">[http://www.auschwitz-muzeum.oswiecim.pl/new/index.php?tryb=news_big&language=DE&id=1013 Izvještaj muzeja u Auschwitzu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929131624/http://www.auschwitz-muzeum.oswiecim.pl/new/index.php?tryb=news_big&language=DE&id=1013 |date=29 Septembar 2007 }} {{Simboli jezika|pl|poljski}} {{Simboli jezika|en|engleski}} {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref>. Za odmazdu bi čuvari logora ubijali druge logoraše ili bi članove njihovih porodica javno strijeljali. Logoraše kojima bijeg ne bi uspjeo stavljali bi u samice i mučili izgladnjivanjem do smrti. 6. jula 1940. godine prvi logoraš koji je pobjegao bio je Poljak Tadeusz Wiejowski, koji je pobjegao uz pomoć dvojice poljskih pripadnika otpora koji su radili u logoru. 20. juna 1942. godine uspjeli su pobjeći četiri Poljaka: Kazimierz Piechowski, Stanisław Gustaw Jaster, Józef Lempart i Eugeniusz Bendera. Preobučeni u SS uniforme i naoružani uspjeli su pobjeći iz logora. Jedan od njih uspio je poljskom pokretu otpora prenijeti planove i podatke o logoru.<ref name="Izvještaj muzeja u Auschwitzu"/> 7. oktobra 1944. godine pokušan je organizirani bijeg koji je organizirala ''[[Specijalna židovska jedinica Auschwitz]]'' [[Njemački jezik|njem.]]: ''Sonderkommando KZ Auschwitz-Birkenau`'', koja se sastojala od logoraša koji su bili prinuđeni pomagati u organizaciji masovnih pogubljenja. == Odnos saveznika prema logorima == [[Datoteka:Auschwitz aerial view RAF.jpg|desno|mini|Auschwitz-Birkenau, Snimak RAF 1944.]] Informacije koje su posjedovali Saveznici svode se na fotografije 31. maja 1944. godine. Fotografije su ojavljene 2003. godine i one su u posjedu britanske avijacije ''[[Royal Air Force]]'' (RAF). Snimci koji su tajno snimljeni od strane pripadnika Specijalne jedinice, već su ranije poslani Saveznicima. Dva odbjegla logoraša [[Rudolf Vrba]] i [[Alfréd Wetzler]] su ranije napravili planove i skice logora, koje su preko poljskog pokreta otpora poslate vladi Velike Britanije. Izvještaje je slao i [[Witold Pilecki]], jedini čovjek koji je dobrovoljno otišao u Auschwitz, poslao je više izvještaja u vremenu od 19. septembra 1940. godine do 27. aprila 1943. godine. Na ljeto 1944. godine informacije o deportaciji mađarskih Židova došle su preko Švicarske do britanske vlade, te je predloženo bombardiranje željezničkih stanica, čvorišta u Njemačkoj i Mađarskoj. Ova informacija je došla do njemačke obavještajne službe, ali su se deportacije nastavile. Do najavljenog bombardiranja njemačkih položaja nije došlo. 13. septembra 1944. godine američke trupe bombardovale su postrojenja fabrike ''Buna'' i počinile značajniju štetu. Dalji zračni napadi nastavili su se 20. augusta, 18. i 26. decembra 1944. godine. Gasne komore i transportni putovi nisu bombardirani. Razlozi ovakve reakcije Saveznika nisu poznati i smatraju se uprkos kontroverznim nagađanjima, da Saveznici Auschwitz-Birkenau nisu smatrali značajnim logorom u odnosu na ostale. == Također pogledajte == * [[Koncentracijski logor Auschwitz]] * [[Koncentracijski logor Auschwitz I]] * [[Koncentracijski logori u Poljskoj]] == Reference == {{reference}} ==Vanjski linkovi== * {{Cite web|url=http://auschwitz.org/|title=Auschwitz-Birkenau|website=auschwitz.org|access-date=9. 3. 2021}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Koncentracijski logori u Drugom svjetskom ratu|A]] [[Kategorija:Holokaust]] [[Kategorija:Osnivanja u 1940-ima]] [[Kategorija:Ukidanja u 1945.]] 0ut976x2qaw8pb3qkeikfhr2qieeb3x Roger Federer 0 87040 3848478 3750296 2026-05-22T06:50:44Z Panasko 146730 /* Vanjski linkovi */ 3848478 wikitext text/x-wiki {{Infokutija teniser | ime = Roger Federer | slika = Roger Federer (26 June 2009, Wimbledon) 2 new.jpg | veličina_slike = | tekst = Federer na [[Wimbledon (tenis)|Wimbledonu]] 2009. | nadimak = ''Federer-Express'' (''FedEx'')<ref>{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/sport/tennis/the-federer-express-runs-over-henman-545959.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090724014408/http://www.independent.co.uk/sport/tennis/the-federer-express-runs-over-henman-545959.html|title=The Federer express runs over Henman|archive-date=24. 7. 2009|publisher=[[The Independent]]|access-date=15. 6. 2015}}</ref><br/>''Švicarski maestro''<ref>{{cite web |url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1656212,00.html |title=Five Ways to Beat Roger Federer |date=24. 8. 2007 |publisher=[[Time (magazin)|Time]] |access-date=15. 6. 2015 |archive-date=24. 8. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824170056/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1656212,00.html |url-status=dead}}</ref> | država = {{ZID|Švicarska}} | prebivalište = | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1981|08|08}} | mjesto_rođenja = [[Basel]], [[Švicarska]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | visina = 185 cm | težina = 86 kg | profesionalni_početak = 1998. | kraj_karijere = 2022. | ruka = Desna | trener = {{plainlist| * Adolf Kacovsky (1991) * [[Peter Carter (tenis)|Peter Carter]] (1991–2000) * [[Peter Lundgren]] (2000–2003) * [[Tony Roche]] (2006–2007) * [[Severin Lüthi]] (2007–2022) * [[José Higueras]] (2008) * [[Paul Annacone]] (2010–2013) * [[Stefan Edberg]] (2014–2015) * [[Ivan Ljubičić]] (2016–2022) }} | novčane_nagrade = 130.594.339 $ *<small>[[ATP Tour rekordi#Zarada|3. svih vremena]]</small> | kuća_slavnih_god = | kuća_slavnih_id = | služeni_sajt = | pobjede-porazi_pojedinačno = {{pob-por-tenis|pobjede=1251|porazi=275}} | turniri_pojedinačno = 103 ([[Teniseri s najviše titula od 1968.|2. mjesto u Open Eri]]) | najbolji_plasman_pojedinačno = '''1''' (2. 2. 2004) | australian_open_pojedinačno = '''P''' ([[Australian Open 2004 – muški singl|2004]], [[Australian Open 2006 – muški singl|2006]], [[Australian Open 2007 – muški singl|2007]], [[Australian Open 2010 – muški singl|2010]], [[Australian Open 2017 – muški singl|2017]], [[Australian Open 2018 – muški singl|2018]]) | roland_garros_pojedinačno = '''P''' ([[Roland Garros 2009 – muški singl|2009]]) | wimbledon_pojedinačno = '''P''' ([[Wimbledon 2003 – muški singl|2003]], [[Wimbledon 2004 – muški singl|2004]], [[Wimbledon 2005 – muški singl|2005]], [[Wimbledon 2006 – muški singl|2006]], [[Wimbledon 2007 – muški singl|2007]], [[Wimbledon 2009 – muški singl|2009]], [[Wimbledon 2012 – muški singl|2012]], [[Wimbledon 2017 – muški singl|2017]]) | us_open_pojedinačno = '''P''' ([[US Open 2004 – muški singl|2004]], [[US Open 2005 – muški singl|2005]], [[US Open 2006 – muški singl|2006]], [[US Open 2007 – muški singl|2007]], [[US Open 2008 – muški singl|2008]]) | drugi_turniri = | masters_cup_pojedinačno = '''P''' ([[Tennis Masters Cup 2003.|2003]], [[Tennis Masters Cup 2004.|2004]], [[Tennis Masters Cup 2007.|2007]], [[Tennis Masters Cup 2010.|2010]], [[Tennis Masters Cup 2011.|2011]]) | olimpijske_igre_pojedinačno = F ([[Tenis na olimpijskim igrama 2012 – muški singl|2012]]) | pro_prvenstva = | pobjede-porazi_parovi = {{pob-por-tenis|pobjede=131|porazi=93}} | turniri_parovi = 8 | najbolji_plasman_parovi = 24 (9. 6. 2003) | australian_open_parovi = 3K ([[Australian Open 2003 – muški parovi|2003]]) | roland_garros_parovi = 1K ([[Roland Garros 2000 – muški parovi|2000]]) | wimbledon_parovi = ČF ([[Wimbledon 2000 – muški parovi|2000]]) | us_open_parovi = 3K ([[US Open 2002 – muški parovi|2002]]) | drugi_turniri_parovi = | olimpijske_igre_parovi = '''P''' ([[Tenis na Olimpijskim igrama 2008 – muški parovi|2008]]) | timska_takmičenja = | davis_cup = '''P''' ([[Davis Cup 2014 – Svjetska grupa|2014]]) | hopman_cup = '''P''' ([[Hopman Cup 2001.|2001]], [[Hopman Cup 2018.|2018]], [[Hopman Cup 2019.|2019]]) | laver_cup = '''P''' ([[Laver Cup 2017.|2017]], [[Laver Cup 2018.|2018]], [[Laver Cup 2019.|2019]]) | modul = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|Olimpijske igre – [[Tenis na Olimpijskim igrama|Tenis]]}} {{MedaljaZlato |[[Olimpijske igre 2008.|Peking 2008.]]|[[Tenis na Olimpijskim igrama 2008 – muški parovi|Parovi]]}} {{MedaljaSrebro|[[Olimpijske igre 2012.|London 2012.]]|[[Tenis na Olimpijskim igrama 2012 – muški singl|Singl]]}} | ažurirano = 26. 9. 2022. }} '''Roger Federer''' penzionisani je [[tenis]]er iz [[Švicarska|Švicarske]]. Na [[Spisak brojeva 1 na ATP-listi|broju 1]] ATP-liste proveo je 310 sedmica, od čega rekordnih 237 uzastopno, te je pet puta godinu završavao kao broj 1. Osvojio je 103 turnira, po čemu je drugi svih vremena, uključujući 20 [[Grand Slam]] turnira (rekordnih osam [[Wimbledon (tenis)|Wimbledona]], šest [[Australian Open]]a, pet [[US Open]]a, po čemu dijeli rekord u [[Open Era|Open Eri]], i jedan [[Roland Garros]]) te rekordnih šest [[Tennis Masters Cup|Masters Cupova]]), kao i 28 titula na turnirima iz serije [[ATP Masters 1000]]. Igrao je u eri u kojoj je dominirao tenisom zajedno s [[Rafael Nadal|Rafaelom Nadalom]] i [[Novak Đoković|Novakom Đokovićem]] kao [[Velika trojka (tenis)|Velika trojka]]; neki ih smatraju trojicom najuspješnijih tenisera svih vremena.{{efn|Grupa koju čine Federer, Nadal, Đoković i [[Andy Murray]] također je nazvana Velika četvorka, kao referenca na njihov status četvorice najostvarenijih igrača svog doba.}} Juniorski pobjednik Wimbledona [[Wimbledon 1998 - muški singl (juniori)|1998.]] i nekadašnji skupljač loptica, prvi Grand Slam turnir osvojio je upravo u Wimbledonu [[Wimbledon 2003 - muški singl|2003.]] kao 21-godišnjak.<ref>{{Cite web|title=How a ballboy became a legend|url=https://theguardian.com/sport/video/2022/sep/15/how-a-ballboy-became-a-legend-roger-federers-career-highlights-video|access-date=17. 9. 2022|work=The Guardian|date=15. 9. 2022}}</ref> Između 2003. i 2009. igrao je 21 od 28 finala na Grand Slam turnirima. Osvojio je tri od četiri Grand Slam turnira i Masters Cup 2004, 2006. i 2007, uz po pet uzastopnih titula na Wimbledonu i US Openu. Karijerni Grand Slam upotpunio je na [[Roland Garros]]u [[Roland Garros 2009 – muški singl|2009.]] nakon tri uzastopna poraza u finalima od Nadala, njegovog [[Rivalstvo Federer–Nadal|glavnog rivala]] do 2010. Kao 27-godišnjak, pobjedom na [[Wimbledon 2009 – muški singl|Wimbledonu 2009.]] oborio je [[Pete Sampras|Samprasov]] rekord od 14 titula na Grand Slam turnirima. Iako je ostao među top 3 tokom većeg dijela ranih 2010-ih, uspjesi Nadala i Đokovića okončali su njegovu dominaciju na [[Travnati teren|travi]] i [[Tvrda podloga|tvrdoj podlozi]]; od 2010. do 2016. osvojio je dva Grand Slam turnira. U tom periodu sa [[Stanislas Wawrinka|Stanislasom Wawrinkom]] odveo je [[Davis Cup reprezentacija Švicarske|reprezentaciju Švicarske]] do njene prve titule u [[Davis Cup]]u ([[Davis Cup 2014 – Svjetska grupa|2014]]), a s njim je prethodno [[Tenis na Olimpijskim igrama 2008 – muški parovi|osvojio]] i olimpijsko zlato u [[Peking]]u [[Olimpijske igre 2008.|2008]]. Također je [[Tenis na Olimpijskim igrama 2012 – muški singl|osvojio]] pojedinačno srebro na [[Olimpijske igre 2012.|Olimpijskim igrama 2012.]] u [[London]]u, gdje ga je u finalu pobijedio [[Andy Murray]]. Nakon polugodišnje pauze u drugom dijelu 2016. radi oporavka od operacije koljena, vratio se na najbolji mogući način, osvojivši još tri Grand Slam turnira u sljedeće dvije godine, uključujući [[Australian Open 2017 – muški singl|Australian Open 2017.]] protiv Nadala i osmu titulu na Wimbledonu [[Wimbledon 2017 – muški singl|iste godine]]. Na [[Australian Open 2018 – muški singl|Australian Openu 2018.]] postao je prvi igrač koji je osvojio 20 Grand Slam turnira te, nakratko, najstariji broj 1, kao 36-godišnjak. U septembru 2022. povukao se iz profesionalnog tenisa nakon nastupa na [[Laver Cup 2022.|Laver Cupu]]. Njegova svestranost te lahkoća i elegancija u igri učinili su ga veoma popularnim među ljubiteljima tenisa. Iako je u juniorskim danima imao problema sa samokontrolom, preobrazio je svoje ponašanje na terenu i postao omiljen zbog svoje generalne prijaznosti, osvojivši [[ATP nagrade#Nagrada "Stefan Edberg" za sportsko ponašanje|nagradu "Stefan Edberg" za sportsko ponašanje]] 13 puta. Rekordnih pet puta proglašen je [[Laureusov svjetski sportist godine|Laureusovim svjetskim sportistom godine]]. Izvan terena, igrao je ključnu ulogu u osnivanju [[Laver Cup]]a, ekipnog teniskog takmičenja. Aktivan je i na polju filantropije. Osnovao je Fondaciju "Roger Federer", koja pomaže siromašnoj djeci u [[Južna Afrika (regija)|južnoj Africi]] i djelomično je skupljao sredstva kroz seriju egzibicijskih mečeva pod nazivom [[Meč za Afriku]]. Jedan je od deset najplaćenijih sportista u bilo kojem sportu, a 2020. bio je na prvom mjestu te godišnje liste s prihodom od 100 miliona [[Američki dolar|$]] od raznih sponzorskih ugovora.<ref>{{Cite web |author= Caira Conner |title= Roger Federer on Retirement, Wimbledon, and Becoming Switzerland's New Tourism Ambassador |url= https://www.gq.com/story/roger-federer-retirement-wimbledon-switzerland |access-date= 25. 5. 2021 |work= GQ |date= 24. 5. 2021}}</ref> == Privatni život == Rođen je 8. augusta 1981. u [[Binningen]]u kod [[Basel]]a. Njegovi roditelji su Robert i Lynette Federer. Majka mu je [[Južnoafrička Republika|Južnoafrikanka]], pa Federer ima i južnoafričko državljanstvo. Ima dvije godine stariju sestru Dianu. Odrastao je u mjestašcu [[Münchenstein]], pokraj Basela. Govori [[Švicarski njemački jezik|švicarski njemački]] kao maternji jezik te standardni [[njemački jezik|njemački]], a od stranih jezika tečno govori [[engleski jezik|engleski]] i [[francuski jezik|francuski]], dok [[italijanski jezik|italijanski]] i [[švedski jezik|švedski]] poznaje djelomično. U djetinjstvu se bavio [[nogomet]]om prije no što je počeo trenirati tenis. Njegovi hobiji su igranje [[golf]]a, [[igraće karte|karata]], slušanje [[muzika|muzike]] i [[skijanje]]. Također voli čitati magazine poput ''[[Vogue]]a'' i ''[[Top Gear]]a'' i navija za [[FC Basel]], a simpatizira i [[Arsenal FC|Arsenal]], [[Liverpool FC|Liverpool]] i [[AS Roma|Romu]]. Njegovi uzori u tenisu i životu jesu [[Boris Becker]], [[Stefan Edberg]], [[Michael Jordan]] i [[Nelson Mandela]]. Trenutno živi u [[Bottmingen]]u. Oženjen je i živi sa suprugom [[Miroslava Federer|Miroslavom]] (rođ. Vavrinec). Dana 23. jula 2009. dobili su blizanke, koje su nazvali Charlene Riva i Myla Rose, a 6. maja 2014. dobili su i drugi par blizanaca, ovog puta sinove, kojima su dali imena Leo i Lennart (Lenny).<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/rogerfederer/10828009/Roger-Federer-Mirka-and-I-couldnt-be-happier-with-twin-boys-and-now-we-know-how-to-cope-with-babies-on-tour.html|title=Roger Federer: Mirka and I couldn't be happier with twin boys – and now we know how to cope with babies on tour|date=13. 5. 2014|access-date=13. 5. 2014|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/27291534|title=Roger Federer's wife gives birth to second set of twins|date=6. 5. 2014|access-date=6. 5. 2014|publisher=BBC News}}</ref> == Filantropija == Poznat je kao veliki humanitarac. Godine 2003. sa svojom majkom osnovao je [[Fondacija "Roger Federer"|Fondaciju "Roger Federer"]], koja pomaže hendikepiranim ljudima i promovira [[sport]].<ref>{{cite web|url=http://www.rogerfederer.com/en/mediacorner/mediareleases/mediareleasesdetail.cfm?uPressID=145|title=Roger Federer Foundation to Support Children and Young People in South Africa|publisher=Federerov službeni sajt|date=28. 5. 2004|access-date=15. 10. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927003523/http://www.rogerfederer.com/en/mediacorner/mediareleases/mediareleasesdetail.cfm?uPressID=145 |archive-date= 27. 9. 2007}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.rogerfedererfoundation.org/en/foundation/mission/|title=Roger Federer Foundation Mission|publisher=Fondacija "Roger Federer" |access-date= 5. 2. 2012|archive-url=https://archive.today/20130415234804/http://www.rogerfedererfoundation.org/en/foundation/mission/ |archive-date= 15. 4. 2013}}</ref> 2005. stavio je na [[aukcija|aukciju]] svoj reket s [[US Open 2005 – muški singl|US Opena 2005.]] kako bi pomogao žrtvama [[uragan]]a [[Uragan Katrina|Katrine]].<ref>{{cite web|url=http://www.rogerfederer.com/en/rogers/news/newsdetail.cfm?uNewsID=211|title=Off Court – Racquets Net $40,000 for Victims of Hurricane|publisher=Federerov službeni sajt|date=20. 9. 2005|access-date=15. 10. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20061024155855/http://www.rogerfederer.com/en/rogers/news/newsdetail.cfm?uNewsID=211|archive-date= 24. 10. 2006}}</ref> Donirao je mnogo predmeta s njegovim potpisom raznim humanitarnim organizacijama. Tokom [[Indian Wells Masters|Mastersa]] u [[Indian Wells (Kalifornija)|Indian Wellsu]] [[Indian Wells Masters 2005.|2005.]] organizirao je egzibicijski meč pod nazivom ''Rally for Relief'', u kojem je učestvovalo nekoliko najboljih svjetskih tenisera i teniserki, a sav prihod doniran je za pomoć žrtvama [[Cunami u Indijskom okeanu 2004.|cunamija u Indijskom okeanu 2004.]] Otad je posjetio Južnoafričku Republiku i [[Tamil Nadu]], [[Države i teritorije Indije|indijsku državu]] koja je najviše pogođena cunamijem.<ref>{{cite web |url=http://www.swissinfo.ch/eng/front/Federer_visits_tsunami_victims_in_India.html?siteSect=105&sid=7379212&cKey=1166901396000&ty=st |title=Federer visits tsunami victims in India |publisher=SwissInfo |date=23. 12. 2006 |access-date=15. 10. 2009 |archive-date=26. 5. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526010707/http://www.swissinfo.ch/eng/federer-visits-tsunami-victims-in-india/566960 |url-status=dead }}</ref> U aprilu 2006. proglašen je [[UNICEF]]-ovim ambasadorom dobre volje.<ref>{{cite web|url=http://www.unicef.org/infobycountry/usa_32007.html|title=UNICEF's newest Goodwill Ambassador, tennis star Roger Federer, hits an ace for children|publisher=UNICEF|date=3. 4. 2006|access-date=15. 10. 2009|archive-date=2. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402050144/http://www.unicef.org/infobycountry/usa_32007.html|url-status=dead}}</ref> Također se pojavio u UNICEF-ovim javnim porukama s ciljem podizanja svijesti javnosti o [[sida|sidi]]. Reagirajući na [[potres u Haitiju 2010.|potres u Haitiju 2010]], a u saradnji s Nadalom, Đokovićem, Roddickom, Hewittom, [[Kim Clijsters]], [[Serena Williams|Serenom Williams]] i [[Samantha Stosur|Samanthom Stosur]], koji su se odrekli posljednjeg dana priprema za [[Australian Open 2010]], organizirao je još jednu posebnu humanitarnu priredbu, ''Hit for Haiti'', čiji je prihod doniran žrtvama [[zemljotres]]a. [[Svjetski ekonomski forum]] proglasio ga je Mladim globalnim liderom za 2010. kao priznanje za njegovo vodstvo, postignuća i doprinos [[društvo|društvu]].<ref>{{cite web|url=http://www.weforum.org/en/media/Latest%20News%20Releases/PR_YGL2010|title=The Forum of Young Global Leaders|work=The Forum of Young Global Leaders - World Economic Forum|access-date=15. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100307012504/http://www.weforum.org/en/media/Latest%20News%20Releases/PR_YGL2010 |archive-date= 7. 3. 2010}}</ref> Godinu kasnije, 16. januara 2011, bio je organizator i učesnik još jednog sličnog događaja čiji je prihod poklonjen žrtvama [[Poplave u Queenslandu 2010–2011.|poplava u Queenslandu 2010–2011.]] == Juniorski tenis == Tenis je počeo igrati od šeste godine. Nogomet je igrao do 12. godine, kad se odlučio potpuno posvetiti tenisu. Trenirao je kod privatnog trenera u [[Lausanne|Lozani]]. U 14. godini postao je pobjednik državnog takmičenja u juniorskom tenisu i izabran je da trenira u Švicarskom nacionalnom teniskom centru u Ecublensu. Kao junior igrao je do 1998, kada je osvojio juniorski Wimbledon i prestižni [[Orange Bowl]]. ;Juniorski rezultati na Grand Slam turnirima: * Australian Open: PF (1998) * ''Roland Garros'': 1K (1998) * Wimbledon: '''P''' (1998) * US Open: F (1998) == Profesionalna karijera == === Do 2001. === Federer je počeo profesionalnu karijeru u julu 1998, kad se prvi put pojavio na [[ATP Gstaad|ATP-turniru]] u [[Gstaad]]u. Sljedeće godine igrao je u švicarskom timu u [[Davis Cup]]u protiv [[Davis Cup reprezentacija Italije|Italije]] i završio, kao najmlađi ATP-igrač, među 100 najboljih u svijetu. Na [[Olimpijske igre 2000.|Olimpijskim igrama u Sydneyju 2000.]] igrao je za bronzanu medalju, gdje je izgubio od [[Francuzi|Francuza]] [[Arnaud di Pasquale|Di Pasqualea]]. Kao finalist pojavio se prvi put na turnirima u [[ATP Marseille 2000 – singl|Marseilleu]] i [[ATP Basel 2000 – singl|Baselu]]. Na kraju godine popeo se na 29. mjesto na [[Asocijacija teniskih profesionalaca|ATP-listi]]. === 2001. === U februaru 2001. u [[Milano|Milanu]] je osvojio prvi [[ATP Milano 2001 – singl|ATP-turnir]] u karijeri. Zatim je tri puta donio pobjedu za Švicarsku u Davis Cupu protiv [[Davis Cup reprezentacija SAD-a|SAD-a]], a nešto kasnije došao je do četvrtfinala [[Wimbledon 2001 – muški singl|Wimbledona]], pobijedivši [[Pete Sampras|Petea Samprasa]] u osmini finala i najavivši tako dolazak njegove ere u [[All England Lawn Tennis and Croquet Club|All England Clubu]]. Meč je otišao u pet setova i završio rezultatom 7–6<sup>7</sup>, 5–7, 6–4, 6–7<sup>2</sup>, 7–5. Mnogi (opravdano) smatraju da je ovaj meč označio prekretnicu u Federerovoj karijeri. U [[Perth]]u je sa zemljakinjom [[Martina Hingis|Martinom Hingis]] osvojio i [[Hopman Cup 2001.|Hopman Cup]]. === 2002. === Na [[Miami Masters 2002 – muški singl|Miami Mastersu]] došao je do finala, gdje je poražen od [[Andre Agassi|Agassija]]. Do finala je došao i u [[Hamburg Masters 2002 – muški singl|Hamburgu]], a u Davis Cupu pobijedio je bivše svjetske igrače br. 1, [[Davis Cup reprezentacija Rusije|Ruse]] [[Marat Safin|Marata Safina]] i [[Jevgenij Kafeljnikov|Jevgenija Kafeljnikova]]. Uprkos ranom ispadanju na [[Roland Garros 2002 – muški singl|Roland Garrosu]], [[Wimbledon 2002 – muški singl|Wimbledonu]] i [[US Open 2002 – muški singl|US Openu]], a posebno gubitku svog dugogodišnjeg trenera, [[Australija]]nca [[Peter Carter (tenis)|Petera Cartera]] (poginuo u saobraćajnoj nesreći), ipak je uspio doći na šesto mjesto ATP-liste i prvi put osigurati učešće na Masters Cupu. Na [[Tennis Masters Cup 2002 – singl|ovom turniru]] izgubio je u polufinalu od [[Lleyton Hewitt|Lleytona Hewitta]] (5–7, 7–5, 5–7). === 2003. === U prvoj četvrtini 2003. zabilježio je prve pobjede na tvrdoj podlozi. Prvo je došao do osmine finala [[Australian Open 2003 – muški singl|Australian Opena]], gdje ga je zaustavio [[Argentina]]c [[David Nalbandian]], a nešto kasnije osvojio je [[ATP Marseille 2003 – singl|Marseille]] i [[ATP Dubai 2003 – singl|Dubai]], uprkos ranom ispadanju u [[Indian Wells Masters 2003 – muški singl|Indian Wellsu]] i [[Miami Masters 2003 – muški singl|Miamiju]]. Na zemljanim terenima pobijedio je u [[BMW Open 2003 – singl|Münchenu]], a nešto kasnije došao i do finala na [[Rim Masters 2003 – muški singl|Mastersu]] u [[Rim]]u. Ipak, nije uspio doći tako daleko i na [[Hamburg Masters 2003 – muški singl|turniru]] u [[Hamburg]]u i na [[Roland Garros 2003 – muški singl|Roland Garrosu]]. U trećoj četvrtini 2003. zabilježio je prvi veliki uspjeh u karijeri. [[ATP Halle 2003 – singl|Osvojio je]] [[ATP Halle|turnir]] u [[Halle (Vestfalija)|Halleu]] i prestižni [[Wimbledon 2003 – muški singl|Wimbledon]]. U Halleu je pobijedio [[Nijemci|Nijemca]] [[Nicolas Kiefer|Nicolasa Kiefera]], a na Wimbledonu Australijanca [[Mark Philippoussis|Marka Philippoussisa]] 7–6<sup>5</sup>, 6–2, 7–6<sup>3</sup>. U [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] nije uspio doći do finala na Mastersima, a u četvrtom kolu [[US Open 2003 – muški singl|US Opena]] od njega je bolji bio Nalbandian 6–3, 6–7<sup>1</sup>, 4–6, 3–6. S početkom jeseni, pa sve do kraja sezone Federer je bio sve bolji. Osvojio je turnir u [[ATP Beč 2003 – singl|Beču]], gdje je savladao [[Španci|Španca]] [[Carlos Moyá|Carlosa Moyu]], da bi u konačnici osvojio prvu titulu na [[Tennis Masters Cup 2003 – singl|Masters Cupu]] u [[Houston]]u. Tu je u polufinalu savladao Amerikanca [[Andy Roddick|Andyja Roddicka]] 7–6<sup>2</sup>, 6–2, a u finalu [[Andre Agassi|Agassija]] 6–3, 6–0, 6–4. Osvajanjem ovog prestižnog turnira završio je sezonu kao drugi igrač na ATP-listi. === 2004. === Ova godina za Federera je bila jedna od nauspješnijih u karijeri. Tada je osvojio tri od četiri Grand Slam turnira, kao i sve turnire na kojima je došao do finala i ostvario impresivan omjer 74–6, s 11 osvojenih titula. Prvi [[Australian Open 2004 – muški singl|Australian Open]] u karijeri osvojio je pobijedivši u finalu Safina 7–6<sup>3</sup>, 6–4, 6–2. Odmah nakon što je osvojio Australian Open, tačnije, 2. februara 2004, postao je prvi teniser svijeta. Zatim je na [[Roland Garros 2004 – muški singl|Roland Garrosu]] došao do trećeg kola, gdje ga je zaustavio [[Brazil]]ac [[Gustavo Kuerten]]. Nakon toga osvojio je [[ATP Halle 2004 – singl|Halle]] pobijedivši u finalu [[Mardy Fish|Mardyja Fisha]], drugi [[Wimbledon 2004 – muški singl|Wimbledon]] (pobijedivši Roddicka 4–6, 7–5, 7–6<sup>3</sup>, 6–4) i prvi [[US Open 2004 – muški singl|US Open]] u karijeri, pobijedivši Hewitta 6–0, 7–6<sup>3</sup>, 6–0. Također je osvojio turnire u [[ATP Dubai 2004 – singl|Dubaiju]], [[Indian Wells Masters 2004 – muški singl|Indian Wellsu]], [[Hamburg Masters 2004 – muški singl|Hamburgu]], [[ATP Gstaad 2004 – singl|Gstaadu]], [[Rogers Cup 2004 – muški singl|Torontu]] i [[ATP Bangkok 2004 – singl|Bangkoku]]. Na OI 2004. u Atini nije ostvario dobar rezultat – u [[Tenis na OI 2004 – muški singl|drugom kolu]] savladao ga je [[Tomáš Berdych]] 4–6, 7–5, 7–5. Na kraju godine odbranio je titulu na [[Tennis Masters Cup 2004 – singl|Masters Cupu]] u Houstonu, pobijedivši Hewitta 6–3, 6–2. Ove godine Federer nije imao trenera, a s njim su sarađivali fitnes-trener Pierre Paganini, fizioterapeut Pavel Kovač i njegova [[porodica]] i prijatelji. === 2005. === Na početku godine Federer je pristao da mu [[Tony Roach]] bude trener. Na [[Australian Open 2005 – muški singl|Australian Openu]] došao je do polufinala, gdje ga je savladao kasniji pobjednik turnira, Marat Safin, u meču u 5 setova koji je trajao preko 4 sata (7–5, 4–6, 7–5, 6–7<sup>6</sup>, 7–9). Na sljedeća dva velika turnira, koji se igraju na [[beton]]skoj podlozi, došao je do finala, te osvojio [[Indian Wells Masters 2005 – muški singl|Indian Wells]] i [[Miami Masters 2005 – muški singl|Miami]]. U Indian Wellsu bio je bolji od Hewitta, a u Miamiju od Nadala 2–6, 6–7<sup>4</sup>, 7–6<sup>5</sup>, 6–3, 6–1. Nakon Miamija osvojio je i [[Hamburg Masters 2005 – muški singl|Hamburg]], gdje je u finalu savladao Francuza [[Richard Gasquet|Richarda Gasqueta]] 6–3, 7–5, 7–6<sup>4</sup>, a na ''[[Roland Garros 2005 – muški singl|Roland Garrosu]]'' došao je do polufinala, gdje je izgubio od Nadala 3–6, 6–4, 4–6, 3–6. Ponovo je osvojio [[ATP Halle 2005 – singl|Halle]], pobijedivši u finalu Safina 6–4, 6–7<sup>6</sup>, 6–4, i odbranio titulu na [[Wimbledon 2005 – muški singl|Wimbledonu]], gdje je savladao Roddicka 6–2, 7–6<sup>2</sup>, 6–4. Na [[Cincinnati Masters 2005 – muški singl|Mastersu]] u [[Cincinnati]]ju u finalu je još jednom pobijedio Roddicka 6–3, 7–5. Na [[US Open 2005 – muški singl|US Openu]] pobijedio je veterana Agassija u 4 seta: 6–3, 2–6, 7–6<sup>1</sup>, 6–1. Osvajanjem ovog turnira postao je prvi teniser u [[Open Era|Open Eri]] koji je uspio osvojiti Wimbledon i US Open dvije godine uzastopno. Nakon US Opena osvojio je turnir u [[ATP Bangkok 2005 – singl|Bangkoku]], gdje je savladao Britanca [[Andy Murray|Murrayja]] 6–3, 7–5. Na kraju sezone, na [[Tennis Masters Cup 2005 – singl|Masters Cupu]], u [[triler]]u dugom 4 i po sata, nije uspio pobijediti Nalbandiana. Rezultat finalnog meča bio je 7–6<sup>4</sup>, 7–6<sup>11</sup>, 2–6, 1–6, 6–7<sup>3</sup>. === 2006. === Federer je 2006. osvojio [[Australian Open 2006 – muški singl|Australian Open]], pobijedivši [[Kipar|Kipranina]] [[Marcos Baghdatis|Marcosa Baghdatisa]] 5–7, 7–5, 6–0, 6–2. Zatim je odbranio titule u [[Indian Wells Masters 2006 – muški singl|Indian Wellsu]], pobijedivši [[Jamesa Blake (teniser)|Blakea]] (7–5, 6–3, 6–0), i [[Miami Masters 2006 – muški singl|Miamiju]], pobijedivši [[Ivan Ljubičić|Ljubičića]] 7–6<sup>5</sup>, 7–6<sup>4</sup>, 7–6<sup>6</sup>. Nakon toga došao je do 2 uzastopna finala u [[Monte Carlo Masters 2006 – singl|Monte Carlu]] i [[Rim Masters 2006 – muški singl|Rimu]], gdje je od njega bio bolji Nadal, i to 2–6, 7–6<sup>2</sup>, 3–6, 6–7<sup>5</sup> (Monte Carlo) i 7–6<sup>7</sup>, 6–7<sup>5</sup>, 4–6, 6–2, 6–7<sup>5</sup> (Rim). Na turniru u Hamburgu [[Hamburg Masters 2006 - muškisingl|te godine]] nije nastupio. U finalu ''[[Roland Garros 2006 – muški singl|Roland Garrosa]]'' ponovo je igrao protiv Nadala, koji ga je savladao u 4 seta: 6–1, 1–6, 4–6, 6–7<sup>4</sup>. Da je Federer osvojio i ovaj turnir, bio bi drugi igrač u historiji koji je osvojio pravi ''Grand Slam'' (sva 4 u jednoj sezoni). Odbranio je titulu u [[ATP Halle 2006 – singl|Halleu]], savladavši Berdycha 6–0, 6–7<sup>4</sup>, 6–2. Na [[Wimbledon 2006 – muški singl|Wimbledonu]] je nastupio kao 1. nosilac turnira, koji je i osvojio, izgubivši samo 1 set u 7 mečeva. Ovog puta u finalu je bio bolji od Nadala 6–0, 7–6<sup>5</sup>, 6–7<sup>2</sup>, 6–3. U [[Rogers Cup 2006 – muški singl|Torontu]] je bio bolji od Gasqueta, a na [[US Open 2006 – muški singl|US Openu]] od Roddicka (6–2, 4–6, 7–5, 6–1). U [[Madrid Masters 2006 – muški singl|Madridu]] i [[ATP Basel 2006 – singl|Baselu]] bio je bolji od [[Fernando González|Fernanda Gonzáleza]] 7–5, 6–1, 6–0 (Madrid) i 6–3, 6–2, 7–6<sup>3</sup> (Basel). Na [[Tennis Masters Cup 2006 – singl|Masters Cupu]] u finalu je savladao Blakea 6–0, 6–3, 6–4 i tako završio sezonu kao najbolji igrač na ATP Touru. === 2007. === Početkom 2007. osvojio je treći [[Australian Open 2007 – muški singl|Australian Open]] u karijeri i ukupno 10. Grand Slam turnir. U finalu je još jednom savladao Fernanda Gonzáleza 7–6<sup>2</sup>, 6–4, 6–4. Na ovom turniru nije izgubio nijedan set i tako je postao drugi teniser kome je to uspjelo (poslije Borga). Nešto kasnije, krajem februara, osvojio je turnir u [[ATP Dubai 2007 – singl|Dubaiju]], gdje je pobijedio [[Mihail Južni|Mihaila Južnog]] 6–4, 6–3. Ipak u nastavku, na Mastersima u [[Indian Wells Masters 2007 – muški singl|Indian Wellsu]] i [[Miami Masters 2007 – muški singl|Miamiju]] nije ostvario dobre rezultate jer je u oba navrata slavio Argentinac [[Guillermo Cañas]]. U Indian Wellsu Cañas je bio bolji u drugom kolu 7–5, 6–2, a u Miamiju u četvrtom kolu 7–6<sup>2</sup>, 2–6, 7–6<sup>5</sup>. Na turniru u [[Monte Carlo Masters 2007 – singl|Monte Carlu]] ponovilo se finale iz 2006. Nadal je opet bio bolji (4–6, 4–6). Nešto kasnije Federer je došao do 3. kola [[Rim Masters 2007 – muški singl|Mastersa]] u Rimu, gdje ga je zaustavio [[Filippo Volandri]]. Kasnije je, na zemljanoj podlozi, uspio savladati Nadala, i to u [[Hamburg Masters 2007 – muški singl|Hamburgu]] (2–6, 6–2, 6–0) i tako prekinuo Nadalov niz od rekordne 81 uzastopne pobjede na ovoj podlozi. Ipak, na [[Roland Garros 2007 – muški singl|Roland Garrosu]] Nadal mu se revanširao 3–6, 6–4, 3–6, 4–6. Nakon Roland Garrosa Federer nije odigrao nijedan turnir do [[Wimbledon 2007 – muški singl|Wimbledona]]. Tu je u finalu savladao Nadala 7–6<sup>7</sup>, 4–6, 7–6<sup>3</sup>, 2–6, 6–2 i tako izjednačio rekord [[Björn Borg|Björna Borga]] od 5 uzastopnih vimbldonskih titula. U [[Rogers Cup 2007 – muški singl|Montréalu]] je došao do finala, gdje ga je zaustavio [[Novak Đoković]] 6–7<sup>2</sup>, 6–2, 6–7<sup>2</sup>. Kasnije je u [[Cincinnati Masters 2007 – singl|Cincinnatiju]] Federer slavio pobijedivši Blakea 6–1, 6–4. U finalu [[US Open 2007 – muški singl|US Opena]] bio je bolji od Đokovića 7–6<sup>4</sup>, 7–6<sup>2</sup>, 6–4. Ovo je bio Federerov 4. US Open i 12. osvojeni Grand Slam turnir. Nakon US Opena igrao je Masterse u [[Madrid Masters 2007 – singl|Madridu]] (finale) i [[Pariz Masters 2007 – singl|Parizu]] (treće kolo), gdje je u oba navrata izgubio od Nalbandiana. Između ova dva turnira odigrao je još jedan u rodnom gradu, Baselu, koji je i [[ATP Basel 2007 – singl|osvojio]], pobijedivši [[Finci|Finca]] [[Jarkko Nieminen|Jarkka Nieminena]] 6–3, 6–4. Nakon Pariza na kraju sezone odigrao je i [[Tennis Masters Cup 2007 – singl|Masters Cup]] u [[Šangaj]]u. U finalu je pobijedio [[David Ferrer|Davida Ferrera]] 6–2, 6–3, 6–2 i tako još jednu godinu završio na 1. mjestu ATP-liste. === 2008. === Ova godina bila je veoma teška za Federera. Na početku sezone nije uspio odbraniti titulu na [[Australian Open 2008 – muški singl|Australian Openu]] jer ga je u polufinalu savladao Đoković 5–7, 3–6, 6–7<sup>5</sup>. To je bio prvi put od trećeg kola Roland Garrosa 2004. da Federer izgubi meč u tri seta. Nešto kasnije otkrio je kod [[ljekar]]a da ima [[mononukleoza|mononukleozu]], virusnu bolest, što je bilo povezano s njegovim lošim igrama. No, ipak se oporavio od te [[bolest]]i. Duže vrijeme nije igrao na turnirima kako bi se što bolje oporavio i pripremio za nastavak sezone. Na turniru u [[ATP Dubai 2008 – singl|Dubaiju]], gdje je također branio titulu, ispao je već u prvom kolu od Murrayja 7–6<sup>6</sup>, 3–6, 4–6. 10. marta otputovao je u New York kako bi igrao egzibicijski meč protiv bivšeg svjetskog reketa br. 1, Petea Samprasa. U [[Madison Square Garden]]u približno 20.000 ljubitelja tenisa moglo je uživati u izvanrednoj igri obojice vrhunskih tenisera. Federer je dobio ovaj meč 6–3, 6–7, 7–6. Na Mastersima u [[Indian Wells Masters 2008 – muški singl|Indian Wellsu]] i [[Miami Masters 2008 – muški singl|Miamiju]] doživio je neočekivane poraze od Amerikanaca. U Indian Wellsu izgubio je u polufinalu od Fisha, a u Miamiju u četvrtfinalu od Roddicka. Nakon ovih poraza počeo je sarađivati s trenerom [[José Higueras|Joséom Higuerasom]], s kojim je nastupio na prvom turniru na zemlji u sezoni – [[Estoril Open 2008 – singl|Estorilu]]. Ovaj turnir osvojio je pobijedivši [[Nikolaj Davidenko|Nikolaja Davidenka]] 7–6<sup>5</sup>, 1–2 (predaja Davidenka zbog povrede [[ligament|ligamenata]]). Kasnije više nije osvojio nijedan turnir na zemljanoj podlozi. U [[Monte Carlo Masters 2008 – singl|Monte Carlu]] je izgubio od Nadala (finale), u [[Rim Masters 2008 – muški singl|Rimu]] od [[Radek Štěpánek|Štěpáneka]] (četvrfinale), u [[Hamburg Masters 2008 – muški singl|Hamburgu]] ponovo od Nadala (finale), a na [[Roland Garros 2008 – muški singl|Roland Garrosu]] opet od Nadala (finale). Federer je tu doživio možda i najteži poraz u karijeri, izgubivši 1–6, 3–6, 0–6. Taj poraz nije ga demoralizirao, pa je peti put osvojio turnir u [[ATP Halle 2008 – singl|Halleu]], bez izgubljenog seta i servis-gema. U finalu ovog turnira pobijedio je Nijemca [[Philipp Kohlschreiber|Philippa Kohlschreibera]] 6–3, 6–4. Na [[Wimbledon 2008 – muški singl|Wimbledonu]] je ušao u svoje 16. Grand Slam finale, u kojem je opet igrao protiv Nadala. Federer bi pobjedom postavio novi rekord u Open Eri jer bi tako prešao Borga po broju osvojenih Wimbledona i izjednačio rekord svih vremena s [[William Renshaw|Williamom Renshawom]]. Nadal je prva dva seta dobio veoma lahko, a zatim je uslijedio duži prekid meča zbog [[kiša|kiše]]. Federer je potom dobio treći i četvrti set u ''tie-breaku'', međutim, na početku odlučujućeg seta kiša je opet počela, pa je meč ponovo prekinut. Ti prekidi unijeli su toliko neizvjesnosti u sam ishod meča, pa su mnogi smatrali da bi Nadal ili Federer mogli popustiti zbog njih. Nakon četiri sata i 48 minuta igre (s uračunatim prekidima ukupno sedam sati i 15 minuta) Nadal je savladao Federera 6–4, 6–4, 6–7<sup>5</sup>, 6–7<sup>8</sup>, 9–7. Teniska legenda [[John McEnroe]], koji je već dugo komentator na Wimbledonu, opisao je ovaj meč kao najbolji koji je ikad gledao. Federer je kasnije izgubio u ranim fazama turnira: u [[Rogers Cup 2008 – muški singl|Torontu]] ga je u drugom kolu savladao Francuz [[Gilles Simon (teniser)|Gilles Simon]], a u [[Cincinnati Masters 2008 – singl|Cincinnatiju]] je u trećem kolu od njega bio bolji [[Ivo Karlović]]. No ovi rezultati nisu ga puno razočarali jer je jako dobro igrao na Olimpijskim igrama u Pekingu. U [[Tenis na OI 2004 – muški singl|pojedinačnoj konkurenciji]] došao je do četvrtfinala, u kojem ga je savladao Blake, dok je sasvim neočekivano, u paru sa zemljakom Wawrinkom otišao do kraja, osvojivši zlatnu medalju za Švicarsku. U polufinalu su savladali favorite, braću [[Bob Bryan|Boba]] i [[Mike Bryan|Mikea Bryana]], a u finalu [[Šveđani|Šveđane]] [[Simon Aspelin|Simona Aspelina]] i [[Thomas Johansson|Thomasa Johanssona]] 6–3, 6–4, 6–7<sup>4</sup>, 6–3. Dan kasnije Federer je prvi put nakon 2. februara 2004. sišao s trona ATP-liste jer je Nadal, osvojivši zlatnu medalju (pojedinačno), bodovno prestigao Federera. Time je okončana dominacija Federera nakon rekordnih 237 uzastopnih sedmica. Na [[US Open 2008 – muški singl|US Openu]] Federer je igrao najbolji tenis u ovoj godini. u prvom kolu pobijedio je [[Máximo González|Máxima Gonzáleza]], u drugom [[Thiago Alves (teniser)|Thiaga Alvesa]], u trećem Štěpáneka, a u četvrtom, gdje je imao ponajviše problema, savladao je [[Igor Andrejev|Igora Andrejeva]] 6–7<sup>5</sup>, 7–6<sup>5</sup>, 6–3, 3–6, 6–3. U četvrtfinalu je pobijedio [[Gilles Müller|Gillesa Müllera]] 7–6<sup>5</sup>, 6–4, 7–6<sup>5</sup>, a u polufinalu Đokovića 6–3, 5–7, 7–5, 6–2. Iako je Murray igrao veoma dobro na US Openu i postigao veliki uspjeh došavši do svog prvog finala na Grand Slam turniru (u polufinalu je izbacio Nadala), Federeru nije predstavljalo veliki problem pobijediti ga. Slavio je prilično jednostavno u tri seta (6–2, 7–5, 6–2) i tako osvojio 13. Grand Slam turnir u karijeri. Time je postao prvi igrač u historiji tenisa kome je pošlo za rukom osvojiti Wimbledon i US Open pet puta uzastopno. Nakon US Opena uslijedila je kratka pauza, a zatim je igrao turnire u [[Madrid Masters 2008 – singl|Madridu]], [[ATP Basel 2008 – singl|Baselu]] i [[Pariz Masters 2008 – singl|Parizu]]. U međuvremenu je postao teniser s najvećom zaradom u karijeri, prestigavši Samprasa. Na Mastersu u Madridu došao je do polufinala, gdje je izgubio od Murrayja, dok je u rodnom Baselu došao do finala, gdje je pobijedio Nalbandiana. Na Mastersu u Parizu došao je do četvrtfinala, ali taj meč nije odigrao zbog povrede leđa. Zanimljiv je podatak da je u Parizu Federer prvi put u karijeri predao meč bez borbe. Na kraju godine odigrao je i [[Tennis Masters Cup 2008 – singl|Masters Cup]], posljednji koji se održao u Šangaju. Igrao je kao prvi nosilac s obzirom na to da je Nadal odustao zbog zdravstvenih problema. Osam najboljih tenisera pristupilo je turniru u dvije grupe, Zlatnoj i Crvenoj. Federer je žrijeban u Crvenu grupu, gdje su mu protivnici bili Simon, Murray i Roddick. Roddick je zbog zdravstvenih problema odustao od turnira, pa je kao zamjena ušao Štěpánek. Porazi od Simona i Murrayja i pobjeda nad Štěpánekom nisu Federeru omogućili prolaz u polufinale. Time je završio sezonu kao drugi igrač na ATP-listi. === 2009. === Na samom početku godine odigrao je dva turnira, u [[Abu Dhabi (grad)|Abu Dhabiju]] i [[ATP Doha 2009 – singl|Dohi]], gdje je u oba navrata izgubio u polufinalu protiv Murrayja. Nešto kasnije, kao pripremu pred Australian Open, odigrao je egzibicijski turnir u Australiji – AAMI Classic, koji je i osvojio pobijedivši Wawrinku 6–1, 6–3. Na [[Australian Open 2009 – muški singl|Australian Openu]] pobijedio je sve protivnike prije finala: [[Andreas Seppi|Andreasa Seppija]], [[Jevgenij Koroljev|Jevgenija Koroljeva]], Safina, Berdycha, [[Juan Martín del Potro|Del Potra]] i Roddicka. Ipak, u finalu nije uspio savladati svog najvećeg rivala, Nadala. Finalni meč trajao je više od četiri sata i na kraju je Nadal slavio 5–7, 6–3, 6–7<sup>3</sup>, 6–3, 2–6. Federer se nadao da će ipak pobijediti Nadala i izjednačiti Samprasov rekord (14 GS titula), ali mu Španac nije to dozvolio. Bio je toliko [[emocija|emocionalan]] da nije mogao govoriti na [[mikrofon]] sve dok ga Nadal nije ohrabrio da se pridruži na govornici. Odustao je od turnira u [[ATP Dubai 2009 – singl|Dubaiju]] i [[Davis Cup]]a zbog povrede leđa. Na odmoru je bio sve do potpunog oporavka od povrede. Na Masters 1000 turnirima u SAD-u nije igrao baš najbolje. U [[Indian Wells Masters 2009 – muški singl|Indian Wellsu]] izgubio je u polufinalu od Murrayja, a u [[Miami Masters 2009 – muški singl|Miamiju]] je također izgubio u polufinalu, ali od Đokovića. U tom meču, pomalo neuobičajeno za njega, pokazao je mnogo frustracije, slomivši reket nakon izgubljenog poena. Iako je bio otkazao nastup u [[Monte Carlo Masters 2009 – singl|Monte Carlu]], Federer je ipak u posljednjem trenutku prihvatio učešće na ovom turniru. Međutim, na veliko iznenađenje, u trećem kolu savladao ga je Wawrinka, prvi put u njihovim međusobnim okršajima. Na [[Rim Masters 2009 – muški singl|Mastersu]] u Rimu došao je do polufinala, gdje ga je zaustavio Đoković (6–4, 3–6, 3–6). Bio je slobodan u prvom kolu [[Madrid Masters 2009 – singl|Mastersa]] u Madridu, koji se od 2009. igra na zemlji. Ovaj turnir zamijenio je dotadašnji turnir na zemlji u [[Hamburg]]u. U Madridu je osvojio prvu titulu u 2009. godini pobijedivši Nadala 6–4, 6–4. Ovom pobjedom zaustavio je Nadalovu seriju od 33 uzastopne pobjede na turnirima na zemlji. Na [[Roland Garros 2009 – muški singl|Roland Garrosu]] bez problema je došao do četvrtog kola. Međutim, tu ga je čekao veoma raspoloženi Nijemac [[Tommy Haas]]. Federer je bio pod velikim pritiskom jer su svi navijači, nakon što je Nadala neočekivano, ali zasluženo izbacio [[Robin Söderling]], silno priželjkivali da bez problema osvoji jedini trofej koji mu je nedostajao. Ali niko se nije nadao velikom otporu Haasa. Nijemac je poveo 0–2 u setovima, vjerovatno zbog Federerove loše koncentracije. Ali Federer je tu krizu brzo prebrodio i okrenuo meč u svoju korist, tako da je konačni rezultat bio 6–7<sup>4</sup>, 5–7, 6–4, 6–0, 6–2. Kasnije je bez puno muke savladao domaćeg igrača, [[Gaël Monfils|Gaëla Monfilsa]], 7–6<sup>6</sup>, 6–2, 6–4. Međutim, kraj mukama nije bio ni na vidiku kad je počeo meč s [[Argentina|Argentincem]] Del Potrom. Na veliko iznenađenje, Del Potro je dobio prvi set veoma lahko, 3–6. Dobrim dijelom Del Potro se oslanjao na svoj servis i veoma precizan i razoran forhend, što je doprinijelo ovakvom rezultatu. Federer je dobio drugi set s dosta muke, budući da se igrao ''tie-break''. Del Potro je ponovo dobio set, i to uvjerljivo, 2–6. Ali tu veliku prednost nije znao iskoristiti. Federer je počeo čitati svaku njegovu namjeru iako mu to nije polazilo za rukom u prva tri seta. Uspješnim izvođenjem skraćenih lopti i voleja Federer je dobio ovaj meč 3–6, 7–6<sup>2</sup>, 2–6, 6–1, 6–4. U finalu ga je čekao Söderling, koga su mnogi navijači nazvali "[[Gladijator]]om" (zbog pobjeda nad Nadalom, Davidenkom i Gonzálezom). Šveđanin nije uspio ponoviti dobru igru, pa je Federer veoma lahko dobio ovaj meč 6–1, 7–6<sup>1</sup>, 6–4. Ovom pobjedom uspio je izjednačiti Samprasov rekord od 14 pojedinačnih titula na Grand Slamovima i postao tek šesti teniser u historiji koji je osvojio sva četiri Grand Slam turnira. Na [[Wimbledon 2009 – muški singl|Wimbledonu]] je bio postavljen za 1. nosioca jer je Nadal zbog povrede otkazao nastup i nije bio u mogućnosti braniti titulu. U prvom kolu savladao je [[Yen-Hsun Lu]]a, u drugom [[Guillermo García-López|Guillerma García-Lópeza]], a u trećem Kohlschreibera. Zanimljivo je da ga je u četvrtom kolu čekao finalist Roland Garrosa, Söderling. Međutim, Federer je opet bio bolji 6–4, 7–6<sup>5</sup>, 7–6<sup>5</sup>. Prolazak u polufinale ostvario je pobjedom nad Karlovićem 6–3, 7–5, 7–6<sup>3</sup> i samim tim postavio rekord od 21 uzastopnog Grand Slam polufinala. Tu je savladao Haasa 7–6<sup>3</sup>, 7–5, 6–3. Ovom pobjedom postavio je još jedan rekord od 7 uzastopnih finala na Wimbledonu i ukupno 20 finala na Grand Slam turnirima (pretekao [[Ivan Lendl|Ivana Lendla]], koji ih ima 19). Finalist je ovog puta bio Roddick, koji je odigrao sjajan meč, uprkos porazu. U dramatičnom finalu, koje je po ukupnom broju gemova (77) najduže u historiji tenisa, oba tenisera igrali su atomski tenis i bilo kakav pad koncentracije značio bi gubitak meča. Sam rezultat ovog meča 5–7, 7–6<sup>6</sup>, 7–6<sup>5</sup>, 3–6, 16–14 govori o posebnosti finala. Roddick i Federer postavili su svojevrstan rekord od 30 gemova u odlučujućem setu, koji je trajao više od 95 minuta. Ali u posljednjem gemu Roddicku je popustila koncentracija, što je Federer iskoristio i došao do pobjede. Svoje emocije nije mogao sakriti pred 15.000 gledalaca, među kojima su bili nekadašnji teniski asovi Sampras, McEnroe, [[Rod Laver|Laver]], [[Boris Becker|Becker]], Borg, kao i poznata lica iz nogometa [[Michael Ballack]] i [[Alex Ferguson]]. Ovaj meč nazvan je klasikom i zabilježio je rekordnu TV-gledanost u [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]] nakon 2001. Federer je još jednom srušio rekord, ovog puta Samprasov od 14 GS titula. Dan nakon pobjede ponovo je postao broj 1 i tek drugi teniser u historiji koji je uspio vratiti izgubljeni tron nakon godinu dana (prvi je Lendl). Nastupio je na [[Rogers Cup 2009 – muški singl|Rogers Cupu]] u [[Montréal]]u, iako je njegov nastup bio upitan s obzirom na to da je nekoliko dana ranije dobio blizanke. Pošto je riječ o turniru kategorije Masters 1000, bio je slobodan u prvom kolu. U drugom je bez mnogo muke savladao domaćeg tenisera, [[Frédéric Niemeyer|Frédérica Niemeyera]]. U sljedećem kolu čekao ga je Wawrinka. Federer je pobijedio 6–3, 7–6<sup>5</sup>. Time je ušao u četvrtfinale ovog prestižnog turnira i prvi put u historiji tenisa pridružio se ostalim najbolje rangiranim teniserima (osam najboljih) u četvrfinalu jednog velikog turnira. Međutim, iako je igrao jako dobro, začuđujuće je izgubio četvrtfinalni meč. Igrao je protiv [[Francuzi|Francuza]] [[Jo-Wilfried Tsonga|Jo-Wilfrieda Tsonge]] i, uprkos vodstvu 5–1 u trećem setu, izgubio 6–7<sup>5</sup>, 6–1, 6–7<sup>3</sup>. Za Federerov nastup na [[Cincinnati Masters 2009 – singl|Mastersu]] u Cincinnatiju može se reći da je bio gotovo savršen budući da je na čitavom turniru izgubio samo jedan set. U drugom kolu bio je bolji od Argentinca [[José Acasuso|Acasusa]], u trećem kolu od Davida Ferrera, u četvrtfinalu od Hewitta i u polufinalu od Murrayja. Pobijedivši Murrayja došao je do svog petog finala u ovoj godini. U finalnom meču igrao je protiv Đokovića, koga je pobijedio 6–1, 7–5. Ovo mu je bila 4. titula u 2009. godini i 61. u karijeri. Osvajanjem ovog turnira primakao se Agassiju na samo jednu titulu s ukupno 16 osvojenih Mastersa (Agassi je tada držao rekord sa 17 titula). Sljedeći veliki turnir koji je odigrao bio je [[US Open 2009 – muški singl|US Open]]. Bio je prvi nosilac, a ujedno i branilac titule. Igrao je jako dobro cijelo vrijeme i mnogi su mislili da će odbraniti titulu. Redao je pobjede sve do finala: u prvom kolu savladao je Amerikanca [[Devin Britton|Brittona]], u drugom Nijemca [[Simon Greul|Greula]], u trećem Hewitta, u četvrtom [[Tommy Robredo|Robreda]], u četvrtfinalu Söderlinga i u polufinalu Đokovića 7–6<sup>3</sup>, 7–5, 7–5. U finalu je igrao protiv Del Potra i nakon prvog seta činilo se da će Federer rutinski osvojiti i ovaj Grand Slam u tri seta. Ali Argentinac se nije predavao i uspio je savladati petostrukog šampiona 6–3, 6–7<sup>5</sup>, 6–4, 6–7<sup>4</sup>, 2–6. Mladom Del Potru ovo je bilo i prvo finale i prva titula na Grand Slam turnirima. Federer nije bio razočaran jer je smatrao da bi bio san osvojiti šest uzastopnih GS titula i priznao je da je Del Potro bio bolji i da je zaslužio pobjedu. Publika je ovacijama nagradila obojicu tenisera, posebno Del Potra, koji je Federeru uputio sve riječi hvale, rekavši da bi želio postati broj 1, ali da mora raditi mnogo više, kao Federer. Federer je odigrao i mečeve Davis Cupa protiv Italije, a, zahvaljujući njegovim dvjema pobjedama nad [[Simone Bolelli|Bolellijem]] i [[Potito Starace|Staraceom]], Švicarska je osigurala učešće u Svjetskoj grupi [[Davis Cup 2010 - Svjetska grupa|sljedeće godine]]. Kasnije je objavio da odustaje od [[ATP Tokio 2009 – singl|turnira]] u Tokiju ([[ATP 500]]) i [[Shanghai Masters 2009 – singl|Šangaju]] (Masters 1000), a kao razlog je naveo fizičku iscrpljenost i potrebu da više vremena provede u krugu [[porodica|porodice]]. U svom [[ATP Basel 2009 – singl|Baselu]] igrao je jako dobro. Pobjeđivao je sve do finala, a protivnici su bili [[Olivier Rochus]], Seppi, Koroljev i njegov zemljak, [[Marco Chiudinelli]]. Ipak, velika prepreka za njega bio je veoma raspoloženi Đoković, koji je u finalu pobijedio 4–6, 6–4, 2–6. Federer je igrao i na [[Pariz Masters 2009 – singl|posljednjem Mastersu]] u godini, koji se igra u Parizu, i, na veliko iznenađenje, poražen je već u prvom kolu od domaćeg igrača, [[Julien Benneteau|Juliena Benneteaua]]. Ovaj poraz nije mu teško pao s obzirom na to da je imao veoma uspješnu sezonu. Posljednji turnir u sezoni Federer je odigrao u [[London]]u – [[Tennis Masters Cup 2009 – singl|Masters Cup]]. Na ovom turniru učestvuje osam najboljih tenisera na ATP-listi u toj sezoni, a Federer je postavljen za prvog nosioca, dok je Đoković bio branilac titule. Igrači su raspoređeni u dvije grupe (po četiri igrača), tako da igra svako sa svakim (sveukupno šest mečeva). Federer je izvučen u grupu A, u kojoj su bili Murray, Del Potro i [[Fernando Verdasco|Verdasco]]. Pobijedio je Verdasca i Murrayja, a izgubio od Del Potra. On i Del Potro osvojili su dovoljan broj gemova za prolaz u polufinale. U polufinalu je igrao protiv drugoplasiranog tenisera iz grupe B, Nikolaja Davidenka. Davidenko je odigrao jedan od najboljih mečeva u karijeri i pobijedio 2–6, 6–4, 5–7. Ovo je bio njihov 13. duel i prvi koji je dobio Davidenko. Federer je učešćem u polufinalu ovog turnira osvojio dovoljan broj bodova da zadrži 1. mjesto na ATP-listi. Tako je peti put završio tenisku sezonu kao broj 1. === 2010. === Ovu godinu nije počeo baš dobro budući da je izgubio u polufinalu egzibicijskog turnira u Abu Dhabiju od Söderlinga, a kasnije i od Davidenka u polufinalu [[ATP Doha 2010 – singl|Dohe]]. Nakon ovih turnira odustao je od AAMI Classica, kao pripreme pred Australian Open i objavio medijima da neće igrati za Švicarsku u Davis Cupu protiv [[Davis Cup reprezentacija Španije|Španije]]. Došavši u [[Melbourne]] pred sami početak Australian Opena, želio je na neki način pomoći nastradalima u [[Potres u Haitiju 2010.|katastrofalnom zemljotresu]] koji je pogodio [[Haiti]]. Na njegov prijedlog održan je jednodnevni turnir u [[Rod Laver Arena|Rod Laver Areni]], a na turniru su još igrali i Nadal, Đoković, Roddick, Hewitt, [[Samantha Stosur]], [[Kim Clijsters]] i [[Serena Williams]]. Turniru je prisustvovalo nekoliko hiljada ljubitelja tenisa, a sav prikupljeni novac uplaćen je za pomoć preživjelim žrtvama [[zemljotres]]a u Haitiju. Uslijedio je [[Australian Open 2010 – muški singl|Australian Open]]. Federer je postavljen za prvog nosioca i branio je bodove iz lanjskog finala. Do finala je redom pobijedio Andrejeva, [[Victor Hǎnescu|Hǎnescua]], [[Albert Montañés|Montañésa]], Hewitta, Davidenka i Tsongu i došao do svog petog finala na Australian Openu, izgubivši pritom samo dva seta. Ovo je bilo njegovo 23. polufinale na GS turnirima, čime je oborio još jedan rekord: 7 uzastopnih polufinala na Australian Openu (držao ga je Lendl). U finalu je igrao protiv petog nosioca, Andyja Murrayja, koga je pobijedio u 3 seta: 6–3, 6–4, 7–6<sup>11</sup>. To mu je bila četvrta titula na Australian Openu (izjednačio se s Agassijem) i ukupno 16. na svim GS turnirima te prva titula otkad je postao otac. Otkazao je turnir u [[ATP Dubai 2010 – singl|Dubaiju]] zbog [[infekcija|infekcije]] [[pluća]]. Sredinom marta nastupio je na prvom turniru iz Masters serije u godini u [[Indian Wells Masters 2010 – muški singl|Indian Wellsu]]. Kao i svi drugi najbolje rangirani teniseri, bio je slobodan u prvom kolu. U drugom je savladao Hǎnescua. Međutim, treće nije uspio proći zbog veoma dobre igre Baghdatisa, izgubivši rezultatom 7–5, 5–7, 6–7<small>4</small>. Na Mastersima u [[SAD]]-u Federer nije igrao na visokom nivou. To potvrđuje i ispadanje u četvrtom kolu u [[Miami Masters 2010 – muški singl|Miamiju]]. Kao prvi nosilac turnira, bio je slobodan u prvom kolu. U drugom je savladao [[Nicolás Lapentti|Nicolása Lapenttija]], dok je u trećem teško izborio pobjedu protiv [[Florent Serra|Florenta Serre]] 7–6<sup>2</sup>, 7–6<sup>3</sup>. U četvrtom kolu igrao je protiv Berdycha i izgubio 4–6, 7–6<sup>3</sup>, 6–7<sup>6</sup>. Odustao je od Mastersa u [[Monte Carlo Masters 2010 – singl|Monte Carlu]] jer taj turnir nije obavezan. Otišao je u Rim na sljedeći [[Rim Masters 2010 – muški singl|Masters]], pokušavajući odbraniti polufinale iz 2009, ali bezuspješno. Velika prepreka došla je već u drugom kolu, a to je bio veoma raspoloženi [[Latvijci|Latvijac]] [[Ernests Gulbis]]. Federer je neočekivano izgubio u tri seta: 6–2, 1–6, 5–7, iako je spasio čak šest meč-lopti. Nakon Rima igrao je [[Estoril Open 2010 – singl|turnir]] u Estorilu, a tamo je stigao do polufinala (zaustavljen od Montañésa). Uslijedio je turnir u [[Madrid Masters 2010 – singl|Madridu]], gdje je stigao do finala, ali nije uspio odbraniti titulu; Nadal je slavio u dva seta. Na [[Roland Garros 2010 – muški singl|Roland Garrosu]] igrao je dosta sigurno i nije izgubio nijedan set do četvrtfinala. u prvom kolu savladao je Australijanca [[Peter Luczak|Petera Luczaka]], u drugom kolu [[Kolumbija|Kolumbijca]] [[Alejandro Falla|Alejandra Fallu]], u trećem kolu Nijemca [[Julian Reister|Juliana Reistera]], a u četvrtom kolu Wawrinku. U četvrtfinalu ga je čekao Söderling, što je bila repriza lanjskog finala. Ovog puta bolji je bio Söderling, koji je pobijedio 6–3, 3–6, 5–7, 4–6, prekinuvši Federerov šest godina dug niz učestvovanja u polufinalima Grand Slam turnirâ. Nakon ovog turnira izgubio je čelnu poziciju na listi najboljih tenisera svijeta, ostavši na ukupno 285 sedmica kao svjetski reket br. 1 (samo 1 sedmicu manje od Samprasovog rekorda). Pred Wimbledon je igrao turnir na travi u [[ATP Halle 2010 – singl|Halleu]]. Na ovom turniru uspio je doći do finala, ali ne i osvojiti ga jer ga je Hewitt pobijedio 1–2. Na [[Wimbledon 2010 – muški singl|Wimbledonu]] je postavljen za prvog nosioca, iako tada nije bio broj 1. Razlog za to leži u činjenici da organizatori Wimbledona često postavljaju nosioce turnira na osnovu njihovih ranijih postignuća. Federer je mogao napustiti turnir već u prvom kolu, ali se uspio vratiti u meč i na kraju slaviti protiv veoma dobrog Falle 5–7, 4–6, 6–4, 7–6<sup>1</sup>, 6–0. u drugom kolu pobijedio je [[Iilja Bozoljac|Iliju Bozoljca]] 3–1, a u tri seta pobijedio je [[Arnaud Clément|Arnauda Clémenta]] u trećem kolu te [[Jürgen Melzer|Jürgena Melzera]] u četvrtom kolu. U četvrtfinalu je izgubio od Berdycha 4–6, 6–3, 1–6, 4–6. Nakon ovog poraza pao je na treće mjesto ATP-liste, najniže još od novembra 2003. Ispred njega je bio Nadal, koji je imao odličnu sezonu, te Đoković na drugom mjestu. Sljedeći turnir koji je igrao bio je [[Rogers Cup 2010 – muški singl|Rogers Cup]] u Torontu. Tu je igrao prilično dobro, ali ne tako uvjerljivo, budući da je u prva 3 meča morao igrati ''tie-break''. u prvom kolu bio je slobodan. u drugom kolu igrao je protiv Argentinca [[Juan Ignacio Chela|Juana Ignacija Chele]] i pobijedio 7–6, 6–3, a identičnim rezultatom slavio je i protiv [[Michaëla Llodra|Michaëla Llodre]] u trećem kolu. Sljedeća dva meča igrao je u tri seta: u čevrtfinalu se konačno revanširao Berdychu 6–3, 5–7, 7–6<sup>5</sup>, a u polufinalu je pobijedio Đokovića 6–1, 3–6, 7–5. Ta pobjeda osigurala mu je povratak na drugo mjesto ATP-liste. U finalu ovog Mastersa bolji je bio Murray 5–7, 5–7. Posljednji test pred US Open imao je u [[Cincinnati Masters 2010 – singl|Cincinnatiju]]. Ovdje je veoma lahko stigao do četvrtfinala jer je odigrao samo sedam gemova (u drugom kolu, nakon automatskog prolaza, igrao je protiv [[Denis Istomin|Denisa Istomina]], koji mu je kod 5–2 predao meč, a u trećem kolu prošao je dalje bez borbe nakon što je Kohlschreiber odustao zbog povrede). U četvrtfinalu je savladao Davidenka 6–4, 7–5, a u polufinalu Baghdatisa 6–4, 6–3. U finalu je igrao protiv Mardyja Fisha, koga je pobijedio rezultatom 6–7<sup>5</sup>, 7–6<sup>1</sup>, 6–4. Ovom pobjedom odbranio je bodove iz 2009. i osvojio 63. titulu u karijeri. Na posljednjem Grand Slam turniru sezone postavljen je za drugog nosioca. [[US Open 2010 – muški singl|US Open]] donio mu je veoma težak žrijeb, ali to ga nije spriječilo da dođe do polufinala pobjedama bez izgubljenog seta: u prvom kolu pobijedio je [[Brian Dabul|Briana Dabula]], u drugom kolu [[Andreas Beck (teniser)|Andreasa Becka]], u trećem kolu [[Paul-Henri Mathieu|Paul-Henrija Mathieua]], u četvrtom kolu Melzera i u četvrtfinalu Söderlinga. U polufinalu je igrao protiv Đokovića, i to maratonski meč u pet setova, gdje nije uspio iskoristiti dvije meč-lopte pri rezultatu 5–4 (40:15). Đoković je uspio spasiti obje meč-lopte i na kraju slavio 7–5, 1–6, 7–5, 2–6, 5–7. Zbog ovog poraza Federer nije uspio odbraniti bodove iz 2009. te je pao na 3. mjesto ATP-liste. Ali nakon toga je osvojio turnire u [[Stockholm Open 2010 – singl|Stockholmu]] i [[ATP Basel 2010 – singl|Baselu]] te je u pobjedničkom raspoloženju došao na [[Tennis Masters Cup 2010 – singl|Masters Cup]]. Tu je pokazao svoju staru formu i pobijedio sve protivnike bez izgubljenog seta, osim Nadala, koji mu je uzeo set u finalu. Tako je po peti put osvojio ovaj turnir, a godinu je završio kao broj 2. === 2011. === Na početku sezone Federer je treći put u karijeri [[ATP Doha 2011 – singl|osvojio turnir]] u Dohi, pobijedivši u finalu Davidenka 6–3, 6–4. Zatim je uslijedio [[Australian Open 2011 – muški singl|Australian Open]], na kojem ga je u polufinalu porazio Đoković u tri seta. To je bio prvi put od jula 2003. da Federer nije uspio osvojiti bilo koji od četiri Grand Slam turnira na kojima je nastupio uzastopno. Na sljedećem turniru u [[ATP Dubai 2011 – singl|Dubaiju]] izgubio je u finalu, ponovo od Đokovića (3–6, 3–6). Na [[Indian Wells Masters 2011 – muški singl|Mastersu]] u Indian Wellsu do polufinala je pobijedio Andrejeva, Chelu, [[Ryan Harrison (teniser)|Harrisona]] i Wawrinku da bi ga nakon toga opet pobijedio Đoković (3–6, 6–3, 2–6), koji ga je tom pobjedom prestigao na ATP-listi. U Indian Wellsu ušao je i u [[Indian Wells Masters 2011 – muški parovi|finale parova]] (s Wawrinkom), pobijedivši usput i Nadala, ali ih je tu porazio par [[Aleksandar Dolgopolov|Dolgopolov]]/[[Xavier Malisse|Malisse]] 4–6, 7–6, [7–10]. Nakon toga je na red došao [[Miami Masters 2011 – muški singl|Miami]]. Redom su pali Štěpánek, [[Juan Mónaco]] i Olivier Rochus, te Simon, koji mu je predao meč kod 3–0 zbog povrede vrata. U idućem kolu čekao ga je Nadal. To je bio njihov 23. meč, a Nadal je dominantno pobijedio 3–6, 2–6 i izjednačio njihov omjer na tvrdoj podlozi (4–4). Zatim je došla sezona turnira na zemlji, a prvi je bio [[Monte Carlo Masters 2011 – singl|Monte Carlo]]. Nakon impresivne pobjede protiv Kohlschreibera (6–2, 6–1) i još jedne protiv [[Marin Čilič|Čilića]] (6–4, 6–3), Federer je u četvrtfinalu iznenađujuće izgubio od Melzera 4–6, 4–6, što je Melzeru bila prva pobjeda protiv Federera u četiri susreta. Sljedeći nastup imao je na [[Madrid Masters 2011 – muški singl|Mastersu]] u Madridu. u prvom kolu jedva je savladao [[Feliciano López|Feliciana Lópeza]] 7–6, 6–7, 7–6. Nakon toga je nešto lakše pobijedio Malissea i Söderlinga, plasiravši se tako u polufinale, gdje ga je čekao Nadal. Federer je dobio 1. set, ali je Nadal preuzeo kontrolu nad mečom i pobijedio 7–5, 1–6, 3–6. Sljedeći na redu bio je [[Rim Masters 2011 – singl|Masters]] u Rimu, koji je otvorio pobjedom protiv Tsonge. u trećem kolu igrao je protiv Gasqueta i u veoma tijesnom meču izgubio 6–4, 6–7, 6–7. Zatim je došao na [[Roland Garros 2011 – muški singl|Roland Garros]], izrazivši olakšanje što sada na njemu nije toliki pritisak kao, npr., na Đokoviću, koji je još bio neporažen u sezoni. To olakšanje vjerovatno se odrazilo i na Federerovu igru, pa je bez prevelikih problema pobijedio F. Lópeza, [[Maxime Teixeira|Maximea Teixeiru]] (koji je igrao s pozivnicom) i [[Janko Tipsarević|Janka Tipsarevića]]. Nakon toga je uslijedio njegov 3. meč protiv Wawrinke ove godine i 3. pobjeda, čime je ušao u svoje 28. uzastopno Grand Slam četvrtfinale, u kojem ga je čekala posljednja domaća nada – Monfils. Federer je i tu pobijedio (6–4, 6–3, 7–6), nakon čega je sve bilo spremno za veliki polufinalni obračun protiv Đokovića. Tu je Federer odigrao možda i svoj najbolji meč u karijeri na zemlji i pobijedio 7–6, 6–3, 3–6, 7–6, prekinuvši Đokovićev niz od 43 uzastopne pobjede (i 41 od početka sezone). U finalu je igrao protiv Nadala i izgubio 5–7, 6–7, 7–5, 1–6. Bilo je to njihovo četvrto finale Roland Garrosa i četvrta Nadalova pobjeda. Na Wimbledonu je uobičajeno igrao dobro, pobijedivši bez nekih problema [[Mihail Kukuškin|Kukuškina]], [[Adrian Mannarino|Mannarina]] i Nalbandiana, a Južni mu je u četvrtom kolu uspio oduzeti set. Tako je Federer ušao u svoje 29. GS četvrtfinale, ali je u njemu šokantno izgubio od Tsonge nakon što je vodio 2–0 u setovima (6–3, 7–6, 4–6, 4–6, 4–6). To je bio prvi put u karijeri da je izgubio meč na Grand Slamu nakon vodstva od 2–0. Nakon Wimbledona uslijedio je Davis Cup meč protiv [[Davis Cup reprezentacija Portugala|Portugala]]. Federer je dobio 1 meč u singlu, kao i meč parova, a Švicarska je na kraju "pomela" Portugal 5–0 i tako prošla u doigravanje za ostanak u [[Struktura Davis Cupa|Svjetskoj grupi]]. Na [[Rogers Cup 2011 – muški singl|Mastersu]] u Torontu bio je slobodan u prvom kolu, dok je u drugom savladao domaćeg tenisera, [[Vasek Pospisil|Vaseka Pospisila]]. u trećem kolu ponovo ga je čekao Tsonga, koji je opet bio bolji (6–7, 6–4, 1–6). U [[Cincinnati Masters 2011 – singl|Cincinnatiju]] je turnir počeo pobjedom protiv Del Potra, prekinuvši Del Potrov niz od dvije pobjede u međusobnim mečevima. U idućem kolu lahko je savladao Blakea, ali je zatim izgubio od Berdycha. Na [[US Open 2011 – muški singl|US Openu]] došao je do polufinala nakon pobjeda protiv [[Santiago Giraldo|Giralda]], [[Dudi Sela|Sele]], Čilića, Mónaca i revanša protiv Tsonge. Kao i na Roland Garrosu i lanjskom US Openu, u polufinalu je s druge strane mreže stajao Đoković. U antologijskom meču na kraju je slavio Đoković 7–6, 6–4, 3–6, 2–6, 5–7. Federer je drugi put izgubio GS meč nakon prednosti od 2 seta. Štaviše, kod 5–3 i 40:15 u petom setu imao je 2 meč-lopte, ali je Đoković, baš kao i lani, preokrenuo meč u svoju korist. Tako je Federer prvi put nakon 2002. ostao bez GS titule u jednoj sezoni. Na redu je bilo doigravanje za ostanak u Svjetskoj grupi Davis Cupa, a protivnik je bila [[Davis Cup reprezentacija Australije|Australija]]. Federer je dobio oba pojedinačna meča, a s Wawrinkom je poražen u parovima. Švicarska je na kraju ostala u Svjetskoj grupi (u odlučujućem, petom meču Wawrinka je pobijedio Hewitta u pet setova, nakon što je Hewitt vodio 1–2). Navodeći kao razlog povredu koju vuče već duže vrijeme, Federer je otkazao učešće na [[Shanghai Masters 2011 (tenis)|Mastersu]] u Šangaju.<ref>{{cite web |title= Federer quits next month's ATP tournament in Shanghai|url=http://www.shanghaidaily.com/nsp/Sports/2011/09/23/Federer%2Bquits%2Bnext%2Bmonths%2BATP%2Btournament%2Bin%2BShanghai/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120919153456/http://www.shanghaidaily.com/nsp/Sports/2011/09/23/Federer%2Bquits%2Bnext%2Bmonths%2BATP%2Btournament%2Bin%2BShanghai/|archive-date=19. 9. 2012 |date= 23. 9. 2011 |website= shanghaidaily.com |author= Yinbin Ni |access-date=15. 6. 2015}}</ref> Tim odustajanjem Federer je prvi put nakon gotovo osam i po godina (od juna 2003) ispao iz top 3 na ATP-listi. Ipak, godinu je završio pobjedničkom serijom, osvojivši tri posljednja turnira sezone. Prekinuo je period od deset mjeseci bez titule (od turnira u Dohi u januaru) osvojivši po peti put [[ATP Basel 2011 – singl|Swiss Indoors]]), u rodnom Baselu, pobijedivši mladog [[Japanci|Japanca]], [[Kei Nishikori|Keija Nishikorija]], koji je u polufinalu izbacio Đokovića (Đoković je u tom meču imao zdravstvenih problema). Ovoj tituli pridružio je i titulu na [[Pariz Masters 2011 – singl|Pariz Mastersu]], prvu u karijeri na ovom turniru, gdje je postao i prvi teniser koji je igrao u finalu svih devet Mastersa. Na [[Tennis Masters Cup 2011 – singl|Masters Cupu]] pregazio je Nadala za tačno sat igre na putu do polufinala<ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/atptour/8908401/Roger-Federer-shows-no-mercy-in-Rafael-Nadals-hour-of-need-at-ATP-World-Tour-Finals.html|title=Roger Federer shows no mercy in Rafael Nadal's hour of need at ATP World Tour Finals|date=23. 11. 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date=15. 6. 2015|first=Simon|last=Briggs}}</ref>, u kojem je porazio Davida Ferrera i tako se plasirao u svoje sedmo finale na završnom turniru sezone, a ukupno 100. u karijeri. To mu je bilo dovoljno da se vrati na treće mjesto ATP-liste, potisnuvši Murrayja. U finalu je treći put u tri sedmice pobijedio Tsongu, osvojivši rekordnu šestu titulu na Masters Cupu i završivši godinu na broju 3.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2011/11/47/London-Finals-Final-Federer-Tsonga.aspx|title=ATP World Tour |publisher=ATP World Tour|date=11. 1. 2015|access-date=15. 6. 2015 |author= James Buddell}}</ref> === 2012. === [[Datoteka:Federer single rankings overview.png|mini|desno|200px|Prikaz Federerovog rejtinga na ATP-listi od 1998.]] Sezonu je počeo na [[ATP Doha 2012 – singl|Qatar Openu]], s kojeg se povukao u polufinalu. Zatim je na [[Australian Open 2012 – muški singl|Australian Openu]] također došao do polufinala, u kojem se 27. put u karijeri sastao s Nadalom. Slavio je Nadal u četiri tijesna seta. Nakon toga je nastupio za [[Davis Cup reprezentacija Švicarske|reprezentaciju]] u meču [[Davis Cup 2012 - Svjetska grupa|Svjetske grupe]] Davis Cupa protiv SAD-a, koji se igrao na zemlji u dvorani u [[Fribourg]]u. Amerikanci su prošli dalje, a Federer je doživio i poraz od [[John Isner|Johna Isnera]] u četiri seta, a s Wawrinkom je izgubio u parovima od [[Mike Bryan|Mikea Bryana]] i Mardyja Fisha, također u četiri izjednačena seta. Idući nastup imao je u [[ATP Rotterdam 2012 – singl|Rotterdamu]], gdje je došao prvi put nakon [[ATP Rotterdam 2005 – singl|2005]], kad je i osvojio turnir. Ponovio je taj uspjeh pobijedivši u finalu Del Potra. Uslijedila je i titula u [[ATP Dubai 2012 – singl|Dubaiju]]. U finalu je pobijedio Murrayja, smanjivši zaostatak u međusobnim mečevima na 7–8 i osvojivši ovaj turnir peti put u karijeri. Zatim je na red došao [[Indian Wells Masters – muški singl|Indian Wells]], gdje je u polufinalu savladao Nadala, a u finalu Isnera. To mu je bila rekordna četvrta titula na ovom turniru i 19. titula na Mastersima, po čemu se izjednačio s Nadalom. U [[Miami Masters – muški singl|Miamiju]] je izgubio u trećem kolu od Roddicka u tri seta. Nakon toga je nastupio u [[Madrid Masters – muški singl|Madridu]], na novoj podlozi: plavoj zemlji. Tu je otišao do kraja, pobijedivši [[Miloš Raonić|Raonića]], Gasqueta, D. Ferrera, Tipsarevića i Berdycha. Ovim trijumfom prestigao je Nadala i vratio se na drugo mjesto ATP-liste. sljedeći turnir bio je [[Rim Masters 2012 – muški singl|rimski Masters]]. Nakon pobjeda protiv [[Carlos Berlocq|Berlocqa]], [[Juan Carlos Ferrero|Juana Carlosa Ferrera]] i [[Andreas Seppi|Seppija]] plasirao se u polufinale, gdje ga je u dva seta zaustavio Đoković, koji je branio titulu. Na [[Roland Garros 2012 – muški singl|Roland Garrosu]] dobio je mečeve protiv [[Tobias Kamke|Kamkea]], [[Adrian Ungur|Ungura]], [[Nicolas Mahut|Mahuta]], [[David Goffin|Goffina]] i Del Potra da bi ga u polufinalu porazio opet Đoković.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/18366030|title=BBC Sport - French Open men's semi-finals|work=BBC Sport|access-date=15. 6. 2015|archive-date=17. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017185741/http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/18366030|url-status=dead}}</ref> Kao priprema za "All England Club", po tradiciji je odigrao turnir u [[ATP Halle 2012 – singl|Halleu]], gdje je u finalu izgubio od nadahnutog Tommyja Haasa 6–7<sup>5</sup>, 4–6.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/18477613|title=BBC Sport - Roger Federer loses to Tommy Haas in Halle final|work=BBC Sport|access-date=15. 6. 2015|date=17. 6. 2012}}</ref> U [[Wimbledon 2012 – muški singl|Wimbledonu]] je savladao [[Albert Ramos|Ramosa]], [[Fabio Fognini|Fogninija]], Benneteaua, Malissea i Južnog. Nakon toga se u polufinalu revanširao Đokoviću u četiri seta, plasiravši se tako rekordni osmi put u finale Wimbledona, u kojem je porazio Murrayja, također u četiri seta<ref>{{cite web|url=http://www.bostonglobe.com/sports/2012/07/09/roger-federer-wins-wimbledon-title-major/GoHcfAZgCc28XFLfFMQSDM/story.html|title=Roger Federer wins 7th Wimbledon title|work=BostonGlobe.com|access-date=15. 6. 2015|first=Kevin|last=Paul Dupont|location=[[London]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|UK]]}}</ref>, što je značilo i povratak na broj 1 ATP-liste.<ref>{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/news/2012-07-08/federer-back-on-top-with-wimbledon-title-defying-tennis-old-age.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104202732/http://www.bloomberg.com/news/2012-07-08/federer-back-on-top-with-wimbledon-title-defying-tennis-old-age.html|title=Federer Defies Tennis Old Age Becoming No. 1 With Wimbledon Win|archive-date=4. 11. 2013|work=Bloomberg|access-date=15. 6. 2015|author=Danielle Rossingh}}</ref> "To je nevjerovatno. Izjednačio sam se sa Samprasom, koji je moj junak. Osjećaj je, jednostavno, nevjerovatan", izjavio je Federer u vezi s osvajanjem sedme titule na Wimbledonu i izjednačavanjem Samprasovog rekorda u Open Eri.<ref>{{cite web|url=http://www.wjla.com/articles/2012/07/roger-federer-wins-7th-wimbledon-title-tying-pete-sampras--77666.html|title=Roger Federer wins 7th Wimbledon title, tying Pete Sampras|work=WJLA|access-date=15. 6. 2015|date=8. 7. 2012|archive-date=13. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713081154/http://www.wjla.com/articles/2012/07/roger-federer-wins-7th-wimbledon-title-tying-pete-sampras--77666.html|url-status=dead}}</ref> Povratkom na broj 1 srušio je još jedan Samprasov rekord: 286 sedmica na vrhu ATP-liste.<ref>{{cite web|url=http://sports.yahoo.com/news/roger-federer-wins-7th-wimbledon-190933291--ten.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130317074807/http://sports.yahoo.com/news/roger-federer-wins-7th-wimbledon-190933291--ten.html|title=Federer beats Murray for 7th Wimbledon, 17th major|archive-date= 17. 3. 2013 |publisher= Yahoo! Sports|access-date=15. 6. 2015|author=Howard Fendrich}}</ref> Četiri sedmice nakon ovog finala ponovo se sastao s Murrayjem na [[Centralni teren (Wimbledon)|centralnom terenu]] Wimbledona, ali ovog puta u finalu [[Tenis na OI 2012 – muški singl|OI]]. Prethodno je u epskom meču u polufinalu, koji je trajao četiri sata i 26 minuta, pobijedio Del Potra 3–6, 7–6<sup>5</sup>, 19–17.<ref name="federerbeatsjuan">{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2012/aug/03/roger-federer-del-potro-olympics|title=Roger Federer beats Juan Martín del Potro to reach Olympic final|work=the Guardian|access-date=16. 6. 2015|date=3. 8. 2012|first=Kevin|last=Mitchell}}</ref> U finalu mu se Murray ipak revanširao 2–6, 1–6, 4–6, tako da se morao zadovoljiti srebrnom medaljom.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2012/olympics/2012/writers/ann_killion/08/05/roger-federer-olympics-loss/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119195335/http://sportsillustrated.cnn.com/2012/olympics/2012/writers/ann_killion/08/05/roger-federer-olympics-loss/index.html|title=Despite loss to Andy Murray, silver medal no joke for Roger Federer - Ann Killion - SI.com|archive-date=19. 1. 2013|website=SI.com|access-date=16. 6. 2015|date=5. 8. 2012 |author=Ann Killion}}</ref> Na [[Rogers Cup 2012 – muški singl|Rogers Cupu]] nije nastupio, ali je osvojio [[Cincinnati Masters 2012 – singl|Cincinnati]], pobijedivši u finalu Đokovića (kome je ovo bio četvrti poraz u finalima na ovom turniru) 6–0, 7–6<sup>7</sup>.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/19314254|title=BBC Sport - Roger Federer beats Novak Djokovic to win Cincinnati Open|work=BBC Sport|access-date=16. 6. 2015|date=19. 8. 2012}}</ref> Na [[US Open 2012 – muški singl|US Openu]], koji je osvajao pet puta, ovog puta nije imao toliko uspjeha. Izgubio je u četvrfinalu od Berdycha 6–7<sup>1</sup>, 4–6, 6–3, 3–6.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/19497670|title=BBC Sport - Roger Federer loses to Tomas Berdych in US Open quarters|work=BBC Sport|access-date=16. 6. 2015|date=6. 9. 2012}}</ref> Federerova pobjeda u trećem kolu [[Shanghai Masters 2012 – singl|Shanghai Mastersa]] protiv Wawrinke značila je da će preći broj od 300 sedmica na vrhu ATP-liste. Ipak, u polufinalu je izgubio od Murrayja, koji je na kraju i odbranio titulu. Nakon još jednog poraza, ovog puta u finalu [[ATP Basel 2012 – singl|turnira]] u Baselu od Del Potra<ref>{{cite web|url=http://sports.yahoo.com/news/del-potro-beats-federer-win-160701793--ten.html|title=Del Potro beats Federer to win Swiss Indoors title|date=28. 10. 2012|work=Yahoo Sports|access-date=16. 6. 2015|first=Graham|last=Dunbar|archive-date=14. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114171742/http://sports.yahoo.com/news/del-potro-beats-federer-win-160701793--ten.html|url-status=dead}}</ref>, odustao je od učešća na [[Pariz Masters 2012 – singl|Pariz Mastersu]]<ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/story/sports/tennis/2012/10/29/paris-masters-roger-federer/1665461/|title=Roger Federer pulls out of Paris Masters|author=AP|date=29. 10. 2012|work=USA TODAY|access-date=16. 6. 2015}}</ref>, izgubivši time šansu da šesti put završi godinu kao broj 1. Na kraju sezone dobro je odigrao [[Tennis Masters Cup 2012 – singl|Masters Cup]] i plasirao se u finale, ali ga je u dva vrlo tijesna seta porazio Đoković.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2012/11/45/London-Finale-Monday2-Djokovic-Federer.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017053118/http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2012/11/45/London-Finale-Monday2-Djokovic-Federer.aspx|title=London 2012 Final - Djokovic Wins Second Barclays ATP World Tour Finals Title - Tennis - ATP World Tour|archive-date=17. 10. 2014|publisher= ATP World Tour|access-date=16. 6. 2015|author=James Buddell}}</ref> === 2013. === Za razliku od prethodnih godina, nije nastupio ni na jednom turniru prije [[Australian Open 2013 – muški singl|Australian Opena]]. U Melbourneu je u prva četiri kola pobijedio [[Benoît Paire|Pairea]], Davidenka, [[Bernard Tomić|Tomića]] i Raonića, ne izgubivši nijedan set ili servis-gem i plasiravši se tako u 35. uzastopno četvrtfinale na Grand Slam turnirima (niz je počeo na Wimbledonu 2004).<ref>{{cite web |url= http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2013/01/4/Australian-Open-Monday-Federer-Beats-Raonic.aspx |archive-url= https://web.archive.org/web/20140806160433/http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2013/01/4/Australian-Open-Monday-Federer-Beats-Raonic.aspx |title= Federer Topples Raonic To Reach 35th Successive Major QF|archive-date=6. 8. 2014|publisher=ATP World Tour|access-date=16. 6. 2015}}</ref> No, zato ga je u četvrtfinalu dobro namučio Tsonga. Meč je trajao tri i po sata, a Federer je na kraju slavio sa 7–6<sup>4</sup>, 4–6, 7–6<sup>4</sup>, 3–6, 6–3.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2013/01/4/Australian-Open-Wednesday-Federer-Edges-Tsonga.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226102358/http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2013/01/4/Australian-Open-Wednesday-Federer-Edges-Tsonga.aspx |title=Federer Passes Tsonga Test|archive-date=26. 12. 2013|publisher=ATP |access-date=16. 6. 2015}}</ref> Sličan je bio i polufinalni meč protiv Murrayja. Trajao je tačno četiri sata, ali je ovog puta nakon još jedne velike borbe pobijedio Murray 4–6, 7–6<sup>5</sup>, 3–6, 7–6<sup>2</sup>, 2–6.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2013/01/4/Australian-Open-Friday-Federer-Murray.aspx |archive-url= https://web.archive.org/web/20130126224047/http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2013/01/4/Australian-Open-Friday-Federer-Murray.aspx |title=Tennis - ATP World Tour - Murray Beats Federer To Set Up Djokovic Final Clash|archive-date=26. 1. 2013|publisher= ATP |access-date=16. 6. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.australianopen.com/en_AU/news/articles/2013-01-25/201301251359112474916.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20130126224116/http://www.australianopen.com/en_AU/news/articles/2013-01-25/201301251359112474916.html |title=Murray makes it happen|archive-date=26. 1. 2013 |publisher= Australian Open|access-date=16. 6. 2015 |author= Matt Cronin}}</ref> Murray je pri 6–5 u četvrtom setu servirao za meč, ali Federer je uspio vratiti servis i izboriti ''tie-break'', koji je i dobio zahvaljujući najviše Murrayevim greškama. Ali umjesto da to slomi Murrayja desilo se obratno: Federerova igra naglo je pala u petom setu, što je Murray iskoristio i kvalitetnom igrom priveo meč kraju. Idući nastup imao je u [[ATP Rotterdam 2013 – singl|Rotterdamu]]. Nakon lahkih pobjeda u prva dva kola protiv [[Slovenci|Slovenca]] [[Grega Žemlja|Žemlje]] i [[Holanđani]]na [[Thiemo de Bakker|De Bakkera]] u četvrtfinalu je doživio iznenađujući poraz od Benneteaua 3–6, 5–7. Uslijedio je turnir u [[ATP Dubai 2013 – singl|Dubaiju]], gdje je pobjedama protiv [[Malek Jaziri|Jazirija]], [[Marcel Granollers|Granollersa]] i Davidenka došao do polufinala, ali ga je tu savladao Berdych 6–3, 6–7<sup>8</sup>, 4–6. Na [[Indian Wells Masters 2013 – muški singl|Mastersu]] u Indian Wellsu u prvom kolu bio je slobodan, a u sljedeća dva kola bez većih problema savladao je Istomina i [[Ivan Dodig|Dodiga]], dok je nešto teže savladao Wawrinku (2–1). Ali u četvrtfinalu ga je zaustavio Nadal (4–6, 2–6).<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/21797541|title=BBC Sport - Rafael Nadal powers to win over Roger Federer at Indian Wells|work=BBC Sport|access-date=16. 6. 2015|date=15. 3. 2013}}</ref> To je značilo da prvi put nakon 1999. Federer nije uspio doći do finala u prva četiri mjeseca u godini. Preskočio je Masterse u Miamiju i Monte Carlu. Vratio se u Madridu kako bi branio titulu, ali doživio je iznenađujući poraz u trećem kolu od Nishikorija u tri seta. Oporavio se u Rimu, gdje je konačno došao do svog prvog finala u godini, ali ga je u njemu nadigrao Nadal.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/22589283|title=BBC Sport - Rafael Nadal beats Roger Federer in Italian Open final|work=BBC Sport|access-date=16. 6. 2015|date=19. 5. 2013}}</ref> [[Roland Garros 2013 – muški singl|Roland Garros]] također je bio razočarenje za Federera budući da ga je u četvrtfinalu savladao nadahnuti Tsonga u tri lahka seta. Prvu titulu u ovoj godini osvojio je na [[ATP Halle 2013 – singl|Gerry Weber Openu]] u Halleu; protivnik u finalu bio mu je Južni. Ovom pobjedom izjednačio se sa Johnom McEnroeom na 3. mjestu vječne liste po broju osvojenih titula u Open Eri.<ref>{{cite web|url=http://www.worldtennismagazine.com/archives/9421|title=Roger Federer Ties John McEnroe With 77th Career Title in Halle|access-date=18. 6. 2013|archive-date=30. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530093320/http://www.worldtennismagazine.com/archives/9421|url-status=dead}}</ref> Uprkos razočaravajućim rezultatima na početku sezone imao je za cilj ponoviti osvajanje "duple krune" Halle / Wimbledon, što je prvi put ostvario prije deset godina. Međutim, nije uspio zadržati formu na [[Wimbledon 2013 – muški singl|Wimbledonu]] i u drugom kolu pretrpio je najraniji poraz na Grand Slam turnirima još od Roland Garrosa 2003; izbacio ga je [[Ukrajinci|Ukrajinac]] [[Serhij Stahovski|Stahovski]] u četiri seta. Ne samo da je ovaj poraz prekinuo Federerov rekordni niz od 36 uzastopnih četvrtfinala na Grand Slam turnirima<ref>{{cite news|url=http://ftw.usatoday.com/2013/06/roger-federer-quarterfinal-streak/|title=Roger Federer loses at Wimbledon, snapping greatest streak in tennis|access-date=22. 7. 2013|archive-date=2. 7. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130702164255/http://ftw.usatoday.com/2013/06/roger-federer-quarterfinal-streak/|url-status=dead}}</ref> već je njime Federer ispao iz top 4 prvi put od jula 2003, tačno 10 godina nakon što je osvojio svoju prvu vimbldonsku titulu.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=rh|title=Roger Federer's ranking history|publisher=ATP World Tour|access-date=6. 7. 2013}}</ref> Nakon Wimbledona vratio se na zemljanu podlogu u Hamburgu i u polufinalu opet iznenađujuće izgubio od malo poznatog Argentinca [[Federico Delbonis|Delbonisa]] 7–6<sup>7</sup>, 7–6<sup>4</sup>.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/23391395|title=BBC Sport - Roger Federer loses to Federico Delbonis in Hamburg semis|work=BBC Sport|access-date=16. 6. 2015|date=20. 7. 2013}}</ref> Zatim je nastupio na domaćem terenu u [[Gstaad]]u, ali i tu je pretrpio iznenađujući poraz od [[Daniel Brands|Daniela Brandsa]] u [[ATP Gstaad 2013 – singl|drugom kolu]]. Na ovim turnirima igrao je s novim reketom s većom glavom, ali se vratio na stari reket pred seriju turnira u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. Preskočio je [[Rogers Cup 2013 – muški singl|Rogers Cup]] u Montréalu, ali se pojavio u [[Cincinnati Masters 2013.|Cincinnatiju]] kako bi branio titulu. Došao je do četvrtfinala, gdje ga je porazio Nadal, koji je bio u nevjerovatnoj seriji pobjeda, uključujući Montréal i Cincinnati. Nakon toga je nastupio na [[US Open 2013 – muški singl|US Openu]], gdje ga je u četvrtom kolu savladao [[Tommy Robredo]] u tri seta i tako spriječio Federerov novi meč protiv Nadala.<ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/2013-09-03/roger-federer-loses-in-u-s-open-fourth-round-to-tommy-robredo.html|title=Federer's Earliest U.S. Open Loss Since 2003 Stops Nadal Matchup |last=Matuszewski |first= Erik |date=3. 9. 2013|work=Bloomberg News|access-date=4. 9. 2013}}</ref> Nakon dvije sedmice odmora došao je na [[Shanghai Masters 2013 – muški singl|Shanghai Masters]], ali ni tu nije imao previše uspjeha; u osmini finala savladao ga je Monfils (4–6, 7–6<sup>5</sup>, 3–6).<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/24475228|title=BBC Sport - Gael Monfils beats Roger Federer in Shanghai Open|work=BBC Sport|access-date=16. 6. 2015|date=10. 10. 2013}}</ref> Zatim je nastupio na domaćem terenu u [[ATP Basel 2013 – singl|Baselu]], gdje je došao do finala, no potpuno slavlje za Švicarce pokvario je Del Potro, koji je meč dobio rezultatom 6–7<sup>3</sup>, 6–2, 4–6.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/24694918|title=BBC Sport - Juan Martin Del Potro beats Roger Federer in Swiss Indoors final|work=BBC Sport|access-date=16. 6. 2015|date=27. 10. 2013}}</ref> === 2014. === Sezonu je otvorio nastupom na [[ATP Brisbane 2014 – singl|turniru]] u [[Brisbane]]u. Došao je do finala, ali ga je porazio Hewitt u tri seta. Na [[Australian Open 2014 – muški singl|Australian Openu]] igrao je također dobro i plasirao se u polufinale, ali tu je bolji od njega bio Nadal u tri seta. === 2015. === {{Proširiti sekciju}} === 2016. === {{Proširiti sekciju}} === 2017. === {{Proširiti sekciju}} === 2018. === {{Proširiti sekciju}} === 2019. === {{Proširiti sekciju}} == Rivalstva == === Federer – Nadal === {{glavni|Rivalstvo Federer-Nadal}} Ovo rivalstvo traje od 2004. i značajan je dio njihovih karijera. Od jula 2005. do 14. septembra 2009. držali su prva dva mjesta na ATP-listi (tada je Nadala na drugom mjestu prestigao Murray). Oni su jedini par tenisera koji je četiri godine uzastopno završavao godinu na prva dva mjesta ATP-liste. Federer je na vrhu bio rekordnih 237 uzastopnih sedmica (počevši od februara 2004). Nadal, koji je pet godina mlađi, došao je do broja 2 u julu 2005. i držao ga rekordnih 160 uzastopnih sedmica sve do augusta 2008, kad je konačno prestigao Federera i postao novi br. 1. U međusobnim susretima Nadal vodi 24–16. Ipak, 15 njihovih mečeva bilo je na zemljanoj podlozi, na kojoj je Nadal statistički najbolji. Na travi Federer vodi 3–1, kao i na tvrdoj podlozi (11–9), dok je Nadal uvjerljiv na zemlji (14–2). Budući da je postavljanje nosilaca na turnirima zasnovano na plasmanu na ATP-listi, 24 njihova meča bila su finala, uključujući i rekordnih devet Grand Slam finala. Od 2006. do 2008. igrali su u svim finalima Roland Garrosa i Wimbledona, te u finalu Australian Opena 2009. i 2017. te Roland Garrosa 2011. Nadal je od ovih devet finala dobio šest, izgubivši na prva dva Wimbledona i u drugom finalu Australian Opena. Četiri od ovih mečeva bili su u pet setova (Wimbledon 2007. i 2008, Australian Open 2009. i 2017), a mnogi iskusni teniski analitičari nazvali su [[Finale Wimbledona 2008 – muški singl|finale Wimbledona 2008.]] najvećim mečom u historiji tenisa.<ref>{{cite web|url=http://www.sfgate.com/sports/article/GREATEST-MATCH-EVER-3277989.php|title=The Greatest Match Ever|work=SFGate|access-date=16. 6. 2015|date=7. 7. 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/wimbledon/2305019/Wimbledon-2008-John-McEnroe-hails-Rafael-Nadal-victory-as-greatest-final-ever.html|title=Wimbledon 2008: John McEnroe hails Rafael Nadal victory as greatest final ever |author= Richard Alleyne |date=7. 7. 2008|publisher=[[Daily Telegraph]]|access-date=16. 6. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2008/writers/jon_wertheim/07/09/wertheim.mailbag/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130813175621/http://sportsillustrated.cnn.com/2008/writers/jon_wertheim/07/09/wertheim.mailbag/index.html|title=Without a doubt, Wimbledon final was the greatest|archive-date=13. 8. 2013|publisher= [[CNN]]|access-date=16. 6. 2015|author=Jon Wertheim}}</ref> Trinaest od njihovih 40 mečeva otišlo je u odlučujući set. Također su igrali i 12 finala na [[ATP Masters 1000|Mastersima]], uključujući i njihov jedini petosatni meč u Rimu 2006, koji je Nadal dobio u ''tie-breaku'' petog seta, spasivši dvije meč-lopte. Do 14. 9. 2009, kad je Del Potro pobijedio Nadala u polufinalu US Opena, a kasnije i Federera u finalu, nijedan igrač prije toga nije savladao i Federera i Nadala na istom Grand Slamu. Federer je bio neporažen u finalima US Opena do ovog poraza od Del Potra u pet setova. I Federer i Nadal osvojili su tri uzastopna Grand Slam turnira na trima podlogama (Nadal Roland Garros 2008, Wimbledon 2008. i Australian Open 2009, a Federer US Open 2008, Roland Garros 2009. i Wimbledon 2009). === Federer – Đoković === {{glavni|Rivalstvo Federer-Đoković}} Igrali su 48 puta, a omjer je 22–26. Đoković vodi na travi (3–1) i tvrdoj podlozi (19–17), a na zemlji su izjednačeni (4–4). Njihovo rivalstvo najveće je rivalstvo u historiji Grand Slam turnirâ s obzirom na to da su na njima odigrali 16 mečeva, a omjer je 6–10. Đoković je jedini igrač osim Nadala koji je porazio Federera na uzastopnim GS turnirima (US Open 2010. i Australian Open 2011) i jedini osim Nadala i Murrayja koji ima dvocifren broj pobjeda protiv Federera. Također je jedan od dvojice igrača (drugi je Nadal) koji su porazili Federera bez izgubljenog seta na GS turniru (Australian Open 2008. i 2011. te Roland Garros 2012) i jedini koji je to uradio tri puta. U 19 od 48 njihovih mečeva igran je odlučujući set. U polufinalu Roland Garrosa 2011. Federer je prekinuo Đokovićev savršeni niz 41–0 od početka sezone, ali mu se Đoković revanširao na US Openu iste godine pobijedivši ga u pet setova nakon što je spasio dvije meč-lopte, i to drugu godinu uzastopno.<ref>{{cite web|url=http://www.tennisnow.com/News/Djokovic-Snatches-Monumental-Victory-from-Federer.aspx|title=Djokovic Snatches Monumental Victory from Federer - Tennis Now|work=tennisnow.com|access-date=16. 6. 2015|first=Robert|last=Martin|archive-date=4. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104140951/http://www.tennisnow.com/News/Djokovic-Snatches-Monumental-Victory-from-Federer.aspx|url-status=dead}}</ref> Federer je uzvratio u polufinalu Wimbledona 2012, pobijedivši Đokovića (koji je branio titulu) u četiri seta.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/tennis/wimbledon-2012/top-stories/Wimbledon-2012-Roger-Federer-keeps-his-dream-of-equalling-Sampras-record-alive/articleshow/14725127.cms|title=Wimbledon 2012: Roger Federer keeps his dream of equalling Sampras' record alive |access-date=7. 7. 2012|work=The Times of India|date=7. 7. 2012}}</ref> Mnogi teniski stručnjaci svrstavaju ovo rivalstvo među najveća rivalstva u Open Eri.<ref>{{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/824599-federer-vs-djokovic-the-best-hard-court-rivalry|title=Roger Federer vs. Novak Djokovic: The Best Hard Court Rivalry|publisher=Bleacher Report|date=28. 8. 2011|access-date=24. 1. 2012}}</ref> Odigrali su dva uzastopna finala na Wimbledonu ([[Wimbledon 2014 – muški singl|2014.]] i [[Wimbledon 2015 – muški singl|2015]]) i oba je dobio Đoković: prvo 2–3 u [[Finale Wimbledona 2014 – muški singl|antologijskom meču]], a drugo 1–3, u [[Finale Wimbledona 2015 – muški singl|meču]] u kojem je Federer napravio neuobičajeno mnogo pogrešaka. Ipak, uzvratio je Đokoviću u finalu [[Cincinnati Masters 2015 – muški singl|Cincinnati Mastersa 2015.]] savladavši ga u dva seta. Ponovo su se sreli u finalu [[US Open 2015 – muški singl|US Opena 2015]], gdje je bolji bio Đoković 1–3. Godine [[Wimbledon 2019 – muški singl|2019.]] ponovo su igrali u finalu Wimbledona i ponovo je bolji bio Đoković s 2–3, u najdužem finalu u historiji Wimbledona (po vremenu trajanja) i prvom u kojem je odigran ''tie-break'' u petom setu (iako pri rezultatu 12–12). === Federer – Murray === {{glavni|Rivalstvo Federer-Murray}} Igrali su 25 puta, a omjer je 14–11 za Federera. Švicarac vodi i na tvrdoj podlozi (12–10) i na travi (2–1). Na ostalim podlogama još se nisu susreli.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=MC10|title=Međusobni susreti Federer-Murray|publisher=atpworldtour.com|access-date=13. 10. 2014}}</ref> Na GS turnirima odigrali su pet mečeva; prva tri bila su u finalima i svaki je dobio Federer, od čega prva dva bez izgubljenog seta (US Open 2008<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/7603307.stm|title=Superb Federer ends Murray dream|publisher=BBC Sport|date=8. 9. 2008|access-date=27. 4. 2010}}</ref>, Australian Open 2010<ref>{{cite web|url=http://www.australianopen.com/en_AU/event_guide/history/events/MS.html|title=Results Archive - Men's Singles - Australian Open Tennis Championships 2015 - Official Site by IBM|publisher =Australian Open |access-date=16. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310162226/http://www.australianopen.com/en_AU/event_guide/history/events/MS.html|archive-date=10. 3. 2012}}</ref>), a treći 3–1 (Wimbledon 2012). Međutim, Murray je pobijedio u polufinalu Australian Opena 2013. u pet setova, što mu je prva pobjeda protiv Federera na GS turniru. Međutim, Federer je ponovo izišao kao pobjednik u polufinalu Wimbledona 2015 (3–0). Murray vodi u susretima na Mastersima (6–1, od toga 2–0 u finalima). Na Masters Cupu ukrstili su rekete četiri puta; Murray je dobio u Šangaju 2008<ref>{{cite news |url= http://www.guardian.co.uk/sport/2008/nov/14/tennis-murray-federer-masters-cup|title=Murray beats Federer in 3 sets|work=The Guardian |location= UK|date=14. 11. 2008|access-date=27. 4. 2010|first=Steve|last=Bierley}}</ref>, a Federer u Londonu 2009, 2010. i 2012.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/9216649.stm|title=Federer crushes lacklustre Murray|publisher=BBC Sport|date=23. 11. 2010|first=David|last=Ornstein}}</ref> Murray je jedan od trojice igrača koji su pobijedili Federera deset ili više puta (druga dvojica su Nadal i Đoković). === Federer – Hewitt === {{glavni|Rivalstvo Federer-Hewitt}} Susreli su se 27 puta. Na početku njihovih karijera Hewitt je dominirao, dobivši sedam od njihovih prvih devet mečeva, uključujući i odlučujući meč u polufinalu Davis Cupa [[Davis Cup 2003 - Svjetska grupa|2003.]] u kojem je Federer vodio 2–0 u setovima. Međutim, od 2004. Federer je preuzeo dominaciju dobivši 16 od 18 posljednjih susreta, tako da ukupno vodi 18–9.<ref>{{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=H432 |title=Međusobni omjer Federer-Hewitt |publisher= ATP |date= |access-date=22. 1. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100126074951/http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=H432 |archive-date= 26. 1. 2010}}</ref> Ovo je najdugotrajnije Federerovo rivalstvo, budući da su prvi meč odigrali kao juniori 1996. Jedini međusobni meč u finalu GS turnira odigrali su na US Openu 2004, gdje je Federer pobijedio i osvojio prvu titulu na ovom turniru, a u ukupnom omjeru na GS turnirima Federer vodi 9–0 i osvojio je šest GS turnira na kojima je pobijedio Hewitta. === Federer – Roddick === {{glavni|Rivalstvo Federer-Roddick}} Jedno od Federerovih najdugotrajnijih rivalstava bilo je ono protiv Roddicka. Osvojivši Australian Open 2004, Federer je s broja 1 skinuo upravo Roddicka. Odigrali su 24 meča, od čega četiri u finalima GS turnira (tri na Wimbledonu i jedan na US Openu). Federer ima uvjerljivu prednost 21–3, što Roddicka čini igračem koji ima najviše poraza od Federera na ATP-turnirima.<ref>{{cite web|publisher=ATP |url=http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=R485|title=Međusobni omjer Federer-Roddick|access-date= 5. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030220621/http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=R485|archive-date=30. 10. 2014}}</ref> U finalu Wimbledona 2009. Roddick je izgubio u pet setova. U tom petom setu odigrali su 30 gemova (što je rekord za finala GS turnira), a meč je trajao više od četiri sata. U posljednjem gemu petog seta Roddick je izgubio servis prvi i posljednji put u meču. Federer je tom pobjedom srušio Samprasov rekord od 14 titula na GS turnirima. === Federer – Nalbandian === Nalbandian je bio Federerov najveći rival u prvim godinama Federerove profesionalne karijere. Obojica su imala izvanredne juniorske karijere (Federer je osvojio juniorski Wimbledon, a Nalbandian US Open, pobijedivši u finalu upravo Federera). Iako Federer ima blagu prednost (11–8), Nalbandian je dobio njihovih prvih pet mečeva nakon prelaska u profesionalce, uključujući mečeve četvrtog kola na Australian Openu i US Openu 2003. Njihov najimpresivniji meč bio je u finalu Masters Cupa 2005. u Šangaju, kad je Nalbandian uspio nadoknaditi 0–2 u setovima i dobiti meč u ''tie-breaku'' petog seta. Time je spriječio Federera da izjednači [[John McEnroe|McEnroeov]] rekordni omjer 82–3 iz 1984. Nalbandian, kao i Hewitt, ima osam pobjeda protiv Federera i samo su Nadal, Đoković i Murray uspješniji od njih. === Federer – Del Potro === Federer se sa Del Potrom susreo 25 puta i vodi 18–7 (13–7 na tvrdoj podlozi, 3–0 na travi i 2–0 na zemlji). Šest puta ukrstili su rekete u finalima, od kojih je najpoznatije finale US Opena 2009, kad je Del Potro postao prvi igrač koji je porazio Federera u finalu GS turnira nakon zaostatka 1–2 u setovima. Također ga je pobijedio i u finalu Swiss Indoorsa 2012. i 2013, u Federerovom rodnom gradu. Osvojivši US Open 2009, Del Potro je postao i jedini igrač izvan "velike trojke" (Federer, Nadal i Đoković) koji je osvojio GS turnir nakon 30 turnira i prvi igrač koji je pobijedio Federera na US Openu u šest godina.<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/tennis/article-1213534/US-OPEN-2009-Emotional-Juan-Martin-del-Potro-comes-stun-Roger-Federer-claim-dramatic-set-triumph.html|title=US OPEN 2009: Emotional Juan Martin del Potro comes from behind to stun Roger Federer and claim dramatic five-set triumph|publisher=Daily Mail|date=15. 9. 2009|access-date=10. 11. 2012}}</ref> Njih dvojica susrela su se i u polufinalu [[OI 2012.]] u Londonu odigravši najduži meč u historiji svih Olimpijskih igara, a dobio ga je Federer 3–6, 7–6<sup>5</sup>, 19–17 nakon četiri sata i 26 minuta borbe.<ref name="federerbeatsjuan"/> Del Potro je također pobijedio u četvrtfinalu US Opena 2017. te u finalu Indian Wells Mastersa 2018, spasivši tri-meč lopte pri Federerovom servisu za meč u trećem setu nakon što je sam propustio jednu u ''tie-breaku'' drugog seta. === Federer – Safin === Igrali su 12 puta, a Federer ima prednost 10–2<ref>{{cite web|publisher=ATP |url=http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=S741|title=Međusobni omjer Federer-Safin|access-date=5. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20090710103823/http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=S741|archive-date=10. 7. 2009}}</ref>, od toga 4–1 na tvrdoj podlozi, te po 3–0 na travi i zemlji, dok je Safin dobio njihov jedini meč na tepihu. Među važnije mečeve spadaju finale Mastersa u [[Hamburg]]u 2002, gdje je Federer osvojio svoj prvi Masters u karijeri, kao i polufinale Masters Cupa 2004. u kojem je također slavio Federer dobivši ''tie-break'' 20–18, na osmu meč-loptu. Federer je pobijedio i u finalu Australian Opena 2004, osvojivši prvi put ovaj turnir i drugi GS turnir u karijeri. Međutim, Safin mu se revanširao u polufinalu godinu kasnije, spasivši meč-loptu u ''tie-breaku'' četvrtog seta i prekinuvši Federerov niz od 26 uzastopnih pobjeda.<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/australianopen/2354682/New-rivalry-has-echoes-of-a-golden-era.html| title=New rivalry has echoes of a golden era|publisher=The Telegraph|date=1. 2. 2005|access-date=10. 9. 2012}}</ref> Ukupno su na GS turnirima odigrali pet mečeva, od kojih je Federer dobio četiri. === Federer – Tsonga === Susreli su se 17 puta, a Federer vodi 11–6.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=T786 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822212634/http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=T786|title=FedEx ATP Head 2 Head|archive-date=22. 8. 2014|publisher=ATP |access-date=16. 6. 2015}}</ref> Na GS turnirima odigrali su šest mečeva, a Tsonga je u njima ostvario dvije pobjede, od kojih jednu u četvrtfinalu Wimbledona 2011, kad je nadoknadio 0–2 u setovima. === Federer – Berdych === Odigrali su 26 mečeva, a Federer vodi 20–6, i to 12–5 na tvrdoj podlozi, 3–1 na travi, 4–0 na zemlji i 1–0 na tepihu. Berdych je dobio njihov prvi meč, iznenadivši Federera na [[Tenis na Olimpijskim igrama 2004.|OI 2004.]] Švicarac je zatim dobio osam sljedećih mečeva prije no što je Berdych prekinuo taj niz 2010, dobivši pet od osam njihovih susreta između 2010. i 2013. godine. Na Grand Slam turnirima susreli su se osam puta i Federer vodi 6–2; Berdych je jedan od samo pet igrača koji je više puta porazio Federera na GS turnirima prije polufinala (ostali su [[Arnaud Clément|Clément]], [[Álex Corretja|Corretja]], Nalbandian i Tsonga). Njihovi najpoznatiji mečevi na GS turnirima jesu oni na [[Australian Open 2009 – muški singl|Australian Openu 2009]], kad je Federer dobio u pet setova nakon što je izgubio prva dva, [[Wimbledon 2010 – muški singl|Wimbledonu 2010.]] i [[US Open 2012 – muški singl|US Openu 2012]] (oba dobio Berdych u četiri seta). Berdych je do svog jedinog Grand Slam finala u karijeri (Wimbledon 2010) došao pobijedivši, između ostalih, i Federera u četvrtfinalu, čime je prekinuo Federerov niz od sedam uzastopnih finala na Wimbledonu počevši od 2003. godine. == Oprema i sponzori == Federer trenutno koristi [[Wilson Sporting Goods|Wilsonov]] reket ''Prostaff RF97 Autograph''.<ref name="Wilson Sports">{{cite web |url= http://tennis.wilson.com/rackets/blx/rackets/player/six-one/six.one-tour-blx/|title=Wilson Sports|publisher=Wilson Sporting Goods|access-date= 29. 1. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100122055338/http://tennis.wilson.com/rackets/blx/rackets/player/six-one/six.one-tour-blx/|archive-date=22. 1. 2010}}</ref> Površina mreže ovog reketa je 580.64&nbsp;cm<sup>2</sup>. Osim Wilsona, Federerovi sponzori su [[Credit Suisse]], [[Rolex]], [[Mercedes Benz]], [[Jura Elektroapparate]], [[Nike (kompanija)|Nike]]<ref name="Nike">{{cite web|url=http://www.rogerfederer.com/en/rogers/sponsors.html|title=Roger Federer Sponsors|publisher= Zvanični sajt Rogera Federera|access-date=5. 2. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150206153857/http://www.rogerfederer.com/en/rogers/sponsors.html|archive-date=6. 2. 2015}}</ref> i [[Gillette]]. Nike proizvodi posebnu seriju obuće i odjeće s logotipom "RF"<ref name="Federer logo">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/08/31/sports/tennis/31logo.html?r=1&hp&pagewanted=all|title=The Main Characters of Tennis, and Style|publisher=[[The New York Times]]|date= 29. 8. 2009 |access-date=6. 2. 2011|author=Holly Bruback}}</ref>. Federer oblači ''Sphere Pinstripe'' polo majice i ''Air Vapor V'' patike od ''Nikea''. == Stil igre == Federer ima vrlo zanimljiv stil igre. Glavne osobine njegovog načina igranja su vrlo promjenjiv stil, veoma brza adaptacija na protivnikov stil, vrlo raznovrsni udarci, češći izlazak na mrežu i veoma dobar servis. Roger je jedan od rijetkih tenisera koji znaju igrati veoma dobro na svim podlogama. Njega je američka teniska legenda [[Jimmy Connors]] okarakterizirao veoma jednostavnom rečenicom: <br/><center>{{citat3|<center><big>'''U eri teniskih profesionalaca ili ste specijalist za zemljane terene ili za travnate <br/>ili za betonske terene... ili ste Roger Federer.'''</big><ref>{{cite web|url=http://www.inthenews.co.uk/sports/sport/features/wimbledon-profile-men/roger-federer-$1304986.htm |archive-url= https://web.archive.org/web/20120326210743/http://www.inthenews.co.uk/sports/sport/features/wimbledon-profile-men/roger-federer-$1304986.htm|title=Roger Federer|archive-date=26. 3. 2012|website=inthenews.co.uk|access-date=16. 6. 2015}}</ref></center>}}</center> Federer igra veoma dobro i s osnovne linije i na mreži. Dosta se dobro koristi [[volej (tenis)|volejima]] i ima jako precizan [[forhend]] s puno [[topspin]]a. Također ima ako ne i najbolji jednoručni [[bekhend]], koji često koristi kako pri jakim [[ritern]]ima, tako i kod [[slajs]]ova. On također teži da što ranije odigra brzi forhend ili bekhend kako bi natjerao protivnika na pogrešku ili na visok udarac, koji bi vrlo lahko iskoristio udarajući [[smeč (tenis)|smeč]] ili tzv. ''drive'' volej (volej prije nego što loptica dodirne tlo). Mnogi teniski stručnjaci smatraju da Federer igra vrlo slično kao što je igrao [[Andre Agassi]]. [[David Foster Wallace]] uporedio je sirovu snagu Federerovog pokreta pri forhendu sa sangom "velikog tečnog biča"<ref name="Wallace">{{cite news |author=David Foster Wallace |url= http://www.nytimes.com/2006/08/20/sports/playmagazine/20federer.html?ex=1313726400&en=716968175e36505e&ei=5090|title=Federer as Religious Experience|date=20. 8. 2006 |publisher=The New York Times|access-date=21. 6. 2007}}</ref>, dok je [[John McEnroe]] za Federerov forhend rekao da je to "najbolji udarac u našem sportu"<ref>{{cite web|url=http://msn.foxsports.com/other/story/6741576?MSNHPHCP&GT1=10035|archive-url=https://web.archive.org/web/20071020021531/http://msn.foxsports.com/other/story/6741576?MSNHPHCP&GT1=10035|title=FOX Sports on MSN - Television - Who's the best athlete in the world right now?|archive-date=20. 10. 2007|publisher= Fox Sports|access-date=16. 6. 2015}}</ref>. Dosta se dobro kreće po terenu i ima jako nepredvidiv [[servis (tenis)|servis]] jer uvijek jednako baca lopticu u zrak bez obzira na to za koji će se tip servisa odlučiti i kamo će ga usmjeriti te okreće leđa protivniku prilikom ovog pokreta. Prosječna brzina njegovog servisa kreće se blizu 200&nbsp;km/h. Često je u stanju servirati jako dobro u kritičnim trenucima meča. Također je dobar u [[servis-volej]] igri<ref name="Bierly">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2003/jul/08/tennis.wimbledon2003|author=Stephen Bierley|title=Serve-volley dead? No one told Federer|date=8. 7. 2003|work=The Guardian|location=London|publisher=Guardian News and Media Limited 2010|access-date=19. 11. 2010}}</ref>, koju je često primjenjivao u ranijim fazama karijere.<ref>{{cite web|url=http://essentialtennis.com/tournews/2010/07/best-serve-and-volleyer-in-the-world/|title=Best Serve and Volleyer in the 2010|access-date=19. 11. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523065818/http://essentialtennis.com/tournews/2010/07/best-serve-and-volleyer-in-the-world/|archive-date=23. 5. 2011}}</ref> Kasnije je svom arsenalu dodao i [[skraćena lopta|skraćenu loptu]] i može je jako dobro prikriti i na forhendu i na bekhendu. Ponekad koristi i udarac kroz noge, tzv. "hot-dog", a najpoznatiji primjer za ovo bio je u polufinalu US Opena 2009. protiv Đokovića, što mu je donijelo tri meč-lopte, koje je odmah iskoristio i pobijedio bez izgubljenog seta.<ref>{{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/264126-the-tail-of-two-tweeners-federer-vs-llodra|title=The Tale of Two Tweeners: Federer vs. Llodra|author=Nima Naderi|publisher=bleacherreport.com|date=30. 9. 2009|access-date=4. 8. 2013|archive-date=7. 12. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111207163358/http://bleacherreport.com/articles/264126-the-tail-of-two-tweeners-federer-vs-llodra|url-status=dead}}</ref> == Osvojeni turniri == === Pojedinačno === ==== Grand Slam ==== ===== Uspjeh po sezonama ===== {|class=wikitable style=text-align:center;font-size:90% |- !Turnir!![[ATP Tour 1998.|1998.]]!![[ATP Tour 1999.|1999.]]!![[ATP Tour 2000.|2000.]]!![[ATP Tour 2001.|2001.]]!![[ATP Tour 2002.|2002.]]!![[ATP Tour 2003.|2003.]]!![[ATP Tour 2004.|2004.]]!![[ATP Tour 2005.|2005.]]!![[ATP Tour 2006.|2006.]]!![[ATP Tour 2007.|2007.]]!![[ATP Tour 2008.|2008.]]!![[ATP World Tour 2009.|2009.]]!![[ATP World Tour 2010.|2010.]]!![[ATP World Tour 2011.|2011.]]!![[ATP World Tour 2012.|2012.]]!![[ATP World Tour 2013.|2013.]]!![[ATP World Tour 2014.|2014.]]!![[ATP World Tour 2015.|2015.]]!![[ATP World Tour 2016.|2016.]]!![[ATP World Tour 2017.|2017.]]!![[ATP World Tour 2018.|2018.]]!![[ATP World Tour 2019.|2019.]]!![[ATP World Tour 2020.|2020.]]!![[ATP World Tour 2021.|2021.]]!!O/I!!Pob–Por!!Pob % |- |align=left|[[Australian Open]] |N |KV |bgcolor="#afeeee" |[[Australian Open 2000 – muški singl|3K]] |bgcolor="#afeeee" |[[Australian Open 2001 – muški singl|3K]] |bgcolor="#afeeee" |[[Australian Open 2002 – muški singl|4K]] |bgcolor="#afeeee" |[[Australian Open 2003 – muški singl|4K]] |bgcolor=lime|[[Australian Open 2004 – muški singl|'''P]] |style="background:yellow;"|[[Australian Open 2005 – muški singl|PF]] |bgcolor=lime|[[Australian Open 2006 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[Australian Open 2007 – muški singl|'''P]] |style="background:yellow;"|[[Australian Open 2008 – muški singl|PF]] |style="background:thistle;"|[[Australian Open 2009 – muški singl|F]] |bgcolor=lime|[[Australian Open 2010 – muški singl|'''P]] |style="background:yellow;"|[[Australian Open 2011 – muški singl|PF]] |style="background:yellow;"|[[Australian Open 2012 – muški singl|PF]]{{efn-ua|name=walkover}} |style="background:yellow;"|[[Australian Open 2013 – muški singl|PF]] |style="background:yellow;"|[[Australian Open 2014 – muški singl|PF]] |bgcolor="#afeeee" |[[Australian Open 2015 – muški singl|3K]] |style="background:yellow;"|[[Australian Open 2016 – muški singl|PF]] |bgcolor=lime|[[Australian Open 2017 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[Australian Open 2018 – muški singl|'''P]] |bgcolor="#afeeee" |[[Australian Open 2019 – muški singl|4K]] |style="background:yellow;"|[[Australian Open 2020 – muški singl|PF]] |N |6/21 |102–15 |87 |- |align=left|[[Roland Garros]] |N |bgcolor="#afeeee" |[[Roland Garros 1999 – muški singl|1K]] |bgcolor="#afeeee" |[[Roland Garros 2000 – muški singl|4K]] |bgcolor="#ffebcd" |[[Roland Garros 2001 – muški singl|ČF]] |bgcolor="#afeeee" |[[Roland Garros 2002 – muški singl|1K]] |bgcolor="#afeeee" |[[Roland Garros 2003 – muški singl|1K]] |bgcolor="#afeeee" |[[Roland Garros 2004 – muški singl|3K]] |style="background:yellow;"|[[Roland Garros 2005 – muški singl|PF]] |style="background:thistle;"|[[Roland Garros 2006 – muški singl|F]] |style="background:thistle;"|[[Roland Garros 2007 – muški singl|F]] |style="background:thistle;"|[[Roland Garros 2008 – muški singl|F]] |bgcolor=lime|[[Roland Garros 2009 – muški singl|'''P]] |bgcolor="#ffebcd" |[[Roland Garros 2010 – muški singl|ČF]] |style="background:thistle;"|[[Roland Garros 2011 – muški singl|F]] |style="background:yellow;"|[[Roland Garros 2012 – muški singl|PF]] |bgcolor="#ffebcd" |[[Roland Garros 2013 – muški singl|ČF]] |bgcolor="#afeeee" |[[Roland Garros 2014 – muški singl|4K]] |bgcolor="#ffebcd" |[[Roland Garros 2015 – muški singl|ČF]] |N |N |N |style="background:yellow;"|[[Roland Garros 2019 – muški singl|PF]] |N |bgcolor="#afeeee" |[[Roland Garros 2021 – muški singl|4K]]{{efn-ua|name=withdraw}} |1/19 |73–17 |81 |- |align=left|[[Wimbledon (tenis)|Wimbledon]] |N |bgcolor="#afeeee" |[[Wimbledon 1999 – muški singl|1K]] |bgcolor="#afeeee" |[[Wimbledon 2000 – muški singl|1K]] |bgcolor="#ffebcd" |[[Wimbledon 2001 – muški singl|ČF]] |bgcolor="#afeeee" |[[Wimbledon 2002 – muški singl|1K]] |bgcolor=lime|[[Wimbledon 2003 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[Wimbledon 2004 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[Wimbledon 2005 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[Wimbledon 2006 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[Wimbledon 2007 – muški singl|'''P]]{{efn-ua|name=walkover}} |style="background:thistle;"|[[Wimbledon 2008 – muški singl|F]] |bgcolor=lime|[[Wimbledon 2009 – muški singl|'''P]] |bgcolor="#ffebcd" |[[Wimbledon 2010 – muški singl|ČF]] |bgcolor="#ffebcd" |[[Wimbledon 2011 – muški singl|ČF]] |bgcolor=lime|[[Wimbledon 2012 – muški singl|'''P]] |bgcolor="#afeeee" |[[Wimbledon 2013 – muški singl|2K]] |style="background:thistle;"|[[Wimbledon 2014 – muški singl|F]] |style="background:thistle;"|[[Wimbledon 2015 – muški singl|F]] |style="background:yellow;"|[[Wimbledon 2016 – muški singl|PF]] |bgcolor=lime|[[Wimbledon 2017 – muški singl|'''P]] |bgcolor="#ffebcd" |[[Wimbledon 2018 – muški singl|ČF]] |style="background:thistle;"|[[Wimbledon 2019 – muški singl|F]] |{{color|grey|NO}} |bgcolor="#ffebcd" |[[Wimbledon 2021 – muški singl|ČF]] |8/22 |105–14 |88 |- |align=left|[[US Open]] |N |KV |bgcolor="#afeeee" |[[US Open 2000 – muški singl|3K]] |bgcolor="#afeeee" |[[US Open 2001 – muški singl|4K]] |bgcolor="#afeeee" |[[US Open 2002 – muški singl|4K]] |bgcolor="#afeeee" |[[US Open 2003 – muški singl|4K]] |bgcolor=lime|[[US Open 2004 – muški singl|'''P]]{{efn-ua|name=walkover}} |bgcolor=lime|[[US Open 2005 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[US Open 2006 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[US Open 2007 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[US Open 2008 – muški singl|'''P]] |style="background:thistle;"|[[US Open 2009 – muški singl|F]] |style="background:yellow;"|[[US Open 2010 – muški singl|PF]] |style="background:yellow;"|[[US Open 2011 – muški singl|PF]] |bgcolor="#ffebcd" |[[US Open 2012 – muški singl|ČF]]{{efn-ua|name=walkover}} |bgcolor="#afeeee" |[[US Open 2013 – muški singl|4K]] |style="background:yellow;"|[[US Open 2014 – muški singl|PF]] |style="background:thistle;"|[[US Open 2015 – muški singl|F]] |N |bgcolor="#ffebcd" |[[US Open 2017 – muški singl|ČF]] |bgcolor="#afeeee" |[[US Open 2018 – muški singl|4K]] |bgcolor="#ffebcd" |[[US Open 2019 – muški singl|ČF]] |N |N |5/19 |89–14 |86 |- !style=text-align:left|Pob–Por !0–0 !0–2 !7–4 !13–4 !6–4 !13–3 !22–1 !24–2 !27–1 !26–1 !24–3 !26–2 !20–3 !20–4 !19–3 !13–4 !19–4 !18–4 !10–2 !18–1 !14–2 !18–4 !5–1 !7–1 !20/81 !369–60 !86 |} {{notelist-ua|refs= {{efn-ua|name=walkover|Federeru su protivnici predali meč bez borbe u četvrtom kolu na US Openu 2004. i 2012, Wimbledonu 2007. te u drugom kolu na Australian Openu 2012; ovo se ne računa kao pobjede.}} {{efn-ua|name=withdraw|Federer se povukao s Roland Garrosa 2021. prije meča četvrtog kola; ovo se ne računa kao poraz.}} }} ===== Finala: 31 (20–11) ===== {|class="sortable wikitable" |- !width=70|Ishod !width=50|Godina !width=150|Turnir !width=70|Podloga !width=150|Protivnik !width=200|Rezultat |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Wimbledon 2003 – muški singl|2003.]]||[[Wimbledon (tenis)|Wimbledon]]||Trava||{{ZD|Australija}} [[Mark Philippoussis]]||7–6<sup>5</sup>, 6–2, 7–6<sup>3 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Australian Open 2004 – muški singl|2004.]]||[[Australian Open]]||Tvrda||{{ZD|Rusija}} [[Marat Safin]]||7–6<sup>3</sup>, 6–4, 6–2 |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Wimbledon 2004 – muški singl|2004.]]||Wimbledon <small>(2)</small>||Trava||{{ZD|SAD}} [[Andy Roddick]]||4–6, 7–5, 7–6<sup>3</sup>, 6–4 |- style="background:#ccf;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[US Open 2004 – muški singl|2004.]]||[[US Open]] ||Tvrda||{{ZD|Australija}} [[Lleyton Hewitt]]||6–0, 7–6<sup>3</sup>, 6–0 |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Wimbledon 2005 – muški singl|2005.]]||Wimbledon <small>(3)</small>||Trava||{{ZD|SAD}} [[Andy Roddick]]||6–2, 7–6<sup>2</sup>, 6–4 |- style="background:#ccf;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[US Open 2005 – muški singl|2005.]]||US Open <small>(2)</small>||Tvrda||{{ZD|SAD}} [[Andre Agassi]]||6–3, 2–6, 7–6<sup>1</sup>, 6–1 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Australian Open 2006 – muški singl|2006.]]||Australian Open <small>(2)</small>||Tvrda||{{ZD|KIP}} [[Marcos Baghdatis]]||5–7, 7–5, 6–0, 6–2 |- style="background:#ebc2af;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Roland Garros 2006 – muški singl|2006.]]||[[Roland Garros]]||Zemlja||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||6–1, 1–6, 4–6, 6–7<sup>4 |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Wimbledon 2006 – muški singl|2006.]]||Wimbledon <small>(4)</small>||Trava||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||6–0, 7–6<sup>5</sup>, 6–7<sup>2</sup>, 6–3 |- style="background:#ccf;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[US Open 2006 – muški singl|2006.]]||US Open <small>(3)</small>||Tvrda||{{ZD|SAD}} [[Andy Roddick]]||6–2, 4–6, 7–5, 6–1 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Australian Open 2007 – muški singl|2007.]]||Australian Open <small>(3)</small>||Tvrda||{{ZD|ČIL}} [[Fernando González]]||7–6<sup>2</sup>, 6–4, 6–4 |- style="background:#ebc2af;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Roland Garros 2007 – muški singl|2007.]]||Roland Garros <small>(2)</small>||Zemlja||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||3–6, 6–4, 3–6, 4–6 |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Wimbledon 2007 – muški singl|2007.]]||Wimbledon <small>(5)</small>||Trava||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||[[Finale Wimbledona 2007 – muški singl|7–6<sup>7</sup>, 4–6, 7–6<sup>3</sup>, 2–6, 6–2]] |- style="background:#ccf;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[US Open 2007 – muški singl|2007.]]||US Open <small>(4)</small>||Tvrda||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]]||7–6<sup>4</sup>, 7–6<sup>2</sup>, 6–4 |- style="background:#ebc2af;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Roland Garros 2008 – muški singl|2008.]]||Roland Garros <small>(3)</small>||Zemlja||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||1–6, 3–6, 0–6 |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Wimbledon 2008 – muški singl|2008.]]||Wimbledon||Trava||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||[[Finale Wimbledona 2008 – muški singl|4–6, 4–6, 7–6<sup>5</sup>, 7–6<sup>8</sup>, 7–9]] |- style="background:#ccf;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[US Open 2008 – muški singl|2008.]]||US Open <small>(5)</small>||Tvrda||{{ZD|Velika Britanija}} [[Andy Murray]]||6–2, 7–5, 6–2 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Australian Open 2009 – muški singl|2009.]]||Australian Open||Tvrda||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||[[Finale Australian Opena 2009 – muški singl|5–7, 6–3, 6–7<sup>3</sup>, 6–3, 2–6]] |- style="background:#ebc2af;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Roland Garros 2009 – muški singl|2009.]]||Roland Garros||Zemlja||{{ZD|Švedska}} [[Robin Söderling]]||[[Finale Roland Garrosa 2009 – muški singl|6–1, 7–6<sup>1</sup>, 6–4]] |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Wimbledon 2009 – muški singl|2009.]]||Wimbledon <small>(6)</small>||Trava||{{ZD|SAD}} [[Andy Roddick]]||[[Finale Wimbledona 2009 – muški singl|5–7, 7–6<sup>6</sup>, 7–6<sup>5</sup>, 3–6, 16–14]] |- style="background:#ccf;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[US Open 2009 – muški singl|2009.]]||US Open||Tvrda||{{ZD|Argentina}} [[Juan Martín del Potro]]||6–3, 6–7<sup>5</sup>, 6–4, 6–7<sup>4</sup>, 2–6 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Australian Open 2010 – muški singl|2010.]]||Australian Open <small>(4)</small>||Tvrda||{{ZD|Velika Britanija}} [[Andy Murray]]||6–3, 6–4, 7–6<sup>11 |- style="background:#ebc2af;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Roland Garros 2011 – muški singl|2011.]]||Roland Garros (4)||Zemlja||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||5–7, 6–7<sup>3</sup>, 7–5, 1–6 |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Wimbledon 2012 – muški singl|2012.]]||Wimbledon<small> (7)</small>||Trava||{{ZD|Velika Britanija}} [[Andy Murray]]||[[Finale Wimbledona 2012 – muški singl|4–6, 7–5, 6–3, 6–4]] |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Wimbledon 2014 – muški singl|2014.]]||Wimbledon<small> (2)||Trava||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]]|| [[Finale Wimbledona 2014 – muški singl|7–6<sup>7</sup>, 4–6, 6–7<sup>4</sup>, 7–5, 4–6]] |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Wimbledon 2015 – muški singl|2015.]]||Wimbledon<small> (3)||Trava||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]]|| [[Finale Wimbledona 2015 – muški singl|6–7<sup>1</sup>, 7–6<sup>10</sup>, 4–6, 3–6]] |- style="background:#ccf;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[US Open 2015 – muški singl|2015.]] ||US Open <small>(2)</small>||Tvrda||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]]||4–6, 7–5, 4–6, 4–6 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Australian Open 2017 – muški singl|2017.]]||Australian Open <small>(5)</small>||Tvrda||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||6–4, 3–6, 6–1, 3–6, 6–3 |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Wimbledon 2017 – muški singl|2017.]]||Wimbledon<small> (8)</small>||Trava||{{ZD|Hrvatska}} [[Marin Čilić]]||6–3, 6–1, 6–4 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Australian Open 2018 – muški singl|2018.]]||Australian Open <small>(6)</small>||Tvrda||{{ZD|Hrvatska}} [[Marin Čilić]]||6–2, 6–7<sup>5</sup>, 6–3, 3–6, 6–1 |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Wimbledon 2019 – muški singl|2019.]]||Wimbledon<small> (4)||Trava||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]]|| [[Finale Wimbledona 2019 – muški singl|6–7<sup>5</sup>, 6–1, 6–7<sup>4</sup>, 6–4, 12–13<sup>3</sup>]] |} ==== ATP Finals* ==== ===== Uspjeh po sezonama ===== {|class=wikitable style=text-align:center;font-size:90% |- !Turnir!![[ATP Tour 1998.|1998.]]!![[ATP Tour 1998.|1999.]]!![[ATP Tour 2000.|2000.]]!![[ATP Tour 2001.|2001.]]!![[ATP Tour 2002.|2002.]]!![[ATP Tour 2003.|2003.]]!![[ATP Tour 2004.|2004.]]!![[ATP Tour 2005.|2005.]]!![[ATP Tour 2006.|2006.]]!![[ATP Tour 2007.|2007.]]!![[ATP Tour 2008.|2008.]]!![[ATP World Tour 2009.|2009.]]!![[ATP World Tour 2010.|2010.]]!![[ATP World Tour 2011.|2011.]]!![[ATP World Tour 2012.|2012.]]!![[ATP World Tour 2013.|2013.]]!![[ATP World Tour 2014.|2014.]]!![[ATP World Tour 2015.|2015.]]!![[ATP World Tour 2016.|2016.]]!![[ATP World Tour 2017.|2017.]]!![[ATP World Tour 2018.|2018.]]!![[ATP World Tour 2019.|2019.]]!![[ATP World Tour 2020.|2020.]]!![[ATP World Tour 2021.|2021.]]!![[ATP World Tour 2022.|2022.]]!!width="50"|O/I!!width=50|Pob–Por!!width=50|Pob % |- |style="background:#efefef; text-align:left;"|TMC |[[ATP svjetsko prvenstvo 1998 – singl|NKV]] |[[ATP svjetsko prvenstvo 1999 – singl|NKV]] |[[Tennis Masters Cup 2000 – singl|NKV]] |[[Tennis Masters Cup 2001 – singl|NKV]] |style="background:yellow;"|[[Tennis Masters Cup 2002 – singl|PF]] |bgcolor=lime|[[Tennis Masters Cup 2003 – singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[Tennis Masters Cup 2004 – singl|'''P]] |style="background:thistle;"|[[Tennis Masters Cup 2005 – singl|F]] |bgcolor=lime|[[Tennis Masters Cup 2006 – singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[Tennis Masters Cup 2007 – singl|'''P]] |bgcolor="#afeeee" |[[Tennis Masters Cup 2008 – singl|G]] |style="background:yellow;"|[[ATP World Tour Finals 2009 – singl|PF]] |bgcolor=lime|[[ATP World Tour Finals 2010 – singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[ATP World Tour Finals 2011 – singl|'''P]] |style="background:thistle;"|[[ATP World Tour Finals 2012 – singl|F]] |style="background:yellow;"|[[ATP World Tour Finals 2013 – singl|PF]] |style="background:thistle;"|[[ATP World Tour Finals 2014 – singl|F]] |style="background:thistle;"|[[ATP World Tour Finals 2015 – singl|F]] |[[Tennis Masters Cup 2016 – singl|NKV]] |style="background:yellow;"|[[ATP Finals 2017 – singl|PF]] |style="background:yellow;"|[[ATP Finals 2018 – singl|PF]] |style="background:yellow;"|[[ATP Finals 2019 – singl|PF]] |N |[[Tennis Masters Cup 2021 – singl|NKV]] |[[Tennis Masters Cup 2022 – singl|NKV]] !rowspan=2|6/17 !rowspan=2|59–17 !rowspan=2|78 |} ===== Finala: 10 (6–4) ===== {|class="sortable wikitable" |- !width=75|Ishod !width=50|Godina !width=150|Grad !width=75|Podloga !width=200|Protivnik ! style="width:250px;" class="unsortable"|Rezultat |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Tennis Masters Cup 2003.|2003.]]||[[Houston]]||Tvrda||{{ZD|SAD}} [[Andre Agassi]]||6–3, 6–0, 6–4 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Tennis Masters Cup 2004.|2004.]]||Houston||Tvrda||{{ZD|Australija}} [[Lleyton Hewitt]]||6–3, 6–2 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Tennis Masters Cup 2005.|2005.]]||[[Šangaj]]||Tepih (d)||{{ZD|Argentina}} [[David Nalbandian]]||7–6<sup>4</sup>, 7–6<sup>11</sup>, 2–6, 1–6, 6–7<sup>3 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Tennis Masters Cup 2006.|2006.]]||Šangaj||Tvrda (d)||{{ZD|SAD}} [[James Blake]]||6–0, 6–3, 6–4 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Tennis Masters Cup 2007.|2007.]]||Šangaj||Tvrda (d)||{{ZD|Španija}} [[David Ferrer]]||6–2, 6–3, 6–2 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[ATP World Tour Finals 2010.|2010.]]||[[London]]||Tvrda (d)||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||6–3, 3–6, 6–1 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[ATP World Tour Finals 2011.|2011.]]||London||Tvrda (d)||{{ZD|Francuska}} [[Jo-Wilfried Tsonga]]||6–3, 6–7<sup>6</sup>, 6–3 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[ATP World Tour Finals 2012.|2012.]]||London||Tvrda (d)||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]]||6–7<sup>6</sup>, 5–7 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[ATP World Tour Finals 2014.|2014.]]||London||Tvrda (d)||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]]||bez borbe |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[ATP World Tour Finals 2015.|2015.]]||London||Tvrda (d)||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]]||3–6, 4–6 |} <sup>*</sup>Do 2009. ovaj turnir zvao se ''Tennis Masters Cup'' ==== Titule na [[ATP Masters 1000|Mastersima]] (28) ==== {| class="sortable wikitable" |width="50"|'''Godina''' |width="200"|'''Turnir''' |width="80"|'''Podloga''' |width="200"|'''Protivnik''' |width="200"|'''Rezultat''' |- bgcolor="#ebc2af" | 2002. || {{ZD|Njemačka}} [[Hamburg Masters|Hamburg]] || Zemlja ||{{ZD|Rusija}} [[Marat Safin]] || 6–1, 6–3, 6–4 |- bgcolor="#ccccff" | 2004. || {{ZD|SAD}} [[Indian Wells Masters|Indian Wells]] || Tvrda ||{{ZD|Velika Britanija}} [[Tim Henman]] || 6–3, 6–3 |- bgcolor="#ebc2af" | 2004. || {{ZD|Njemačka}} Hamburg <small>(2) || Zemlja ||{{ZD|Argentina}} [[Guillermo Coria]] || 4–6, 6–4, 6–2, 6–3 |- bgcolor="#ccccff" | 2004. || {{ZD|Kanada}} [[Rogers Cup|Toronto]] || Tvrda ||{{ZD|SAD}} [[Andy Roddick]] || 7–5, 6–3 |- bgcolor="#ccccff" | 2005. || {{ZD|SAD}} Indian Wells <small>(2)|| Tvrda ||{{ZD|Australija}} [[Lleyton Hewitt]] || 6–2, 6–4, 6–4 |- bgcolor="#ccccff" | 2005. || {{ZD|SAD}} [[Miami Masters|Miami]] || Tvrda ||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]] || 2–6, 6–7<sup>4</sup>, 7–6<sup>5</sup>, 6–3, 6–1 |- bgcolor="#ebc2af" | 2005. || {{ZD|Njemačka}} Hamburg <small>(3) || Zemlja ||{{ZD|Francuska}} [[Richard Gasquet]] || 6–3, 7–5, 7–6<sup>4</sup> |- bgcolor="#ccccff" | 2005. || {{ZD|SAD}} [[Cincinnati Masters|Cincinnati]] || Tvrda ||{{ZD|SAD}} [[Andy Roddick]] || 6–3, 7–5 |- bgcolor="#ccccff" | 2006. || {{ZD|SAD}} Indian Wells <small>(3) || Tvrda ||{{ZD|SAD}} [[James Blake (teniser)|James Blake]] || 7–5, 6–3, 6–0 |- bgcolor="#ccccff" | 2006. || {{ZD|SAD}} Miami <small>(2) || Tvrda ||{{ZD|Hrvatska}} [[Ivan Ljubičić]] || 7–6<sup>5</sup>, 7–6<sup>4</sup>, 7–6<sup>6</sup> |- bgcolor="#ccccff" | 2006. || {{ZD|Kanada}} Toronto <small>(2) || Tvrda ||{{ZD|Francuska}} [[Richard Gasquet]] || 2–6, 6–3, 6–2 |- bgcolor="#ccccff" | 2006. || {{ZD|Španija}} [[Madrid Masters|Madrid]] || Tvrda ||{{ZD|ČIL}} [[Fernando González]] || 7–5, 6–1, 6–0 |- bgcolor="#ebc2af" | 2007. || {{ZD|Njemačka}} Hamburg <small>(4) || Zemlja ||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]] || 2–6, 6–2, 6–0 |- bgcolor="#ccccff" | 2007. || {{ZD|SAD}} Cincinnati <small>(2) || Tvrda ||{{ZD|SAD}} [[James Blake (teniser)|James Blake]] || 6–1, 6–4 |- bgcolor="#ebc2af" | 2009. || {{ZD|Španija}} Madrid <small>(2) || Zemlja || {{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]] || 6–4, 6–4 |- bgcolor="#ccccff" | 2009. || {{ZD|SAD}} Cincinnati <small>(3) || Tvrda ||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]] || 6–1, 7–5 |- bgcolor="#ccccff" | 2010. || {{ZD|SAD}} Cincinnati <small>(4) || Tvrda ||{{ZD|SAD}} [[Mardy Fish]] || 6–7<sup>5</sup>, 7–6<sup>1</sup>, 6–4 |- bgcolor="#ccccff" | 2011. || {{ZD|Francuska}} [[Pariz Masters|Pariz]] || Tvrda (d) ||{{ZD|Francuska}} [[Jo-Wilfried Tsonga]] || 6–1, 7–6<sup>3</sup> |- bgcolor="#ccccff" | 2012. || {{ZD|SAD}} Indian Wells <small>(4) || Tvrda ||{{ZD|SAD}} [[John Isner]] || 7–6<sup>7</sup>, 6–3 |- bgcolor="#ebc2af" | 2012. || {{ZD|Španija}} Madrid <small>(3) || Zemlja || {{ZD|Češka}} [[Tomaš Berdych]] || 3–6, 7–5, 7–5 |- bgcolor="#ccccff" | 2012. || {{ZD|SAD}} Cincinnati <small>(5) || Tvrda ||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]] || 6–0, 7–6<sup>7</sup> |- bgcolor="#ccccff" | 2014. || {{ZD|SAD}} Cincinnati <small>(6) || Tvrda ||{{ZD|Španija}} [[David Ferrer]] || 6–3, 1–6, 6–2 |- bgcolor="#ccccff" | 2014. || {{ZD|Kina}} [[Shanghai Masters (tenis)|Šangaj]] || Tvrda (d) || {{ZD|Francuska}} [[Gilles Simon (teniser)|Gilles Simon]] || 7–6<sup>6</sup>, 7–6<sup>3</sup> |- bgcolor="#ccccff" | 2015. || {{ZD|SAD}} Cincinnati <small>(7) || Tvrda ||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]] || 7–6<sup>1</sup>, 6–3 |- bgcolor="#ccccff" | 2017. || {{ZD|SAD}} Indian Wells <small>(5) || Tvrda ||{{ZD|Švicarska}} [[Stanislas Wawrinka]] || 6–4, 7–5 |- bgcolor="#ccccff" | 2017. || {{ZD|SAD}} Miami <small>(3) || Tvrda ||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]] || 6–3, 6–4 |- bgcolor="#ccccff" | 2017. || {{ZD|Kina}} [[Shanghai Masters (tenis)|Šangaj]] <small>(2) || Tvrda (d) || {{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]] || 6–4, 6–3 |- bgcolor="#ccccff" | 2019. || {{ZD|SAD}} Miami <small>(4) || Tvrda ||{{ZD|SAD}} [[John Isner]] || 6–1, 6–4 |} === Parovi === ==== Pobjede na velikim turnirima ==== {| class="sortable wikitable" |width="50"|'''Godina |width="145"|'''Turnir |width="80"|'''Podloga |width="150"|'''Partner |width="150"|'''Protivnici |width="150"|'''Rezultat |- bgcolor="#ccccff" | 2003. || {{ZD|SAD}} Miami Masters || Tvrda || {{ZD|BJE}} [[Maks Mirni]] || {{ZD|IND}} [[Leander Paes]]/<br/> {{ZD|ČEŠ}} [[David Rikl]] || 7–5, 6–3 |} === [[Olimpijske igre]] === ;<big>Finala: 2 (1 zlato, 1 srebro)</big> ==== Pojedinačno: 1 (0–1) ==== {|class="sortable wikitable" |- !width=75|Ishod !width=50|Godina !width=150|Takmičenje !width=75|Podloga !width=200|Protivnik ! style="width:250px;" class="unsortable"|Rezultat |- style="background:Silver;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[OI 2012.|2012.]] |[[Tenis na Olimpijskim igrama 2012 – muški singl|London]] |Trava |{{ZD|VB}} [[Andy Murray]] |2–6, 1–6, 4–6 |} ==== Parovi: 1 (1–0) ==== {|class="sortable wikitable" |- !width=75|Ishod !width=50|Godina !width=150|Takmičenje !width=75|Podloga !width=88|Partner !width=88|Protivnici ! style="width:250px;" class="unsortable"|Rezultat |- style="background:gold;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[OI 2008.|2008.]] |[[Tenis na Olimpijskim igrama 2008 – muški parovi|Peking]] |Tvrda |{{ZD|ŠVI}} [[Stanislas Wawrinka|Wawrinka]] |{{ZD|ŠVE}} [[Simon Aspelin|Aspelin]]<br/>{{ZD|ŠVE}} [[Thomas Johansson|Johansson]] |6–3, 6–4, 6–7<sup>4</sup>, 6–3 |} == Rekordi i nagrade == {{Glavni|Spisak postignuća Rogera Federera}} * Ovi rekordi ostvareni su u [[Open Era|Open Eri]]. * Rekordi u '''boldu''' ukazuju da igrač drži rekord sam. * Rekordi u ''italiku'' su trenutno aktivni nizovi. {|class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |- !Period !Odabrani rekordi na Grand Slam turnirima !Igrač(i) s kojima(a) dijeli rekord |- |Wimbledon 2003-<br/>Roland Garros 2009.||Grand Slam karijere<ref>{{cite news|title=Federer never doubted Paris win|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8088261.stm|date=7. 6. 2009|access-date=9. 7. 2012|publisher=BBC Sport}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/06/08/sports/tennis/08tennis.html?ref=tennis|title=The Greatest? Federer's Victory Fills Last Hole on His Résumé|first=Christopher|last=Clarey|newspaper=The New York Times|date=7. 6. 2009|access-date=9. 7. 2012}}</ref>|| [[Rod Laver]] <br/> [[Andre Agassi]] <br/> [[Rafael Nadal]] |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Australian Open 2018.||'''20 titula<ref name="7Wimbledon (ATP)">{{cite web|title=Federer Wins Seventh Wimbledon Crown|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2012/07/27/Wimbledon-Sunday2-Final-Report.aspx|date=8. 7. 2012|access-date=9. 7. 2012|publisher=ATP World Tour}}</ref>||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Wimbledon 2019.||'''31 finale<ref>{{cite news|title=Federer joins sporting all-time greats|url=http://wwos.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8496147|date=9. 7. 2012|access-date=4. 12. 2014|agency=AAP|author=Darren Walton|publisher=NineMSN|work=Wide World of Sports |archive-url= https://web.archive.org/web/20141216081501/http://wwos.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8496147|archive-date=16. 12. 2014}}</ref>||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2005-<br/>US Open 2007.||'''10 uzastopnih finala<ref>{{cite web|title=Federer's numbers speak volumes|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/french09/columns/story?columnist=tandon_kamakshi&id=4240712|date=9. 6. 2009|access-date=12. 6. 2012|first=Kamakshi|last=Tandon|publisher=ESPN Internet Ventures|work=ESPN}}</ref>||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Wimbledon 2019.||'''45 polufinala<ref>{{cite web |url= http://www.tennishead.net/news/on-tour/2016/07/06/federer-makes-it-40 |title= Federer Makes It 40 |publisher= tennishead.net |date= 6. 7. 2016 |access-date= 11. 7. 2016 |archive-date= 9. 7. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160709030633/http://www.tennishead.net/news/on-tour/2016/07/06/federer-makes-it-40 |url-status= dead }}</ref>||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2004-<br/>Australian Open 2010.||'''23 uzastopna polufinala<ref>{{cite web|url=http://www.wimbledon.com/heritage/history/legends/roger-federer|title=Wimbledon Legends – Roger Federer|publisher=Wimbledon.com|author=Drew Lilley|access-date=5. 2. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110826032217/http://www.wimbledon.com/heritage/history/legends/roger-federer|archive-date=26. 8. 2011}}</ref><ref name=DEUCE/>||'''Jedini |- |''Roland Garros'' 2001-<br/>US Open 2019.|| 56 četvrtfinala<ref>{{cite web|title=Federer tops Tsonga, setting up Aussie Open QF with Murray|url=http://www.tennis.com/pro-game/2014/01/federer-tops-tsonga-straights-setting-aussie-open-qf-murray/50341/|publisher=Tennis.com|access-date=5. 12. 2014|date=20. 1. 2014|archive-date=10. 12. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210174837/http://www.tennis.com/pro-game/2014/01/federer-tops-tsonga-straights-setting-aussie-open-qf-murray/50341/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Vintage Federer Takes Out Tsonga|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2014/01/4/Australian-Open-2014-Day-8-Federer-Tsonga.aspx|date=20. 1. 2014|access-date=22. 1. 2014|publisher=ATP World Tour}}</ref>|| '''Jedini |- |'''Wimbledon 2004-<br/>Roland Garros 2013.||'''36 uzastopnih četvrtfinala'''<ref>{{cite web|title=Federer, again, silences the young|url=http://espn.go.com/tennis/aus13/story/_/id/8864687/australian-open-roger-federer-again-silences-young|date=21. 1. 2013|access-date=21. 1. 2013|first=Bonnie D.|last=Ford|publisher=ESPN Internet Ventures|work=ESPN}}</ref>||'''Jedini |- |'''Australian Open 2000—<br/>Australian Open 2016.||'''''65 uzastopnih nastupa<ref>{{cite web|title=Federer Sets Slam Streak; Tsong Cruises|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2014/01/3/Australian-Open-2014-Day-2-Federer-Tsonga-Raonic.aspx|date=14. 1. 2014|access-date=14. 1. 2014|publisher=ATP World Tour}}</ref><ref>{{cite news|title=Roger Federer breezes past James Duckworth|url=http://www.theguardian.com/sport/2014/jan/14/australian-open-roger-federer-james-duckworth|date=14. 1. 2014|access-date=14. 1. 2014|newspaper=The Guardian|agency=Australian Associated Press}}</ref>||'''Jedini |- |'''2004. i 2006–2007.||'''osvojio 3 ili više titula u trima godinama||'''Jedini |- |'''2004–2007. i 2009.||'''osvojio 2 ili više titula u 5 godina||'''Jedini |- |'''2006–2007.||'''osvojio 3 ili više titula u 2 uzastopne godine||'''Jedini |- |'''2004–2007.||'''osvojio 2 ili više titula u 4 uzastopne godine||'''Jedini |- |'''2004–2011.||'''dobio 20 ili više mečeva u 8 uzastopnih godina||'''Jedini |- |Wimbledon 2003-<br/>Australian Open 2017. ||5 ili više titula na 3 Grand Slam turnira|| '''Jedini |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Wimbledon 2012.||'''4 ili više titula na 3 Grand Slam turnira||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Wimbledon 2019.||'''5 ili više finala na sva 4 turnira||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Australian Open 2016.||'''7 ili više polufinala na sva 4 turnira||'''Jedini |- |'''Roland Garros 2001-<br/>Australian Open 2016.||'''10 ili više četvrtfinala na sva 4 turnira||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2003-<br/>US Open 2008.||'''5 uzastopnih titula na 2 Grand Slam turnira<ref name=DEUCE>{{cite web|title=Roger's Records To Stand Test of Time|url=http://www.atpworldtour.com/News/DEUCE-Tennis/DEUCE-Australian-Open-2010/Roger-Federer.aspx|date=12. 1. 2010|access-date=12. 2. 2012|first=Paul|last=Macpherson|publisher=ATP World Tour}}</ref>||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2004-<br/>US Open 2007.||'''Osvojio dva ista Grand Slam turnira četiri godine uzastopno||'''Jedini |- |Wimbledon 2003-<br/>Roland Garros 2007.||Dva ili više uzastopnih finala na sva četiri turnira||[[Ivan Lendl]] |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Roland Garros 2009.||'''Pet ili više uzastopnih polufinala na sva četiri turnira||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Roland Garros 2013.||'''''Devet ili više uzastopnih četvrtfinala na sva četiri turnira''||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Australian Open 2006.||'''Dobio svojih prvih 7 finala<ref>{{cite news|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/usopen04/news/story?id=1880295|title=Federer unbeatable right now|publisher=ESPN Internet Ventures|work=ESPN|first=Greg|last=Garber|date=13. 9. 2004|access-date=31. 8. 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/news/tennis/federer-takes-new-leap-towards-history/2006/01/29/1138469610489.html?page=2|title=Federer takes new leap towards history|first=Richard|last=Hinds|newspaper=The Sydney Morning Herald|date=30. 1. 2006|access-date=31. 8. 2012}}</ref>||'''Jedini |- |'''Australian Open 2004-<br/>Australian Open 2018.||'''11 titula na tvrdoj podlozi||'''Jedini |- |US Open 2008-<br/>Wimbledon 2009.||vlasnik titula na Grand Slam turnirima na zemlji, travi i tvrdoj podlozi istovremeno<ref>{{cite news|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/columns/story?columnist=tandon_kamakshi&id=4768263|title=What's your tennis IQ? – 2009 tennis holiday quiz|publisher=ESPN|first=Kamakshi|last=Tandon|date=24. 12. 2009|access-date=18. 6. 2012}}</ref>||[[Rafael Nadal]] <br/> [[Novak Đoković]] |- |2006–2007, 2009.||Sva 4 finala u jednoj sezoni<ref>{{cite web|title=Roger Federer Bio|url=http://legacy.tennis.com/players/player_bio.aspx?player_name=Roger+Federer|access-date=5. 9. 2012|work=Tennis.com|publisher=Tennis Magazine|archive-date=26. 12. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226201303/http://legacy.tennis.com/players/player_bio.aspx?player_name=Roger+Federer|url-status=dead}}</ref>||[[Rod Laver]]<br/>[[Novak Đoković]] |- |Roland Garros 2006-<br/>US Open 2009.||Poražen u finalima na sva 4 turnira||[[Ivan Lendl]] |- |'''Australian Open 2000-<br/>Wimbledon 2019.||'''353 pobjede ||'''Jedini |- |'''Australian Open 2000-<br/>Australian Open 2019.||'''85 ili više pobjeda na 3 Grand Slam turnira||'''Jedini |- |'''Australian Open 2000-<br/>Roland Garros 2019.||'''70 ili više pobjeda na sva 4 Grand Slam turnira||'''Jedini |- |2006.||27 pobjeda u 1 sezoni||[[Novak Đoković]] |- |2004–2007. i 2009.||5 godina s postotkom pobjeda od 90% ili više || [[Björn Borg]] |- |'''Roland Garros 2004-<br/>US Open 2012.||'''23 puta prvi nosilac ||'''Jedini |- |'''Roland Garros 2004-<br/>Wimbledon 2008.||'''18 uzastopnih puta prvi nosilac||'''Jedini |- |'''US Open 2006-<br/>Roland Garros 2007.||'''dobio 36 uzastopnih setova||'''Jedini |- |'''US Open 2007.||'''dobio 35 uzastopnih poena na svoj servis||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2009.||'''50 asova u finalu||'''Jedini <!-- |- |'''Roland Garros 1999-<br/>Australian Open 2014.||'''6052 dobijena gema<ref>{{cite web|url=http://www.tennis28.com/slams/games_winpct_career.html |title=Game W/L% – Slams – Career |publisher=Tennis28.com |date= |access-date=22. 1. 2013}}</ref>||'''Jedini --> |- |'''Wimbledon 2005-<br/>Roland Garros 2007.||'''2 pobjednička niza od 25 ili više mečeva||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2005-<br/>US Open 2009.||'''3 pobjednička niza od 20 ili više mečeva||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2004-<br/>US Open 2009.||'''5 pobjedničkih nizova od 15 ili više mečeva||'''Jedini |- |Australian Open 2017. || 4 pobjede protiv igrača iz top 10 na jednom turniru || [[Guillermo Vilas]] <br/> [[Björn Borg]] <br/> [[Mats Wilander]] |- |'''Roland Garros 1999-<br/>Wimbledon 2019.||'''77 učešća na GS turnirima ||'''Jedini |} {|class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |- !Grand Slam turnir !Period !Rekordi na svakom Grand Slam turniru posebno !Igrač(i) s kojim(a) dijeli rekord !Ref. |- |Australian Open||'''2004–2018.||'''7 finala||[[Novak Đoković]]|| |- |'''''Australian Open||'''''2004–2014.||'''''11 uzastopnih polufinala||'''''Jedini||<ref>{{cite news|title=Roger Federer forced to dig deep over five sets by Jo-Wilfried Tsonga in Australian Open|url=http://www.theaustralian.com.au/sport/tennis/roger-federer-forced-to-dig-deep-over-five-sets-by-jo-wilfried-tsonga-in-australian-open/story-fnbe6xeb-1226560450951|date=24. 1. 2013|access-date=24. 1. 2013|first=Courtney|last=Walsh|newspaper=The Australian}}</ref> |- |Australian Open||2007.||osvojio turnir bez izgubljenog seta||[[Ken Rosewall]]||<ref name=AO/> |- |'''Australian Open||'''2000–2019.||'''97 pobjeda||'''Jedini||<ref name=AO>{{cite web|url=http://2012.australianopen.com/en_AU/news/articles/2012-01-26/201201251327479058509.html?promo=rss&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Australian-Open+%28Australian+Open%29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118001202/http://2012.australianopen.com/en_AU/news/articles/2012-01-26/201201251327479058509.html?promo=rss&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Australian-Open+%28Australian+Open%29|title=Top 10: Fed's feats and streaks|archive-date=18. 1. 2013|publisher=Australian Open|access-date=16. 6. 2015}}</ref> |- |'''Australian Open||'''2006–2008.||'''dobio 30 uzastopnih setova||'''Jedini||<ref>{{cite news|title=Federer survives massive scare in Melbourne|url=http://www.reuters.com/article/2008/01/19/us-tennis-open-federer-idUSB38281020080119|date=19. 1. 2008|access-date=12. 2. 2012|first=Simon|last=Cambers|publisher=[[Reuters]]|archive-date=17. 3. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130317074815/http://www.reuters.com/article/2008/01/19/us-tennis-open-federer-idUSB38281020080119|url-status=dead}}</ref> |- |Roland Garros||2006–2009.||4 uzastopna finala||[[Björn Borg]]<br/>[[Ivan Lendl]]<br/>[[Rafael Nadal]]|| |- |'''Roland Garros||'''2006–2011.||'''4 poraza u finalima||'''Jedini||<ref>{{cite web|title=Record Breakers|url=http://www.rolandgarros.com/en_FR/about/records.html|access-date=28. 4. 2012|publisher=Roland Garros|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510155503/http://www.rolandgarros.com/en_FR/about/records.html|archive-date=10. 5. 2012}}</ref> |- |'''Roland Garros||'''2006–2008.||'''3 uzastopna poraza u finalima|'''Jedini|| |- |'''Roland Garros||'''2005–2009.||'''5 uzastopnih polufinala||'''Jedini|| |- |Roland Garros-Wimbledon||2009.||Ostvaren tzv. "Channel Slam": osvojena oba turnira u istoj godini||[[Rod Laver]]<br/>[[Björn Borg]]<br/>Rafael Nadal||<ref>{{cite news|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/wimbledon11/columns/story?columnist=tandon_kamakshi&id=6671943|title=Nadal eyes another Channel Slam|publisher=ESPN Internet Ventures|work=ESPN|first=Kamakshi|last=Tandon|date=17. 6. 2011|access-date=10. 6. 2012}}</ref> |- |Wimbledon||2003–2017.||8 titula||'''Jedini|| |- |Wimbledon||2003–2007.||5 uzastopnih titula||[[Björn Borg]]||<ref>{{cite web|title=Wimbledon – Championships History|url=http://www.wimbledon.com/heritage/history/championships-history|access-date=4. 2. 2012|publisher=Wimbledon|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116064410/http://www.wimbledon.com/heritage/history/championships-history|archive-date=16. 11. 2011}}</ref> |- |'''Wimbledon||'''2003–2017.||'''11 finala||'''Jedini||<ref>{{cite web|title=Federer beats Djokovic to reach final|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/18740443|date=6. 7. 2012|access-date=6. 7. 2012|first=Aimee|last=Lewis|publisher=BBC Sport}}</ref><ref>{{cite web|title=Just like old times for Roger Federer|url=http://espn.go.com/tennis/wimbledon12/story/_/id/8135225/wimbledon-just-old-times-roger-federer|date=6. 7. 2012|access-date=7. 7. 2012|first=Greg|last=Garber|publisher=ESPN Internet Ventures|work=ESPN}}</ref> |- |'''Wimbledon||'''2001–2019.||'''101 pobjeda||'''Jedini|| |- |'''Wimbledon||'''2003–2019.||'''12 finala||'''Jedini|| |- |'''Wimbledon||'''2003–2009.||'''7 uzastopnih finala||'''Jedini||<ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aUxLXCgnHU70|title=Roddick Beats Murray for Wimbledon Final With Federer|first=Christopher|last=Elser|publisher=Bloomberg|date=3. 7. 2009|access-date=26. 8. 2012}}</ref> |- |'''Wimbledon||'''2005–2006, 2017–2018.||'''dobio 34 uzastopna seta||'''Jedini||<ref>{{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Share/Event-Draws.aspx?e=540&y=2006 |title=2006 Wimbledon draws and results |access-date=10. 4. 2013 |work=ATPWorldTour.com}}</ref> |- |Wimbledon||2019.||Najduže finale (po trajanju meča)||[[Novak Đoković]]|| |- |US Open||2004–2008.||5 titula||[[Jimmy Connors]]<br/>[[Pete Sampras]]||<ref name="USO titles">{{cite web|title=US Open Most Championship Titles Record Book|url=http://www.usopen.org/pdf/Record_Book_Most_Championship_Titles.pdf|access-date=26. 8. 2012|publisher=US Open |archive-url= https://web.archive.org/web/20110913191148/http://www.usopen.org/pdf/Record_Book_Most_Championship_Titles.pdf|archive-date=13. 9. 2011}}</ref> |- |'''US Open||'''2004–2008.||'''5 uzastopnih titula||'''Jedini||<ref name="USO titles"/> |- |'''US Open||'''2004–2009.||'''40 uzastopnih pobjeda||'''Jedini||<ref name="USO records">{{cite web|title=US Open Singles Record Book |url= http://www.usopen.org/pdf/Record_Book_Singles_Records.pdf|access-date=26. 8. 2012|publisher=US Open|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906233151/http://www.usopen.org/pdf/Record_Book_Singles_Records.pdf|archive-date=6. 9. 2012}}</ref> |} {|class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |- !Period !Ostali odabrani rekordi !Igrač(i) s kojim(a) dijeli rekord |- ! style="background:#dde;" colspan="3"|Rekordi na Masters Cupu |- |2003–2011.||6 titula<ref name=YEC>{{cite web|title=Tournament History|url=http://www.atpworldtour.com/Finals/About/Heritage.aspx|access-date=10. 4. 2013|publisher=Barclays ATP World Tour Finals}}</ref>||'''Jedini |- |2002–2018.||57 pobjeda<ref name=YEC/>||'''Jedini |- |2002–2015.||14 uzastopnih učešća<ref>{{cite web|title=Federer to Return to Barclays ATP World Tour Finals for Record 13th Straight Year|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2014/08/34/London-Finale-Federer-Qualifies.aspx|date=18. 8. 2014|access-date=18. 8. 2014|publisher=ATP World Tour}}</ref>|| '''Jedini |- |2003–2005.||14 uzastopnih pobjeda<ref>{{cite web|title=Roger Federer Player Profile – Activity|url=http://www.itftennis.com/procircuit/players/player/profile.aspx?playerid=10019424|access-date=31. 1. 2013|publisher=ITF Tennis|archive-date=18. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018162317/http://www.itftennis.com/procircuit/players/player/profile.aspx?playerid=10019424|url-status=dead}}</ref>||[[Ivan Lendl]]<br/>[[Novak Đoković]] |- ! style="background:#dde;" colspan=3|Rekordi na ATP Masters 1000 |- |2000–2019.||378 pobjeda<ref name=mediaguide>{{cite web|title=2013 ATP World Tour Media Guide|url=http://www.atpworldtour.com/Press/~/link.aspx?_id=BCB619B98AFF4FFFAFCADBBEA92D0129&amp;_z=z|access-date=31. 3. 2019|publisher=ATP World Tour}}</ref>||'''Jedini |- |2002–2019. || 50 finala ukupno ||'''Jedini |- |2005–2006.||osvojio četiri ili više titula u dvije uzastopne godine||'''Jedini |- |2002–2011.||Devet finala na različitim turnirima ||[[Novak Đoković]] <br/> [[Rafael Nadal]] |- |2006.||Šest finala u sezoni||[[Novak Đoković]] <br/> [[Rafael Nadal]] |- |2004–2017.||Pet titula na [[Indian Wells Masters]]u<ref>{{cite web|title=Federer Renews Reign in Indian Wells|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2012/03/11/Indian-Wells-Sunday-Federer-Tops-Isner.aspx|date=18. 3. 2012|access-date=19. 3. 2012|publisher=ATP World Tour}}</ref>||[[Novak Đoković]] |- |2002–2007.||Četiri titule na [[Hamburg Masters]]u ||'''Jedini |- |2005–2015.||Sedam titula na [[Cincinnati Masters]]u<ref>{{cite web|title=Đoković poražen od Federera u Cincinnatiju |url=http://balkans.aljazeera.net/vijesti/dokovic-porazen-od-federera-u-cincinnatiju|date=23. 8. 2015|access-date=27. 8. 2015|publisher=[[Al Jazeera Balkans]]}}</ref>||'''Jedini |- |2012, 2015.||osvojio turnir bez izgubljenog servisa ili seta<br/>([[Cincinnati Masters]])<ref name="cincinnati">{{cite web|title=Federer Wins Record Fifth Cincinnati Crown; Ties Nadal's Masters 1000 Mark|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2012/08/33/Cincinnati-Sunday-Federer-Faces-Djokovic-In-Historic-Final.aspx|date=19. 8. 2012|access-date=20. 8. 2012|publisher=ATP World Tour}}</ref>||'''Jedini |- ! style="background:#dde;" colspan="3"|Ostali rekordi |- |2. 2. 2004 – 24. 6. 2018.||310 sedmica na br. 1<ref>{{cite web|title=Federer Rises Above|url=http://www.atpworldtour.com/News/DEUCE-Tennis/Federer-No1/Federer-No1-Tribute.aspx|first=James|last=Buddell|location=London|date=16. 7. 2012|access-date=16. 7. 2012 |publisher= ATP World Tour}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/2012-11-07/federer-breaks-tour-finals-record-to-open-bid-for-seventh-title.html|title=Federer Breaks Tour Finals Record to Open Bid for Seventh Title |author= Danielle Rossingh |publisher= Bloomberg |date=7. 11. 2012|access-date=9. 11. 2012}}</ref>||'''Jedini |- |2. 2. 2004-<br/>17. 8. 2008.|| [[Spisak ATP-brojeva 1 – pojedinačno|237 uzastopnih sedmica na br. 1]]<ref name=DEUCE/>||'''Jedini |- |24. 6. 2018.||Najstariji igrač na broju 1 (36 godina i 320 dana)||'''Jedini |- |2003–2005.||26 uzastopnih pobjeda protiv igrača iz top 10<ref name=numbers>{{cite news|title=Roger Federer: By the Numbers|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2009/tennis/07/05/federer.by.the.numbers/|date=8. 7. 2009|access-date=12. 6. 2012|publisher=[[Sports Illustrated]]|archive-date=11. 6. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120611174100/http://sportsillustrated.cnn.com/2009/tennis/07/05/federer.by.the.numbers/|url-status=dead}}</ref>||'''Jedini |- |2005–2006.||56 uzastopnih pobjeda na tvrdoj podlozi<ref name=numbers/>||'''Jedini |- |2003–2008.||65 uzastopnih pobjeda na travi<ref name=DEUCE/>||'''Jedini |- |2003–2005.||dobio 24 uzastopna finala<ref name=DEUCE/>||'''Jedini |- |2001–2019.||10 ili više titula na travi, zemlji i tvrdoj podlozi||'''Jedini |- |2003–2019.||19 titula na travi<ref name="grass court">{{cite web|title=FedEx ATP Reliability Index – Winning percentage on Grass|url=http://www.atpworldtour.com/Reliability-Zone/Reliability-Grass-Career-List.aspx|access-date=11. 2. 2012|publisher=ATP World Tour|archive-date=2. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202090841/http://www.atpworldtour.com/Reliability-Zone/Reliability-Grass-Career-List.aspx|url-status=dead}}</ref>||'''Jedini |- |2002–2019.||70 titula na tvrdoj podlozi<ref name="hard court">{{cite web|title=FedEx ATP Reliability Index – Winning percentage on Hard|url=http://www.atpworldtour.com/Reliability-Zone/Reliability-Hard-Career-List.aspx|access-date=11. 2. 2012|publisher=ATP World Tour|archive-date=31. 12. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111231032213/http://www.atpworldtour.com/Reliability-Zone/Reliability-Hard-Career-List.aspx|url-status=dead}}</ref>||'''Jedini |- |2002–2019.||75 titula na otvorenom||'''Jedini |- |2003–2019.||23 [[ATP 500]] titule ||'''Jedini |- |2000–2019.||15 finala na jednom turniru ([[ATP Basel]])||'''Jedini |- |2001–2015.||osvojena jedna ili više titula u 15 uzastopnih godina<ref>{{cite web|title=Roger Federer in 1,000th career win with Brisbane International title|url=http://www.bbc.com/sport/0/tennis/30767424|publisher=BBC Sport|date=11. 1. 2015}}</ref>||'''Jedini |- |1998–2019.||452 dobijena ''tie-breaka''<ref>{{cite web|title=FedEx ATP Reliability Index – Tie-breakers|url=http://www.atpworldtour.com/Reliability-Zone/Reliability-Tie-Breakers-Career-List.aspx|access-date=4. 2. 2012|publisher=ATP World Tour|archive-date=7. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307201335/http://www.atpworldtour.com/Reliability-Zone/Reliability-Tie-Breakers-Career-List.aspx|url-status=dead}}</ref>||'''Jedini |- |1999–2015.||postotak pobjeda od 87,38% (187–27) na travi<ref name="grass court"/>||'''Jedini''' |- <!-- |1998–2014.||postotak pobjeda od 82,79% (606–126) na tvrdoj podlozi<ref name="hard court"/>||'''Jedini''' |- !--> |2006.||ušao u 94,12% finala u jednoj sezoni||'''Jedini |- |2004–2008.||Dvoje uzastopne Olimpijske igre kao br. 1 na početku prvih i na kraju drugih||'''Jedini |- |2004–2012.||Troje uzastopne Olimpijske igre kao br. 1||'''Jedini |- |2005–2007.||Tri uzastopne kalendarske godine na br. 1 na početku i kraju sezone||'''Jedini |- |2000–2019.||''ušao u jedno ili više finala u 20 uzastopnih godina'' ||'''Jedini |- |2005–2007.||Tri kalendarske godine na br. 1 na početku i kraju sezone||[[Jimmy Connors]] |- |2003–2012.||završio među top 2 u devet godina ||'''Jedini |- |2007.||zaradio 10 miliona dolara u sezoni||[[Rafael Nadal]]<br/>[[Novak Đoković]] |- |2005–2007.||Dva pobjednička niza od 35 ili više mečeva||[[Björn Borg]] |- |2004–2012.||Sedam pobjedničkih nizova of 20 ili više mečeva<ref name=mediaguide/>||'''Jedini |- |2004–2006.|| Tri godine uzastopno osvojio više od 10 turnira || [[Rod Laver]]|| |} Dobitnik je nagrade za fer-plej za 2005. godinu. Također je četiri godine uzastopno (2005, 2006, 2007, 2008) osvojio nagradu Laureus za najboljeg svjetskog sportistu, te još jednom 2018, kada je dobio i Laureusovu nagradu za povratnika godine. Proglašen je osobom godine izvan Velike Britanije u 2006. u [[BBC]]-jevom izboru. == Galerija slika == <center> <gallery> Datoteka:Roger_federer_athens.jpg|<center>Federer na OI u Atini 2004.</center> Datoteka:Roger_Federer_Basel_2006.jpg|<center>Federer u Baselu 2006.</center> Datoteka:Federer_Monte_Carlo_2007.jpg|<center>Na turniru u Monte Carlu 2007.</center> Datoteka:Federer_Cincinnati_(2007).jpg|<center>Na Masters turniru u Cincinnatiju 2007.</center> Datoteka:Sampras_2008_MSG.JPG|<center>Egzibicijski meč sa Samprasom</center> Datoteka:Roger_Federer_at_the_2008_US_Open.jpg|<center>Na finalu ''US Opena'' 2008.</center> Datoteka:Roger_Federer_at_the_2008_Tennis_Masters_Cup4.jpg|<center>Na ''Masters Cupu'' u Šangaju</center> Datoteka:Federer_2009_Australian_Open.jpg|<center>Federer na ''Australian Openu'' 2009.</center> Datoteka:Roger_Federer_at_the_2009_Wimbledon_Championships_09.jpg|<center>Na ''Wimbledonu'' 2009.</center> Datoteka:Roger_Federer_(26_June_2009,_Wimbledon)_4.jpg|<center>Rogerov servis</center> Datoteka:Roger_Federer_at_the_2009_French_Open_12.jpg|<center>Rogerov jednoručni bekhend</center> Datoteka:Roger_Federer_-_US_Open_2006.jpg|<center>Federer izvodi forehand</center> </center> </gallery> </center> == Također pogledajte == * ''[[100 najvećih tenisera svih vremena (emisija)|100 najvećih tenisera svih vremena]]'' == Napomene == {{reflist|group=lower-alpha}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Roger Federer}} * [http://www.rogerfederer.com Zvanični sajt] * [http://www.atpworldtour.com/en/players/roger-federer/f324/overview Federerov profil] na ''[[Asocijacija teniskih profesionalaca|ATP.com]]'' * [http://www.rogerfedererfoundation.org Fondacija "Roger Federer"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221130144/http://rogerfedererfoundation.org/ |date=21. 2. 2009 }} * [https://web.archive.org/web/20170930204930/http://www.goroger.net/ Sajt Federerovih navijača] * [https://www.youtube.com/watch?v=9OMBFhXYNu0 Intervju s Rogerom Federerom], serijal "Oni pobjeđuju", [[Al Jazeera Balkans]], 26. 6. 2017 ([[YouTube]]) {{S-start}} {{Redoslijed | prije = [[Thomas Frischknecht]] | naslov = [[Spisak nosilaca zastave Švicarske na Olimpijskim igrama|Nosilac zastave Švicarske]]: <br /> [[Olimpijske igre 2004.|Atina 2004.]] <br /> [[Olimpijske igre 2008.|Peking 2008.]] | poslije = [[Stanislas Wawrinka]] }} {{S-end}} {{Roger Federer}} {{Federer - Grand Slam}} {{Federer - postignuća}} {{BBC međunarodni sportist godine}} Švicarski sportist godine {{Normativna kontrola}} {{Istaknuti članak}} {{DEFAULTSORT:Federer, Roger}} [[Kategorija:Roger Federer|*]] [[Kategorija:Rođeni 1981.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Basel]] [[Kategorija:Švicarski teniseri]] [[Kategorija:Švicarski olimpijci]] [[Kategorija:Pobjednici US Opena]] [[Kategorija:Teniseri na Olimpijskim igrama 2000.]] [[Kategorija:Teniseri na Olimpijskim igrama 2004.]] [[Kategorija:Teniseri na Olimpijskim igrama 2008.]] [[Kategorija:Teniseri na Olimpijskim igrama 2012.]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (Švicarska)]] [[Kategorija:Osvajači srebrne medalje na Olimpijskim igrama (Švicarska)]] pqqsmiivfn25qtpxbunzs1r1xd1lvq6 3848479 3848478 2026-05-22T06:51:54Z Panasko 146730 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/Panasko|Panasko]] ([[User talk:Panasko|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 3750296 wikitext text/x-wiki {{Infokutija teniser | ime = Roger Federer | slika = Roger Federer (26 June 2009, Wimbledon) 2 new.jpg | veličina_slike = | tekst = Federer na [[Wimbledon (tenis)|Wimbledonu]] 2009. | nadimak = ''Federer-Express'' (''FedEx'')<ref>{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/sport/tennis/the-federer-express-runs-over-henman-545959.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090724014408/http://www.independent.co.uk/sport/tennis/the-federer-express-runs-over-henman-545959.html|title=The Federer express runs over Henman|archive-date=24. 7. 2009|publisher=[[The Independent]]|access-date=15. 6. 2015}}</ref><br/>''Švicarski maestro''<ref>{{cite web |url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1656212,00.html |title=Five Ways to Beat Roger Federer |date=24. 8. 2007 |publisher=[[Time (magazin)|Time]] |access-date=15. 6. 2015 |archive-date=24. 8. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824170056/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1656212,00.html |url-status=dead}}</ref> | država = {{ZID|Švicarska}} | prebivalište = | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1981|08|08}} | mjesto_rođenja = [[Basel]], [[Švicarska]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | visina = 185 cm | težina = 86 kg | profesionalni_početak = 1998. | kraj_karijere = 2022. | ruka = Desna | trener = {{plainlist| * Adolf Kacovsky (1991) * [[Peter Carter (tenis)|Peter Carter]] (1991–2000) * [[Peter Lundgren]] (2000–2003) * [[Tony Roche]] (2006–2007) * [[Severin Lüthi]] (2007–2022) * [[José Higueras]] (2008) * [[Paul Annacone]] (2010–2013) * [[Stefan Edberg]] (2014–2015) * [[Ivan Ljubičić]] (2016–2022) }} | novčane_nagrade = 130.594.339 $ *<small>[[ATP Tour rekordi#Zarada|3. svih vremena]]</small> | kuća_slavnih_god = | kuća_slavnih_id = | služeni_sajt = | pobjede-porazi_pojedinačno = {{pob-por-tenis|pobjede=1251|porazi=275}} | turniri_pojedinačno = 103 ([[Teniseri s najviše titula od 1968.|2. mjesto u Open Eri]]) | najbolji_plasman_pojedinačno = '''1''' (2. 2. 2004) | australian_open_pojedinačno = '''P''' ([[Australian Open 2004 – muški singl|2004]], [[Australian Open 2006 – muški singl|2006]], [[Australian Open 2007 – muški singl|2007]], [[Australian Open 2010 – muški singl|2010]], [[Australian Open 2017 – muški singl|2017]], [[Australian Open 2018 – muški singl|2018]]) | roland_garros_pojedinačno = '''P''' ([[Roland Garros 2009 – muški singl|2009]]) | wimbledon_pojedinačno = '''P''' ([[Wimbledon 2003 – muški singl|2003]], [[Wimbledon 2004 – muški singl|2004]], [[Wimbledon 2005 – muški singl|2005]], [[Wimbledon 2006 – muški singl|2006]], [[Wimbledon 2007 – muški singl|2007]], [[Wimbledon 2009 – muški singl|2009]], [[Wimbledon 2012 – muški singl|2012]], [[Wimbledon 2017 – muški singl|2017]]) | us_open_pojedinačno = '''P''' ([[US Open 2004 – muški singl|2004]], [[US Open 2005 – muški singl|2005]], [[US Open 2006 – muški singl|2006]], [[US Open 2007 – muški singl|2007]], [[US Open 2008 – muški singl|2008]]) | drugi_turniri = | masters_cup_pojedinačno = '''P''' ([[Tennis Masters Cup 2003.|2003]], [[Tennis Masters Cup 2004.|2004]], [[Tennis Masters Cup 2007.|2007]], [[Tennis Masters Cup 2010.|2010]], [[Tennis Masters Cup 2011.|2011]]) | olimpijske_igre_pojedinačno = F ([[Tenis na olimpijskim igrama 2012 – muški singl|2012]]) | pro_prvenstva = | pobjede-porazi_parovi = {{pob-por-tenis|pobjede=131|porazi=93}} | turniri_parovi = 8 | najbolji_plasman_parovi = 24 (9. 6. 2003) | australian_open_parovi = 3K ([[Australian Open 2003 – muški parovi|2003]]) | roland_garros_parovi = 1K ([[Roland Garros 2000 – muški parovi|2000]]) | wimbledon_parovi = ČF ([[Wimbledon 2000 – muški parovi|2000]]) | us_open_parovi = 3K ([[US Open 2002 – muški parovi|2002]]) | drugi_turniri_parovi = | olimpijske_igre_parovi = '''P''' ([[Tenis na Olimpijskim igrama 2008 – muški parovi|2008]]) | timska_takmičenja = | davis_cup = '''P''' ([[Davis Cup 2014 – Svjetska grupa|2014]]) | hopman_cup = '''P''' ([[Hopman Cup 2001.|2001]], [[Hopman Cup 2018.|2018]], [[Hopman Cup 2019.|2019]]) | laver_cup = '''P''' ([[Laver Cup 2017.|2017]], [[Laver Cup 2018.|2018]], [[Laver Cup 2019.|2019]]) | modul = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|Olimpijske igre – [[Tenis na Olimpijskim igrama|Tenis]]}} {{MedaljaZlato |[[Olimpijske igre 2008.|Peking 2008.]]|[[Tenis na Olimpijskim igrama 2008 – muški parovi|Parovi]]}} {{MedaljaSrebro|[[Olimpijske igre 2012.|London 2012.]]|[[Tenis na Olimpijskim igrama 2012 – muški singl|Singl]]}} | ažurirano = 26. 9. 2022. }} '''Roger Federer''' penzionisani je [[tenis]]er iz [[Švicarska|Švicarske]]. Na [[Spisak brojeva 1 na ATP-listi|broju 1]] ATP-liste proveo je 310 sedmica, od čega rekordnih 237 uzastopno, te je pet puta godinu završavao kao broj 1. Osvojio je 103 turnira, po čemu je drugi svih vremena, uključujući 20 [[Grand Slam]] turnira (rekordnih osam [[Wimbledon (tenis)|Wimbledona]], šest [[Australian Open]]a, pet [[US Open]]a, po čemu dijeli rekord u [[Open Era|Open Eri]], i jedan [[Roland Garros]]) te rekordnih šest [[Tennis Masters Cup|Masters Cupova]]), kao i 28 titula na turnirima iz serije [[ATP Masters 1000]]. Igrao je u eri u kojoj je dominirao tenisom zajedno s [[Rafael Nadal|Rafaelom Nadalom]] i [[Novak Đoković|Novakom Đokovićem]] kao [[Velika trojka (tenis)|Velika trojka]]; neki ih smatraju trojicom najuspješnijih tenisera svih vremena.{{efn|Grupa koju čine Federer, Nadal, Đoković i [[Andy Murray]] također je nazvana Velika četvorka, kao referenca na njihov status četvorice najostvarenijih igrača svog doba.}} Juniorski pobjednik Wimbledona [[Wimbledon 1998 - muški singl (juniori)|1998.]] i nekadašnji skupljač loptica, prvi Grand Slam turnir osvojio je upravo u Wimbledonu [[Wimbledon 2003 - muški singl|2003.]] kao 21-godišnjak.<ref>{{Cite web|title=How a ballboy became a legend|url=https://theguardian.com/sport/video/2022/sep/15/how-a-ballboy-became-a-legend-roger-federers-career-highlights-video|access-date=17. 9. 2022|work=The Guardian|date=15. 9. 2022}}</ref> Između 2003. i 2009. igrao je 21 od 28 finala na Grand Slam turnirima. Osvojio je tri od četiri Grand Slam turnira i Masters Cup 2004, 2006. i 2007, uz po pet uzastopnih titula na Wimbledonu i US Openu. Karijerni Grand Slam upotpunio je na [[Roland Garros]]u [[Roland Garros 2009 – muški singl|2009.]] nakon tri uzastopna poraza u finalima od Nadala, njegovog [[Rivalstvo Federer–Nadal|glavnog rivala]] do 2010. Kao 27-godišnjak, pobjedom na [[Wimbledon 2009 – muški singl|Wimbledonu 2009.]] oborio je [[Pete Sampras|Samprasov]] rekord od 14 titula na Grand Slam turnirima. Iako je ostao među top 3 tokom većeg dijela ranih 2010-ih, uspjesi Nadala i Đokovića okončali su njegovu dominaciju na [[Travnati teren|travi]] i [[Tvrda podloga|tvrdoj podlozi]]; od 2010. do 2016. osvojio je dva Grand Slam turnira. U tom periodu sa [[Stanislas Wawrinka|Stanislasom Wawrinkom]] odveo je [[Davis Cup reprezentacija Švicarske|reprezentaciju Švicarske]] do njene prve titule u [[Davis Cup]]u ([[Davis Cup 2014 – Svjetska grupa|2014]]), a s njim je prethodno [[Tenis na Olimpijskim igrama 2008 – muški parovi|osvojio]] i olimpijsko zlato u [[Peking]]u [[Olimpijske igre 2008.|2008]]. Također je [[Tenis na Olimpijskim igrama 2012 – muški singl|osvojio]] pojedinačno srebro na [[Olimpijske igre 2012.|Olimpijskim igrama 2012.]] u [[London]]u, gdje ga je u finalu pobijedio [[Andy Murray]]. Nakon polugodišnje pauze u drugom dijelu 2016. radi oporavka od operacije koljena, vratio se na najbolji mogući način, osvojivši još tri Grand Slam turnira u sljedeće dvije godine, uključujući [[Australian Open 2017 – muški singl|Australian Open 2017.]] protiv Nadala i osmu titulu na Wimbledonu [[Wimbledon 2017 – muški singl|iste godine]]. Na [[Australian Open 2018 – muški singl|Australian Openu 2018.]] postao je prvi igrač koji je osvojio 20 Grand Slam turnira te, nakratko, najstariji broj 1, kao 36-godišnjak. U septembru 2022. povukao se iz profesionalnog tenisa nakon nastupa na [[Laver Cup 2022.|Laver Cupu]]. Njegova svestranost te lahkoća i elegancija u igri učinili su ga veoma popularnim među ljubiteljima tenisa. Iako je u juniorskim danima imao problema sa samokontrolom, preobrazio je svoje ponašanje na terenu i postao omiljen zbog svoje generalne prijaznosti, osvojivši [[ATP nagrade#Nagrada "Stefan Edberg" za sportsko ponašanje|nagradu "Stefan Edberg" za sportsko ponašanje]] 13 puta. Rekordnih pet puta proglašen je [[Laureusov svjetski sportist godine|Laureusovim svjetskim sportistom godine]]. Izvan terena, igrao je ključnu ulogu u osnivanju [[Laver Cup]]a, ekipnog teniskog takmičenja. Aktivan je i na polju filantropije. Osnovao je Fondaciju "Roger Federer", koja pomaže siromašnoj djeci u [[Južna Afrika (regija)|južnoj Africi]] i djelomično je skupljao sredstva kroz seriju egzibicijskih mečeva pod nazivom [[Meč za Afriku]]. Jedan je od deset najplaćenijih sportista u bilo kojem sportu, a 2020. bio je na prvom mjestu te godišnje liste s prihodom od 100 miliona [[Američki dolar|$]] od raznih sponzorskih ugovora.<ref>{{Cite web |author= Caira Conner |title= Roger Federer on Retirement, Wimbledon, and Becoming Switzerland's New Tourism Ambassador |url= https://www.gq.com/story/roger-federer-retirement-wimbledon-switzerland |access-date= 25. 5. 2021 |work= GQ |date= 24. 5. 2021}}</ref> == Privatni život == Rođen je 8. augusta 1981. u [[Binningen]]u kod [[Basel]]a. Njegovi roditelji su Robert i Lynette Federer. Majka mu je [[Južnoafrička Republika|Južnoafrikanka]], pa Federer ima i južnoafričko državljanstvo. Ima dvije godine stariju sestru Dianu. Odrastao je u mjestašcu [[Münchenstein]], pokraj Basela. Govori [[Švicarski njemački jezik|švicarski njemački]] kao maternji jezik te standardni [[njemački jezik|njemački]], a od stranih jezika tečno govori [[engleski jezik|engleski]] i [[francuski jezik|francuski]], dok [[italijanski jezik|italijanski]] i [[švedski jezik|švedski]] poznaje djelomično. U djetinjstvu se bavio [[nogomet]]om prije no što je počeo trenirati tenis. Njegovi hobiji su igranje [[golf]]a, [[igraće karte|karata]], slušanje [[muzika|muzike]] i [[skijanje]]. Također voli čitati magazine poput ''[[Vogue]]a'' i ''[[Top Gear]]a'' i navija za [[FC Basel]], a simpatizira i [[Arsenal FC|Arsenal]], [[Liverpool FC|Liverpool]] i [[AS Roma|Romu]]. Njegovi uzori u tenisu i životu jesu [[Boris Becker]], [[Stefan Edberg]], [[Michael Jordan]] i [[Nelson Mandela]]. Trenutno živi u [[Bottmingen]]u. Oženjen je i živi sa suprugom [[Miroslava Federer|Miroslavom]] (rođ. Vavrinec). Dana 23. jula 2009. dobili su blizanke, koje su nazvali Charlene Riva i Myla Rose, a 6. maja 2014. dobili su i drugi par blizanaca, ovog puta sinove, kojima su dali imena Leo i Lennart (Lenny).<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/rogerfederer/10828009/Roger-Federer-Mirka-and-I-couldnt-be-happier-with-twin-boys-and-now-we-know-how-to-cope-with-babies-on-tour.html|title=Roger Federer: Mirka and I couldn't be happier with twin boys – and now we know how to cope with babies on tour|date=13. 5. 2014|access-date=13. 5. 2014|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/27291534|title=Roger Federer's wife gives birth to second set of twins|date=6. 5. 2014|access-date=6. 5. 2014|publisher=BBC News}}</ref> == Filantropija == Poznat je kao veliki humanitarac. Godine 2003. sa svojom majkom osnovao je [[Fondacija "Roger Federer"|Fondaciju "Roger Federer"]], koja pomaže hendikepiranim ljudima i promovira [[sport]].<ref>{{cite web|url=http://www.rogerfederer.com/en/mediacorner/mediareleases/mediareleasesdetail.cfm?uPressID=145|title=Roger Federer Foundation to Support Children and Young People in South Africa|publisher=Federerov službeni sajt|date=28. 5. 2004|access-date=15. 10. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927003523/http://www.rogerfederer.com/en/mediacorner/mediareleases/mediareleasesdetail.cfm?uPressID=145 |archive-date= 27. 9. 2007}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.rogerfedererfoundation.org/en/foundation/mission/|title=Roger Federer Foundation Mission|publisher=Fondacija "Roger Federer" |access-date= 5. 2. 2012|archive-url=https://archive.today/20130415234804/http://www.rogerfedererfoundation.org/en/foundation/mission/ |archive-date= 15. 4. 2013}}</ref> 2005. stavio je na [[aukcija|aukciju]] svoj reket s [[US Open 2005 – muški singl|US Opena 2005.]] kako bi pomogao žrtvama [[uragan]]a [[Uragan Katrina|Katrine]].<ref>{{cite web|url=http://www.rogerfederer.com/en/rogers/news/newsdetail.cfm?uNewsID=211|title=Off Court – Racquets Net $40,000 for Victims of Hurricane|publisher=Federerov službeni sajt|date=20. 9. 2005|access-date=15. 10. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20061024155855/http://www.rogerfederer.com/en/rogers/news/newsdetail.cfm?uNewsID=211|archive-date= 24. 10. 2006}}</ref> Donirao je mnogo predmeta s njegovim potpisom raznim humanitarnim organizacijama. Tokom [[Indian Wells Masters|Mastersa]] u [[Indian Wells (Kalifornija)|Indian Wellsu]] [[Indian Wells Masters 2005.|2005.]] organizirao je egzibicijski meč pod nazivom ''Rally for Relief'', u kojem je učestvovalo nekoliko najboljih svjetskih tenisera i teniserki, a sav prihod doniran je za pomoć žrtvama [[Cunami u Indijskom okeanu 2004.|cunamija u Indijskom okeanu 2004.]] Otad je posjetio Južnoafričku Republiku i [[Tamil Nadu]], [[Države i teritorije Indije|indijsku državu]] koja je najviše pogođena cunamijem.<ref>{{cite web |url=http://www.swissinfo.ch/eng/front/Federer_visits_tsunami_victims_in_India.html?siteSect=105&sid=7379212&cKey=1166901396000&ty=st |title=Federer visits tsunami victims in India |publisher=SwissInfo |date=23. 12. 2006 |access-date=15. 10. 2009 |archive-date=26. 5. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200526010707/http://www.swissinfo.ch/eng/federer-visits-tsunami-victims-in-india/566960 |url-status=dead }}</ref> U aprilu 2006. proglašen je [[UNICEF]]-ovim ambasadorom dobre volje.<ref>{{cite web|url=http://www.unicef.org/infobycountry/usa_32007.html|title=UNICEF's newest Goodwill Ambassador, tennis star Roger Federer, hits an ace for children|publisher=UNICEF|date=3. 4. 2006|access-date=15. 10. 2009|archive-date=2. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402050144/http://www.unicef.org/infobycountry/usa_32007.html|url-status=dead}}</ref> Također se pojavio u UNICEF-ovim javnim porukama s ciljem podizanja svijesti javnosti o [[sida|sidi]]. Reagirajući na [[potres u Haitiju 2010.|potres u Haitiju 2010]], a u saradnji s Nadalom, Đokovićem, Roddickom, Hewittom, [[Kim Clijsters]], [[Serena Williams|Serenom Williams]] i [[Samantha Stosur|Samanthom Stosur]], koji su se odrekli posljednjeg dana priprema za [[Australian Open 2010]], organizirao je još jednu posebnu humanitarnu priredbu, ''Hit for Haiti'', čiji je prihod doniran žrtvama [[zemljotres]]a. [[Svjetski ekonomski forum]] proglasio ga je Mladim globalnim liderom za 2010. kao priznanje za njegovo vodstvo, postignuća i doprinos [[društvo|društvu]].<ref>{{cite web|url=http://www.weforum.org/en/media/Latest%20News%20Releases/PR_YGL2010|title=The Forum of Young Global Leaders|work=The Forum of Young Global Leaders - World Economic Forum|access-date=15. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100307012504/http://www.weforum.org/en/media/Latest%20News%20Releases/PR_YGL2010 |archive-date= 7. 3. 2010}}</ref> Godinu kasnije, 16. januara 2011, bio je organizator i učesnik još jednog sličnog događaja čiji je prihod poklonjen žrtvama [[Poplave u Queenslandu 2010–2011.|poplava u Queenslandu 2010–2011.]] == Juniorski tenis == Tenis je počeo igrati od šeste godine. Nogomet je igrao do 12. godine, kad se odlučio potpuno posvetiti tenisu. Trenirao je kod privatnog trenera u [[Lausanne|Lozani]]. U 14. godini postao je pobjednik državnog takmičenja u juniorskom tenisu i izabran je da trenira u Švicarskom nacionalnom teniskom centru u Ecublensu. Kao junior igrao je do 1998, kada je osvojio juniorski Wimbledon i prestižni [[Orange Bowl]]. ;Juniorski rezultati na Grand Slam turnirima: * Australian Open: PF (1998) * ''Roland Garros'': 1K (1998) * Wimbledon: '''P''' (1998) * US Open: F (1998) == Profesionalna karijera == === Do 2001. === Federer je počeo profesionalnu karijeru u julu 1998, kad se prvi put pojavio na [[ATP Gstaad|ATP-turniru]] u [[Gstaad]]u. Sljedeće godine igrao je u švicarskom timu u [[Davis Cup]]u protiv [[Davis Cup reprezentacija Italije|Italije]] i završio, kao najmlađi ATP-igrač, među 100 najboljih u svijetu. Na [[Olimpijske igre 2000.|Olimpijskim igrama u Sydneyju 2000.]] igrao je za bronzanu medalju, gdje je izgubio od [[Francuzi|Francuza]] [[Arnaud di Pasquale|Di Pasqualea]]. Kao finalist pojavio se prvi put na turnirima u [[ATP Marseille 2000 – singl|Marseilleu]] i [[ATP Basel 2000 – singl|Baselu]]. Na kraju godine popeo se na 29. mjesto na [[Asocijacija teniskih profesionalaca|ATP-listi]]. === 2001. === U februaru 2001. u [[Milano|Milanu]] je osvojio prvi [[ATP Milano 2001 – singl|ATP-turnir]] u karijeri. Zatim je tri puta donio pobjedu za Švicarsku u Davis Cupu protiv [[Davis Cup reprezentacija SAD-a|SAD-a]], a nešto kasnije došao je do četvrtfinala [[Wimbledon 2001 – muški singl|Wimbledona]], pobijedivši [[Pete Sampras|Petea Samprasa]] u osmini finala i najavivši tako dolazak njegove ere u [[All England Lawn Tennis and Croquet Club|All England Clubu]]. Meč je otišao u pet setova i završio rezultatom 7–6<sup>7</sup>, 5–7, 6–4, 6–7<sup>2</sup>, 7–5. Mnogi (opravdano) smatraju da je ovaj meč označio prekretnicu u Federerovoj karijeri. U [[Perth]]u je sa zemljakinjom [[Martina Hingis|Martinom Hingis]] osvojio i [[Hopman Cup 2001.|Hopman Cup]]. === 2002. === Na [[Miami Masters 2002 – muški singl|Miami Mastersu]] došao je do finala, gdje je poražen od [[Andre Agassi|Agassija]]. Do finala je došao i u [[Hamburg Masters 2002 – muški singl|Hamburgu]], a u Davis Cupu pobijedio je bivše svjetske igrače br. 1, [[Davis Cup reprezentacija Rusije|Ruse]] [[Marat Safin|Marata Safina]] i [[Jevgenij Kafeljnikov|Jevgenija Kafeljnikova]]. Uprkos ranom ispadanju na [[Roland Garros 2002 – muški singl|Roland Garrosu]], [[Wimbledon 2002 – muški singl|Wimbledonu]] i [[US Open 2002 – muški singl|US Openu]], a posebno gubitku svog dugogodišnjeg trenera, [[Australija]]nca [[Peter Carter (tenis)|Petera Cartera]] (poginuo u saobraćajnoj nesreći), ipak je uspio doći na šesto mjesto ATP-liste i prvi put osigurati učešće na Masters Cupu. Na [[Tennis Masters Cup 2002 – singl|ovom turniru]] izgubio je u polufinalu od [[Lleyton Hewitt|Lleytona Hewitta]] (5–7, 7–5, 5–7). === 2003. === U prvoj četvrtini 2003. zabilježio je prve pobjede na tvrdoj podlozi. Prvo je došao do osmine finala [[Australian Open 2003 – muški singl|Australian Opena]], gdje ga je zaustavio [[Argentina]]c [[David Nalbandian]], a nešto kasnije osvojio je [[ATP Marseille 2003 – singl|Marseille]] i [[ATP Dubai 2003 – singl|Dubai]], uprkos ranom ispadanju u [[Indian Wells Masters 2003 – muški singl|Indian Wellsu]] i [[Miami Masters 2003 – muški singl|Miamiju]]. Na zemljanim terenima pobijedio je u [[BMW Open 2003 – singl|Münchenu]], a nešto kasnije došao i do finala na [[Rim Masters 2003 – muški singl|Mastersu]] u [[Rim]]u. Ipak, nije uspio doći tako daleko i na [[Hamburg Masters 2003 – muški singl|turniru]] u [[Hamburg]]u i na [[Roland Garros 2003 – muški singl|Roland Garrosu]]. U trećoj četvrtini 2003. zabilježio je prvi veliki uspjeh u karijeri. [[ATP Halle 2003 – singl|Osvojio je]] [[ATP Halle|turnir]] u [[Halle (Vestfalija)|Halleu]] i prestižni [[Wimbledon 2003 – muški singl|Wimbledon]]. U Halleu je pobijedio [[Nijemci|Nijemca]] [[Nicolas Kiefer|Nicolasa Kiefera]], a na Wimbledonu Australijanca [[Mark Philippoussis|Marka Philippoussisa]] 7–6<sup>5</sup>, 6–2, 7–6<sup>3</sup>. U [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]] nije uspio doći do finala na Mastersima, a u četvrtom kolu [[US Open 2003 – muški singl|US Opena]] od njega je bolji bio Nalbandian 6–3, 6–7<sup>1</sup>, 4–6, 3–6. S početkom jeseni, pa sve do kraja sezone Federer je bio sve bolji. Osvojio je turnir u [[ATP Beč 2003 – singl|Beču]], gdje je savladao [[Španci|Španca]] [[Carlos Moyá|Carlosa Moyu]], da bi u konačnici osvojio prvu titulu na [[Tennis Masters Cup 2003 – singl|Masters Cupu]] u [[Houston]]u. Tu je u polufinalu savladao Amerikanca [[Andy Roddick|Andyja Roddicka]] 7–6<sup>2</sup>, 6–2, a u finalu [[Andre Agassi|Agassija]] 6–3, 6–0, 6–4. Osvajanjem ovog prestižnog turnira završio je sezonu kao drugi igrač na ATP-listi. === 2004. === Ova godina za Federera je bila jedna od nauspješnijih u karijeri. Tada je osvojio tri od četiri Grand Slam turnira, kao i sve turnire na kojima je došao do finala i ostvario impresivan omjer 74–6, s 11 osvojenih titula. Prvi [[Australian Open 2004 – muški singl|Australian Open]] u karijeri osvojio je pobijedivši u finalu Safina 7–6<sup>3</sup>, 6–4, 6–2. Odmah nakon što je osvojio Australian Open, tačnije, 2. februara 2004, postao je prvi teniser svijeta. Zatim je na [[Roland Garros 2004 – muški singl|Roland Garrosu]] došao do trećeg kola, gdje ga je zaustavio [[Brazil]]ac [[Gustavo Kuerten]]. Nakon toga osvojio je [[ATP Halle 2004 – singl|Halle]] pobijedivši u finalu [[Mardy Fish|Mardyja Fisha]], drugi [[Wimbledon 2004 – muški singl|Wimbledon]] (pobijedivši Roddicka 4–6, 7–5, 7–6<sup>3</sup>, 6–4) i prvi [[US Open 2004 – muški singl|US Open]] u karijeri, pobijedivši Hewitta 6–0, 7–6<sup>3</sup>, 6–0. Također je osvojio turnire u [[ATP Dubai 2004 – singl|Dubaiju]], [[Indian Wells Masters 2004 – muški singl|Indian Wellsu]], [[Hamburg Masters 2004 – muški singl|Hamburgu]], [[ATP Gstaad 2004 – singl|Gstaadu]], [[Rogers Cup 2004 – muški singl|Torontu]] i [[ATP Bangkok 2004 – singl|Bangkoku]]. Na OI 2004. u Atini nije ostvario dobar rezultat – u [[Tenis na OI 2004 – muški singl|drugom kolu]] savladao ga je [[Tomáš Berdych]] 4–6, 7–5, 7–5. Na kraju godine odbranio je titulu na [[Tennis Masters Cup 2004 – singl|Masters Cupu]] u Houstonu, pobijedivši Hewitta 6–3, 6–2. Ove godine Federer nije imao trenera, a s njim su sarađivali fitnes-trener Pierre Paganini, fizioterapeut Pavel Kovač i njegova [[porodica]] i prijatelji. === 2005. === Na početku godine Federer je pristao da mu [[Tony Roach]] bude trener. Na [[Australian Open 2005 – muški singl|Australian Openu]] došao je do polufinala, gdje ga je savladao kasniji pobjednik turnira, Marat Safin, u meču u 5 setova koji je trajao preko 4 sata (7–5, 4–6, 7–5, 6–7<sup>6</sup>, 7–9). Na sljedeća dva velika turnira, koji se igraju na [[beton]]skoj podlozi, došao je do finala, te osvojio [[Indian Wells Masters 2005 – muški singl|Indian Wells]] i [[Miami Masters 2005 – muški singl|Miami]]. U Indian Wellsu bio je bolji od Hewitta, a u Miamiju od Nadala 2–6, 6–7<sup>4</sup>, 7–6<sup>5</sup>, 6–3, 6–1. Nakon Miamija osvojio je i [[Hamburg Masters 2005 – muški singl|Hamburg]], gdje je u finalu savladao Francuza [[Richard Gasquet|Richarda Gasqueta]] 6–3, 7–5, 7–6<sup>4</sup>, a na ''[[Roland Garros 2005 – muški singl|Roland Garrosu]]'' došao je do polufinala, gdje je izgubio od Nadala 3–6, 6–4, 4–6, 3–6. Ponovo je osvojio [[ATP Halle 2005 – singl|Halle]], pobijedivši u finalu Safina 6–4, 6–7<sup>6</sup>, 6–4, i odbranio titulu na [[Wimbledon 2005 – muški singl|Wimbledonu]], gdje je savladao Roddicka 6–2, 7–6<sup>2</sup>, 6–4. Na [[Cincinnati Masters 2005 – muški singl|Mastersu]] u [[Cincinnati]]ju u finalu je još jednom pobijedio Roddicka 6–3, 7–5. Na [[US Open 2005 – muški singl|US Openu]] pobijedio je veterana Agassija u 4 seta: 6–3, 2–6, 7–6<sup>1</sup>, 6–1. Osvajanjem ovog turnira postao je prvi teniser u [[Open Era|Open Eri]] koji je uspio osvojiti Wimbledon i US Open dvije godine uzastopno. Nakon US Opena osvojio je turnir u [[ATP Bangkok 2005 – singl|Bangkoku]], gdje je savladao Britanca [[Andy Murray|Murrayja]] 6–3, 7–5. Na kraju sezone, na [[Tennis Masters Cup 2005 – singl|Masters Cupu]], u [[triler]]u dugom 4 i po sata, nije uspio pobijediti Nalbandiana. Rezultat finalnog meča bio je 7–6<sup>4</sup>, 7–6<sup>11</sup>, 2–6, 1–6, 6–7<sup>3</sup>. === 2006. === Federer je 2006. osvojio [[Australian Open 2006 – muški singl|Australian Open]], pobijedivši [[Kipar|Kipranina]] [[Marcos Baghdatis|Marcosa Baghdatisa]] 5–7, 7–5, 6–0, 6–2. Zatim je odbranio titule u [[Indian Wells Masters 2006 – muški singl|Indian Wellsu]], pobijedivši [[Jamesa Blake (teniser)|Blakea]] (7–5, 6–3, 6–0), i [[Miami Masters 2006 – muški singl|Miamiju]], pobijedivši [[Ivan Ljubičić|Ljubičića]] 7–6<sup>5</sup>, 7–6<sup>4</sup>, 7–6<sup>6</sup>. Nakon toga došao je do 2 uzastopna finala u [[Monte Carlo Masters 2006 – singl|Monte Carlu]] i [[Rim Masters 2006 – muški singl|Rimu]], gdje je od njega bio bolji Nadal, i to 2–6, 7–6<sup>2</sup>, 3–6, 6–7<sup>5</sup> (Monte Carlo) i 7–6<sup>7</sup>, 6–7<sup>5</sup>, 4–6, 6–2, 6–7<sup>5</sup> (Rim). Na turniru u Hamburgu [[Hamburg Masters 2006 - muškisingl|te godine]] nije nastupio. U finalu ''[[Roland Garros 2006 – muški singl|Roland Garrosa]]'' ponovo je igrao protiv Nadala, koji ga je savladao u 4 seta: 6–1, 1–6, 4–6, 6–7<sup>4</sup>. Da je Federer osvojio i ovaj turnir, bio bi drugi igrač u historiji koji je osvojio pravi ''Grand Slam'' (sva 4 u jednoj sezoni). Odbranio je titulu u [[ATP Halle 2006 – singl|Halleu]], savladavši Berdycha 6–0, 6–7<sup>4</sup>, 6–2. Na [[Wimbledon 2006 – muški singl|Wimbledonu]] je nastupio kao 1. nosilac turnira, koji je i osvojio, izgubivši samo 1 set u 7 mečeva. Ovog puta u finalu je bio bolji od Nadala 6–0, 7–6<sup>5</sup>, 6–7<sup>2</sup>, 6–3. U [[Rogers Cup 2006 – muški singl|Torontu]] je bio bolji od Gasqueta, a na [[US Open 2006 – muški singl|US Openu]] od Roddicka (6–2, 4–6, 7–5, 6–1). U [[Madrid Masters 2006 – muški singl|Madridu]] i [[ATP Basel 2006 – singl|Baselu]] bio je bolji od [[Fernando González|Fernanda Gonzáleza]] 7–5, 6–1, 6–0 (Madrid) i 6–3, 6–2, 7–6<sup>3</sup> (Basel). Na [[Tennis Masters Cup 2006 – singl|Masters Cupu]] u finalu je savladao Blakea 6–0, 6–3, 6–4 i tako završio sezonu kao najbolji igrač na ATP Touru. === 2007. === Početkom 2007. osvojio je treći [[Australian Open 2007 – muški singl|Australian Open]] u karijeri i ukupno 10. Grand Slam turnir. U finalu je još jednom savladao Fernanda Gonzáleza 7–6<sup>2</sup>, 6–4, 6–4. Na ovom turniru nije izgubio nijedan set i tako je postao drugi teniser kome je to uspjelo (poslije Borga). Nešto kasnije, krajem februara, osvojio je turnir u [[ATP Dubai 2007 – singl|Dubaiju]], gdje je pobijedio [[Mihail Južni|Mihaila Južnog]] 6–4, 6–3. Ipak u nastavku, na Mastersima u [[Indian Wells Masters 2007 – muški singl|Indian Wellsu]] i [[Miami Masters 2007 – muški singl|Miamiju]] nije ostvario dobre rezultate jer je u oba navrata slavio Argentinac [[Guillermo Cañas]]. U Indian Wellsu Cañas je bio bolji u drugom kolu 7–5, 6–2, a u Miamiju u četvrtom kolu 7–6<sup>2</sup>, 2–6, 7–6<sup>5</sup>. Na turniru u [[Monte Carlo Masters 2007 – singl|Monte Carlu]] ponovilo se finale iz 2006. Nadal je opet bio bolji (4–6, 4–6). Nešto kasnije Federer je došao do 3. kola [[Rim Masters 2007 – muški singl|Mastersa]] u Rimu, gdje ga je zaustavio [[Filippo Volandri]]. Kasnije je, na zemljanoj podlozi, uspio savladati Nadala, i to u [[Hamburg Masters 2007 – muški singl|Hamburgu]] (2–6, 6–2, 6–0) i tako prekinuo Nadalov niz od rekordne 81 uzastopne pobjede na ovoj podlozi. Ipak, na [[Roland Garros 2007 – muški singl|Roland Garrosu]] Nadal mu se revanširao 3–6, 6–4, 3–6, 4–6. Nakon Roland Garrosa Federer nije odigrao nijedan turnir do [[Wimbledon 2007 – muški singl|Wimbledona]]. Tu je u finalu savladao Nadala 7–6<sup>7</sup>, 4–6, 7–6<sup>3</sup>, 2–6, 6–2 i tako izjednačio rekord [[Björn Borg|Björna Borga]] od 5 uzastopnih vimbldonskih titula. U [[Rogers Cup 2007 – muški singl|Montréalu]] je došao do finala, gdje ga je zaustavio [[Novak Đoković]] 6–7<sup>2</sup>, 6–2, 6–7<sup>2</sup>. Kasnije je u [[Cincinnati Masters 2007 – singl|Cincinnatiju]] Federer slavio pobijedivši Blakea 6–1, 6–4. U finalu [[US Open 2007 – muški singl|US Opena]] bio je bolji od Đokovića 7–6<sup>4</sup>, 7–6<sup>2</sup>, 6–4. Ovo je bio Federerov 4. US Open i 12. osvojeni Grand Slam turnir. Nakon US Opena igrao je Masterse u [[Madrid Masters 2007 – singl|Madridu]] (finale) i [[Pariz Masters 2007 – singl|Parizu]] (treće kolo), gdje je u oba navrata izgubio od Nalbandiana. Između ova dva turnira odigrao je još jedan u rodnom gradu, Baselu, koji je i [[ATP Basel 2007 – singl|osvojio]], pobijedivši [[Finci|Finca]] [[Jarkko Nieminen|Jarkka Nieminena]] 6–3, 6–4. Nakon Pariza na kraju sezone odigrao je i [[Tennis Masters Cup 2007 – singl|Masters Cup]] u [[Šangaj]]u. U finalu je pobijedio [[David Ferrer|Davida Ferrera]] 6–2, 6–3, 6–2 i tako još jednu godinu završio na 1. mjestu ATP-liste. === 2008. === Ova godina bila je veoma teška za Federera. Na početku sezone nije uspio odbraniti titulu na [[Australian Open 2008 – muški singl|Australian Openu]] jer ga je u polufinalu savladao Đoković 5–7, 3–6, 6–7<sup>5</sup>. To je bio prvi put od trećeg kola Roland Garrosa 2004. da Federer izgubi meč u tri seta. Nešto kasnije otkrio je kod [[ljekar]]a da ima [[mononukleoza|mononukleozu]], virusnu bolest, što je bilo povezano s njegovim lošim igrama. No, ipak se oporavio od te [[bolest]]i. Duže vrijeme nije igrao na turnirima kako bi se što bolje oporavio i pripremio za nastavak sezone. Na turniru u [[ATP Dubai 2008 – singl|Dubaiju]], gdje je također branio titulu, ispao je već u prvom kolu od Murrayja 7–6<sup>6</sup>, 3–6, 4–6. 10. marta otputovao je u New York kako bi igrao egzibicijski meč protiv bivšeg svjetskog reketa br. 1, Petea Samprasa. U [[Madison Square Garden]]u približno 20.000 ljubitelja tenisa moglo je uživati u izvanrednoj igri obojice vrhunskih tenisera. Federer je dobio ovaj meč 6–3, 6–7, 7–6. Na Mastersima u [[Indian Wells Masters 2008 – muški singl|Indian Wellsu]] i [[Miami Masters 2008 – muški singl|Miamiju]] doživio je neočekivane poraze od Amerikanaca. U Indian Wellsu izgubio je u polufinalu od Fisha, a u Miamiju u četvrtfinalu od Roddicka. Nakon ovih poraza počeo je sarađivati s trenerom [[José Higueras|Joséom Higuerasom]], s kojim je nastupio na prvom turniru na zemlji u sezoni – [[Estoril Open 2008 – singl|Estorilu]]. Ovaj turnir osvojio je pobijedivši [[Nikolaj Davidenko|Nikolaja Davidenka]] 7–6<sup>5</sup>, 1–2 (predaja Davidenka zbog povrede [[ligament|ligamenata]]). Kasnije više nije osvojio nijedan turnir na zemljanoj podlozi. U [[Monte Carlo Masters 2008 – singl|Monte Carlu]] je izgubio od Nadala (finale), u [[Rim Masters 2008 – muški singl|Rimu]] od [[Radek Štěpánek|Štěpáneka]] (četvrfinale), u [[Hamburg Masters 2008 – muški singl|Hamburgu]] ponovo od Nadala (finale), a na [[Roland Garros 2008 – muški singl|Roland Garrosu]] opet od Nadala (finale). Federer je tu doživio možda i najteži poraz u karijeri, izgubivši 1–6, 3–6, 0–6. Taj poraz nije ga demoralizirao, pa je peti put osvojio turnir u [[ATP Halle 2008 – singl|Halleu]], bez izgubljenog seta i servis-gema. U finalu ovog turnira pobijedio je Nijemca [[Philipp Kohlschreiber|Philippa Kohlschreibera]] 6–3, 6–4. Na [[Wimbledon 2008 – muški singl|Wimbledonu]] je ušao u svoje 16. Grand Slam finale, u kojem je opet igrao protiv Nadala. Federer bi pobjedom postavio novi rekord u Open Eri jer bi tako prešao Borga po broju osvojenih Wimbledona i izjednačio rekord svih vremena s [[William Renshaw|Williamom Renshawom]]. Nadal je prva dva seta dobio veoma lahko, a zatim je uslijedio duži prekid meča zbog [[kiša|kiše]]. Federer je potom dobio treći i četvrti set u ''tie-breaku'', međutim, na početku odlučujućeg seta kiša je opet počela, pa je meč ponovo prekinut. Ti prekidi unijeli su toliko neizvjesnosti u sam ishod meča, pa su mnogi smatrali da bi Nadal ili Federer mogli popustiti zbog njih. Nakon četiri sata i 48 minuta igre (s uračunatim prekidima ukupno sedam sati i 15 minuta) Nadal je savladao Federera 6–4, 6–4, 6–7<sup>5</sup>, 6–7<sup>8</sup>, 9–7. Teniska legenda [[John McEnroe]], koji je već dugo komentator na Wimbledonu, opisao je ovaj meč kao najbolji koji je ikad gledao. Federer je kasnije izgubio u ranim fazama turnira: u [[Rogers Cup 2008 – muški singl|Torontu]] ga je u drugom kolu savladao Francuz [[Gilles Simon (teniser)|Gilles Simon]], a u [[Cincinnati Masters 2008 – singl|Cincinnatiju]] je u trećem kolu od njega bio bolji [[Ivo Karlović]]. No ovi rezultati nisu ga puno razočarali jer je jako dobro igrao na Olimpijskim igrama u Pekingu. U [[Tenis na OI 2004 – muški singl|pojedinačnoj konkurenciji]] došao je do četvrtfinala, u kojem ga je savladao Blake, dok je sasvim neočekivano, u paru sa zemljakom Wawrinkom otišao do kraja, osvojivši zlatnu medalju za Švicarsku. U polufinalu su savladali favorite, braću [[Bob Bryan|Boba]] i [[Mike Bryan|Mikea Bryana]], a u finalu [[Šveđani|Šveđane]] [[Simon Aspelin|Simona Aspelina]] i [[Thomas Johansson|Thomasa Johanssona]] 6–3, 6–4, 6–7<sup>4</sup>, 6–3. Dan kasnije Federer je prvi put nakon 2. februara 2004. sišao s trona ATP-liste jer je Nadal, osvojivši zlatnu medalju (pojedinačno), bodovno prestigao Federera. Time je okončana dominacija Federera nakon rekordnih 237 uzastopnih sedmica. Na [[US Open 2008 – muški singl|US Openu]] Federer je igrao najbolji tenis u ovoj godini. u prvom kolu pobijedio je [[Máximo González|Máxima Gonzáleza]], u drugom [[Thiago Alves (teniser)|Thiaga Alvesa]], u trećem Štěpáneka, a u četvrtom, gdje je imao ponajviše problema, savladao je [[Igor Andrejev|Igora Andrejeva]] 6–7<sup>5</sup>, 7–6<sup>5</sup>, 6–3, 3–6, 6–3. U četvrtfinalu je pobijedio [[Gilles Müller|Gillesa Müllera]] 7–6<sup>5</sup>, 6–4, 7–6<sup>5</sup>, a u polufinalu Đokovića 6–3, 5–7, 7–5, 6–2. Iako je Murray igrao veoma dobro na US Openu i postigao veliki uspjeh došavši do svog prvog finala na Grand Slam turniru (u polufinalu je izbacio Nadala), Federeru nije predstavljalo veliki problem pobijediti ga. Slavio je prilično jednostavno u tri seta (6–2, 7–5, 6–2) i tako osvojio 13. Grand Slam turnir u karijeri. Time je postao prvi igrač u historiji tenisa kome je pošlo za rukom osvojiti Wimbledon i US Open pet puta uzastopno. Nakon US Opena uslijedila je kratka pauza, a zatim je igrao turnire u [[Madrid Masters 2008 – singl|Madridu]], [[ATP Basel 2008 – singl|Baselu]] i [[Pariz Masters 2008 – singl|Parizu]]. U međuvremenu je postao teniser s najvećom zaradom u karijeri, prestigavši Samprasa. Na Mastersu u Madridu došao je do polufinala, gdje je izgubio od Murrayja, dok je u rodnom Baselu došao do finala, gdje je pobijedio Nalbandiana. Na Mastersu u Parizu došao je do četvrtfinala, ali taj meč nije odigrao zbog povrede leđa. Zanimljiv je podatak da je u Parizu Federer prvi put u karijeri predao meč bez borbe. Na kraju godine odigrao je i [[Tennis Masters Cup 2008 – singl|Masters Cup]], posljednji koji se održao u Šangaju. Igrao je kao prvi nosilac s obzirom na to da je Nadal odustao zbog zdravstvenih problema. Osam najboljih tenisera pristupilo je turniru u dvije grupe, Zlatnoj i Crvenoj. Federer je žrijeban u Crvenu grupu, gdje su mu protivnici bili Simon, Murray i Roddick. Roddick je zbog zdravstvenih problema odustao od turnira, pa je kao zamjena ušao Štěpánek. Porazi od Simona i Murrayja i pobjeda nad Štěpánekom nisu Federeru omogućili prolaz u polufinale. Time je završio sezonu kao drugi igrač na ATP-listi. === 2009. === Na samom početku godine odigrao je dva turnira, u [[Abu Dhabi (grad)|Abu Dhabiju]] i [[ATP Doha 2009 – singl|Dohi]], gdje je u oba navrata izgubio u polufinalu protiv Murrayja. Nešto kasnije, kao pripremu pred Australian Open, odigrao je egzibicijski turnir u Australiji – AAMI Classic, koji je i osvojio pobijedivši Wawrinku 6–1, 6–3. Na [[Australian Open 2009 – muški singl|Australian Openu]] pobijedio je sve protivnike prije finala: [[Andreas Seppi|Andreasa Seppija]], [[Jevgenij Koroljev|Jevgenija Koroljeva]], Safina, Berdycha, [[Juan Martín del Potro|Del Potra]] i Roddicka. Ipak, u finalu nije uspio savladati svog najvećeg rivala, Nadala. Finalni meč trajao je više od četiri sata i na kraju je Nadal slavio 5–7, 6–3, 6–7<sup>3</sup>, 6–3, 2–6. Federer se nadao da će ipak pobijediti Nadala i izjednačiti Samprasov rekord (14 GS titula), ali mu Španac nije to dozvolio. Bio je toliko [[emocija|emocionalan]] da nije mogao govoriti na [[mikrofon]] sve dok ga Nadal nije ohrabrio da se pridruži na govornici. Odustao je od turnira u [[ATP Dubai 2009 – singl|Dubaiju]] i [[Davis Cup]]a zbog povrede leđa. Na odmoru je bio sve do potpunog oporavka od povrede. Na Masters 1000 turnirima u SAD-u nije igrao baš najbolje. U [[Indian Wells Masters 2009 – muški singl|Indian Wellsu]] izgubio je u polufinalu od Murrayja, a u [[Miami Masters 2009 – muški singl|Miamiju]] je također izgubio u polufinalu, ali od Đokovića. U tom meču, pomalo neuobičajeno za njega, pokazao je mnogo frustracije, slomivši reket nakon izgubljenog poena. Iako je bio otkazao nastup u [[Monte Carlo Masters 2009 – singl|Monte Carlu]], Federer je ipak u posljednjem trenutku prihvatio učešće na ovom turniru. Međutim, na veliko iznenađenje, u trećem kolu savladao ga je Wawrinka, prvi put u njihovim međusobnim okršajima. Na [[Rim Masters 2009 – muški singl|Mastersu]] u Rimu došao je do polufinala, gdje ga je zaustavio Đoković (6–4, 3–6, 3–6). Bio je slobodan u prvom kolu [[Madrid Masters 2009 – singl|Mastersa]] u Madridu, koji se od 2009. igra na zemlji. Ovaj turnir zamijenio je dotadašnji turnir na zemlji u [[Hamburg]]u. U Madridu je osvojio prvu titulu u 2009. godini pobijedivši Nadala 6–4, 6–4. Ovom pobjedom zaustavio je Nadalovu seriju od 33 uzastopne pobjede na turnirima na zemlji. Na [[Roland Garros 2009 – muški singl|Roland Garrosu]] bez problema je došao do četvrtog kola. Međutim, tu ga je čekao veoma raspoloženi Nijemac [[Tommy Haas]]. Federer je bio pod velikim pritiskom jer su svi navijači, nakon što je Nadala neočekivano, ali zasluženo izbacio [[Robin Söderling]], silno priželjkivali da bez problema osvoji jedini trofej koji mu je nedostajao. Ali niko se nije nadao velikom otporu Haasa. Nijemac je poveo 0–2 u setovima, vjerovatno zbog Federerove loše koncentracije. Ali Federer je tu krizu brzo prebrodio i okrenuo meč u svoju korist, tako da je konačni rezultat bio 6–7<sup>4</sup>, 5–7, 6–4, 6–0, 6–2. Kasnije je bez puno muke savladao domaćeg igrača, [[Gaël Monfils|Gaëla Monfilsa]], 7–6<sup>6</sup>, 6–2, 6–4. Međutim, kraj mukama nije bio ni na vidiku kad je počeo meč s [[Argentina|Argentincem]] Del Potrom. Na veliko iznenađenje, Del Potro je dobio prvi set veoma lahko, 3–6. Dobrim dijelom Del Potro se oslanjao na svoj servis i veoma precizan i razoran forhend, što je doprinijelo ovakvom rezultatu. Federer je dobio drugi set s dosta muke, budući da se igrao ''tie-break''. Del Potro je ponovo dobio set, i to uvjerljivo, 2–6. Ali tu veliku prednost nije znao iskoristiti. Federer je počeo čitati svaku njegovu namjeru iako mu to nije polazilo za rukom u prva tri seta. Uspješnim izvođenjem skraćenih lopti i voleja Federer je dobio ovaj meč 3–6, 7–6<sup>2</sup>, 2–6, 6–1, 6–4. U finalu ga je čekao Söderling, koga su mnogi navijači nazvali "[[Gladijator]]om" (zbog pobjeda nad Nadalom, Davidenkom i Gonzálezom). Šveđanin nije uspio ponoviti dobru igru, pa je Federer veoma lahko dobio ovaj meč 6–1, 7–6<sup>1</sup>, 6–4. Ovom pobjedom uspio je izjednačiti Samprasov rekord od 14 pojedinačnih titula na Grand Slamovima i postao tek šesti teniser u historiji koji je osvojio sva četiri Grand Slam turnira. Na [[Wimbledon 2009 – muški singl|Wimbledonu]] je bio postavljen za 1. nosioca jer je Nadal zbog povrede otkazao nastup i nije bio u mogućnosti braniti titulu. U prvom kolu savladao je [[Yen-Hsun Lu]]a, u drugom [[Guillermo García-López|Guillerma García-Lópeza]], a u trećem Kohlschreibera. Zanimljivo je da ga je u četvrtom kolu čekao finalist Roland Garrosa, Söderling. Međutim, Federer je opet bio bolji 6–4, 7–6<sup>5</sup>, 7–6<sup>5</sup>. Prolazak u polufinale ostvario je pobjedom nad Karlovićem 6–3, 7–5, 7–6<sup>3</sup> i samim tim postavio rekord od 21 uzastopnog Grand Slam polufinala. Tu je savladao Haasa 7–6<sup>3</sup>, 7–5, 6–3. Ovom pobjedom postavio je još jedan rekord od 7 uzastopnih finala na Wimbledonu i ukupno 20 finala na Grand Slam turnirima (pretekao [[Ivan Lendl|Ivana Lendla]], koji ih ima 19). Finalist je ovog puta bio Roddick, koji je odigrao sjajan meč, uprkos porazu. U dramatičnom finalu, koje je po ukupnom broju gemova (77) najduže u historiji tenisa, oba tenisera igrali su atomski tenis i bilo kakav pad koncentracije značio bi gubitak meča. Sam rezultat ovog meča 5–7, 7–6<sup>6</sup>, 7–6<sup>5</sup>, 3–6, 16–14 govori o posebnosti finala. Roddick i Federer postavili su svojevrstan rekord od 30 gemova u odlučujućem setu, koji je trajao više od 95 minuta. Ali u posljednjem gemu Roddicku je popustila koncentracija, što je Federer iskoristio i došao do pobjede. Svoje emocije nije mogao sakriti pred 15.000 gledalaca, među kojima su bili nekadašnji teniski asovi Sampras, McEnroe, [[Rod Laver|Laver]], [[Boris Becker|Becker]], Borg, kao i poznata lica iz nogometa [[Michael Ballack]] i [[Alex Ferguson]]. Ovaj meč nazvan je klasikom i zabilježio je rekordnu TV-gledanost u [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]] nakon 2001. Federer je još jednom srušio rekord, ovog puta Samprasov od 14 GS titula. Dan nakon pobjede ponovo je postao broj 1 i tek drugi teniser u historiji koji je uspio vratiti izgubljeni tron nakon godinu dana (prvi je Lendl). Nastupio je na [[Rogers Cup 2009 – muški singl|Rogers Cupu]] u [[Montréal]]u, iako je njegov nastup bio upitan s obzirom na to da je nekoliko dana ranije dobio blizanke. Pošto je riječ o turniru kategorije Masters 1000, bio je slobodan u prvom kolu. U drugom je bez mnogo muke savladao domaćeg tenisera, [[Frédéric Niemeyer|Frédérica Niemeyera]]. U sljedećem kolu čekao ga je Wawrinka. Federer je pobijedio 6–3, 7–6<sup>5</sup>. Time je ušao u četvrtfinale ovog prestižnog turnira i prvi put u historiji tenisa pridružio se ostalim najbolje rangiranim teniserima (osam najboljih) u četvrfinalu jednog velikog turnira. Međutim, iako je igrao jako dobro, začuđujuće je izgubio četvrtfinalni meč. Igrao je protiv [[Francuzi|Francuza]] [[Jo-Wilfried Tsonga|Jo-Wilfrieda Tsonge]] i, uprkos vodstvu 5–1 u trećem setu, izgubio 6–7<sup>5</sup>, 6–1, 6–7<sup>3</sup>. Za Federerov nastup na [[Cincinnati Masters 2009 – singl|Mastersu]] u Cincinnatiju može se reći da je bio gotovo savršen budući da je na čitavom turniru izgubio samo jedan set. U drugom kolu bio je bolji od Argentinca [[José Acasuso|Acasusa]], u trećem kolu od Davida Ferrera, u četvrtfinalu od Hewitta i u polufinalu od Murrayja. Pobijedivši Murrayja došao je do svog petog finala u ovoj godini. U finalnom meču igrao je protiv Đokovića, koga je pobijedio 6–1, 7–5. Ovo mu je bila 4. titula u 2009. godini i 61. u karijeri. Osvajanjem ovog turnira primakao se Agassiju na samo jednu titulu s ukupno 16 osvojenih Mastersa (Agassi je tada držao rekord sa 17 titula). Sljedeći veliki turnir koji je odigrao bio je [[US Open 2009 – muški singl|US Open]]. Bio je prvi nosilac, a ujedno i branilac titule. Igrao je jako dobro cijelo vrijeme i mnogi su mislili da će odbraniti titulu. Redao je pobjede sve do finala: u prvom kolu savladao je Amerikanca [[Devin Britton|Brittona]], u drugom Nijemca [[Simon Greul|Greula]], u trećem Hewitta, u četvrtom [[Tommy Robredo|Robreda]], u četvrtfinalu Söderlinga i u polufinalu Đokovića 7–6<sup>3</sup>, 7–5, 7–5. U finalu je igrao protiv Del Potra i nakon prvog seta činilo se da će Federer rutinski osvojiti i ovaj Grand Slam u tri seta. Ali Argentinac se nije predavao i uspio je savladati petostrukog šampiona 6–3, 6–7<sup>5</sup>, 6–4, 6–7<sup>4</sup>, 2–6. Mladom Del Potru ovo je bilo i prvo finale i prva titula na Grand Slam turnirima. Federer nije bio razočaran jer je smatrao da bi bio san osvojiti šest uzastopnih GS titula i priznao je da je Del Potro bio bolji i da je zaslužio pobjedu. Publika je ovacijama nagradila obojicu tenisera, posebno Del Potra, koji je Federeru uputio sve riječi hvale, rekavši da bi želio postati broj 1, ali da mora raditi mnogo više, kao Federer. Federer je odigrao i mečeve Davis Cupa protiv Italije, a, zahvaljujući njegovim dvjema pobjedama nad [[Simone Bolelli|Bolellijem]] i [[Potito Starace|Staraceom]], Švicarska je osigurala učešće u Svjetskoj grupi [[Davis Cup 2010 - Svjetska grupa|sljedeće godine]]. Kasnije je objavio da odustaje od [[ATP Tokio 2009 – singl|turnira]] u Tokiju ([[ATP 500]]) i [[Shanghai Masters 2009 – singl|Šangaju]] (Masters 1000), a kao razlog je naveo fizičku iscrpljenost i potrebu da više vremena provede u krugu [[porodica|porodice]]. U svom [[ATP Basel 2009 – singl|Baselu]] igrao je jako dobro. Pobjeđivao je sve do finala, a protivnici su bili [[Olivier Rochus]], Seppi, Koroljev i njegov zemljak, [[Marco Chiudinelli]]. Ipak, velika prepreka za njega bio je veoma raspoloženi Đoković, koji je u finalu pobijedio 4–6, 6–4, 2–6. Federer je igrao i na [[Pariz Masters 2009 – singl|posljednjem Mastersu]] u godini, koji se igra u Parizu, i, na veliko iznenađenje, poražen je već u prvom kolu od domaćeg igrača, [[Julien Benneteau|Juliena Benneteaua]]. Ovaj poraz nije mu teško pao s obzirom na to da je imao veoma uspješnu sezonu. Posljednji turnir u sezoni Federer je odigrao u [[London]]u – [[Tennis Masters Cup 2009 – singl|Masters Cup]]. Na ovom turniru učestvuje osam najboljih tenisera na ATP-listi u toj sezoni, a Federer je postavljen za prvog nosioca, dok je Đoković bio branilac titule. Igrači su raspoređeni u dvije grupe (po četiri igrača), tako da igra svako sa svakim (sveukupno šest mečeva). Federer je izvučen u grupu A, u kojoj su bili Murray, Del Potro i [[Fernando Verdasco|Verdasco]]. Pobijedio je Verdasca i Murrayja, a izgubio od Del Potra. On i Del Potro osvojili su dovoljan broj gemova za prolaz u polufinale. U polufinalu je igrao protiv drugoplasiranog tenisera iz grupe B, Nikolaja Davidenka. Davidenko je odigrao jedan od najboljih mečeva u karijeri i pobijedio 2–6, 6–4, 5–7. Ovo je bio njihov 13. duel i prvi koji je dobio Davidenko. Federer je učešćem u polufinalu ovog turnira osvojio dovoljan broj bodova da zadrži 1. mjesto na ATP-listi. Tako je peti put završio tenisku sezonu kao broj 1. === 2010. === Ovu godinu nije počeo baš dobro budući da je izgubio u polufinalu egzibicijskog turnira u Abu Dhabiju od Söderlinga, a kasnije i od Davidenka u polufinalu [[ATP Doha 2010 – singl|Dohe]]. Nakon ovih turnira odustao je od AAMI Classica, kao pripreme pred Australian Open i objavio medijima da neće igrati za Švicarsku u Davis Cupu protiv [[Davis Cup reprezentacija Španije|Španije]]. Došavši u [[Melbourne]] pred sami početak Australian Opena, želio je na neki način pomoći nastradalima u [[Potres u Haitiju 2010.|katastrofalnom zemljotresu]] koji je pogodio [[Haiti]]. Na njegov prijedlog održan je jednodnevni turnir u [[Rod Laver Arena|Rod Laver Areni]], a na turniru su još igrali i Nadal, Đoković, Roddick, Hewitt, [[Samantha Stosur]], [[Kim Clijsters]] i [[Serena Williams]]. Turniru je prisustvovalo nekoliko hiljada ljubitelja tenisa, a sav prikupljeni novac uplaćen je za pomoć preživjelim žrtvama [[zemljotres]]a u Haitiju. Uslijedio je [[Australian Open 2010 – muški singl|Australian Open]]. Federer je postavljen za prvog nosioca i branio je bodove iz lanjskog finala. Do finala je redom pobijedio Andrejeva, [[Victor Hǎnescu|Hǎnescua]], [[Albert Montañés|Montañésa]], Hewitta, Davidenka i Tsongu i došao do svog petog finala na Australian Openu, izgubivši pritom samo dva seta. Ovo je bilo njegovo 23. polufinale na GS turnirima, čime je oborio još jedan rekord: 7 uzastopnih polufinala na Australian Openu (držao ga je Lendl). U finalu je igrao protiv petog nosioca, Andyja Murrayja, koga je pobijedio u 3 seta: 6–3, 6–4, 7–6<sup>11</sup>. To mu je bila četvrta titula na Australian Openu (izjednačio se s Agassijem) i ukupno 16. na svim GS turnirima te prva titula otkad je postao otac. Otkazao je turnir u [[ATP Dubai 2010 – singl|Dubaiju]] zbog [[infekcija|infekcije]] [[pluća]]. Sredinom marta nastupio je na prvom turniru iz Masters serije u godini u [[Indian Wells Masters 2010 – muški singl|Indian Wellsu]]. Kao i svi drugi najbolje rangirani teniseri, bio je slobodan u prvom kolu. U drugom je savladao Hǎnescua. Međutim, treće nije uspio proći zbog veoma dobre igre Baghdatisa, izgubivši rezultatom 7–5, 5–7, 6–7<small>4</small>. Na Mastersima u [[SAD]]-u Federer nije igrao na visokom nivou. To potvrđuje i ispadanje u četvrtom kolu u [[Miami Masters 2010 – muški singl|Miamiju]]. Kao prvi nosilac turnira, bio je slobodan u prvom kolu. U drugom je savladao [[Nicolás Lapentti|Nicolása Lapenttija]], dok je u trećem teško izborio pobjedu protiv [[Florent Serra|Florenta Serre]] 7–6<sup>2</sup>, 7–6<sup>3</sup>. U četvrtom kolu igrao je protiv Berdycha i izgubio 4–6, 7–6<sup>3</sup>, 6–7<sup>6</sup>. Odustao je od Mastersa u [[Monte Carlo Masters 2010 – singl|Monte Carlu]] jer taj turnir nije obavezan. Otišao je u Rim na sljedeći [[Rim Masters 2010 – muški singl|Masters]], pokušavajući odbraniti polufinale iz 2009, ali bezuspješno. Velika prepreka došla je već u drugom kolu, a to je bio veoma raspoloženi [[Latvijci|Latvijac]] [[Ernests Gulbis]]. Federer je neočekivano izgubio u tri seta: 6–2, 1–6, 5–7, iako je spasio čak šest meč-lopti. Nakon Rima igrao je [[Estoril Open 2010 – singl|turnir]] u Estorilu, a tamo je stigao do polufinala (zaustavljen od Montañésa). Uslijedio je turnir u [[Madrid Masters 2010 – singl|Madridu]], gdje je stigao do finala, ali nije uspio odbraniti titulu; Nadal je slavio u dva seta. Na [[Roland Garros 2010 – muški singl|Roland Garrosu]] igrao je dosta sigurno i nije izgubio nijedan set do četvrtfinala. u prvom kolu savladao je Australijanca [[Peter Luczak|Petera Luczaka]], u drugom kolu [[Kolumbija|Kolumbijca]] [[Alejandro Falla|Alejandra Fallu]], u trećem kolu Nijemca [[Julian Reister|Juliana Reistera]], a u četvrtom kolu Wawrinku. U četvrtfinalu ga je čekao Söderling, što je bila repriza lanjskog finala. Ovog puta bolji je bio Söderling, koji je pobijedio 6–3, 3–6, 5–7, 4–6, prekinuvši Federerov šest godina dug niz učestvovanja u polufinalima Grand Slam turnirâ. Nakon ovog turnira izgubio je čelnu poziciju na listi najboljih tenisera svijeta, ostavši na ukupno 285 sedmica kao svjetski reket br. 1 (samo 1 sedmicu manje od Samprasovog rekorda). Pred Wimbledon je igrao turnir na travi u [[ATP Halle 2010 – singl|Halleu]]. Na ovom turniru uspio je doći do finala, ali ne i osvojiti ga jer ga je Hewitt pobijedio 1–2. Na [[Wimbledon 2010 – muški singl|Wimbledonu]] je postavljen za prvog nosioca, iako tada nije bio broj 1. Razlog za to leži u činjenici da organizatori Wimbledona često postavljaju nosioce turnira na osnovu njihovih ranijih postignuća. Federer je mogao napustiti turnir već u prvom kolu, ali se uspio vratiti u meč i na kraju slaviti protiv veoma dobrog Falle 5–7, 4–6, 6–4, 7–6<sup>1</sup>, 6–0. u drugom kolu pobijedio je [[Iilja Bozoljac|Iliju Bozoljca]] 3–1, a u tri seta pobijedio je [[Arnaud Clément|Arnauda Clémenta]] u trećem kolu te [[Jürgen Melzer|Jürgena Melzera]] u četvrtom kolu. U četvrtfinalu je izgubio od Berdycha 4–6, 6–3, 1–6, 4–6. Nakon ovog poraza pao je na treće mjesto ATP-liste, najniže još od novembra 2003. Ispred njega je bio Nadal, koji je imao odličnu sezonu, te Đoković na drugom mjestu. Sljedeći turnir koji je igrao bio je [[Rogers Cup 2010 – muški singl|Rogers Cup]] u Torontu. Tu je igrao prilično dobro, ali ne tako uvjerljivo, budući da je u prva 3 meča morao igrati ''tie-break''. u prvom kolu bio je slobodan. u drugom kolu igrao je protiv Argentinca [[Juan Ignacio Chela|Juana Ignacija Chele]] i pobijedio 7–6, 6–3, a identičnim rezultatom slavio je i protiv [[Michaëla Llodra|Michaëla Llodre]] u trećem kolu. Sljedeća dva meča igrao je u tri seta: u čevrtfinalu se konačno revanširao Berdychu 6–3, 5–7, 7–6<sup>5</sup>, a u polufinalu je pobijedio Đokovića 6–1, 3–6, 7–5. Ta pobjeda osigurala mu je povratak na drugo mjesto ATP-liste. U finalu ovog Mastersa bolji je bio Murray 5–7, 5–7. Posljednji test pred US Open imao je u [[Cincinnati Masters 2010 – singl|Cincinnatiju]]. Ovdje je veoma lahko stigao do četvrtfinala jer je odigrao samo sedam gemova (u drugom kolu, nakon automatskog prolaza, igrao je protiv [[Denis Istomin|Denisa Istomina]], koji mu je kod 5–2 predao meč, a u trećem kolu prošao je dalje bez borbe nakon što je Kohlschreiber odustao zbog povrede). U četvrtfinalu je savladao Davidenka 6–4, 7–5, a u polufinalu Baghdatisa 6–4, 6–3. U finalu je igrao protiv Mardyja Fisha, koga je pobijedio rezultatom 6–7<sup>5</sup>, 7–6<sup>1</sup>, 6–4. Ovom pobjedom odbranio je bodove iz 2009. i osvojio 63. titulu u karijeri. Na posljednjem Grand Slam turniru sezone postavljen je za drugog nosioca. [[US Open 2010 – muški singl|US Open]] donio mu je veoma težak žrijeb, ali to ga nije spriječilo da dođe do polufinala pobjedama bez izgubljenog seta: u prvom kolu pobijedio je [[Brian Dabul|Briana Dabula]], u drugom kolu [[Andreas Beck (teniser)|Andreasa Becka]], u trećem kolu [[Paul-Henri Mathieu|Paul-Henrija Mathieua]], u četvrtom kolu Melzera i u četvrtfinalu Söderlinga. U polufinalu je igrao protiv Đokovića, i to maratonski meč u pet setova, gdje nije uspio iskoristiti dvije meč-lopte pri rezultatu 5–4 (40:15). Đoković je uspio spasiti obje meč-lopte i na kraju slavio 7–5, 1–6, 7–5, 2–6, 5–7. Zbog ovog poraza Federer nije uspio odbraniti bodove iz 2009. te je pao na 3. mjesto ATP-liste. Ali nakon toga je osvojio turnire u [[Stockholm Open 2010 – singl|Stockholmu]] i [[ATP Basel 2010 – singl|Baselu]] te je u pobjedničkom raspoloženju došao na [[Tennis Masters Cup 2010 – singl|Masters Cup]]. Tu je pokazao svoju staru formu i pobijedio sve protivnike bez izgubljenog seta, osim Nadala, koji mu je uzeo set u finalu. Tako je po peti put osvojio ovaj turnir, a godinu je završio kao broj 2. === 2011. === Na početku sezone Federer je treći put u karijeri [[ATP Doha 2011 – singl|osvojio turnir]] u Dohi, pobijedivši u finalu Davidenka 6–3, 6–4. Zatim je uslijedio [[Australian Open 2011 – muški singl|Australian Open]], na kojem ga je u polufinalu porazio Đoković u tri seta. To je bio prvi put od jula 2003. da Federer nije uspio osvojiti bilo koji od četiri Grand Slam turnira na kojima je nastupio uzastopno. Na sljedećem turniru u [[ATP Dubai 2011 – singl|Dubaiju]] izgubio je u finalu, ponovo od Đokovića (3–6, 3–6). Na [[Indian Wells Masters 2011 – muški singl|Mastersu]] u Indian Wellsu do polufinala je pobijedio Andrejeva, Chelu, [[Ryan Harrison (teniser)|Harrisona]] i Wawrinku da bi ga nakon toga opet pobijedio Đoković (3–6, 6–3, 2–6), koji ga je tom pobjedom prestigao na ATP-listi. U Indian Wellsu ušao je i u [[Indian Wells Masters 2011 – muški parovi|finale parova]] (s Wawrinkom), pobijedivši usput i Nadala, ali ih je tu porazio par [[Aleksandar Dolgopolov|Dolgopolov]]/[[Xavier Malisse|Malisse]] 4–6, 7–6, [7–10]. Nakon toga je na red došao [[Miami Masters 2011 – muški singl|Miami]]. Redom su pali Štěpánek, [[Juan Mónaco]] i Olivier Rochus, te Simon, koji mu je predao meč kod 3–0 zbog povrede vrata. U idućem kolu čekao ga je Nadal. To je bio njihov 23. meč, a Nadal je dominantno pobijedio 3–6, 2–6 i izjednačio njihov omjer na tvrdoj podlozi (4–4). Zatim je došla sezona turnira na zemlji, a prvi je bio [[Monte Carlo Masters 2011 – singl|Monte Carlo]]. Nakon impresivne pobjede protiv Kohlschreibera (6–2, 6–1) i još jedne protiv [[Marin Čilič|Čilića]] (6–4, 6–3), Federer je u četvrtfinalu iznenađujuće izgubio od Melzera 4–6, 4–6, što je Melzeru bila prva pobjeda protiv Federera u četiri susreta. Sljedeći nastup imao je na [[Madrid Masters 2011 – muški singl|Mastersu]] u Madridu. u prvom kolu jedva je savladao [[Feliciano López|Feliciana Lópeza]] 7–6, 6–7, 7–6. Nakon toga je nešto lakše pobijedio Malissea i Söderlinga, plasiravši se tako u polufinale, gdje ga je čekao Nadal. Federer je dobio 1. set, ali je Nadal preuzeo kontrolu nad mečom i pobijedio 7–5, 1–6, 3–6. Sljedeći na redu bio je [[Rim Masters 2011 – singl|Masters]] u Rimu, koji je otvorio pobjedom protiv Tsonge. u trećem kolu igrao je protiv Gasqueta i u veoma tijesnom meču izgubio 6–4, 6–7, 6–7. Zatim je došao na [[Roland Garros 2011 – muški singl|Roland Garros]], izrazivši olakšanje što sada na njemu nije toliki pritisak kao, npr., na Đokoviću, koji je još bio neporažen u sezoni. To olakšanje vjerovatno se odrazilo i na Federerovu igru, pa je bez prevelikih problema pobijedio F. Lópeza, [[Maxime Teixeira|Maximea Teixeiru]] (koji je igrao s pozivnicom) i [[Janko Tipsarević|Janka Tipsarevića]]. Nakon toga je uslijedio njegov 3. meč protiv Wawrinke ove godine i 3. pobjeda, čime je ušao u svoje 28. uzastopno Grand Slam četvrtfinale, u kojem ga je čekala posljednja domaća nada – Monfils. Federer je i tu pobijedio (6–4, 6–3, 7–6), nakon čega je sve bilo spremno za veliki polufinalni obračun protiv Đokovića. Tu je Federer odigrao možda i svoj najbolji meč u karijeri na zemlji i pobijedio 7–6, 6–3, 3–6, 7–6, prekinuvši Đokovićev niz od 43 uzastopne pobjede (i 41 od početka sezone). U finalu je igrao protiv Nadala i izgubio 5–7, 6–7, 7–5, 1–6. Bilo je to njihovo četvrto finale Roland Garrosa i četvrta Nadalova pobjeda. Na Wimbledonu je uobičajeno igrao dobro, pobijedivši bez nekih problema [[Mihail Kukuškin|Kukuškina]], [[Adrian Mannarino|Mannarina]] i Nalbandiana, a Južni mu je u četvrtom kolu uspio oduzeti set. Tako je Federer ušao u svoje 29. GS četvrtfinale, ali je u njemu šokantno izgubio od Tsonge nakon što je vodio 2–0 u setovima (6–3, 7–6, 4–6, 4–6, 4–6). To je bio prvi put u karijeri da je izgubio meč na Grand Slamu nakon vodstva od 2–0. Nakon Wimbledona uslijedio je Davis Cup meč protiv [[Davis Cup reprezentacija Portugala|Portugala]]. Federer je dobio 1 meč u singlu, kao i meč parova, a Švicarska je na kraju "pomela" Portugal 5–0 i tako prošla u doigravanje za ostanak u [[Struktura Davis Cupa|Svjetskoj grupi]]. Na [[Rogers Cup 2011 – muški singl|Mastersu]] u Torontu bio je slobodan u prvom kolu, dok je u drugom savladao domaćeg tenisera, [[Vasek Pospisil|Vaseka Pospisila]]. u trećem kolu ponovo ga je čekao Tsonga, koji je opet bio bolji (6–7, 6–4, 1–6). U [[Cincinnati Masters 2011 – singl|Cincinnatiju]] je turnir počeo pobjedom protiv Del Potra, prekinuvši Del Potrov niz od dvije pobjede u međusobnim mečevima. U idućem kolu lahko je savladao Blakea, ali je zatim izgubio od Berdycha. Na [[US Open 2011 – muški singl|US Openu]] došao je do polufinala nakon pobjeda protiv [[Santiago Giraldo|Giralda]], [[Dudi Sela|Sele]], Čilića, Mónaca i revanša protiv Tsonge. Kao i na Roland Garrosu i lanjskom US Openu, u polufinalu je s druge strane mreže stajao Đoković. U antologijskom meču na kraju je slavio Đoković 7–6, 6–4, 3–6, 2–6, 5–7. Federer je drugi put izgubio GS meč nakon prednosti od 2 seta. Štaviše, kod 5–3 i 40:15 u petom setu imao je 2 meč-lopte, ali je Đoković, baš kao i lani, preokrenuo meč u svoju korist. Tako je Federer prvi put nakon 2002. ostao bez GS titule u jednoj sezoni. Na redu je bilo doigravanje za ostanak u Svjetskoj grupi Davis Cupa, a protivnik je bila [[Davis Cup reprezentacija Australije|Australija]]. Federer je dobio oba pojedinačna meča, a s Wawrinkom je poražen u parovima. Švicarska je na kraju ostala u Svjetskoj grupi (u odlučujućem, petom meču Wawrinka je pobijedio Hewitta u pet setova, nakon što je Hewitt vodio 1–2). Navodeći kao razlog povredu koju vuče već duže vrijeme, Federer je otkazao učešće na [[Shanghai Masters 2011 (tenis)|Mastersu]] u Šangaju.<ref>{{cite web |title= Federer quits next month's ATP tournament in Shanghai|url=http://www.shanghaidaily.com/nsp/Sports/2011/09/23/Federer%2Bquits%2Bnext%2Bmonths%2BATP%2Btournament%2Bin%2BShanghai/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120919153456/http://www.shanghaidaily.com/nsp/Sports/2011/09/23/Federer%2Bquits%2Bnext%2Bmonths%2BATP%2Btournament%2Bin%2BShanghai/|archive-date=19. 9. 2012 |date= 23. 9. 2011 |website= shanghaidaily.com |author= Yinbin Ni |access-date=15. 6. 2015}}</ref> Tim odustajanjem Federer je prvi put nakon gotovo osam i po godina (od juna 2003) ispao iz top 3 na ATP-listi. Ipak, godinu je završio pobjedničkom serijom, osvojivši tri posljednja turnira sezone. Prekinuo je period od deset mjeseci bez titule (od turnira u Dohi u januaru) osvojivši po peti put [[ATP Basel 2011 – singl|Swiss Indoors]]), u rodnom Baselu, pobijedivši mladog [[Japanci|Japanca]], [[Kei Nishikori|Keija Nishikorija]], koji je u polufinalu izbacio Đokovića (Đoković je u tom meču imao zdravstvenih problema). Ovoj tituli pridružio je i titulu na [[Pariz Masters 2011 – singl|Pariz Mastersu]], prvu u karijeri na ovom turniru, gdje je postao i prvi teniser koji je igrao u finalu svih devet Mastersa. Na [[Tennis Masters Cup 2011 – singl|Masters Cupu]] pregazio je Nadala za tačno sat igre na putu do polufinala<ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/atptour/8908401/Roger-Federer-shows-no-mercy-in-Rafael-Nadals-hour-of-need-at-ATP-World-Tour-Finals.html|title=Roger Federer shows no mercy in Rafael Nadal's hour of need at ATP World Tour Finals|date=23. 11. 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date=15. 6. 2015|first=Simon|last=Briggs}}</ref>, u kojem je porazio Davida Ferrera i tako se plasirao u svoje sedmo finale na završnom turniru sezone, a ukupno 100. u karijeri. To mu je bilo dovoljno da se vrati na treće mjesto ATP-liste, potisnuvši Murrayja. U finalu je treći put u tri sedmice pobijedio Tsongu, osvojivši rekordnu šestu titulu na Masters Cupu i završivši godinu na broju 3.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2011/11/47/London-Finals-Final-Federer-Tsonga.aspx|title=ATP World Tour |publisher=ATP World Tour|date=11. 1. 2015|access-date=15. 6. 2015 |author= James Buddell}}</ref> === 2012. === [[Datoteka:Federer single rankings overview.png|mini|desno|200px|Prikaz Federerovog rejtinga na ATP-listi od 1998.]] Sezonu je počeo na [[ATP Doha 2012 – singl|Qatar Openu]], s kojeg se povukao u polufinalu. Zatim je na [[Australian Open 2012 – muški singl|Australian Openu]] također došao do polufinala, u kojem se 27. put u karijeri sastao s Nadalom. Slavio je Nadal u četiri tijesna seta. Nakon toga je nastupio za [[Davis Cup reprezentacija Švicarske|reprezentaciju]] u meču [[Davis Cup 2012 - Svjetska grupa|Svjetske grupe]] Davis Cupa protiv SAD-a, koji se igrao na zemlji u dvorani u [[Fribourg]]u. Amerikanci su prošli dalje, a Federer je doživio i poraz od [[John Isner|Johna Isnera]] u četiri seta, a s Wawrinkom je izgubio u parovima od [[Mike Bryan|Mikea Bryana]] i Mardyja Fisha, također u četiri izjednačena seta. Idući nastup imao je u [[ATP Rotterdam 2012 – singl|Rotterdamu]], gdje je došao prvi put nakon [[ATP Rotterdam 2005 – singl|2005]], kad je i osvojio turnir. Ponovio je taj uspjeh pobijedivši u finalu Del Potra. Uslijedila je i titula u [[ATP Dubai 2012 – singl|Dubaiju]]. U finalu je pobijedio Murrayja, smanjivši zaostatak u međusobnim mečevima na 7–8 i osvojivši ovaj turnir peti put u karijeri. Zatim je na red došao [[Indian Wells Masters – muški singl|Indian Wells]], gdje je u polufinalu savladao Nadala, a u finalu Isnera. To mu je bila rekordna četvrta titula na ovom turniru i 19. titula na Mastersima, po čemu se izjednačio s Nadalom. U [[Miami Masters – muški singl|Miamiju]] je izgubio u trećem kolu od Roddicka u tri seta. Nakon toga je nastupio u [[Madrid Masters – muški singl|Madridu]], na novoj podlozi: plavoj zemlji. Tu je otišao do kraja, pobijedivši [[Miloš Raonić|Raonića]], Gasqueta, D. Ferrera, Tipsarevića i Berdycha. Ovim trijumfom prestigao je Nadala i vratio se na drugo mjesto ATP-liste. sljedeći turnir bio je [[Rim Masters 2012 – muški singl|rimski Masters]]. Nakon pobjeda protiv [[Carlos Berlocq|Berlocqa]], [[Juan Carlos Ferrero|Juana Carlosa Ferrera]] i [[Andreas Seppi|Seppija]] plasirao se u polufinale, gdje ga je u dva seta zaustavio Đoković, koji je branio titulu. Na [[Roland Garros 2012 – muški singl|Roland Garrosu]] dobio je mečeve protiv [[Tobias Kamke|Kamkea]], [[Adrian Ungur|Ungura]], [[Nicolas Mahut|Mahuta]], [[David Goffin|Goffina]] i Del Potra da bi ga u polufinalu porazio opet Đoković.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/18366030|title=BBC Sport - French Open men's semi-finals|work=BBC Sport|access-date=15. 6. 2015|archive-date=17. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017185741/http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/18366030|url-status=dead}}</ref> Kao priprema za "All England Club", po tradiciji je odigrao turnir u [[ATP Halle 2012 – singl|Halleu]], gdje je u finalu izgubio od nadahnutog Tommyja Haasa 6–7<sup>5</sup>, 4–6.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/18477613|title=BBC Sport - Roger Federer loses to Tommy Haas in Halle final|work=BBC Sport|access-date=15. 6. 2015|date=17. 6. 2012}}</ref> U [[Wimbledon 2012 – muški singl|Wimbledonu]] je savladao [[Albert Ramos|Ramosa]], [[Fabio Fognini|Fogninija]], Benneteaua, Malissea i Južnog. Nakon toga se u polufinalu revanširao Đokoviću u četiri seta, plasiravši se tako rekordni osmi put u finale Wimbledona, u kojem je porazio Murrayja, također u četiri seta<ref>{{cite web|url=http://www.bostonglobe.com/sports/2012/07/09/roger-federer-wins-wimbledon-title-major/GoHcfAZgCc28XFLfFMQSDM/story.html|title=Roger Federer wins 7th Wimbledon title|work=BostonGlobe.com|access-date=15. 6. 2015|first=Kevin|last=Paul Dupont|location=[[London]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|UK]]}}</ref>, što je značilo i povratak na broj 1 ATP-liste.<ref>{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/news/2012-07-08/federer-back-on-top-with-wimbledon-title-defying-tennis-old-age.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104202732/http://www.bloomberg.com/news/2012-07-08/federer-back-on-top-with-wimbledon-title-defying-tennis-old-age.html|title=Federer Defies Tennis Old Age Becoming No. 1 With Wimbledon Win|archive-date=4. 11. 2013|work=Bloomberg|access-date=15. 6. 2015|author=Danielle Rossingh}}</ref> "To je nevjerovatno. Izjednačio sam se sa Samprasom, koji je moj junak. Osjećaj je, jednostavno, nevjerovatan", izjavio je Federer u vezi s osvajanjem sedme titule na Wimbledonu i izjednačavanjem Samprasovog rekorda u Open Eri.<ref>{{cite web|url=http://www.wjla.com/articles/2012/07/roger-federer-wins-7th-wimbledon-title-tying-pete-sampras--77666.html|title=Roger Federer wins 7th Wimbledon title, tying Pete Sampras|work=WJLA|access-date=15. 6. 2015|date=8. 7. 2012|archive-date=13. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713081154/http://www.wjla.com/articles/2012/07/roger-federer-wins-7th-wimbledon-title-tying-pete-sampras--77666.html|url-status=dead}}</ref> Povratkom na broj 1 srušio je još jedan Samprasov rekord: 286 sedmica na vrhu ATP-liste.<ref>{{cite web|url=http://sports.yahoo.com/news/roger-federer-wins-7th-wimbledon-190933291--ten.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130317074807/http://sports.yahoo.com/news/roger-federer-wins-7th-wimbledon-190933291--ten.html|title=Federer beats Murray for 7th Wimbledon, 17th major|archive-date= 17. 3. 2013 |publisher= Yahoo! Sports|access-date=15. 6. 2015|author=Howard Fendrich}}</ref> Četiri sedmice nakon ovog finala ponovo se sastao s Murrayjem na [[Centralni teren (Wimbledon)|centralnom terenu]] Wimbledona, ali ovog puta u finalu [[Tenis na OI 2012 – muški singl|OI]]. Prethodno je u epskom meču u polufinalu, koji je trajao četiri sata i 26 minuta, pobijedio Del Potra 3–6, 7–6<sup>5</sup>, 19–17.<ref name="federerbeatsjuan">{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2012/aug/03/roger-federer-del-potro-olympics|title=Roger Federer beats Juan Martín del Potro to reach Olympic final|work=the Guardian|access-date=16. 6. 2015|date=3. 8. 2012|first=Kevin|last=Mitchell}}</ref> U finalu mu se Murray ipak revanširao 2–6, 1–6, 4–6, tako da se morao zadovoljiti srebrnom medaljom.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2012/olympics/2012/writers/ann_killion/08/05/roger-federer-olympics-loss/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119195335/http://sportsillustrated.cnn.com/2012/olympics/2012/writers/ann_killion/08/05/roger-federer-olympics-loss/index.html|title=Despite loss to Andy Murray, silver medal no joke for Roger Federer - Ann Killion - SI.com|archive-date=19. 1. 2013|website=SI.com|access-date=16. 6. 2015|date=5. 8. 2012 |author=Ann Killion}}</ref> Na [[Rogers Cup 2012 – muški singl|Rogers Cupu]] nije nastupio, ali je osvojio [[Cincinnati Masters 2012 – singl|Cincinnati]], pobijedivši u finalu Đokovića (kome je ovo bio četvrti poraz u finalima na ovom turniru) 6–0, 7–6<sup>7</sup>.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/19314254|title=BBC Sport - Roger Federer beats Novak Djokovic to win Cincinnati Open|work=BBC Sport|access-date=16. 6. 2015|date=19. 8. 2012}}</ref> Na [[US Open 2012 – muški singl|US Openu]], koji je osvajao pet puta, ovog puta nije imao toliko uspjeha. Izgubio je u četvrfinalu od Berdycha 6–7<sup>1</sup>, 4–6, 6–3, 3–6.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/19497670|title=BBC Sport - Roger Federer loses to Tomas Berdych in US Open quarters|work=BBC Sport|access-date=16. 6. 2015|date=6. 9. 2012}}</ref> Federerova pobjeda u trećem kolu [[Shanghai Masters 2012 – singl|Shanghai Mastersa]] protiv Wawrinke značila je da će preći broj od 300 sedmica na vrhu ATP-liste. Ipak, u polufinalu je izgubio od Murrayja, koji je na kraju i odbranio titulu. Nakon još jednog poraza, ovog puta u finalu [[ATP Basel 2012 – singl|turnira]] u Baselu od Del Potra<ref>{{cite web|url=http://sports.yahoo.com/news/del-potro-beats-federer-win-160701793--ten.html|title=Del Potro beats Federer to win Swiss Indoors title|date=28. 10. 2012|work=Yahoo Sports|access-date=16. 6. 2015|first=Graham|last=Dunbar|archive-date=14. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114171742/http://sports.yahoo.com/news/del-potro-beats-federer-win-160701793--ten.html|url-status=dead}}</ref>, odustao je od učešća na [[Pariz Masters 2012 – singl|Pariz Mastersu]]<ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/story/sports/tennis/2012/10/29/paris-masters-roger-federer/1665461/|title=Roger Federer pulls out of Paris Masters|author=AP|date=29. 10. 2012|work=USA TODAY|access-date=16. 6. 2015}}</ref>, izgubivši time šansu da šesti put završi godinu kao broj 1. Na kraju sezone dobro je odigrao [[Tennis Masters Cup 2012 – singl|Masters Cup]] i plasirao se u finale, ali ga je u dva vrlo tijesna seta porazio Đoković.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2012/11/45/London-Finale-Monday2-Djokovic-Federer.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017053118/http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2012/11/45/London-Finale-Monday2-Djokovic-Federer.aspx|title=London 2012 Final - Djokovic Wins Second Barclays ATP World Tour Finals Title - Tennis - ATP World Tour|archive-date=17. 10. 2014|publisher= ATP World Tour|access-date=16. 6. 2015|author=James Buddell}}</ref> === 2013. === Za razliku od prethodnih godina, nije nastupio ni na jednom turniru prije [[Australian Open 2013 – muški singl|Australian Opena]]. U Melbourneu je u prva četiri kola pobijedio [[Benoît Paire|Pairea]], Davidenka, [[Bernard Tomić|Tomića]] i Raonića, ne izgubivši nijedan set ili servis-gem i plasiravši se tako u 35. uzastopno četvrtfinale na Grand Slam turnirima (niz je počeo na Wimbledonu 2004).<ref>{{cite web |url= http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2013/01/4/Australian-Open-Monday-Federer-Beats-Raonic.aspx |archive-url= https://web.archive.org/web/20140806160433/http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2013/01/4/Australian-Open-Monday-Federer-Beats-Raonic.aspx |title= Federer Topples Raonic To Reach 35th Successive Major QF|archive-date=6. 8. 2014|publisher=ATP World Tour|access-date=16. 6. 2015}}</ref> No, zato ga je u četvrtfinalu dobro namučio Tsonga. Meč je trajao tri i po sata, a Federer je na kraju slavio sa 7–6<sup>4</sup>, 4–6, 7–6<sup>4</sup>, 3–6, 6–3.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2013/01/4/Australian-Open-Wednesday-Federer-Edges-Tsonga.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226102358/http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2013/01/4/Australian-Open-Wednesday-Federer-Edges-Tsonga.aspx |title=Federer Passes Tsonga Test|archive-date=26. 12. 2013|publisher=ATP |access-date=16. 6. 2015}}</ref> Sličan je bio i polufinalni meč protiv Murrayja. Trajao je tačno četiri sata, ali je ovog puta nakon još jedne velike borbe pobijedio Murray 4–6, 7–6<sup>5</sup>, 3–6, 7–6<sup>2</sup>, 2–6.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2013/01/4/Australian-Open-Friday-Federer-Murray.aspx |archive-url= https://web.archive.org/web/20130126224047/http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2013/01/4/Australian-Open-Friday-Federer-Murray.aspx |title=Tennis - ATP World Tour - Murray Beats Federer To Set Up Djokovic Final Clash|archive-date=26. 1. 2013|publisher= ATP |access-date=16. 6. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.australianopen.com/en_AU/news/articles/2013-01-25/201301251359112474916.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20130126224116/http://www.australianopen.com/en_AU/news/articles/2013-01-25/201301251359112474916.html |title=Murray makes it happen|archive-date=26. 1. 2013 |publisher= Australian Open|access-date=16. 6. 2015 |author= Matt Cronin}}</ref> Murray je pri 6–5 u četvrtom setu servirao za meč, ali Federer je uspio vratiti servis i izboriti ''tie-break'', koji je i dobio zahvaljujući najviše Murrayevim greškama. Ali umjesto da to slomi Murrayja desilo se obratno: Federerova igra naglo je pala u petom setu, što je Murray iskoristio i kvalitetnom igrom priveo meč kraju. Idući nastup imao je u [[ATP Rotterdam 2013 – singl|Rotterdamu]]. Nakon lahkih pobjeda u prva dva kola protiv [[Slovenci|Slovenca]] [[Grega Žemlja|Žemlje]] i [[Holanđani]]na [[Thiemo de Bakker|De Bakkera]] u četvrtfinalu je doživio iznenađujući poraz od Benneteaua 3–6, 5–7. Uslijedio je turnir u [[ATP Dubai 2013 – singl|Dubaiju]], gdje je pobjedama protiv [[Malek Jaziri|Jazirija]], [[Marcel Granollers|Granollersa]] i Davidenka došao do polufinala, ali ga je tu savladao Berdych 6–3, 6–7<sup>8</sup>, 4–6. Na [[Indian Wells Masters 2013 – muški singl|Mastersu]] u Indian Wellsu u prvom kolu bio je slobodan, a u sljedeća dva kola bez većih problema savladao je Istomina i [[Ivan Dodig|Dodiga]], dok je nešto teže savladao Wawrinku (2–1). Ali u četvrtfinalu ga je zaustavio Nadal (4–6, 2–6).<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/21797541|title=BBC Sport - Rafael Nadal powers to win over Roger Federer at Indian Wells|work=BBC Sport|access-date=16. 6. 2015|date=15. 3. 2013}}</ref> To je značilo da prvi put nakon 1999. Federer nije uspio doći do finala u prva četiri mjeseca u godini. Preskočio je Masterse u Miamiju i Monte Carlu. Vratio se u Madridu kako bi branio titulu, ali doživio je iznenađujući poraz u trećem kolu od Nishikorija u tri seta. Oporavio se u Rimu, gdje je konačno došao do svog prvog finala u godini, ali ga je u njemu nadigrao Nadal.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/22589283|title=BBC Sport - Rafael Nadal beats Roger Federer in Italian Open final|work=BBC Sport|access-date=16. 6. 2015|date=19. 5. 2013}}</ref> [[Roland Garros 2013 – muški singl|Roland Garros]] također je bio razočarenje za Federera budući da ga je u četvrtfinalu savladao nadahnuti Tsonga u tri lahka seta. Prvu titulu u ovoj godini osvojio je na [[ATP Halle 2013 – singl|Gerry Weber Openu]] u Halleu; protivnik u finalu bio mu je Južni. Ovom pobjedom izjednačio se sa Johnom McEnroeom na 3. mjestu vječne liste po broju osvojenih titula u Open Eri.<ref>{{cite web|url=http://www.worldtennismagazine.com/archives/9421|title=Roger Federer Ties John McEnroe With 77th Career Title in Halle|access-date=18. 6. 2013|archive-date=30. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530093320/http://www.worldtennismagazine.com/archives/9421|url-status=dead}}</ref> Uprkos razočaravajućim rezultatima na početku sezone imao je za cilj ponoviti osvajanje "duple krune" Halle / Wimbledon, što je prvi put ostvario prije deset godina. Međutim, nije uspio zadržati formu na [[Wimbledon 2013 – muški singl|Wimbledonu]] i u drugom kolu pretrpio je najraniji poraz na Grand Slam turnirima još od Roland Garrosa 2003; izbacio ga je [[Ukrajinci|Ukrajinac]] [[Serhij Stahovski|Stahovski]] u četiri seta. Ne samo da je ovaj poraz prekinuo Federerov rekordni niz od 36 uzastopnih četvrtfinala na Grand Slam turnirima<ref>{{cite news|url=http://ftw.usatoday.com/2013/06/roger-federer-quarterfinal-streak/|title=Roger Federer loses at Wimbledon, snapping greatest streak in tennis|access-date=22. 7. 2013|archive-date=2. 7. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130702164255/http://ftw.usatoday.com/2013/06/roger-federer-quarterfinal-streak/|url-status=dead}}</ref> već je njime Federer ispao iz top 4 prvi put od jula 2003, tačno 10 godina nakon što je osvojio svoju prvu vimbldonsku titulu.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Tennis/Players/Top-Players/Roger-Federer.aspx?t=rh|title=Roger Federer's ranking history|publisher=ATP World Tour|access-date=6. 7. 2013}}</ref> Nakon Wimbledona vratio se na zemljanu podlogu u Hamburgu i u polufinalu opet iznenađujuće izgubio od malo poznatog Argentinca [[Federico Delbonis|Delbonisa]] 7–6<sup>7</sup>, 7–6<sup>4</sup>.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/23391395|title=BBC Sport - Roger Federer loses to Federico Delbonis in Hamburg semis|work=BBC Sport|access-date=16. 6. 2015|date=20. 7. 2013}}</ref> Zatim je nastupio na domaćem terenu u [[Gstaad]]u, ali i tu je pretrpio iznenađujući poraz od [[Daniel Brands|Daniela Brandsa]] u [[ATP Gstaad 2013 – singl|drugom kolu]]. Na ovim turnirima igrao je s novim reketom s većom glavom, ali se vratio na stari reket pred seriju turnira u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. Preskočio je [[Rogers Cup 2013 – muški singl|Rogers Cup]] u Montréalu, ali se pojavio u [[Cincinnati Masters 2013.|Cincinnatiju]] kako bi branio titulu. Došao je do četvrtfinala, gdje ga je porazio Nadal, koji je bio u nevjerovatnoj seriji pobjeda, uključujući Montréal i Cincinnati. Nakon toga je nastupio na [[US Open 2013 – muški singl|US Openu]], gdje ga je u četvrtom kolu savladao [[Tommy Robredo]] u tri seta i tako spriječio Federerov novi meč protiv Nadala.<ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/2013-09-03/roger-federer-loses-in-u-s-open-fourth-round-to-tommy-robredo.html|title=Federer's Earliest U.S. Open Loss Since 2003 Stops Nadal Matchup |last=Matuszewski |first= Erik |date=3. 9. 2013|work=Bloomberg News|access-date=4. 9. 2013}}</ref> Nakon dvije sedmice odmora došao je na [[Shanghai Masters 2013 – muški singl|Shanghai Masters]], ali ni tu nije imao previše uspjeha; u osmini finala savladao ga je Monfils (4–6, 7–6<sup>5</sup>, 3–6).<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/24475228|title=BBC Sport - Gael Monfils beats Roger Federer in Shanghai Open|work=BBC Sport|access-date=16. 6. 2015|date=10. 10. 2013}}</ref> Zatim je nastupio na domaćem terenu u [[ATP Basel 2013 – singl|Baselu]], gdje je došao do finala, no potpuno slavlje za Švicarce pokvario je Del Potro, koji je meč dobio rezultatom 6–7<sup>3</sup>, 6–2, 4–6.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/24694918|title=BBC Sport - Juan Martin Del Potro beats Roger Federer in Swiss Indoors final|work=BBC Sport|access-date=16. 6. 2015|date=27. 10. 2013}}</ref> === 2014. === Sezonu je otvorio nastupom na [[ATP Brisbane 2014 – singl|turniru]] u [[Brisbane]]u. Došao je do finala, ali ga je porazio Hewitt u tri seta. Na [[Australian Open 2014 – muški singl|Australian Openu]] igrao je također dobro i plasirao se u polufinale, ali tu je bolji od njega bio Nadal u tri seta. === 2015. === {{Proširiti sekciju}} === 2016. === {{Proširiti sekciju}} === 2017. === {{Proširiti sekciju}} === 2018. === {{Proširiti sekciju}} === 2019. === {{Proširiti sekciju}} == Rivalstva == === Federer – Nadal === {{glavni|Rivalstvo Federer-Nadal}} Ovo rivalstvo traje od 2004. i značajan je dio njihovih karijera. Od jula 2005. do 14. septembra 2009. držali su prva dva mjesta na ATP-listi (tada je Nadala na drugom mjestu prestigao Murray). Oni su jedini par tenisera koji je četiri godine uzastopno završavao godinu na prva dva mjesta ATP-liste. Federer je na vrhu bio rekordnih 237 uzastopnih sedmica (počevši od februara 2004). Nadal, koji je pet godina mlađi, došao je do broja 2 u julu 2005. i držao ga rekordnih 160 uzastopnih sedmica sve do augusta 2008, kad je konačno prestigao Federera i postao novi br. 1. U međusobnim susretima Nadal vodi 24–16. Ipak, 15 njihovih mečeva bilo je na zemljanoj podlozi, na kojoj je Nadal statistički najbolji. Na travi Federer vodi 3–1, kao i na tvrdoj podlozi (11–9), dok je Nadal uvjerljiv na zemlji (14–2). Budući da je postavljanje nosilaca na turnirima zasnovano na plasmanu na ATP-listi, 24 njihova meča bila su finala, uključujući i rekordnih devet Grand Slam finala. Od 2006. do 2008. igrali su u svim finalima Roland Garrosa i Wimbledona, te u finalu Australian Opena 2009. i 2017. te Roland Garrosa 2011. Nadal je od ovih devet finala dobio šest, izgubivši na prva dva Wimbledona i u drugom finalu Australian Opena. Četiri od ovih mečeva bili su u pet setova (Wimbledon 2007. i 2008, Australian Open 2009. i 2017), a mnogi iskusni teniski analitičari nazvali su [[Finale Wimbledona 2008 – muški singl|finale Wimbledona 2008.]] najvećim mečom u historiji tenisa.<ref>{{cite web|url=http://www.sfgate.com/sports/article/GREATEST-MATCH-EVER-3277989.php|title=The Greatest Match Ever|work=SFGate|access-date=16. 6. 2015|date=7. 7. 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/wimbledon/2305019/Wimbledon-2008-John-McEnroe-hails-Rafael-Nadal-victory-as-greatest-final-ever.html|title=Wimbledon 2008: John McEnroe hails Rafael Nadal victory as greatest final ever |author= Richard Alleyne |date=7. 7. 2008|publisher=[[Daily Telegraph]]|access-date=16. 6. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2008/writers/jon_wertheim/07/09/wertheim.mailbag/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130813175621/http://sportsillustrated.cnn.com/2008/writers/jon_wertheim/07/09/wertheim.mailbag/index.html|title=Without a doubt, Wimbledon final was the greatest|archive-date=13. 8. 2013|publisher= [[CNN]]|access-date=16. 6. 2015|author=Jon Wertheim}}</ref> Trinaest od njihovih 40 mečeva otišlo je u odlučujući set. Također su igrali i 12 finala na [[ATP Masters 1000|Mastersima]], uključujući i njihov jedini petosatni meč u Rimu 2006, koji je Nadal dobio u ''tie-breaku'' petog seta, spasivši dvije meč-lopte. Do 14. 9. 2009, kad je Del Potro pobijedio Nadala u polufinalu US Opena, a kasnije i Federera u finalu, nijedan igrač prije toga nije savladao i Federera i Nadala na istom Grand Slamu. Federer je bio neporažen u finalima US Opena do ovog poraza od Del Potra u pet setova. I Federer i Nadal osvojili su tri uzastopna Grand Slam turnira na trima podlogama (Nadal Roland Garros 2008, Wimbledon 2008. i Australian Open 2009, a Federer US Open 2008, Roland Garros 2009. i Wimbledon 2009). === Federer – Đoković === {{glavni|Rivalstvo Federer-Đoković}} Igrali su 48 puta, a omjer je 22–26. Đoković vodi na travi (3–1) i tvrdoj podlozi (19–17), a na zemlji su izjednačeni (4–4). Njihovo rivalstvo najveće je rivalstvo u historiji Grand Slam turnirâ s obzirom na to da su na njima odigrali 16 mečeva, a omjer je 6–10. Đoković je jedini igrač osim Nadala koji je porazio Federera na uzastopnim GS turnirima (US Open 2010. i Australian Open 2011) i jedini osim Nadala i Murrayja koji ima dvocifren broj pobjeda protiv Federera. Također je jedan od dvojice igrača (drugi je Nadal) koji su porazili Federera bez izgubljenog seta na GS turniru (Australian Open 2008. i 2011. te Roland Garros 2012) i jedini koji je to uradio tri puta. U 19 od 48 njihovih mečeva igran je odlučujući set. U polufinalu Roland Garrosa 2011. Federer je prekinuo Đokovićev savršeni niz 41–0 od početka sezone, ali mu se Đoković revanširao na US Openu iste godine pobijedivši ga u pet setova nakon što je spasio dvije meč-lopte, i to drugu godinu uzastopno.<ref>{{cite web|url=http://www.tennisnow.com/News/Djokovic-Snatches-Monumental-Victory-from-Federer.aspx|title=Djokovic Snatches Monumental Victory from Federer - Tennis Now|work=tennisnow.com|access-date=16. 6. 2015|first=Robert|last=Martin|archive-date=4. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104140951/http://www.tennisnow.com/News/Djokovic-Snatches-Monumental-Victory-from-Federer.aspx|url-status=dead}}</ref> Federer je uzvratio u polufinalu Wimbledona 2012, pobijedivši Đokovića (koji je branio titulu) u četiri seta.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/tennis/wimbledon-2012/top-stories/Wimbledon-2012-Roger-Federer-keeps-his-dream-of-equalling-Sampras-record-alive/articleshow/14725127.cms|title=Wimbledon 2012: Roger Federer keeps his dream of equalling Sampras' record alive |access-date=7. 7. 2012|work=The Times of India|date=7. 7. 2012}}</ref> Mnogi teniski stručnjaci svrstavaju ovo rivalstvo među najveća rivalstva u Open Eri.<ref>{{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/824599-federer-vs-djokovic-the-best-hard-court-rivalry|title=Roger Federer vs. Novak Djokovic: The Best Hard Court Rivalry|publisher=Bleacher Report|date=28. 8. 2011|access-date=24. 1. 2012}}</ref> Odigrali su dva uzastopna finala na Wimbledonu ([[Wimbledon 2014 – muški singl|2014.]] i [[Wimbledon 2015 – muški singl|2015]]) i oba je dobio Đoković: prvo 2–3 u [[Finale Wimbledona 2014 – muški singl|antologijskom meču]], a drugo 1–3, u [[Finale Wimbledona 2015 – muški singl|meču]] u kojem je Federer napravio neuobičajeno mnogo pogrešaka. Ipak, uzvratio je Đokoviću u finalu [[Cincinnati Masters 2015 – muški singl|Cincinnati Mastersa 2015.]] savladavši ga u dva seta. Ponovo su se sreli u finalu [[US Open 2015 – muški singl|US Opena 2015]], gdje je bolji bio Đoković 1–3. Godine [[Wimbledon 2019 – muški singl|2019.]] ponovo su igrali u finalu Wimbledona i ponovo je bolji bio Đoković s 2–3, u najdužem finalu u historiji Wimbledona (po vremenu trajanja) i prvom u kojem je odigran ''tie-break'' u petom setu (iako pri rezultatu 12–12). === Federer – Murray === {{glavni|Rivalstvo Federer-Murray}} Igrali su 25 puta, a omjer je 14–11 za Federera. Švicarac vodi i na tvrdoj podlozi (12–10) i na travi (2–1). Na ostalim podlogama još se nisu susreli.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=MC10|title=Međusobni susreti Federer-Murray|publisher=atpworldtour.com|access-date=13. 10. 2014}}</ref> Na GS turnirima odigrali su pet mečeva; prva tri bila su u finalima i svaki je dobio Federer, od čega prva dva bez izgubljenog seta (US Open 2008<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/7603307.stm|title=Superb Federer ends Murray dream|publisher=BBC Sport|date=8. 9. 2008|access-date=27. 4. 2010}}</ref>, Australian Open 2010<ref>{{cite web|url=http://www.australianopen.com/en_AU/event_guide/history/events/MS.html|title=Results Archive - Men's Singles - Australian Open Tennis Championships 2015 - Official Site by IBM|publisher =Australian Open |access-date=16. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310162226/http://www.australianopen.com/en_AU/event_guide/history/events/MS.html|archive-date=10. 3. 2012}}</ref>), a treći 3–1 (Wimbledon 2012). Međutim, Murray je pobijedio u polufinalu Australian Opena 2013. u pet setova, što mu je prva pobjeda protiv Federera na GS turniru. Međutim, Federer je ponovo izišao kao pobjednik u polufinalu Wimbledona 2015 (3–0). Murray vodi u susretima na Mastersima (6–1, od toga 2–0 u finalima). Na Masters Cupu ukrstili su rekete četiri puta; Murray je dobio u Šangaju 2008<ref>{{cite news |url= http://www.guardian.co.uk/sport/2008/nov/14/tennis-murray-federer-masters-cup|title=Murray beats Federer in 3 sets|work=The Guardian |location= UK|date=14. 11. 2008|access-date=27. 4. 2010|first=Steve|last=Bierley}}</ref>, a Federer u Londonu 2009, 2010. i 2012.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/tennis/9216649.stm|title=Federer crushes lacklustre Murray|publisher=BBC Sport|date=23. 11. 2010|first=David|last=Ornstein}}</ref> Murray je jedan od trojice igrača koji su pobijedili Federera deset ili više puta (druga dvojica su Nadal i Đoković). === Federer – Hewitt === {{glavni|Rivalstvo Federer-Hewitt}} Susreli su se 27 puta. Na početku njihovih karijera Hewitt je dominirao, dobivši sedam od njihovih prvih devet mečeva, uključujući i odlučujući meč u polufinalu Davis Cupa [[Davis Cup 2003 - Svjetska grupa|2003.]] u kojem je Federer vodio 2–0 u setovima. Međutim, od 2004. Federer je preuzeo dominaciju dobivši 16 od 18 posljednjih susreta, tako da ukupno vodi 18–9.<ref>{{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=H432 |title=Međusobni omjer Federer-Hewitt |publisher= ATP |date= |access-date=22. 1. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100126074951/http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=H432 |archive-date= 26. 1. 2010}}</ref> Ovo je najdugotrajnije Federerovo rivalstvo, budući da su prvi meč odigrali kao juniori 1996. Jedini međusobni meč u finalu GS turnira odigrali su na US Openu 2004, gdje je Federer pobijedio i osvojio prvu titulu na ovom turniru, a u ukupnom omjeru na GS turnirima Federer vodi 9–0 i osvojio je šest GS turnira na kojima je pobijedio Hewitta. === Federer – Roddick === {{glavni|Rivalstvo Federer-Roddick}} Jedno od Federerovih najdugotrajnijih rivalstava bilo je ono protiv Roddicka. Osvojivši Australian Open 2004, Federer je s broja 1 skinuo upravo Roddicka. Odigrali su 24 meča, od čega četiri u finalima GS turnira (tri na Wimbledonu i jedan na US Openu). Federer ima uvjerljivu prednost 21–3, što Roddicka čini igračem koji ima najviše poraza od Federera na ATP-turnirima.<ref>{{cite web|publisher=ATP |url=http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=R485|title=Međusobni omjer Federer-Roddick|access-date= 5. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141030220621/http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=R485|archive-date=30. 10. 2014}}</ref> U finalu Wimbledona 2009. Roddick je izgubio u pet setova. U tom petom setu odigrali su 30 gemova (što je rekord za finala GS turnira), a meč je trajao više od četiri sata. U posljednjem gemu petog seta Roddick je izgubio servis prvi i posljednji put u meču. Federer je tom pobjedom srušio Samprasov rekord od 14 titula na GS turnirima. === Federer – Nalbandian === Nalbandian je bio Federerov najveći rival u prvim godinama Federerove profesionalne karijere. Obojica su imala izvanredne juniorske karijere (Federer je osvojio juniorski Wimbledon, a Nalbandian US Open, pobijedivši u finalu upravo Federera). Iako Federer ima blagu prednost (11–8), Nalbandian je dobio njihovih prvih pet mečeva nakon prelaska u profesionalce, uključujući mečeve četvrtog kola na Australian Openu i US Openu 2003. Njihov najimpresivniji meč bio je u finalu Masters Cupa 2005. u Šangaju, kad je Nalbandian uspio nadoknaditi 0–2 u setovima i dobiti meč u ''tie-breaku'' petog seta. Time je spriječio Federera da izjednači [[John McEnroe|McEnroeov]] rekordni omjer 82–3 iz 1984. Nalbandian, kao i Hewitt, ima osam pobjeda protiv Federera i samo su Nadal, Đoković i Murray uspješniji od njih. === Federer – Del Potro === Federer se sa Del Potrom susreo 25 puta i vodi 18–7 (13–7 na tvrdoj podlozi, 3–0 na travi i 2–0 na zemlji). Šest puta ukrstili su rekete u finalima, od kojih je najpoznatije finale US Opena 2009, kad je Del Potro postao prvi igrač koji je porazio Federera u finalu GS turnira nakon zaostatka 1–2 u setovima. Također ga je pobijedio i u finalu Swiss Indoorsa 2012. i 2013, u Federerovom rodnom gradu. Osvojivši US Open 2009, Del Potro je postao i jedini igrač izvan "velike trojke" (Federer, Nadal i Đoković) koji je osvojio GS turnir nakon 30 turnira i prvi igrač koji je pobijedio Federera na US Openu u šest godina.<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/tennis/article-1213534/US-OPEN-2009-Emotional-Juan-Martin-del-Potro-comes-stun-Roger-Federer-claim-dramatic-set-triumph.html|title=US OPEN 2009: Emotional Juan Martin del Potro comes from behind to stun Roger Federer and claim dramatic five-set triumph|publisher=Daily Mail|date=15. 9. 2009|access-date=10. 11. 2012}}</ref> Njih dvojica susrela su se i u polufinalu [[OI 2012.]] u Londonu odigravši najduži meč u historiji svih Olimpijskih igara, a dobio ga je Federer 3–6, 7–6<sup>5</sup>, 19–17 nakon četiri sata i 26 minuta borbe.<ref name="federerbeatsjuan"/> Del Potro je također pobijedio u četvrtfinalu US Opena 2017. te u finalu Indian Wells Mastersa 2018, spasivši tri-meč lopte pri Federerovom servisu za meč u trećem setu nakon što je sam propustio jednu u ''tie-breaku'' drugog seta. === Federer – Safin === Igrali su 12 puta, a Federer ima prednost 10–2<ref>{{cite web|publisher=ATP |url=http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=S741|title=Međusobni omjer Federer-Safin|access-date=5. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20090710103823/http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=S741|archive-date=10. 7. 2009}}</ref>, od toga 4–1 na tvrdoj podlozi, te po 3–0 na travi i zemlji, dok je Safin dobio njihov jedini meč na tepihu. Među važnije mečeve spadaju finale Mastersa u [[Hamburg]]u 2002, gdje je Federer osvojio svoj prvi Masters u karijeri, kao i polufinale Masters Cupa 2004. u kojem je također slavio Federer dobivši ''tie-break'' 20–18, na osmu meč-loptu. Federer je pobijedio i u finalu Australian Opena 2004, osvojivši prvi put ovaj turnir i drugi GS turnir u karijeri. Međutim, Safin mu se revanširao u polufinalu godinu kasnije, spasivši meč-loptu u ''tie-breaku'' četvrtog seta i prekinuvši Federerov niz od 26 uzastopnih pobjeda.<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/tennis/australianopen/2354682/New-rivalry-has-echoes-of-a-golden-era.html| title=New rivalry has echoes of a golden era|publisher=The Telegraph|date=1. 2. 2005|access-date=10. 9. 2012}}</ref> Ukupno su na GS turnirima odigrali pet mečeva, od kojih je Federer dobio četiri. === Federer – Tsonga === Susreli su se 17 puta, a Federer vodi 11–6.<ref>{{cite web|url=http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=T786 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822212634/http://www.atpworldtour.com/Players/Head-To-Head.aspx?pId=F324&oId=T786|title=FedEx ATP Head 2 Head|archive-date=22. 8. 2014|publisher=ATP |access-date=16. 6. 2015}}</ref> Na GS turnirima odigrali su šest mečeva, a Tsonga je u njima ostvario dvije pobjede, od kojih jednu u četvrtfinalu Wimbledona 2011, kad je nadoknadio 0–2 u setovima. === Federer – Berdych === Odigrali su 26 mečeva, a Federer vodi 20–6, i to 12–5 na tvrdoj podlozi, 3–1 na travi, 4–0 na zemlji i 1–0 na tepihu. Berdych je dobio njihov prvi meč, iznenadivši Federera na [[Tenis na Olimpijskim igrama 2004.|OI 2004.]] Švicarac je zatim dobio osam sljedećih mečeva prije no što je Berdych prekinuo taj niz 2010, dobivši pet od osam njihovih susreta između 2010. i 2013. godine. Na Grand Slam turnirima susreli su se osam puta i Federer vodi 6–2; Berdych je jedan od samo pet igrača koji je više puta porazio Federera na GS turnirima prije polufinala (ostali su [[Arnaud Clément|Clément]], [[Álex Corretja|Corretja]], Nalbandian i Tsonga). Njihovi najpoznatiji mečevi na GS turnirima jesu oni na [[Australian Open 2009 – muški singl|Australian Openu 2009]], kad je Federer dobio u pet setova nakon što je izgubio prva dva, [[Wimbledon 2010 – muški singl|Wimbledonu 2010.]] i [[US Open 2012 – muški singl|US Openu 2012]] (oba dobio Berdych u četiri seta). Berdych je do svog jedinog Grand Slam finala u karijeri (Wimbledon 2010) došao pobijedivši, između ostalih, i Federera u četvrtfinalu, čime je prekinuo Federerov niz od sedam uzastopnih finala na Wimbledonu počevši od 2003. godine. == Oprema i sponzori == Federer trenutno koristi [[Wilson Sporting Goods|Wilsonov]] reket ''Prostaff RF97 Autograph''.<ref name="Wilson Sports">{{cite web |url= http://tennis.wilson.com/rackets/blx/rackets/player/six-one/six.one-tour-blx/|title=Wilson Sports|publisher=Wilson Sporting Goods|access-date= 29. 1. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100122055338/http://tennis.wilson.com/rackets/blx/rackets/player/six-one/six.one-tour-blx/|archive-date=22. 1. 2010}}</ref> Površina mreže ovog reketa je 580.64&nbsp;cm<sup>2</sup>. Osim Wilsona, Federerovi sponzori su [[Credit Suisse]], [[Rolex]], [[Mercedes Benz]], [[Jura Elektroapparate]], [[Nike (kompanija)|Nike]]<ref name="Nike">{{cite web|url=http://www.rogerfederer.com/en/rogers/sponsors.html|title=Roger Federer Sponsors|publisher= Zvanični sajt Rogera Federera|access-date=5. 2. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150206153857/http://www.rogerfederer.com/en/rogers/sponsors.html|archive-date=6. 2. 2015}}</ref> i [[Gillette]]. Nike proizvodi posebnu seriju obuće i odjeće s logotipom "RF"<ref name="Federer logo">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/08/31/sports/tennis/31logo.html?r=1&hp&pagewanted=all|title=The Main Characters of Tennis, and Style|publisher=[[The New York Times]]|date= 29. 8. 2009 |access-date=6. 2. 2011|author=Holly Bruback}}</ref>. Federer oblači ''Sphere Pinstripe'' polo majice i ''Air Vapor V'' patike od ''Nikea''. == Stil igre == Federer ima vrlo zanimljiv stil igre. Glavne osobine njegovog načina igranja su vrlo promjenjiv stil, veoma brza adaptacija na protivnikov stil, vrlo raznovrsni udarci, češći izlazak na mrežu i veoma dobar servis. Roger je jedan od rijetkih tenisera koji znaju igrati veoma dobro na svim podlogama. Njega je američka teniska legenda [[Jimmy Connors]] okarakterizirao veoma jednostavnom rečenicom: <br/><center>{{citat3|<center><big>'''U eri teniskih profesionalaca ili ste specijalist za zemljane terene ili za travnate <br/>ili za betonske terene... ili ste Roger Federer.'''</big><ref>{{cite web|url=http://www.inthenews.co.uk/sports/sport/features/wimbledon-profile-men/roger-federer-$1304986.htm |archive-url= https://web.archive.org/web/20120326210743/http://www.inthenews.co.uk/sports/sport/features/wimbledon-profile-men/roger-federer-$1304986.htm|title=Roger Federer|archive-date=26. 3. 2012|website=inthenews.co.uk|access-date=16. 6. 2015}}</ref></center>}}</center> Federer igra veoma dobro i s osnovne linije i na mreži. Dosta se dobro koristi [[volej (tenis)|volejima]] i ima jako precizan [[forhend]] s puno [[topspin]]a. Također ima ako ne i najbolji jednoručni [[bekhend]], koji često koristi kako pri jakim [[ritern]]ima, tako i kod [[slajs]]ova. On također teži da što ranije odigra brzi forhend ili bekhend kako bi natjerao protivnika na pogrešku ili na visok udarac, koji bi vrlo lahko iskoristio udarajući [[smeč (tenis)|smeč]] ili tzv. ''drive'' volej (volej prije nego što loptica dodirne tlo). Mnogi teniski stručnjaci smatraju da Federer igra vrlo slično kao što je igrao [[Andre Agassi]]. [[David Foster Wallace]] uporedio je sirovu snagu Federerovog pokreta pri forhendu sa sangom "velikog tečnog biča"<ref name="Wallace">{{cite news |author=David Foster Wallace |url= http://www.nytimes.com/2006/08/20/sports/playmagazine/20federer.html?ex=1313726400&en=716968175e36505e&ei=5090|title=Federer as Religious Experience|date=20. 8. 2006 |publisher=The New York Times|access-date=21. 6. 2007}}</ref>, dok je [[John McEnroe]] za Federerov forhend rekao da je to "najbolji udarac u našem sportu"<ref>{{cite web|url=http://msn.foxsports.com/other/story/6741576?MSNHPHCP&GT1=10035|archive-url=https://web.archive.org/web/20071020021531/http://msn.foxsports.com/other/story/6741576?MSNHPHCP&GT1=10035|title=FOX Sports on MSN - Television - Who's the best athlete in the world right now?|archive-date=20. 10. 2007|publisher= Fox Sports|access-date=16. 6. 2015}}</ref>. Dosta se dobro kreće po terenu i ima jako nepredvidiv [[servis (tenis)|servis]] jer uvijek jednako baca lopticu u zrak bez obzira na to za koji će se tip servisa odlučiti i kamo će ga usmjeriti te okreće leđa protivniku prilikom ovog pokreta. Prosječna brzina njegovog servisa kreće se blizu 200&nbsp;km/h. Često je u stanju servirati jako dobro u kritičnim trenucima meča. Također je dobar u [[servis-volej]] igri<ref name="Bierly">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2003/jul/08/tennis.wimbledon2003|author=Stephen Bierley|title=Serve-volley dead? No one told Federer|date=8. 7. 2003|work=The Guardian|location=London|publisher=Guardian News and Media Limited 2010|access-date=19. 11. 2010}}</ref>, koju je često primjenjivao u ranijim fazama karijere.<ref>{{cite web|url=http://essentialtennis.com/tournews/2010/07/best-serve-and-volleyer-in-the-world/|title=Best Serve and Volleyer in the 2010|access-date=19. 11. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523065818/http://essentialtennis.com/tournews/2010/07/best-serve-and-volleyer-in-the-world/|archive-date=23. 5. 2011}}</ref> Kasnije je svom arsenalu dodao i [[skraćena lopta|skraćenu loptu]] i može je jako dobro prikriti i na forhendu i na bekhendu. Ponekad koristi i udarac kroz noge, tzv. "hot-dog", a najpoznatiji primjer za ovo bio je u polufinalu US Opena 2009. protiv Đokovića, što mu je donijelo tri meč-lopte, koje je odmah iskoristio i pobijedio bez izgubljenog seta.<ref>{{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/264126-the-tail-of-two-tweeners-federer-vs-llodra|title=The Tale of Two Tweeners: Federer vs. Llodra|author=Nima Naderi|publisher=bleacherreport.com|date=30. 9. 2009|access-date=4. 8. 2013|archive-date=7. 12. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111207163358/http://bleacherreport.com/articles/264126-the-tail-of-two-tweeners-federer-vs-llodra|url-status=dead}}</ref> == Osvojeni turniri == === Pojedinačno === ==== Grand Slam ==== ===== Uspjeh po sezonama ===== {|class=wikitable style=text-align:center;font-size:90% |- !Turnir!![[ATP Tour 1998.|1998.]]!![[ATP Tour 1999.|1999.]]!![[ATP Tour 2000.|2000.]]!![[ATP Tour 2001.|2001.]]!![[ATP Tour 2002.|2002.]]!![[ATP Tour 2003.|2003.]]!![[ATP Tour 2004.|2004.]]!![[ATP Tour 2005.|2005.]]!![[ATP Tour 2006.|2006.]]!![[ATP Tour 2007.|2007.]]!![[ATP Tour 2008.|2008.]]!![[ATP World Tour 2009.|2009.]]!![[ATP World Tour 2010.|2010.]]!![[ATP World Tour 2011.|2011.]]!![[ATP World Tour 2012.|2012.]]!![[ATP World Tour 2013.|2013.]]!![[ATP World Tour 2014.|2014.]]!![[ATP World Tour 2015.|2015.]]!![[ATP World Tour 2016.|2016.]]!![[ATP World Tour 2017.|2017.]]!![[ATP World Tour 2018.|2018.]]!![[ATP World Tour 2019.|2019.]]!![[ATP World Tour 2020.|2020.]]!![[ATP World Tour 2021.|2021.]]!!O/I!!Pob–Por!!Pob % |- |align=left|[[Australian Open]] |N |KV |bgcolor="#afeeee" |[[Australian Open 2000 – muški singl|3K]] |bgcolor="#afeeee" |[[Australian Open 2001 – muški singl|3K]] |bgcolor="#afeeee" |[[Australian Open 2002 – muški singl|4K]] |bgcolor="#afeeee" |[[Australian Open 2003 – muški singl|4K]] |bgcolor=lime|[[Australian Open 2004 – muški singl|'''P]] |style="background:yellow;"|[[Australian Open 2005 – muški singl|PF]] |bgcolor=lime|[[Australian Open 2006 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[Australian Open 2007 – muški singl|'''P]] |style="background:yellow;"|[[Australian Open 2008 – muški singl|PF]] |style="background:thistle;"|[[Australian Open 2009 – muški singl|F]] |bgcolor=lime|[[Australian Open 2010 – muški singl|'''P]] |style="background:yellow;"|[[Australian Open 2011 – muški singl|PF]] |style="background:yellow;"|[[Australian Open 2012 – muški singl|PF]]{{efn-ua|name=walkover}} |style="background:yellow;"|[[Australian Open 2013 – muški singl|PF]] |style="background:yellow;"|[[Australian Open 2014 – muški singl|PF]] |bgcolor="#afeeee" |[[Australian Open 2015 – muški singl|3K]] |style="background:yellow;"|[[Australian Open 2016 – muški singl|PF]] |bgcolor=lime|[[Australian Open 2017 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[Australian Open 2018 – muški singl|'''P]] |bgcolor="#afeeee" |[[Australian Open 2019 – muški singl|4K]] |style="background:yellow;"|[[Australian Open 2020 – muški singl|PF]] |N |6/21 |102–15 |87 |- |align=left|[[Roland Garros]] |N |bgcolor="#afeeee" |[[Roland Garros 1999 – muški singl|1K]] |bgcolor="#afeeee" |[[Roland Garros 2000 – muški singl|4K]] |bgcolor="#ffebcd" |[[Roland Garros 2001 – muški singl|ČF]] |bgcolor="#afeeee" |[[Roland Garros 2002 – muški singl|1K]] |bgcolor="#afeeee" |[[Roland Garros 2003 – muški singl|1K]] |bgcolor="#afeeee" |[[Roland Garros 2004 – muški singl|3K]] |style="background:yellow;"|[[Roland Garros 2005 – muški singl|PF]] |style="background:thistle;"|[[Roland Garros 2006 – muški singl|F]] |style="background:thistle;"|[[Roland Garros 2007 – muški singl|F]] |style="background:thistle;"|[[Roland Garros 2008 – muški singl|F]] |bgcolor=lime|[[Roland Garros 2009 – muški singl|'''P]] |bgcolor="#ffebcd" |[[Roland Garros 2010 – muški singl|ČF]] |style="background:thistle;"|[[Roland Garros 2011 – muški singl|F]] |style="background:yellow;"|[[Roland Garros 2012 – muški singl|PF]] |bgcolor="#ffebcd" |[[Roland Garros 2013 – muški singl|ČF]] |bgcolor="#afeeee" |[[Roland Garros 2014 – muški singl|4K]] |bgcolor="#ffebcd" |[[Roland Garros 2015 – muški singl|ČF]] |N |N |N |style="background:yellow;"|[[Roland Garros 2019 – muški singl|PF]] |N |bgcolor="#afeeee" |[[Roland Garros 2021 – muški singl|4K]]{{efn-ua|name=withdraw}} |1/19 |73–17 |81 |- |align=left|[[Wimbledon (tenis)|Wimbledon]] |N |bgcolor="#afeeee" |[[Wimbledon 1999 – muški singl|1K]] |bgcolor="#afeeee" |[[Wimbledon 2000 – muški singl|1K]] |bgcolor="#ffebcd" |[[Wimbledon 2001 – muški singl|ČF]] |bgcolor="#afeeee" |[[Wimbledon 2002 – muški singl|1K]] |bgcolor=lime|[[Wimbledon 2003 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[Wimbledon 2004 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[Wimbledon 2005 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[Wimbledon 2006 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[Wimbledon 2007 – muški singl|'''P]]{{efn-ua|name=walkover}} |style="background:thistle;"|[[Wimbledon 2008 – muški singl|F]] |bgcolor=lime|[[Wimbledon 2009 – muški singl|'''P]] |bgcolor="#ffebcd" |[[Wimbledon 2010 – muški singl|ČF]] |bgcolor="#ffebcd" |[[Wimbledon 2011 – muški singl|ČF]] |bgcolor=lime|[[Wimbledon 2012 – muški singl|'''P]] |bgcolor="#afeeee" |[[Wimbledon 2013 – muški singl|2K]] |style="background:thistle;"|[[Wimbledon 2014 – muški singl|F]] |style="background:thistle;"|[[Wimbledon 2015 – muški singl|F]] |style="background:yellow;"|[[Wimbledon 2016 – muški singl|PF]] |bgcolor=lime|[[Wimbledon 2017 – muški singl|'''P]] |bgcolor="#ffebcd" |[[Wimbledon 2018 – muški singl|ČF]] |style="background:thistle;"|[[Wimbledon 2019 – muški singl|F]] |{{color|grey|NO}} |bgcolor="#ffebcd" |[[Wimbledon 2021 – muški singl|ČF]] |8/22 |105–14 |88 |- |align=left|[[US Open]] |N |KV |bgcolor="#afeeee" |[[US Open 2000 – muški singl|3K]] |bgcolor="#afeeee" |[[US Open 2001 – muški singl|4K]] |bgcolor="#afeeee" |[[US Open 2002 – muški singl|4K]] |bgcolor="#afeeee" |[[US Open 2003 – muški singl|4K]] |bgcolor=lime|[[US Open 2004 – muški singl|'''P]]{{efn-ua|name=walkover}} |bgcolor=lime|[[US Open 2005 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[US Open 2006 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[US Open 2007 – muški singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[US Open 2008 – muški singl|'''P]] |style="background:thistle;"|[[US Open 2009 – muški singl|F]] |style="background:yellow;"|[[US Open 2010 – muški singl|PF]] |style="background:yellow;"|[[US Open 2011 – muški singl|PF]] |bgcolor="#ffebcd" |[[US Open 2012 – muški singl|ČF]]{{efn-ua|name=walkover}} |bgcolor="#afeeee" |[[US Open 2013 – muški singl|4K]] |style="background:yellow;"|[[US Open 2014 – muški singl|PF]] |style="background:thistle;"|[[US Open 2015 – muški singl|F]] |N |bgcolor="#ffebcd" |[[US Open 2017 – muški singl|ČF]] |bgcolor="#afeeee" |[[US Open 2018 – muški singl|4K]] |bgcolor="#ffebcd" |[[US Open 2019 – muški singl|ČF]] |N |N |5/19 |89–14 |86 |- !style=text-align:left|Pob–Por !0–0 !0–2 !7–4 !13–4 !6–4 !13–3 !22–1 !24–2 !27–1 !26–1 !24–3 !26–2 !20–3 !20–4 !19–3 !13–4 !19–4 !18–4 !10–2 !18–1 !14–2 !18–4 !5–1 !7–1 !20/81 !369–60 !86 |} {{notelist-ua|refs= {{efn-ua|name=walkover|Federeru su protivnici predali meč bez borbe u četvrtom kolu na US Openu 2004. i 2012, Wimbledonu 2007. te u drugom kolu na Australian Openu 2012; ovo se ne računa kao pobjede.}} {{efn-ua|name=withdraw|Federer se povukao s Roland Garrosa 2021. prije meča četvrtog kola; ovo se ne računa kao poraz.}} }} ===== Finala: 31 (20–11) ===== {|class="sortable wikitable" |- !width=70|Ishod !width=50|Godina !width=150|Turnir !width=70|Podloga !width=150|Protivnik !width=200|Rezultat |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Wimbledon 2003 – muški singl|2003.]]||[[Wimbledon (tenis)|Wimbledon]]||Trava||{{ZD|Australija}} [[Mark Philippoussis]]||7–6<sup>5</sup>, 6–2, 7–6<sup>3 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Australian Open 2004 – muški singl|2004.]]||[[Australian Open]]||Tvrda||{{ZD|Rusija}} [[Marat Safin]]||7–6<sup>3</sup>, 6–4, 6–2 |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Wimbledon 2004 – muški singl|2004.]]||Wimbledon <small>(2)</small>||Trava||{{ZD|SAD}} [[Andy Roddick]]||4–6, 7–5, 7–6<sup>3</sup>, 6–4 |- style="background:#ccf;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[US Open 2004 – muški singl|2004.]]||[[US Open]] ||Tvrda||{{ZD|Australija}} [[Lleyton Hewitt]]||6–0, 7–6<sup>3</sup>, 6–0 |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Wimbledon 2005 – muški singl|2005.]]||Wimbledon <small>(3)</small>||Trava||{{ZD|SAD}} [[Andy Roddick]]||6–2, 7–6<sup>2</sup>, 6–4 |- style="background:#ccf;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[US Open 2005 – muški singl|2005.]]||US Open <small>(2)</small>||Tvrda||{{ZD|SAD}} [[Andre Agassi]]||6–3, 2–6, 7–6<sup>1</sup>, 6–1 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Australian Open 2006 – muški singl|2006.]]||Australian Open <small>(2)</small>||Tvrda||{{ZD|KIP}} [[Marcos Baghdatis]]||5–7, 7–5, 6–0, 6–2 |- style="background:#ebc2af;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Roland Garros 2006 – muški singl|2006.]]||[[Roland Garros]]||Zemlja||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||6–1, 1–6, 4–6, 6–7<sup>4 |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Wimbledon 2006 – muški singl|2006.]]||Wimbledon <small>(4)</small>||Trava||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||6–0, 7–6<sup>5</sup>, 6–7<sup>2</sup>, 6–3 |- style="background:#ccf;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[US Open 2006 – muški singl|2006.]]||US Open <small>(3)</small>||Tvrda||{{ZD|SAD}} [[Andy Roddick]]||6–2, 4–6, 7–5, 6–1 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Australian Open 2007 – muški singl|2007.]]||Australian Open <small>(3)</small>||Tvrda||{{ZD|ČIL}} [[Fernando González]]||7–6<sup>2</sup>, 6–4, 6–4 |- style="background:#ebc2af;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Roland Garros 2007 – muški singl|2007.]]||Roland Garros <small>(2)</small>||Zemlja||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||3–6, 6–4, 3–6, 4–6 |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Wimbledon 2007 – muški singl|2007.]]||Wimbledon <small>(5)</small>||Trava||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||[[Finale Wimbledona 2007 – muški singl|7–6<sup>7</sup>, 4–6, 7–6<sup>3</sup>, 2–6, 6–2]] |- style="background:#ccf;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[US Open 2007 – muški singl|2007.]]||US Open <small>(4)</small>||Tvrda||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]]||7–6<sup>4</sup>, 7–6<sup>2</sup>, 6–4 |- style="background:#ebc2af;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Roland Garros 2008 – muški singl|2008.]]||Roland Garros <small>(3)</small>||Zemlja||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||1–6, 3–6, 0–6 |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Wimbledon 2008 – muški singl|2008.]]||Wimbledon||Trava||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||[[Finale Wimbledona 2008 – muški singl|4–6, 4–6, 7–6<sup>5</sup>, 7–6<sup>8</sup>, 7–9]] |- style="background:#ccf;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[US Open 2008 – muški singl|2008.]]||US Open <small>(5)</small>||Tvrda||{{ZD|Velika Britanija}} [[Andy Murray]]||6–2, 7–5, 6–2 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Australian Open 2009 – muški singl|2009.]]||Australian Open||Tvrda||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||[[Finale Australian Opena 2009 – muški singl|5–7, 6–3, 6–7<sup>3</sup>, 6–3, 2–6]] |- style="background:#ebc2af;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Roland Garros 2009 – muški singl|2009.]]||Roland Garros||Zemlja||{{ZD|Švedska}} [[Robin Söderling]]||[[Finale Roland Garrosa 2009 – muški singl|6–1, 7–6<sup>1</sup>, 6–4]] |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Wimbledon 2009 – muški singl|2009.]]||Wimbledon <small>(6)</small>||Trava||{{ZD|SAD}} [[Andy Roddick]]||[[Finale Wimbledona 2009 – muški singl|5–7, 7–6<sup>6</sup>, 7–6<sup>5</sup>, 3–6, 16–14]] |- style="background:#ccf;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[US Open 2009 – muški singl|2009.]]||US Open||Tvrda||{{ZD|Argentina}} [[Juan Martín del Potro]]||6–3, 6–7<sup>5</sup>, 6–4, 6–7<sup>4</sup>, 2–6 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Australian Open 2010 – muški singl|2010.]]||Australian Open <small>(4)</small>||Tvrda||{{ZD|Velika Britanija}} [[Andy Murray]]||6–3, 6–4, 7–6<sup>11 |- style="background:#ebc2af;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Roland Garros 2011 – muški singl|2011.]]||Roland Garros (4)||Zemlja||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||5–7, 6–7<sup>3</sup>, 7–5, 1–6 |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Wimbledon 2012 – muški singl|2012.]]||Wimbledon<small> (7)</small>||Trava||{{ZD|Velika Britanija}} [[Andy Murray]]||[[Finale Wimbledona 2012 – muški singl|4–6, 7–5, 6–3, 6–4]] |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Wimbledon 2014 – muški singl|2014.]]||Wimbledon<small> (2)||Trava||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]]|| [[Finale Wimbledona 2014 – muški singl|7–6<sup>7</sup>, 4–6, 6–7<sup>4</sup>, 7–5, 4–6]] |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Wimbledon 2015 – muški singl|2015.]]||Wimbledon<small> (3)||Trava||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]]|| [[Finale Wimbledona 2015 – muški singl|6–7<sup>1</sup>, 7–6<sup>10</sup>, 4–6, 3–6]] |- style="background:#ccf;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[US Open 2015 – muški singl|2015.]] ||US Open <small>(2)</small>||Tvrda||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]]||4–6, 7–5, 4–6, 4–6 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Australian Open 2017 – muški singl|2017.]]||Australian Open <small>(5)</small>||Tvrda||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||6–4, 3–6, 6–1, 3–6, 6–3 |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Wimbledon 2017 – muški singl|2017.]]||Wimbledon<small> (8)</small>||Trava||{{ZD|Hrvatska}} [[Marin Čilić]]||6–3, 6–1, 6–4 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Australian Open 2018 – muški singl|2018.]]||Australian Open <small>(6)</small>||Tvrda||{{ZD|Hrvatska}} [[Marin Čilić]]||6–2, 6–7<sup>5</sup>, 6–3, 3–6, 6–1 |- style="background:#cfc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Wimbledon 2019 – muški singl|2019.]]||Wimbledon<small> (4)||Trava||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]]|| [[Finale Wimbledona 2019 – muški singl|6–7<sup>5</sup>, 6–1, 6–7<sup>4</sup>, 6–4, 12–13<sup>3</sup>]] |} ==== ATP Finals* ==== ===== Uspjeh po sezonama ===== {|class=wikitable style=text-align:center;font-size:90% |- !Turnir!![[ATP Tour 1998.|1998.]]!![[ATP Tour 1998.|1999.]]!![[ATP Tour 2000.|2000.]]!![[ATP Tour 2001.|2001.]]!![[ATP Tour 2002.|2002.]]!![[ATP Tour 2003.|2003.]]!![[ATP Tour 2004.|2004.]]!![[ATP Tour 2005.|2005.]]!![[ATP Tour 2006.|2006.]]!![[ATP Tour 2007.|2007.]]!![[ATP Tour 2008.|2008.]]!![[ATP World Tour 2009.|2009.]]!![[ATP World Tour 2010.|2010.]]!![[ATP World Tour 2011.|2011.]]!![[ATP World Tour 2012.|2012.]]!![[ATP World Tour 2013.|2013.]]!![[ATP World Tour 2014.|2014.]]!![[ATP World Tour 2015.|2015.]]!![[ATP World Tour 2016.|2016.]]!![[ATP World Tour 2017.|2017.]]!![[ATP World Tour 2018.|2018.]]!![[ATP World Tour 2019.|2019.]]!![[ATP World Tour 2020.|2020.]]!![[ATP World Tour 2021.|2021.]]!![[ATP World Tour 2022.|2022.]]!!width="50"|O/I!!width=50|Pob–Por!!width=50|Pob % |- |style="background:#efefef; text-align:left;"|TMC |[[ATP svjetsko prvenstvo 1998 – singl|NKV]] |[[ATP svjetsko prvenstvo 1999 – singl|NKV]] |[[Tennis Masters Cup 2000 – singl|NKV]] |[[Tennis Masters Cup 2001 – singl|NKV]] |style="background:yellow;"|[[Tennis Masters Cup 2002 – singl|PF]] |bgcolor=lime|[[Tennis Masters Cup 2003 – singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[Tennis Masters Cup 2004 – singl|'''P]] |style="background:thistle;"|[[Tennis Masters Cup 2005 – singl|F]] |bgcolor=lime|[[Tennis Masters Cup 2006 – singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[Tennis Masters Cup 2007 – singl|'''P]] |bgcolor="#afeeee" |[[Tennis Masters Cup 2008 – singl|G]] |style="background:yellow;"|[[ATP World Tour Finals 2009 – singl|PF]] |bgcolor=lime|[[ATP World Tour Finals 2010 – singl|'''P]] |bgcolor=lime|[[ATP World Tour Finals 2011 – singl|'''P]] |style="background:thistle;"|[[ATP World Tour Finals 2012 – singl|F]] |style="background:yellow;"|[[ATP World Tour Finals 2013 – singl|PF]] |style="background:thistle;"|[[ATP World Tour Finals 2014 – singl|F]] |style="background:thistle;"|[[ATP World Tour Finals 2015 – singl|F]] |[[Tennis Masters Cup 2016 – singl|NKV]] |style="background:yellow;"|[[ATP Finals 2017 – singl|PF]] |style="background:yellow;"|[[ATP Finals 2018 – singl|PF]] |style="background:yellow;"|[[ATP Finals 2019 – singl|PF]] |N |[[Tennis Masters Cup 2021 – singl|NKV]] |[[Tennis Masters Cup 2022 – singl|NKV]] !rowspan=2|6/17 !rowspan=2|59–17 !rowspan=2|78 |} ===== Finala: 10 (6–4) ===== {|class="sortable wikitable" |- !width=75|Ishod !width=50|Godina !width=150|Grad !width=75|Podloga !width=200|Protivnik ! style="width:250px;" class="unsortable"|Rezultat |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Tennis Masters Cup 2003.|2003.]]||[[Houston]]||Tvrda||{{ZD|SAD}} [[Andre Agassi]]||6–3, 6–0, 6–4 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Tennis Masters Cup 2004.|2004.]]||Houston||Tvrda||{{ZD|Australija}} [[Lleyton Hewitt]]||6–3, 6–2 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[Tennis Masters Cup 2005.|2005.]]||[[Šangaj]]||Tepih (d)||{{ZD|Argentina}} [[David Nalbandian]]||7–6<sup>4</sup>, 7–6<sup>11</sup>, 2–6, 1–6, 6–7<sup>3 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Tennis Masters Cup 2006.|2006.]]||Šangaj||Tvrda (d)||{{ZD|SAD}} [[James Blake]]||6–0, 6–3, 6–4 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[Tennis Masters Cup 2007.|2007.]]||Šangaj||Tvrda (d)||{{ZD|Španija}} [[David Ferrer]]||6–2, 6–3, 6–2 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[ATP World Tour Finals 2010.|2010.]]||[[London]]||Tvrda (d)||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]]||6–3, 3–6, 6–1 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[ATP World Tour Finals 2011.|2011.]]||London||Tvrda (d)||{{ZD|Francuska}} [[Jo-Wilfried Tsonga]]||6–3, 6–7<sup>6</sup>, 6–3 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[ATP World Tour Finals 2012.|2012.]]||London||Tvrda (d)||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]]||6–7<sup>6</sup>, 5–7 |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[ATP World Tour Finals 2014.|2014.]]||London||Tvrda (d)||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]]||bez borbe |- style="background:#ffc;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[ATP World Tour Finals 2015.|2015.]]||London||Tvrda (d)||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]]||3–6, 4–6 |} <sup>*</sup>Do 2009. ovaj turnir zvao se ''Tennis Masters Cup'' ==== Titule na [[ATP Masters 1000|Mastersima]] (28) ==== {| class="sortable wikitable" |width="50"|'''Godina''' |width="200"|'''Turnir''' |width="80"|'''Podloga''' |width="200"|'''Protivnik''' |width="200"|'''Rezultat''' |- bgcolor="#ebc2af" | 2002. || {{ZD|Njemačka}} [[Hamburg Masters|Hamburg]] || Zemlja ||{{ZD|Rusija}} [[Marat Safin]] || 6–1, 6–3, 6–4 |- bgcolor="#ccccff" | 2004. || {{ZD|SAD}} [[Indian Wells Masters|Indian Wells]] || Tvrda ||{{ZD|Velika Britanija}} [[Tim Henman]] || 6–3, 6–3 |- bgcolor="#ebc2af" | 2004. || {{ZD|Njemačka}} Hamburg <small>(2) || Zemlja ||{{ZD|Argentina}} [[Guillermo Coria]] || 4–6, 6–4, 6–2, 6–3 |- bgcolor="#ccccff" | 2004. || {{ZD|Kanada}} [[Rogers Cup|Toronto]] || Tvrda ||{{ZD|SAD}} [[Andy Roddick]] || 7–5, 6–3 |- bgcolor="#ccccff" | 2005. || {{ZD|SAD}} Indian Wells <small>(2)|| Tvrda ||{{ZD|Australija}} [[Lleyton Hewitt]] || 6–2, 6–4, 6–4 |- bgcolor="#ccccff" | 2005. || {{ZD|SAD}} [[Miami Masters|Miami]] || Tvrda ||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]] || 2–6, 6–7<sup>4</sup>, 7–6<sup>5</sup>, 6–3, 6–1 |- bgcolor="#ebc2af" | 2005. || {{ZD|Njemačka}} Hamburg <small>(3) || Zemlja ||{{ZD|Francuska}} [[Richard Gasquet]] || 6–3, 7–5, 7–6<sup>4</sup> |- bgcolor="#ccccff" | 2005. || {{ZD|SAD}} [[Cincinnati Masters|Cincinnati]] || Tvrda ||{{ZD|SAD}} [[Andy Roddick]] || 6–3, 7–5 |- bgcolor="#ccccff" | 2006. || {{ZD|SAD}} Indian Wells <small>(3) || Tvrda ||{{ZD|SAD}} [[James Blake (teniser)|James Blake]] || 7–5, 6–3, 6–0 |- bgcolor="#ccccff" | 2006. || {{ZD|SAD}} Miami <small>(2) || Tvrda ||{{ZD|Hrvatska}} [[Ivan Ljubičić]] || 7–6<sup>5</sup>, 7–6<sup>4</sup>, 7–6<sup>6</sup> |- bgcolor="#ccccff" | 2006. || {{ZD|Kanada}} Toronto <small>(2) || Tvrda ||{{ZD|Francuska}} [[Richard Gasquet]] || 2–6, 6–3, 6–2 |- bgcolor="#ccccff" | 2006. || {{ZD|Španija}} [[Madrid Masters|Madrid]] || Tvrda ||{{ZD|ČIL}} [[Fernando González]] || 7–5, 6–1, 6–0 |- bgcolor="#ebc2af" | 2007. || {{ZD|Njemačka}} Hamburg <small>(4) || Zemlja ||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]] || 2–6, 6–2, 6–0 |- bgcolor="#ccccff" | 2007. || {{ZD|SAD}} Cincinnati <small>(2) || Tvrda ||{{ZD|SAD}} [[James Blake (teniser)|James Blake]] || 6–1, 6–4 |- bgcolor="#ebc2af" | 2009. || {{ZD|Španija}} Madrid <small>(2) || Zemlja || {{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]] || 6–4, 6–4 |- bgcolor="#ccccff" | 2009. || {{ZD|SAD}} Cincinnati <small>(3) || Tvrda ||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]] || 6–1, 7–5 |- bgcolor="#ccccff" | 2010. || {{ZD|SAD}} Cincinnati <small>(4) || Tvrda ||{{ZD|SAD}} [[Mardy Fish]] || 6–7<sup>5</sup>, 7–6<sup>1</sup>, 6–4 |- bgcolor="#ccccff" | 2011. || {{ZD|Francuska}} [[Pariz Masters|Pariz]] || Tvrda (d) ||{{ZD|Francuska}} [[Jo-Wilfried Tsonga]] || 6–1, 7–6<sup>3</sup> |- bgcolor="#ccccff" | 2012. || {{ZD|SAD}} Indian Wells <small>(4) || Tvrda ||{{ZD|SAD}} [[John Isner]] || 7–6<sup>7</sup>, 6–3 |- bgcolor="#ebc2af" | 2012. || {{ZD|Španija}} Madrid <small>(3) || Zemlja || {{ZD|Češka}} [[Tomaš Berdych]] || 3–6, 7–5, 7–5 |- bgcolor="#ccccff" | 2012. || {{ZD|SAD}} Cincinnati <small>(5) || Tvrda ||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]] || 6–0, 7–6<sup>7</sup> |- bgcolor="#ccccff" | 2014. || {{ZD|SAD}} Cincinnati <small>(6) || Tvrda ||{{ZD|Španija}} [[David Ferrer]] || 6–3, 1–6, 6–2 |- bgcolor="#ccccff" | 2014. || {{ZD|Kina}} [[Shanghai Masters (tenis)|Šangaj]] || Tvrda (d) || {{ZD|Francuska}} [[Gilles Simon (teniser)|Gilles Simon]] || 7–6<sup>6</sup>, 7–6<sup>3</sup> |- bgcolor="#ccccff" | 2015. || {{ZD|SAD}} Cincinnati <small>(7) || Tvrda ||{{ZD|Srbija}} [[Novak Đoković]] || 7–6<sup>1</sup>, 6–3 |- bgcolor="#ccccff" | 2017. || {{ZD|SAD}} Indian Wells <small>(5) || Tvrda ||{{ZD|Švicarska}} [[Stanislas Wawrinka]] || 6–4, 7–5 |- bgcolor="#ccccff" | 2017. || {{ZD|SAD}} Miami <small>(3) || Tvrda ||{{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]] || 6–3, 6–4 |- bgcolor="#ccccff" | 2017. || {{ZD|Kina}} [[Shanghai Masters (tenis)|Šangaj]] <small>(2) || Tvrda (d) || {{ZD|Španija}} [[Rafael Nadal]] || 6–4, 6–3 |- bgcolor="#ccccff" | 2019. || {{ZD|SAD}} Miami <small>(4) || Tvrda ||{{ZD|SAD}} [[John Isner]] || 6–1, 6–4 |} === Parovi === ==== Pobjede na velikim turnirima ==== {| class="sortable wikitable" |width="50"|'''Godina |width="145"|'''Turnir |width="80"|'''Podloga |width="150"|'''Partner |width="150"|'''Protivnici |width="150"|'''Rezultat |- bgcolor="#ccccff" | 2003. || {{ZD|SAD}} Miami Masters || Tvrda || {{ZD|BJE}} [[Maks Mirni]] || {{ZD|IND}} [[Leander Paes]]/<br/> {{ZD|ČEŠ}} [[David Rikl]] || 7–5, 6–3 |} === [[Olimpijske igre]] === ;<big>Finala: 2 (1 zlato, 1 srebro)</big> ==== Pojedinačno: 1 (0–1) ==== {|class="sortable wikitable" |- !width=75|Ishod !width=50|Godina !width=150|Takmičenje !width=75|Podloga !width=200|Protivnik ! style="width:250px;" class="unsortable"|Rezultat |- style="background:Silver;" | bgcolor="#ffa07a" |Finalist||[[OI 2012.|2012.]] |[[Tenis na Olimpijskim igrama 2012 – muški singl|London]] |Trava |{{ZD|VB}} [[Andy Murray]] |2–6, 1–6, 4–6 |} ==== Parovi: 1 (1–0) ==== {|class="sortable wikitable" |- !width=75|Ishod !width=50|Godina !width=150|Takmičenje !width=75|Podloga !width=88|Partner !width=88|Protivnici ! style="width:250px;" class="unsortable"|Rezultat |- style="background:gold;" | bgcolor="#98fb98" |Pobjednik||[[OI 2008.|2008.]] |[[Tenis na Olimpijskim igrama 2008 – muški parovi|Peking]] |Tvrda |{{ZD|ŠVI}} [[Stanislas Wawrinka|Wawrinka]] |{{ZD|ŠVE}} [[Simon Aspelin|Aspelin]]<br/>{{ZD|ŠVE}} [[Thomas Johansson|Johansson]] |6–3, 6–4, 6–7<sup>4</sup>, 6–3 |} == Rekordi i nagrade == {{Glavni|Spisak postignuća Rogera Federera}} * Ovi rekordi ostvareni su u [[Open Era|Open Eri]]. * Rekordi u '''boldu''' ukazuju da igrač drži rekord sam. * Rekordi u ''italiku'' su trenutno aktivni nizovi. {|class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |- !Period !Odabrani rekordi na Grand Slam turnirima !Igrač(i) s kojima(a) dijeli rekord |- |Wimbledon 2003-<br/>Roland Garros 2009.||Grand Slam karijere<ref>{{cite news|title=Federer never doubted Paris win|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tennis/8088261.stm|date=7. 6. 2009|access-date=9. 7. 2012|publisher=BBC Sport}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/06/08/sports/tennis/08tennis.html?ref=tennis|title=The Greatest? Federer's Victory Fills Last Hole on His Résumé|first=Christopher|last=Clarey|newspaper=The New York Times|date=7. 6. 2009|access-date=9. 7. 2012}}</ref>|| [[Rod Laver]] <br/> [[Andre Agassi]] <br/> [[Rafael Nadal]] |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Australian Open 2018.||'''20 titula<ref name="7Wimbledon (ATP)">{{cite web|title=Federer Wins Seventh Wimbledon Crown|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2012/07/27/Wimbledon-Sunday2-Final-Report.aspx|date=8. 7. 2012|access-date=9. 7. 2012|publisher=ATP World Tour}}</ref>||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Wimbledon 2019.||'''31 finale<ref>{{cite news|title=Federer joins sporting all-time greats|url=http://wwos.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8496147|date=9. 7. 2012|access-date=4. 12. 2014|agency=AAP|author=Darren Walton|publisher=NineMSN|work=Wide World of Sports |archive-url= https://web.archive.org/web/20141216081501/http://wwos.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8496147|archive-date=16. 12. 2014}}</ref>||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2005-<br/>US Open 2007.||'''10 uzastopnih finala<ref>{{cite web|title=Federer's numbers speak volumes|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/french09/columns/story?columnist=tandon_kamakshi&id=4240712|date=9. 6. 2009|access-date=12. 6. 2012|first=Kamakshi|last=Tandon|publisher=ESPN Internet Ventures|work=ESPN}}</ref>||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Wimbledon 2019.||'''45 polufinala<ref>{{cite web |url= http://www.tennishead.net/news/on-tour/2016/07/06/federer-makes-it-40 |title= Federer Makes It 40 |publisher= tennishead.net |date= 6. 7. 2016 |access-date= 11. 7. 2016 |archive-date= 9. 7. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160709030633/http://www.tennishead.net/news/on-tour/2016/07/06/federer-makes-it-40 |url-status= dead }}</ref>||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2004-<br/>Australian Open 2010.||'''23 uzastopna polufinala<ref>{{cite web|url=http://www.wimbledon.com/heritage/history/legends/roger-federer|title=Wimbledon Legends – Roger Federer|publisher=Wimbledon.com|author=Drew Lilley|access-date=5. 2. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110826032217/http://www.wimbledon.com/heritage/history/legends/roger-federer|archive-date=26. 8. 2011}}</ref><ref name=DEUCE/>||'''Jedini |- |''Roland Garros'' 2001-<br/>US Open 2019.|| 56 četvrtfinala<ref>{{cite web|title=Federer tops Tsonga, setting up Aussie Open QF with Murray|url=http://www.tennis.com/pro-game/2014/01/federer-tops-tsonga-straights-setting-aussie-open-qf-murray/50341/|publisher=Tennis.com|access-date=5. 12. 2014|date=20. 1. 2014|archive-date=10. 12. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210174837/http://www.tennis.com/pro-game/2014/01/federer-tops-tsonga-straights-setting-aussie-open-qf-murray/50341/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Vintage Federer Takes Out Tsonga|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2014/01/4/Australian-Open-2014-Day-8-Federer-Tsonga.aspx|date=20. 1. 2014|access-date=22. 1. 2014|publisher=ATP World Tour}}</ref>|| '''Jedini |- |'''Wimbledon 2004-<br/>Roland Garros 2013.||'''36 uzastopnih četvrtfinala'''<ref>{{cite web|title=Federer, again, silences the young|url=http://espn.go.com/tennis/aus13/story/_/id/8864687/australian-open-roger-federer-again-silences-young|date=21. 1. 2013|access-date=21. 1. 2013|first=Bonnie D.|last=Ford|publisher=ESPN Internet Ventures|work=ESPN}}</ref>||'''Jedini |- |'''Australian Open 2000—<br/>Australian Open 2016.||'''''65 uzastopnih nastupa<ref>{{cite web|title=Federer Sets Slam Streak; Tsong Cruises|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2014/01/3/Australian-Open-2014-Day-2-Federer-Tsonga-Raonic.aspx|date=14. 1. 2014|access-date=14. 1. 2014|publisher=ATP World Tour}}</ref><ref>{{cite news|title=Roger Federer breezes past James Duckworth|url=http://www.theguardian.com/sport/2014/jan/14/australian-open-roger-federer-james-duckworth|date=14. 1. 2014|access-date=14. 1. 2014|newspaper=The Guardian|agency=Australian Associated Press}}</ref>||'''Jedini |- |'''2004. i 2006–2007.||'''osvojio 3 ili više titula u trima godinama||'''Jedini |- |'''2004–2007. i 2009.||'''osvojio 2 ili više titula u 5 godina||'''Jedini |- |'''2006–2007.||'''osvojio 3 ili više titula u 2 uzastopne godine||'''Jedini |- |'''2004–2007.||'''osvojio 2 ili više titula u 4 uzastopne godine||'''Jedini |- |'''2004–2011.||'''dobio 20 ili više mečeva u 8 uzastopnih godina||'''Jedini |- |Wimbledon 2003-<br/>Australian Open 2017. ||5 ili više titula na 3 Grand Slam turnira|| '''Jedini |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Wimbledon 2012.||'''4 ili više titula na 3 Grand Slam turnira||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Wimbledon 2019.||'''5 ili više finala na sva 4 turnira||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Australian Open 2016.||'''7 ili više polufinala na sva 4 turnira||'''Jedini |- |'''Roland Garros 2001-<br/>Australian Open 2016.||'''10 ili više četvrtfinala na sva 4 turnira||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2003-<br/>US Open 2008.||'''5 uzastopnih titula na 2 Grand Slam turnira<ref name=DEUCE>{{cite web|title=Roger's Records To Stand Test of Time|url=http://www.atpworldtour.com/News/DEUCE-Tennis/DEUCE-Australian-Open-2010/Roger-Federer.aspx|date=12. 1. 2010|access-date=12. 2. 2012|first=Paul|last=Macpherson|publisher=ATP World Tour}}</ref>||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2004-<br/>US Open 2007.||'''Osvojio dva ista Grand Slam turnira četiri godine uzastopno||'''Jedini |- |Wimbledon 2003-<br/>Roland Garros 2007.||Dva ili više uzastopnih finala na sva četiri turnira||[[Ivan Lendl]] |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Roland Garros 2009.||'''Pet ili više uzastopnih polufinala na sva četiri turnira||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Roland Garros 2013.||'''''Devet ili više uzastopnih četvrtfinala na sva četiri turnira''||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2003-<br/>Australian Open 2006.||'''Dobio svojih prvih 7 finala<ref>{{cite news|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/usopen04/news/story?id=1880295|title=Federer unbeatable right now|publisher=ESPN Internet Ventures|work=ESPN|first=Greg|last=Garber|date=13. 9. 2004|access-date=31. 8. 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/news/tennis/federer-takes-new-leap-towards-history/2006/01/29/1138469610489.html?page=2|title=Federer takes new leap towards history|first=Richard|last=Hinds|newspaper=The Sydney Morning Herald|date=30. 1. 2006|access-date=31. 8. 2012}}</ref>||'''Jedini |- |'''Australian Open 2004-<br/>Australian Open 2018.||'''11 titula na tvrdoj podlozi||'''Jedini |- |US Open 2008-<br/>Wimbledon 2009.||vlasnik titula na Grand Slam turnirima na zemlji, travi i tvrdoj podlozi istovremeno<ref>{{cite news|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/columns/story?columnist=tandon_kamakshi&id=4768263|title=What's your tennis IQ? – 2009 tennis holiday quiz|publisher=ESPN|first=Kamakshi|last=Tandon|date=24. 12. 2009|access-date=18. 6. 2012}}</ref>||[[Rafael Nadal]] <br/> [[Novak Đoković]] |- |2006–2007, 2009.||Sva 4 finala u jednoj sezoni<ref>{{cite web|title=Roger Federer Bio|url=http://legacy.tennis.com/players/player_bio.aspx?player_name=Roger+Federer|access-date=5. 9. 2012|work=Tennis.com|publisher=Tennis Magazine|archive-date=26. 12. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226201303/http://legacy.tennis.com/players/player_bio.aspx?player_name=Roger+Federer|url-status=dead}}</ref>||[[Rod Laver]]<br/>[[Novak Đoković]] |- |Roland Garros 2006-<br/>US Open 2009.||Poražen u finalima na sva 4 turnira||[[Ivan Lendl]] |- |'''Australian Open 2000-<br/>Wimbledon 2019.||'''353 pobjede ||'''Jedini |- |'''Australian Open 2000-<br/>Australian Open 2019.||'''85 ili više pobjeda na 3 Grand Slam turnira||'''Jedini |- |'''Australian Open 2000-<br/>Roland Garros 2019.||'''70 ili više pobjeda na sva 4 Grand Slam turnira||'''Jedini |- |2006.||27 pobjeda u 1 sezoni||[[Novak Đoković]] |- |2004–2007. i 2009.||5 godina s postotkom pobjeda od 90% ili više || [[Björn Borg]] |- |'''Roland Garros 2004-<br/>US Open 2012.||'''23 puta prvi nosilac ||'''Jedini |- |'''Roland Garros 2004-<br/>Wimbledon 2008.||'''18 uzastopnih puta prvi nosilac||'''Jedini |- |'''US Open 2006-<br/>Roland Garros 2007.||'''dobio 36 uzastopnih setova||'''Jedini |- |'''US Open 2007.||'''dobio 35 uzastopnih poena na svoj servis||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2009.||'''50 asova u finalu||'''Jedini <!-- |- |'''Roland Garros 1999-<br/>Australian Open 2014.||'''6052 dobijena gema<ref>{{cite web|url=http://www.tennis28.com/slams/games_winpct_career.html |title=Game W/L% – Slams – Career |publisher=Tennis28.com |date= |access-date=22. 1. 2013}}</ref>||'''Jedini --> |- |'''Wimbledon 2005-<br/>Roland Garros 2007.||'''2 pobjednička niza od 25 ili više mečeva||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2005-<br/>US Open 2009.||'''3 pobjednička niza od 20 ili više mečeva||'''Jedini |- |'''Wimbledon 2004-<br/>US Open 2009.||'''5 pobjedničkih nizova od 15 ili više mečeva||'''Jedini |- |Australian Open 2017. || 4 pobjede protiv igrača iz top 10 na jednom turniru || [[Guillermo Vilas]] <br/> [[Björn Borg]] <br/> [[Mats Wilander]] |- |'''Roland Garros 1999-<br/>Wimbledon 2019.||'''77 učešća na GS turnirima ||'''Jedini |} {|class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |- !Grand Slam turnir !Period !Rekordi na svakom Grand Slam turniru posebno !Igrač(i) s kojim(a) dijeli rekord !Ref. |- |Australian Open||'''2004–2018.||'''7 finala||[[Novak Đoković]]|| |- |'''''Australian Open||'''''2004–2014.||'''''11 uzastopnih polufinala||'''''Jedini||<ref>{{cite news|title=Roger Federer forced to dig deep over five sets by Jo-Wilfried Tsonga in Australian Open|url=http://www.theaustralian.com.au/sport/tennis/roger-federer-forced-to-dig-deep-over-five-sets-by-jo-wilfried-tsonga-in-australian-open/story-fnbe6xeb-1226560450951|date=24. 1. 2013|access-date=24. 1. 2013|first=Courtney|last=Walsh|newspaper=The Australian}}</ref> |- |Australian Open||2007.||osvojio turnir bez izgubljenog seta||[[Ken Rosewall]]||<ref name=AO/> |- |'''Australian Open||'''2000–2019.||'''97 pobjeda||'''Jedini||<ref name=AO>{{cite web|url=http://2012.australianopen.com/en_AU/news/articles/2012-01-26/201201251327479058509.html?promo=rss&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Australian-Open+%28Australian+Open%29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118001202/http://2012.australianopen.com/en_AU/news/articles/2012-01-26/201201251327479058509.html?promo=rss&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Australian-Open+%28Australian+Open%29|title=Top 10: Fed's feats and streaks|archive-date=18. 1. 2013|publisher=Australian Open|access-date=16. 6. 2015}}</ref> |- |'''Australian Open||'''2006–2008.||'''dobio 30 uzastopnih setova||'''Jedini||<ref>{{cite news|title=Federer survives massive scare in Melbourne|url=http://www.reuters.com/article/2008/01/19/us-tennis-open-federer-idUSB38281020080119|date=19. 1. 2008|access-date=12. 2. 2012|first=Simon|last=Cambers|publisher=[[Reuters]]|archive-date=17. 3. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130317074815/http://www.reuters.com/article/2008/01/19/us-tennis-open-federer-idUSB38281020080119|url-status=dead}}</ref> |- |Roland Garros||2006–2009.||4 uzastopna finala||[[Björn Borg]]<br/>[[Ivan Lendl]]<br/>[[Rafael Nadal]]|| |- |'''Roland Garros||'''2006–2011.||'''4 poraza u finalima||'''Jedini||<ref>{{cite web|title=Record Breakers|url=http://www.rolandgarros.com/en_FR/about/records.html|access-date=28. 4. 2012|publisher=Roland Garros|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510155503/http://www.rolandgarros.com/en_FR/about/records.html|archive-date=10. 5. 2012}}</ref> |- |'''Roland Garros||'''2006–2008.||'''3 uzastopna poraza u finalima|'''Jedini|| |- |'''Roland Garros||'''2005–2009.||'''5 uzastopnih polufinala||'''Jedini|| |- |Roland Garros-Wimbledon||2009.||Ostvaren tzv. "Channel Slam": osvojena oba turnira u istoj godini||[[Rod Laver]]<br/>[[Björn Borg]]<br/>Rafael Nadal||<ref>{{cite news|url=http://sports.espn.go.com/sports/tennis/wimbledon11/columns/story?columnist=tandon_kamakshi&id=6671943|title=Nadal eyes another Channel Slam|publisher=ESPN Internet Ventures|work=ESPN|first=Kamakshi|last=Tandon|date=17. 6. 2011|access-date=10. 6. 2012}}</ref> |- |Wimbledon||2003–2017.||8 titula||'''Jedini|| |- |Wimbledon||2003–2007.||5 uzastopnih titula||[[Björn Borg]]||<ref>{{cite web|title=Wimbledon – Championships History|url=http://www.wimbledon.com/heritage/history/championships-history|access-date=4. 2. 2012|publisher=Wimbledon|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116064410/http://www.wimbledon.com/heritage/history/championships-history|archive-date=16. 11. 2011}}</ref> |- |'''Wimbledon||'''2003–2017.||'''11 finala||'''Jedini||<ref>{{cite web|title=Federer beats Djokovic to reach final|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/tennis/18740443|date=6. 7. 2012|access-date=6. 7. 2012|first=Aimee|last=Lewis|publisher=BBC Sport}}</ref><ref>{{cite web|title=Just like old times for Roger Federer|url=http://espn.go.com/tennis/wimbledon12/story/_/id/8135225/wimbledon-just-old-times-roger-federer|date=6. 7. 2012|access-date=7. 7. 2012|first=Greg|last=Garber|publisher=ESPN Internet Ventures|work=ESPN}}</ref> |- |'''Wimbledon||'''2001–2019.||'''101 pobjeda||'''Jedini|| |- |'''Wimbledon||'''2003–2019.||'''12 finala||'''Jedini|| |- |'''Wimbledon||'''2003–2009.||'''7 uzastopnih finala||'''Jedini||<ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aUxLXCgnHU70|title=Roddick Beats Murray for Wimbledon Final With Federer|first=Christopher|last=Elser|publisher=Bloomberg|date=3. 7. 2009|access-date=26. 8. 2012}}</ref> |- |'''Wimbledon||'''2005–2006, 2017–2018.||'''dobio 34 uzastopna seta||'''Jedini||<ref>{{cite web |url=http://www.atpworldtour.com/Share/Event-Draws.aspx?e=540&y=2006 |title=2006 Wimbledon draws and results |access-date=10. 4. 2013 |work=ATPWorldTour.com}}</ref> |- |Wimbledon||2019.||Najduže finale (po trajanju meča)||[[Novak Đoković]]|| |- |US Open||2004–2008.||5 titula||[[Jimmy Connors]]<br/>[[Pete Sampras]]||<ref name="USO titles">{{cite web|title=US Open Most Championship Titles Record Book|url=http://www.usopen.org/pdf/Record_Book_Most_Championship_Titles.pdf|access-date=26. 8. 2012|publisher=US Open |archive-url= https://web.archive.org/web/20110913191148/http://www.usopen.org/pdf/Record_Book_Most_Championship_Titles.pdf|archive-date=13. 9. 2011}}</ref> |- |'''US Open||'''2004–2008.||'''5 uzastopnih titula||'''Jedini||<ref name="USO titles"/> |- |'''US Open||'''2004–2009.||'''40 uzastopnih pobjeda||'''Jedini||<ref name="USO records">{{cite web|title=US Open Singles Record Book |url= http://www.usopen.org/pdf/Record_Book_Singles_Records.pdf|access-date=26. 8. 2012|publisher=US Open|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906233151/http://www.usopen.org/pdf/Record_Book_Singles_Records.pdf|archive-date=6. 9. 2012}}</ref> |} {|class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |- !Period !Ostali odabrani rekordi !Igrač(i) s kojim(a) dijeli rekord |- ! style="background:#dde;" colspan="3"|Rekordi na Masters Cupu |- |2003–2011.||6 titula<ref name=YEC>{{cite web|title=Tournament History|url=http://www.atpworldtour.com/Finals/About/Heritage.aspx|access-date=10. 4. 2013|publisher=Barclays ATP World Tour Finals}}</ref>||'''Jedini |- |2002–2018.||57 pobjeda<ref name=YEC/>||'''Jedini |- |2002–2015.||14 uzastopnih učešća<ref>{{cite web|title=Federer to Return to Barclays ATP World Tour Finals for Record 13th Straight Year|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2014/08/34/London-Finale-Federer-Qualifies.aspx|date=18. 8. 2014|access-date=18. 8. 2014|publisher=ATP World Tour}}</ref>|| '''Jedini |- |2003–2005.||14 uzastopnih pobjeda<ref>{{cite web|title=Roger Federer Player Profile – Activity|url=http://www.itftennis.com/procircuit/players/player/profile.aspx?playerid=10019424|access-date=31. 1. 2013|publisher=ITF Tennis|archive-date=18. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018162317/http://www.itftennis.com/procircuit/players/player/profile.aspx?playerid=10019424|url-status=dead}}</ref>||[[Ivan Lendl]]<br/>[[Novak Đoković]] |- ! style="background:#dde;" colspan=3|Rekordi na ATP Masters 1000 |- |2000–2019.||378 pobjeda<ref name=mediaguide>{{cite web|title=2013 ATP World Tour Media Guide|url=http://www.atpworldtour.com/Press/~/link.aspx?_id=BCB619B98AFF4FFFAFCADBBEA92D0129&amp;_z=z|access-date=31. 3. 2019|publisher=ATP World Tour}}</ref>||'''Jedini |- |2002–2019. || 50 finala ukupno ||'''Jedini |- |2005–2006.||osvojio četiri ili više titula u dvije uzastopne godine||'''Jedini |- |2002–2011.||Devet finala na različitim turnirima ||[[Novak Đoković]] <br/> [[Rafael Nadal]] |- |2006.||Šest finala u sezoni||[[Novak Đoković]] <br/> [[Rafael Nadal]] |- |2004–2017.||Pet titula na [[Indian Wells Masters]]u<ref>{{cite web|title=Federer Renews Reign in Indian Wells|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2012/03/11/Indian-Wells-Sunday-Federer-Tops-Isner.aspx|date=18. 3. 2012|access-date=19. 3. 2012|publisher=ATP World Tour}}</ref>||[[Novak Đoković]] |- |2002–2007.||Četiri titule na [[Hamburg Masters]]u ||'''Jedini |- |2005–2015.||Sedam titula na [[Cincinnati Masters]]u<ref>{{cite web|title=Đoković poražen od Federera u Cincinnatiju |url=http://balkans.aljazeera.net/vijesti/dokovic-porazen-od-federera-u-cincinnatiju|date=23. 8. 2015|access-date=27. 8. 2015|publisher=[[Al Jazeera Balkans]]}}</ref>||'''Jedini |- |2012, 2015.||osvojio turnir bez izgubljenog servisa ili seta<br/>([[Cincinnati Masters]])<ref name="cincinnati">{{cite web|title=Federer Wins Record Fifth Cincinnati Crown; Ties Nadal's Masters 1000 Mark|url=http://www.atpworldtour.com/News/Tennis/2012/08/33/Cincinnati-Sunday-Federer-Faces-Djokovic-In-Historic-Final.aspx|date=19. 8. 2012|access-date=20. 8. 2012|publisher=ATP World Tour}}</ref>||'''Jedini |- ! style="background:#dde;" colspan="3"|Ostali rekordi |- |2. 2. 2004 – 24. 6. 2018.||310 sedmica na br. 1<ref>{{cite web|title=Federer Rises Above|url=http://www.atpworldtour.com/News/DEUCE-Tennis/Federer-No1/Federer-No1-Tribute.aspx|first=James|last=Buddell|location=London|date=16. 7. 2012|access-date=16. 7. 2012 |publisher= ATP World Tour}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/2012-11-07/federer-breaks-tour-finals-record-to-open-bid-for-seventh-title.html|title=Federer Breaks Tour Finals Record to Open Bid for Seventh Title |author= Danielle Rossingh |publisher= Bloomberg |date=7. 11. 2012|access-date=9. 11. 2012}}</ref>||'''Jedini |- |2. 2. 2004-<br/>17. 8. 2008.|| [[Spisak ATP-brojeva 1 – pojedinačno|237 uzastopnih sedmica na br. 1]]<ref name=DEUCE/>||'''Jedini |- |24. 6. 2018.||Najstariji igrač na broju 1 (36 godina i 320 dana)||'''Jedini |- |2003–2005.||26 uzastopnih pobjeda protiv igrača iz top 10<ref name=numbers>{{cite news|title=Roger Federer: By the Numbers|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2009/tennis/07/05/federer.by.the.numbers/|date=8. 7. 2009|access-date=12. 6. 2012|publisher=[[Sports Illustrated]]|archive-date=11. 6. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120611174100/http://sportsillustrated.cnn.com/2009/tennis/07/05/federer.by.the.numbers/|url-status=dead}}</ref>||'''Jedini |- |2005–2006.||56 uzastopnih pobjeda na tvrdoj podlozi<ref name=numbers/>||'''Jedini |- |2003–2008.||65 uzastopnih pobjeda na travi<ref name=DEUCE/>||'''Jedini |- |2003–2005.||dobio 24 uzastopna finala<ref name=DEUCE/>||'''Jedini |- |2001–2019.||10 ili više titula na travi, zemlji i tvrdoj podlozi||'''Jedini |- |2003–2019.||19 titula na travi<ref name="grass court">{{cite web|title=FedEx ATP Reliability Index – Winning percentage on Grass|url=http://www.atpworldtour.com/Reliability-Zone/Reliability-Grass-Career-List.aspx|access-date=11. 2. 2012|publisher=ATP World Tour|archive-date=2. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202090841/http://www.atpworldtour.com/Reliability-Zone/Reliability-Grass-Career-List.aspx|url-status=dead}}</ref>||'''Jedini |- |2002–2019.||70 titula na tvrdoj podlozi<ref name="hard court">{{cite web|title=FedEx ATP Reliability Index – Winning percentage on Hard|url=http://www.atpworldtour.com/Reliability-Zone/Reliability-Hard-Career-List.aspx|access-date=11. 2. 2012|publisher=ATP World Tour|archive-date=31. 12. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111231032213/http://www.atpworldtour.com/Reliability-Zone/Reliability-Hard-Career-List.aspx|url-status=dead}}</ref>||'''Jedini |- |2002–2019.||75 titula na otvorenom||'''Jedini |- |2003–2019.||23 [[ATP 500]] titule ||'''Jedini |- |2000–2019.||15 finala na jednom turniru ([[ATP Basel]])||'''Jedini |- |2001–2015.||osvojena jedna ili više titula u 15 uzastopnih godina<ref>{{cite web|title=Roger Federer in 1,000th career win with Brisbane International title|url=http://www.bbc.com/sport/0/tennis/30767424|publisher=BBC Sport|date=11. 1. 2015}}</ref>||'''Jedini |- |1998–2019.||452 dobijena ''tie-breaka''<ref>{{cite web|title=FedEx ATP Reliability Index – Tie-breakers|url=http://www.atpworldtour.com/Reliability-Zone/Reliability-Tie-Breakers-Career-List.aspx|access-date=4. 2. 2012|publisher=ATP World Tour|archive-date=7. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307201335/http://www.atpworldtour.com/Reliability-Zone/Reliability-Tie-Breakers-Career-List.aspx|url-status=dead}}</ref>||'''Jedini |- |1999–2015.||postotak pobjeda od 87,38% (187–27) na travi<ref name="grass court"/>||'''Jedini''' |- <!-- |1998–2014.||postotak pobjeda od 82,79% (606–126) na tvrdoj podlozi<ref name="hard court"/>||'''Jedini''' |- !--> |2006.||ušao u 94,12% finala u jednoj sezoni||'''Jedini |- |2004–2008.||Dvoje uzastopne Olimpijske igre kao br. 1 na početku prvih i na kraju drugih||'''Jedini |- |2004–2012.||Troje uzastopne Olimpijske igre kao br. 1||'''Jedini |- |2005–2007.||Tri uzastopne kalendarske godine na br. 1 na početku i kraju sezone||'''Jedini |- |2000–2019.||''ušao u jedno ili više finala u 20 uzastopnih godina'' ||'''Jedini |- |2005–2007.||Tri kalendarske godine na br. 1 na početku i kraju sezone||[[Jimmy Connors]] |- |2003–2012.||završio među top 2 u devet godina ||'''Jedini |- |2007.||zaradio 10 miliona dolara u sezoni||[[Rafael Nadal]]<br/>[[Novak Đoković]] |- |2005–2007.||Dva pobjednička niza od 35 ili više mečeva||[[Björn Borg]] |- |2004–2012.||Sedam pobjedničkih nizova of 20 ili više mečeva<ref name=mediaguide/>||'''Jedini |- |2004–2006.|| Tri godine uzastopno osvojio više od 10 turnira || [[Rod Laver]]|| |} Dobitnik je nagrade za fer-plej za 2005. godinu. Također je četiri godine uzastopno (2005, 2006, 2007, 2008) osvojio nagradu Laureus za najboljeg svjetskog sportistu, te još jednom 2018, kada je dobio i Laureusovu nagradu za povratnika godine. Proglašen je osobom godine izvan Velike Britanije u 2006. u [[BBC]]-jevom izboru. == Galerija slika == <center> <gallery> Datoteka:Roger_federer_athens.jpg|<center>Federer na OI u Atini 2004.</center> Datoteka:Roger_Federer_Basel_2006.jpg|<center>Federer u Baselu 2006.</center> Datoteka:Federer_Monte_Carlo_2007.jpg|<center>Na turniru u Monte Carlu 2007.</center> Datoteka:Federer_Cincinnati_(2007).jpg|<center>Na Masters turniru u Cincinnatiju 2007.</center> Datoteka:Sampras_2008_MSG.JPG|<center>Egzibicijski meč sa Samprasom</center> Datoteka:Roger_Federer_at_the_2008_US_Open.jpg|<center>Na finalu ''US Opena'' 2008.</center> Datoteka:Roger_Federer_at_the_2008_Tennis_Masters_Cup4.jpg|<center>Na ''Masters Cupu'' u Šangaju</center> Datoteka:Federer_2009_Australian_Open.jpg|<center>Federer na ''Australian Openu'' 2009.</center> Datoteka:Roger_Federer_at_the_2009_Wimbledon_Championships_09.jpg|<center>Na ''Wimbledonu'' 2009.</center> Datoteka:Roger_Federer_(26_June_2009,_Wimbledon)_4.jpg|<center>Rogerov servis</center> Datoteka:Roger_Federer_at_the_2009_French_Open_12.jpg|<center>Rogerov jednoručni bekhend</center> Datoteka:Roger_Federer_-_US_Open_2006.jpg|<center>Federer izvodi forehand</center> </center> </gallery> </center> == Također pogledajte == * ''[[100 najvećih tenisera svih vremena (emisija)|100 najvećih tenisera svih vremena]]'' == Napomene == {{reflist|group=lower-alpha}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Roger Federer}} * [http://www.rogerfederer.com Zvanični sajt] * [http://www.atpworldtour.com/en/players/roger-federer/f324/overview Federerov profil] na ''[[Asocijacija teniskih profesionalaca|ATP.com]]'' * [http://www.rogerfedererfoundation.org Fondacija "Roger Federer"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221130144/http://rogerfedererfoundation.org/ |date=21. 2. 2009 }} * [https://web.archive.org/web/20170930204930/http://www.goroger.net/ Sajt Federerovih navijača] * [https://www.youtube.com/watch?v=9OMBFhXYNu0 Intervju s Rogerom Federerom], serijal "Oni pobjeđuju", [[Al Jazeera Balkans]], 26. 6. 2017 ([[YouTube]]) {{S-start}} {{Redoslijed | prije = [[Thomas Frischknecht]] | naslov = [[Spisak nosilaca zastave Švicarske na Olimpijskim igrama|Nosilac zastave Švicarske]]: <br /> [[Olimpijske igre 2004.|Atina 2004.]] <br /> [[Olimpijske igre 2008.|Peking 2008.]] | poslije = [[Stanislas Wawrinka]] }} {{S-end}} {{Roger Federer}} {{Federer - Grand Slam}} {{Federer - postignuća}} {{BBC međunarodni sportist godine}} {{Normativna kontrola}} {{Istaknuti članak}} {{DEFAULTSORT:Federer, Roger}} [[Kategorija:Roger Federer|*]] [[Kategorija:Rođeni 1981.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Basel]] [[Kategorija:Švicarski teniseri]] [[Kategorija:Švicarski olimpijci]] [[Kategorija:Pobjednici US Opena]] [[Kategorija:Teniseri na Olimpijskim igrama 2000.]] [[Kategorija:Teniseri na Olimpijskim igrama 2004.]] [[Kategorija:Teniseri na Olimpijskim igrama 2008.]] [[Kategorija:Teniseri na Olimpijskim igrama 2012.]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (Švicarska)]] [[Kategorija:Osvajači srebrne medalje na Olimpijskim igrama (Švicarska)]] 1xbl3n3sgkg55m1a80dair0fdprxpg7 Kategorija:Refleksi 14 87501 3848520 2040015 2026-05-22T09:31:42Z Panasko 146730 [[Kategorija:Fiziologija]] uklonjena; [[Kategorija:Neurofiziologija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848520 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Reflexes}} [[Kategorija:Neurofiziologija]] om4nepbfeeuwnafd13wjr2jzq4h1wih Koncentracijski logor Kruščica 0 89045 3848420 3846503 2026-05-22T03:36:31Z نوفاك اتشمان 16322 +[[Kategorija:Osnivanja u 1941.]]; +[[Kategorija:Ukidanja u 1941.]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848420 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Logor Kruscica 1.jpg|desno|mini|Spomen ploča na zgradi bivšeg logora u Kruščici]] [[Datoteka:Logor Kruscica 2.jpg|desno|mini|Spomenik u bivšem logoru u Kruščici]] [[Datoteka:Logor Kruscica 3.jpg|desno|mini|Spomen ploča na zgradi bivšeg logora u Kruščici]] [[Datoteka:Logor Kruscica 14.JPG|desno|mini|Spomenik u bivšem logoru u Kruščici]] [[Datoteka:Logor Kruscica 8.JPG|desno|mini|Spomen ploča sa imenima ubijenih Srba u Kruščici, postavljena od općine Pale]] [[Datoteka:Logor Kruscica 10.JPG|desno|mini|Spomen ploča sa imenima ubijenih zeničkih radnika i komunista, postavljena od općine Zenica]] '''Koncentracioni logor Kruščica''' je bio [[Ustaše|ustaški]] [[koncentracijski logor]] u kojem su za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] bili zatvarani protivnici [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]], [[Komunizam|komunisti]], [[Srbi]] i [[Jevreji]]. Logor je bio u funkciji od augusta do septembra 1941.<ref>[http://www.bundesfinanzministerium.de/Content/DE/Standardartikel/Themen/Oeffentliche_Finanzen/Vermoegensrecht_und_Entschaedigungen/Kriegsfolgen_Wiedergutmachung/Haftstaetten_Liste.pdf?__blob=publicationFile&v=2 Konzentrazionslager und andere vergleichbare Haftstätten im Rahmen der Anerkennung des Artikel-2 Abkommens mit der [[Jewish Claims Conference]] (JCC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020802/http://www.bundesfinanzministerium.de/Content/DE/Standardartikel/Themen/Oeffentliche_Finanzen/Vermoegensrecht_und_Entschaedigungen/Kriegsfolgen_Wiedergutmachung/Haftstaetten_Liste.pdf?__blob=publicationFile&v=2 |date=5. 3. 2016 }} {{Simboli jezika|de|Njemački jezik}}</ref> ==Historija== Logor se nalazio u naselju [[Krušćica (Vitez)|Krušćica]] u općini [[Vitez (općina)|Vitez]]. Sastajao od nekoliko baraka, koje su izgrađena za vrijeme [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] i u kojima su bili uhapšeni politički protivnici tadašnjeg režima.<ref>{{Cite web |url=http://www.safaric-safaric.si/knjige/1999%20Macek%20Luburic.html |title='''Maček u Luburićevom zatočeništvu''', Ivan Mužić, Split 1999. godine |access-date=29. 4. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501081316/http://www.safaric-safaric.si/knjige/1999%20Macek%20Luburic.html |archive-date=1. 5. 2009 |url-status=dead }}</ref> Prema nekim podacima u logoru je bio zarobljen hrvatski književnik i političar [[Mile Budak]]. ===Osnivanje logora=== Osnivanjem NDH, logor je po naređenju [[Vjekoslav Luburić|Vjekoslava Maksa Luburića]] obnovljen krajem jula 1941. godine. Po nekim izvorima osnivanje logora organizirao je [[Ustaše|ustaški]] satnik [[Mijo Babić]].<ref name="KLJ"/> Luburić se još sredinom jula 1941. godine obratio ustaškom povjereniku za Bosnu i Hercegovinu [[Jure Francetić|Juri Francetiću]] i tražio da se u Kruščicu uputi grupa uhapšenih Srba, koji bi radili na popravci logora i građenju baraka, te ograđivanju logora.<ref name=Travnik>'''Travnik u NOR-u, knjiga prva''', ''Ćamil Kazazović'', Naša riječ, Zenica 1969. godine</ref> Zamjenik Jure Francetića, [[Drago Jilek]] uz pomoć ustaškog tabornika sa [[Pale|Pala]], uhapsio je 75 Srba i otpremio ih za Kruščicu. Preuzeo ih je ustaški zastavnik Jozo Gesler, koji od Luburića bio imenovan zapovjednikom logora, te im naredio da dovrše izgradnju započetih baraka i logor ograde žicom. Logor je osiguravala 13. ustaška bojna.<ref name="KLJ">{{Cite web |url=http://znaci.net/00003/510.pdf |title=&#91;&#91;Antun Miletić&#93;&#93; ''Koncentracioni logor Jasenovac'', Narodna knjiga |access-date=11. 9. 2015 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305215155/http://znaci.net/00003/510.pdf |url-status=dead }}</ref> ===Incident u augustu 1941. godine=== Početkom augusta stigla je grupa od 23 zatvorenika iz [[Zenica|Zenice]], uglavnom seljaci i radnici iz željezare. Među njima je bilo i nekoliko komunista, nakon hapšenja komunističke podružnice u Zenici. Zbog pretpostavke da su u grupi dvojica [[Hrvati|Hrvata]] i jedan [[Bošnjak]],<ref name="Travnik"/> ustaške su vlasti u [[Travnik]]u naredile da se preispita razlog za njihovo hapšenje. Ustaški su čuvari odbili pustiti žandarmerijskog poručnika Marjana Čilića, koji je dobio naređenje saslušati ovu trojicu i ustanoviti razloge njihovog hapšenja. Po navodima Mitra Marunića, žandarmerijskog podnarednika u [[Vitez]]u, Čilić se vratio u stanicu, a putem je sreo zapovjednika logora Geslera, kojem je objasnio problematiku o hapšenju trojice Zeničana. Nakon razgovora sa Čilićem, pijani zapovjednik Gesler ulazi u logor i traži zarobljene, te jednog odmah ubija hicem iz pištolja, a nakon što mu se metak zaglavio u pištolju, logoraši su počeli bježati kroz prozore, na što su ih ustaški stražari pobili. Hicima kroz prozor ubijeno je 17 logoraša. a jedan od ustaša ranio je i Geslera u grudi, te je od posljedica ranjavanja umro, prije nego što je došla pomoć.<ref name="Travnik"/> Iste noći u logor je došlo pojačanje iz [[Travnik]]a i Viteza, te je i grupa sa [[Pale (RS)|Pala]] likvidirana. Pobijeni su bačeni u jamu, koja je bila predviđena za krečanu i u njoj su sahranjeni. Ukupno je te noći ubijeno 98 logoraša. ===Transporti Židova=== Nakon smrti Geslera, ustaška komanda postavlja [[Mato Mandušić|Matu Mandušića]]<ref name="KLJ"/> za zapovjednika logora, te pojačava stražu na 60 ustaša iz 13. ustaške bojnice. Krajem augusta i početkom septembra u logor su dovođeni Židovi iz Sarajeva, te Srbi i Židovi iz drugih gradova Bosne i Hercegovine. Sredinom septembra u logoru je već bilo oko 1.500 logoraša. Zarobljene Srbe su odvodili noću i strijeljali na Smrikama, mjestu u okolini Travnika. Zbog porasta broja logoraša i nemogućnosti ishrane, [[Nikola Tusun]], ustaški zapovjednik iz Travnika podnosi izvještaj [[Eugen Kvaternik|Eugenu Kvaterniku]] o problemima u logoru u kojem kaže: {{Citat|... U Kruščici vodi koncentracioni logor Mate Mandušić, ustaški zastavnik od 13. ustaške bojnice sa 60 ustaša. U logoru ima nešto Srba, a većinom Židova i djece - ukupno 1.539 osoba. Isti su došli iz Jasike u dva transporta ukupno 759 osoba i iz Sarajeva u dva transporta ukupno 780 osoba...}} te dalje, {{Citat|...da se za Židove iz cijele države nađe određena teritorija gdje bi se smjestili i bili izolirani od našeg življa, na kojoj bi teritoriji bili nadzirani u svome radu...<ref name="Travnik"/>}} Na osnovu ovog zahtjeva od 19. septembra 1941. godine, stiglo je naređenje da se svi Židovi iz Kruščice transportuju u [[koncentracioni logor Jasenovac]]. Tada je logor u Kruščici služio kao prihvatni logor u kome su Židovi iz [[Sarajevo|Sarajeva]] smještani jedno vrijeme, nakon čega bi bili transportirani za Jasenovac. To dolazi na protivljenje stožernika [[Petar Paradžik|Petra Paradžika]], koji se ponovo žali Kvaterniku i zahtijeva logor Kruščicu za Židove iz župe Lašva-Glaž odnosno gradova Travnika, [[Visoko]]g, Zenice i [[Zavidovići|Zavidovića]]. Nakon te intervencije ustaška vlast zatvara logor krajem 1941. godine, a Židove sa ovog područja direkto šalju u Jasenovac. Zatvorenici su 6. oktobra 1941. slati i u [[Koncentracioni logor Loborgrad]], koji se nalazio u općini [[Lobor]], sjeverno od [[Zagreb]]a,<ref name="Terror">[[Wolfgang Benz]] und [[Barbara Distel]] - ''Der Ort des Terrors - Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager - Frauen- und Kinderlager - Loborgrad - Band 9'', S. 319, [[Verlag C. H. Beck]] - Gefördert durch die [[Kulturstiftung des Bundes]], München 2009, {{ISBN|978-3-406-57238-8}}. {{Simboli jezika|de|Njemački jezik}}</ref> kao i u [[Koncentracioni logor Jadovno]], koji se nalazio u općini [[Gospić]].<ref>[http://www.jadovno.com/eng-lat-493/articles/genocid-bez-kazne-1882.html#.VfMnb338ut8 Genocid bez kazne na jadovno.com]{{Mrtav link}}</ref> ===Spomenik u SFRJ=== Logor je nakon kraja rata uništen, a na mjestu jedne od baraka renovirana je jedna od preostalih baraka, kao memorijalni muzej. Pored barake, izgrađene od impregnisanog drveta, izgrađen je spomenik autora [[Fadil Bilić|Fadila Bilića]] sa citatima [[Ivan Goran Kovačić|Ivana Gorana Kovačića]] iz poeme [[Jama (poema)|Jama]]. {{Citat|...Posljednje svjetlo prije strašne noći<br> Bio je bljesak munjevita noža,<br> I vrisak, bijel još i sad u sljepoći,<br> I bijela, bijela krvnikova koža;<br> Jer do pojasa svi su bili goli<br> I tako nagi oči su nam boli...}} Zbog svog izgleda baraka je nazvana ''Crna kuća''. U toku [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 90-tih godina, oštećena je i danas ne služi muzejskoj svrsi. Na površini od oko 2.000 m² nalazi se još spomenik, te spomen ploče ubijenim Srbima i Židovima sa njihovim imenima, postavljena od općine Pale, te ploča sa imenima pobijenih osoba iz Zenice, koju je postavila općina Zenica. ==Reference== {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Kruščica concentration camp|Koncentracioni logor Kruščica}} * [http://collections.ushmm.org/search/catalog/irn501904 Dokumenti o logoru na collections.ushmm.org] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005456 Holocaust Encyclopedia] {{Simboli jezika|en|Engleski}} [[Kategorija:Koncentracijski logori u Drugom svjetskom ratu|Kruščica]] [[Kategorija:Koncentracijski logori u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj|Kruščica]] [[Kategorija:Vitez]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Vitezu]] [[Kategorija:Spomenici narodnooslobodilačke borbe u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Ratni zločini u Jugoslaviji u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Hrvatska]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Osnivanja u 1941.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1941.]] mkdw6txo4q1rtiahsoqzemfjlz2ds67 3848422 3848420 2026-05-22T03:40:05Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:1941. u Bosni i Hercegovini]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848422 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Logor Kruscica 1.jpg|desno|mini|Spomen ploča na zgradi bivšeg logora u Kruščici]] [[Datoteka:Logor Kruscica 2.jpg|desno|mini|Spomenik u bivšem logoru u Kruščici]] [[Datoteka:Logor Kruscica 3.jpg|desno|mini|Spomen ploča na zgradi bivšeg logora u Kruščici]] [[Datoteka:Logor Kruscica 14.JPG|desno|mini|Spomenik u bivšem logoru u Kruščici]] [[Datoteka:Logor Kruscica 8.JPG|desno|mini|Spomen ploča sa imenima ubijenih Srba u Kruščici, postavljena od općine Pale]] [[Datoteka:Logor Kruscica 10.JPG|desno|mini|Spomen ploča sa imenima ubijenih zeničkih radnika i komunista, postavljena od općine Zenica]] '''Koncentracioni logor Kruščica''' je bio [[Ustaše|ustaški]] [[koncentracijski logor]] u kojem su za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] bili zatvarani protivnici [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]], [[Komunizam|komunisti]], [[Srbi]] i [[Jevreji]]. Logor je bio u funkciji od augusta do septembra 1941.<ref>[http://www.bundesfinanzministerium.de/Content/DE/Standardartikel/Themen/Oeffentliche_Finanzen/Vermoegensrecht_und_Entschaedigungen/Kriegsfolgen_Wiedergutmachung/Haftstaetten_Liste.pdf?__blob=publicationFile&v=2 Konzentrazionslager und andere vergleichbare Haftstätten im Rahmen der Anerkennung des Artikel-2 Abkommens mit der [[Jewish Claims Conference]] (JCC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020802/http://www.bundesfinanzministerium.de/Content/DE/Standardartikel/Themen/Oeffentliche_Finanzen/Vermoegensrecht_und_Entschaedigungen/Kriegsfolgen_Wiedergutmachung/Haftstaetten_Liste.pdf?__blob=publicationFile&v=2 |date=5. 3. 2016 }} {{Simboli jezika|de|Njemački jezik}}</ref> ==Historija== Logor se nalazio u naselju [[Krušćica (Vitez)|Krušćica]] u općini [[Vitez (općina)|Vitez]]. Sastajao od nekoliko baraka, koje su izgrađena za vrijeme [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] i u kojima su bili uhapšeni politički protivnici tadašnjeg režima.<ref>{{Cite web |url=http://www.safaric-safaric.si/knjige/1999%20Macek%20Luburic.html |title='''Maček u Luburićevom zatočeništvu''', Ivan Mužić, Split 1999. godine |access-date=29. 4. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501081316/http://www.safaric-safaric.si/knjige/1999%20Macek%20Luburic.html |archive-date=1. 5. 2009 |url-status=dead }}</ref> Prema nekim podacima u logoru je bio zarobljen hrvatski književnik i političar [[Mile Budak]]. ===Osnivanje logora=== Osnivanjem NDH, logor je po naređenju [[Vjekoslav Luburić|Vjekoslava Maksa Luburića]] obnovljen krajem jula 1941. godine. Po nekim izvorima osnivanje logora organizirao je [[Ustaše|ustaški]] satnik [[Mijo Babić]].<ref name="KLJ"/> Luburić se još sredinom jula 1941. godine obratio ustaškom povjereniku za Bosnu i Hercegovinu [[Jure Francetić|Juri Francetiću]] i tražio da se u Kruščicu uputi grupa uhapšenih Srba, koji bi radili na popravci logora i građenju baraka, te ograđivanju logora.<ref name=Travnik>'''Travnik u NOR-u, knjiga prva''', ''Ćamil Kazazović'', Naša riječ, Zenica 1969. godine</ref> Zamjenik Jure Francetića, [[Drago Jilek]] uz pomoć ustaškog tabornika sa [[Pale|Pala]], uhapsio je 75 Srba i otpremio ih za Kruščicu. Preuzeo ih je ustaški zastavnik Jozo Gesler, koji od Luburića bio imenovan zapovjednikom logora, te im naredio da dovrše izgradnju započetih baraka i logor ograde žicom. Logor je osiguravala 13. ustaška bojna.<ref name="KLJ">{{Cite web |url=http://znaci.net/00003/510.pdf |title=&#91;&#91;Antun Miletić&#93;&#93; ''Koncentracioni logor Jasenovac'', Narodna knjiga |access-date=11. 9. 2015 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305215155/http://znaci.net/00003/510.pdf |url-status=dead }}</ref> ===Incident u augustu 1941. godine=== Početkom augusta stigla je grupa od 23 zatvorenika iz [[Zenica|Zenice]], uglavnom seljaci i radnici iz željezare. Među njima je bilo i nekoliko komunista, nakon hapšenja komunističke podružnice u Zenici. Zbog pretpostavke da su u grupi dvojica [[Hrvati|Hrvata]] i jedan [[Bošnjak]],<ref name="Travnik"/> ustaške su vlasti u [[Travnik]]u naredile da se preispita razlog za njihovo hapšenje. Ustaški su čuvari odbili pustiti žandarmerijskog poručnika Marjana Čilića, koji je dobio naređenje saslušati ovu trojicu i ustanoviti razloge njihovog hapšenja. Po navodima Mitra Marunića, žandarmerijskog podnarednika u [[Vitez]]u, Čilić se vratio u stanicu, a putem je sreo zapovjednika logora Geslera, kojem je objasnio problematiku o hapšenju trojice Zeničana. Nakon razgovora sa Čilićem, pijani zapovjednik Gesler ulazi u logor i traži zarobljene, te jednog odmah ubija hicem iz pištolja, a nakon što mu se metak zaglavio u pištolju, logoraši su počeli bježati kroz prozore, na što su ih ustaški stražari pobili. Hicima kroz prozor ubijeno je 17 logoraša. a jedan od ustaša ranio je i Geslera u grudi, te je od posljedica ranjavanja umro, prije nego što je došla pomoć.<ref name="Travnik"/> Iste noći u logor je došlo pojačanje iz [[Travnik]]a i Viteza, te je i grupa sa [[Pale (RS)|Pala]] likvidirana. Pobijeni su bačeni u jamu, koja je bila predviđena za krečanu i u njoj su sahranjeni. Ukupno je te noći ubijeno 98 logoraša. ===Transporti Židova=== Nakon smrti Geslera, ustaška komanda postavlja [[Mato Mandušić|Matu Mandušića]]<ref name="KLJ"/> za zapovjednika logora, te pojačava stražu na 60 ustaša iz 13. ustaške bojnice. Krajem augusta i početkom septembra u logor su dovođeni Židovi iz Sarajeva, te Srbi i Židovi iz drugih gradova Bosne i Hercegovine. Sredinom septembra u logoru je već bilo oko 1.500 logoraša. Zarobljene Srbe su odvodili noću i strijeljali na Smrikama, mjestu u okolini Travnika. Zbog porasta broja logoraša i nemogućnosti ishrane, [[Nikola Tusun]], ustaški zapovjednik iz Travnika podnosi izvještaj [[Eugen Kvaternik|Eugenu Kvaterniku]] o problemima u logoru u kojem kaže: {{Citat|... U Kruščici vodi koncentracioni logor Mate Mandušić, ustaški zastavnik od 13. ustaške bojnice sa 60 ustaša. U logoru ima nešto Srba, a većinom Židova i djece - ukupno 1.539 osoba. Isti su došli iz Jasike u dva transporta ukupno 759 osoba i iz Sarajeva u dva transporta ukupno 780 osoba...}} te dalje, {{Citat|...da se za Židove iz cijele države nađe određena teritorija gdje bi se smjestili i bili izolirani od našeg življa, na kojoj bi teritoriji bili nadzirani u svome radu...<ref name="Travnik"/>}} Na osnovu ovog zahtjeva od 19. septembra 1941. godine, stiglo je naređenje da se svi Židovi iz Kruščice transportuju u [[koncentracioni logor Jasenovac]]. Tada je logor u Kruščici služio kao prihvatni logor u kome su Židovi iz [[Sarajevo|Sarajeva]] smještani jedno vrijeme, nakon čega bi bili transportirani za Jasenovac. To dolazi na protivljenje stožernika [[Petar Paradžik|Petra Paradžika]], koji se ponovo žali Kvaterniku i zahtijeva logor Kruščicu za Židove iz župe Lašva-Glaž odnosno gradova Travnika, [[Visoko]]g, Zenice i [[Zavidovići|Zavidovića]]. Nakon te intervencije ustaška vlast zatvara logor krajem 1941. godine, a Židove sa ovog područja direkto šalju u Jasenovac. Zatvorenici su 6. oktobra 1941. slati i u [[Koncentracioni logor Loborgrad]], koji se nalazio u općini [[Lobor]], sjeverno od [[Zagreb]]a,<ref name="Terror">[[Wolfgang Benz]] und [[Barbara Distel]] - ''Der Ort des Terrors - Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager - Frauen- und Kinderlager - Loborgrad - Band 9'', S. 319, [[Verlag C. H. Beck]] - Gefördert durch die [[Kulturstiftung des Bundes]], München 2009, {{ISBN|978-3-406-57238-8}}. {{Simboli jezika|de|Njemački jezik}}</ref> kao i u [[Koncentracioni logor Jadovno]], koji se nalazio u općini [[Gospić]].<ref>[http://www.jadovno.com/eng-lat-493/articles/genocid-bez-kazne-1882.html#.VfMnb338ut8 Genocid bez kazne na jadovno.com]{{Mrtav link}}</ref> ===Spomenik u SFRJ=== Logor je nakon kraja rata uništen, a na mjestu jedne od baraka renovirana je jedna od preostalih baraka, kao memorijalni muzej. Pored barake, izgrađene od impregnisanog drveta, izgrađen je spomenik autora [[Fadil Bilić|Fadila Bilića]] sa citatima [[Ivan Goran Kovačić|Ivana Gorana Kovačića]] iz poeme [[Jama (poema)|Jama]]. {{Citat|...Posljednje svjetlo prije strašne noći<br> Bio je bljesak munjevita noža,<br> I vrisak, bijel još i sad u sljepoći,<br> I bijela, bijela krvnikova koža;<br> Jer do pojasa svi su bili goli<br> I tako nagi oči su nam boli...}} Zbog svog izgleda baraka je nazvana ''Crna kuća''. U toku [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 90-tih godina, oštećena je i danas ne služi muzejskoj svrsi. Na površini od oko 2.000 m² nalazi se još spomenik, te spomen ploče ubijenim Srbima i Židovima sa njihovim imenima, postavljena od općine Pale, te ploča sa imenima pobijenih osoba iz Zenice, koju je postavila općina Zenica. ==Reference== {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Kruščica concentration camp|Koncentracioni logor Kruščica}} * [http://collections.ushmm.org/search/catalog/irn501904 Dokumenti o logoru na collections.ushmm.org] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005456 Holocaust Encyclopedia] {{Simboli jezika|en|Engleski}} [[Kategorija:Koncentracijski logori u Drugom svjetskom ratu|Kruščica]] [[Kategorija:Koncentracijski logori u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj|Kruščica]] [[Kategorija:Vitez]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Vitezu]] [[Kategorija:Spomenici narodnooslobodilačke borbe u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Ratni zločini u Jugoslaviji u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Hrvatska]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Osnivanja u 1941.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1941.]] [[Kategorija:1941. u Bosni i Hercegovini]] imf7rlk9w9wlwupk8obeejo5dhltom7 3848431 3848422 2026-05-22T04:47:44Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Holokaust]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848431 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Logor Kruscica 1.jpg|desno|mini|Spomen ploča na zgradi bivšeg logora u Kruščici]] [[Datoteka:Logor Kruscica 2.jpg|desno|mini|Spomenik u bivšem logoru u Kruščici]] [[Datoteka:Logor Kruscica 3.jpg|desno|mini|Spomen ploča na zgradi bivšeg logora u Kruščici]] [[Datoteka:Logor Kruscica 14.JPG|desno|mini|Spomenik u bivšem logoru u Kruščici]] [[Datoteka:Logor Kruscica 8.JPG|desno|mini|Spomen ploča sa imenima ubijenih Srba u Kruščici, postavljena od općine Pale]] [[Datoteka:Logor Kruscica 10.JPG|desno|mini|Spomen ploča sa imenima ubijenih zeničkih radnika i komunista, postavljena od općine Zenica]] '''Koncentracioni logor Kruščica''' je bio [[Ustaše|ustaški]] [[koncentracijski logor]] u kojem su za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] bili zatvarani protivnici [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]], [[Komunizam|komunisti]], [[Srbi]] i [[Jevreji]]. Logor je bio u funkciji od augusta do septembra 1941.<ref>[http://www.bundesfinanzministerium.de/Content/DE/Standardartikel/Themen/Oeffentliche_Finanzen/Vermoegensrecht_und_Entschaedigungen/Kriegsfolgen_Wiedergutmachung/Haftstaetten_Liste.pdf?__blob=publicationFile&v=2 Konzentrazionslager und andere vergleichbare Haftstätten im Rahmen der Anerkennung des Artikel-2 Abkommens mit der [[Jewish Claims Conference]] (JCC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020802/http://www.bundesfinanzministerium.de/Content/DE/Standardartikel/Themen/Oeffentliche_Finanzen/Vermoegensrecht_und_Entschaedigungen/Kriegsfolgen_Wiedergutmachung/Haftstaetten_Liste.pdf?__blob=publicationFile&v=2 |date=5. 3. 2016 }} {{Simboli jezika|de|Njemački jezik}}</ref> ==Historija== Logor se nalazio u naselju [[Krušćica (Vitez)|Krušćica]] u općini [[Vitez (općina)|Vitez]]. Sastajao od nekoliko baraka, koje su izgrađena za vrijeme [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] i u kojima su bili uhapšeni politički protivnici tadašnjeg režima.<ref>{{Cite web |url=http://www.safaric-safaric.si/knjige/1999%20Macek%20Luburic.html |title='''Maček u Luburićevom zatočeništvu''', Ivan Mužić, Split 1999. godine |access-date=29. 4. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501081316/http://www.safaric-safaric.si/knjige/1999%20Macek%20Luburic.html |archive-date=1. 5. 2009 |url-status=dead }}</ref> Prema nekim podacima u logoru je bio zarobljen hrvatski književnik i političar [[Mile Budak]]. ===Osnivanje logora=== Osnivanjem NDH, logor je po naređenju [[Vjekoslav Luburić|Vjekoslava Maksa Luburića]] obnovljen krajem jula 1941. godine. Po nekim izvorima osnivanje logora organizirao je [[Ustaše|ustaški]] satnik [[Mijo Babić]].<ref name="KLJ"/> Luburić se još sredinom jula 1941. godine obratio ustaškom povjereniku za Bosnu i Hercegovinu [[Jure Francetić|Juri Francetiću]] i tražio da se u Kruščicu uputi grupa uhapšenih Srba, koji bi radili na popravci logora i građenju baraka, te ograđivanju logora.<ref name=Travnik>'''Travnik u NOR-u, knjiga prva''', ''Ćamil Kazazović'', Naša riječ, Zenica 1969. godine</ref> Zamjenik Jure Francetića, [[Drago Jilek]] uz pomoć ustaškog tabornika sa [[Pale|Pala]], uhapsio je 75 Srba i otpremio ih za Kruščicu. Preuzeo ih je ustaški zastavnik Jozo Gesler, koji od Luburića bio imenovan zapovjednikom logora, te im naredio da dovrše izgradnju započetih baraka i logor ograde žicom. Logor je osiguravala 13. ustaška bojna.<ref name="KLJ">{{Cite web |url=http://znaci.net/00003/510.pdf |title=&#91;&#91;Antun Miletić&#93;&#93; ''Koncentracioni logor Jasenovac'', Narodna knjiga |access-date=11. 9. 2015 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305215155/http://znaci.net/00003/510.pdf |url-status=dead }}</ref> ===Incident u augustu 1941. godine=== Početkom augusta stigla je grupa od 23 zatvorenika iz [[Zenica|Zenice]], uglavnom seljaci i radnici iz željezare. Među njima je bilo i nekoliko komunista, nakon hapšenja komunističke podružnice u Zenici. Zbog pretpostavke da su u grupi dvojica [[Hrvati|Hrvata]] i jedan [[Bošnjak]],<ref name="Travnik"/> ustaške su vlasti u [[Travnik]]u naredile da se preispita razlog za njihovo hapšenje. Ustaški su čuvari odbili pustiti žandarmerijskog poručnika Marjana Čilića, koji je dobio naređenje saslušati ovu trojicu i ustanoviti razloge njihovog hapšenja. Po navodima Mitra Marunića, žandarmerijskog podnarednika u [[Vitez]]u, Čilić se vratio u stanicu, a putem je sreo zapovjednika logora Geslera, kojem je objasnio problematiku o hapšenju trojice Zeničana. Nakon razgovora sa Čilićem, pijani zapovjednik Gesler ulazi u logor i traži zarobljene, te jednog odmah ubija hicem iz pištolja, a nakon što mu se metak zaglavio u pištolju, logoraši su počeli bježati kroz prozore, na što su ih ustaški stražari pobili. Hicima kroz prozor ubijeno je 17 logoraša. a jedan od ustaša ranio je i Geslera u grudi, te je od posljedica ranjavanja umro, prije nego što je došla pomoć.<ref name="Travnik"/> Iste noći u logor je došlo pojačanje iz [[Travnik]]a i Viteza, te je i grupa sa [[Pale (RS)|Pala]] likvidirana. Pobijeni su bačeni u jamu, koja je bila predviđena za krečanu i u njoj su sahranjeni. Ukupno je te noći ubijeno 98 logoraša. ===Transporti Židova=== Nakon smrti Geslera, ustaška komanda postavlja [[Mato Mandušić|Matu Mandušića]]<ref name="KLJ"/> za zapovjednika logora, te pojačava stražu na 60 ustaša iz 13. ustaške bojnice. Krajem augusta i početkom septembra u logor su dovođeni Židovi iz Sarajeva, te Srbi i Židovi iz drugih gradova Bosne i Hercegovine. Sredinom septembra u logoru je već bilo oko 1.500 logoraša. Zarobljene Srbe su odvodili noću i strijeljali na Smrikama, mjestu u okolini Travnika. Zbog porasta broja logoraša i nemogućnosti ishrane, [[Nikola Tusun]], ustaški zapovjednik iz Travnika podnosi izvještaj [[Eugen Kvaternik|Eugenu Kvaterniku]] o problemima u logoru u kojem kaže: {{Citat|... U Kruščici vodi koncentracioni logor Mate Mandušić, ustaški zastavnik od 13. ustaške bojnice sa 60 ustaša. U logoru ima nešto Srba, a većinom Židova i djece - ukupno 1.539 osoba. Isti su došli iz Jasike u dva transporta ukupno 759 osoba i iz Sarajeva u dva transporta ukupno 780 osoba...}} te dalje, {{Citat|...da se za Židove iz cijele države nađe određena teritorija gdje bi se smjestili i bili izolirani od našeg življa, na kojoj bi teritoriji bili nadzirani u svome radu...<ref name="Travnik"/>}} Na osnovu ovog zahtjeva od 19. septembra 1941. godine, stiglo je naređenje da se svi Židovi iz Kruščice transportuju u [[koncentracioni logor Jasenovac]]. Tada je logor u Kruščici služio kao prihvatni logor u kome su Židovi iz [[Sarajevo|Sarajeva]] smještani jedno vrijeme, nakon čega bi bili transportirani za Jasenovac. To dolazi na protivljenje stožernika [[Petar Paradžik|Petra Paradžika]], koji se ponovo žali Kvaterniku i zahtijeva logor Kruščicu za Židove iz župe Lašva-Glaž odnosno gradova Travnika, [[Visoko]]g, Zenice i [[Zavidovići|Zavidovića]]. Nakon te intervencije ustaška vlast zatvara logor krajem 1941. godine, a Židove sa ovog područja direkto šalju u Jasenovac. Zatvorenici su 6. oktobra 1941. slati i u [[Koncentracioni logor Loborgrad]], koji se nalazio u općini [[Lobor]], sjeverno od [[Zagreb]]a,<ref name="Terror">[[Wolfgang Benz]] und [[Barbara Distel]] - ''Der Ort des Terrors - Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager - Frauen- und Kinderlager - Loborgrad - Band 9'', S. 319, [[Verlag C. H. Beck]] - Gefördert durch die [[Kulturstiftung des Bundes]], München 2009, {{ISBN|978-3-406-57238-8}}. {{Simboli jezika|de|Njemački jezik}}</ref> kao i u [[Koncentracioni logor Jadovno]], koji se nalazio u općini [[Gospić]].<ref>[http://www.jadovno.com/eng-lat-493/articles/genocid-bez-kazne-1882.html#.VfMnb338ut8 Genocid bez kazne na jadovno.com]{{Mrtav link}}</ref> ===Spomenik u SFRJ=== Logor je nakon kraja rata uništen, a na mjestu jedne od baraka renovirana je jedna od preostalih baraka, kao memorijalni muzej. Pored barake, izgrađene od impregnisanog drveta, izgrađen je spomenik autora [[Fadil Bilić|Fadila Bilića]] sa citatima [[Ivan Goran Kovačić|Ivana Gorana Kovačića]] iz poeme [[Jama (poema)|Jama]]. {{Citat|...Posljednje svjetlo prije strašne noći<br> Bio je bljesak munjevita noža,<br> I vrisak, bijel još i sad u sljepoći,<br> I bijela, bijela krvnikova koža;<br> Jer do pojasa svi su bili goli<br> I tako nagi oči su nam boli...}} Zbog svog izgleda baraka je nazvana ''Crna kuća''. U toku [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 90-tih godina, oštećena je i danas ne služi muzejskoj svrsi. Na površini od oko 2.000 m² nalazi se još spomenik, te spomen ploče ubijenim Srbima i Židovima sa njihovim imenima, postavljena od općine Pale, te ploča sa imenima pobijenih osoba iz Zenice, koju je postavila općina Zenica. ==Reference== {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Kruščica concentration camp|Koncentracioni logor Kruščica}} * [http://collections.ushmm.org/search/catalog/irn501904 Dokumenti o logoru na collections.ushmm.org] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005456 Holocaust Encyclopedia] {{Simboli jezika|en|Engleski}} [[Kategorija:Koncentracijski logori u Drugom svjetskom ratu|Kruščica]] [[Kategorija:Koncentracijski logori u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj|Kruščica]] [[Kategorija:Vitez]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Vitezu]] [[Kategorija:Spomenici narodnooslobodilačke borbe u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Ratni zločini u Jugoslaviji u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Odnosi Bosna i Hercegovina–Hrvatska]] [[Kategorija:Bosna i Hercegovina u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Osnivanja u 1941.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1941.]] [[Kategorija:1941. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Holokaust]] 621m6g7bwmu7sr0gv1mxsj1ej1tpmct Koncentracijski logor Mauthausen 0 89554 3848444 3834478 2026-05-22T06:04:11Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Osnivanja u 1938.]]; +[[Kategorija:Ukidanja u 1945.]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848444 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Mauthausen-barracks.jpg|Barake u koncentracioniom logoru Mauthausen|mini|desno]] [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 192-317, KZ-Mauthausen, Steinbruch Wiener Graben.jpg|mini|desno|Kamenolom Mauthausen 1941-42. godine]] [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 192-364, KZ Mauthausen, sowjetische Kriegsgefangene.jpg|Novopristigli sovjetski vojni zarobljenici u logoru|mini|desno]] [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 192-208, KZ Mauthausen, Sowjetische Kriegsgefangene.jpg|Sovjetski ratni zarobljenici ispred jedne logorske barake u Mauthausenu|mini|desno]] '''Koncentracioni logor Mauthausen''' bio je najveći [[nacizam|nacistički]] [[koncentracioni logor]] za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] na području današnje [[Austrija|Austrije]]. Nalazio se u [[Mauthausen]]u, 15&nbsp;km istočno od [[Linz]]a i postojao je od 8. augusta 1938. godine do oslobađanja od strane američke vojske 5. maja 1945. godine. Sastojao se od glavnog logora i preko pedeset sporednih logora. Danas je dio bivšeg logora spomenik. == Osnivanje logora == Osnivanje logora indirektno je najavio u svom govoru u [[Linz]]u 22. marta 1938. godine [[Heinrich Himmler]], dok je novopostavljeni zapovjednik pokrajine ([[njemački jezik|njem.]]:''Gauleiter'') [[August Eigruber]] nagovjestio rječima: :"...kako će Gornja Austrija, za svoju borbenost u pripajanju Austrije nacističkoj Njemačkoj biti nagrađena koncentracionim logorom, predviđenom za sve izdajice Austrije...<ref>Roman Sandgruber: Die NS-Konzentrationslager. Mauthausen und seine Nebenlager. In: Oberösterreichische Nachrichten, 10. Mai 2008, Seite 6</ref><ref>{{Cite web |url=http://ns-ooe.contextxxi.at/item17.html |title=Context XXI: Die Entwicklung Oberösterreichs im Nationalsozialismus - einige Eckdaten |access-date=12. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708032528/http://ns-ooe.contextxxi.at/item17.html |archive-date=8. 7. 2007 |url-status=dead }}</ref> Odluka o osnivanju logora u Mauthausenu veže se uz težnju jedinica [[SS]] i njene zapovjedne strukture, za osamostaljenje od državnog aparata. Jedan od načina, bio je obezbjeđivanje dovoljnih materijalnih sredstava i stvaranje posebne organizacije (''GmbH''), koja bi vodila poslove SS-a. 29. aprila 1938. godine u [[Berlin]]u se stvara „Deutsche Erd- und Steinwerke, GmbH“, (DEST) koja ima za cilj eksploataciju kamena u kamenolomima [[Flossenbürg]], [[Gusen]] i Mauthausen, jeftinom radnom snagom iz koncentracionih logora. Potreba za [[granit]]om, kroz izgradnju tzv. ''Vođinih gradevina'' ([[njemački jezik|njem.]]:„Führerbauten“), kao i želja [[Adolf Hitler|Hitlera]] da od [[Linz]]a, koji je udaljen od Mauthausena 20&nbsp;km, napravi ''Vođin grad'' ([[njemački jezik|njem.]]: „Führer-Stadt“), bila je jedan od razloga da se koncentracioni logori naprave u blizini kamenoloma Mauthausen i Gusen. 16. maja 1938. godine [[SS]] preuzima kamenolom Mauthausen sa 30 civilnih radnika, te 18. augusta 1938. godine DEST preuzima potpunu kontrolu nad kamenolom. Kamenolom u Gusenu preuzet je 25. maja dijelom otkupom, a dijelom oduzimanjem od strane DEST-a. Ujedno se stvara centar za upravu u [[Sankt Georgen an der Gusen|Sankt Georgenu]] === Transport logoraša === Prvi logoraši u Mauthausen dovedeni su 8. augusta 1938. godine. Radilo se o 300 austrijskih i nekoliko njemačkih logoraša iz [[Koncentracioni logor Dachau|koncentracionog logora Dachau]]. Sa njima su došli prvi čuvari i sa njima prvi zapovjednik [[Albert Sauer]]. Prvi transport logoraša vozom bio je 27. novembra 1938. godine. 9. februara 1939. godine novi zapovjednik logora postaje [[Franz Ziereis]]. Do 1945. godine u logor Mauthausen i njegove sporedne logore deportirano je oko 200.000 osoba. Među njima je bilo ljudi iz preko 30 različitih nacionalnosti. Oko 2,5% od logoraša bile su žene. U logoru su također bili zatvoreni mladi i djeca. Zadnji logoraški broj bio je 139.317, koji je izdat 3. maja 1945. godine. [[SSSR|Sovjetski]] vojni zarobljenici nisu brojani u logoraše, te su ubijeni po naredbi [[Akcija Kugla|Kugla]] ([[njemački jezik|njem.]]:''Kugel-Erlass'') nisu ubrojani. Iz nepoznatih razloga koncentracioni logor Mauthausen bio je svrstan u kategoriju III, te je bio jedinina području [[Treći Rajh|Trećeg Rajha]] u toj kategoriji. Ta je kategorija označavala uništavanje ljudi kroz prisilni rad. Razlog je vjerovatno u tome da su logor i kamenolom bili relativno izolovani od civilnog stanovništva. Ukupno je u logoru bilo zatvoreno 197.464 ljudi, od kojih je 100.000 ubijeno ili su umrli od posljedica prislinog rada. == Glavni logor == Nakon dolaska prvih logoraša, njihov je zadatak bio izgradnja prve 4 barake, kao i rad u kamenolomu. Nedugo nakon toga, logor je imao 14 baraka i najveći dio logoraša radio je u kamenolomu. Logor je kasnije podijeljen na: * '''Logor I''', koji se sastojao od 20 baraka, izgrađenih od 1938-40. godine, * '''Logor II''', bile su barake s brojem od 21-24, izgrađene od 1941. godine, * '''Logor III''' je dograđen od 1944. godine, ukupno 6 novih baraka. * '''Logor za bolesne''' ([[njemački jezik|njem.]]:''Krankenlager''), izgrađen južno od logora I, najprije nazvan ''Ruski logor'' izgrađen za sovjetske vojne zarobljenike u oktobru 1941. godine. Sastojao se od 10 baraka, a služio je kao ''Azil za umiruće'' ([[njemački jezik|njem.]]:''Sterbeasyl''), te su u njega zatvarani izgladnjeli vojni zarobljenici, koji nisu više bili sposobni za bilo kakav posao. * '''Šatorski logor''', sjeverno od logora I. Sastojao se od šest velikih i osam malih vojnih šatora, a dograđen je u decembru 1944. godine i pripadao je glavnom logoru do 8. aprila 1945. godine. * '''Zgrada zatvora''', od 1939-40. godine izgrađena i sastojala se od 33 ćelije ca 5,4 m<sup>2</sup> * '''Revier''', dio logora II, zgrada od kamena, koja je korištena tek od 1944. godine. * '''Praonica i kuhinja''', izgrađena od 1938-41. godine. Ukupna površina logora I, II i III sa trgom za smotru bila je 25.000 m<sup>2</sup>, logor za bolesne oko 15.000 m<sup>2</sup>, a šatorski logor 16.000 m<sup>2</sup> === Dijelovi logora === ==== Barake ==== Normalne barake bile su veličine 52,61 x 8,22 m. Podijeljene na dva dijela: Dio A, lijevo i dio B desno. Svaki se dio sastojao od dvije sobe, prostora za boravak i spavaonica. Većina se logoraša nije smjela zadržavati u prostorijama za boravak, koje su služile kao spavaonice za upravitelje baraka, [[kapo]]e i logoraše sa funkcijama u logoru. ==== Ograda ==== Glavni je logor bio ograđen sa zidom visokim 2,5 metra i dužinom od 1.668 m. Na vrhu je je bila montirana žica u kojoj je bila struja napona od 380 [[V]]. Izuzetak je bila sjeverna strana logora I, s barakama broj 5, 10 i 15, koje su bile ograđene ogradom sa električnom žicom. Logor za bolesne bio je ograđen dvostrukom bodljikavom žicom, priključenom na struju visokog napona. === Zločini u logoru === Svakodnevica u logoru imala je za cilj uništavanje volje logoraša, sa mučenjima, prinudnim i besmislenim radom, koji bi ubijao logorašima svaki smisao za normalan život. Čuvari, pripadnici SS-a imali su neograničene ideje u ponižavanju i mučenju logoraša. Logoraši su npr. morali satima mirno stajati, ili u noći 10-20 puta skakati kroz prozor, valjati se u blatu i nakon toga prati odijela i sl. Tokom epidemije [[tifus]]a 1940-41. godine, svaku su se noći vršile kontrole da li neki logoraš ima [[uš]]i. Često bi logoraša kod koga bi pronašli uši, jednostavno dotukli ili ugušili u vodi. Na plakatu sa žutom podlogom, na kojoj je bila crno obojena uš stajalo je: ''Jedna uš je tvoja smrt'' ([[njemački jezik|njem.]]: ''Eine Laus dein Tod''), ==== Stepenice smrti ==== [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 192-269, KZ Mauthausen, Häftlinge im Steinbruch.jpg|mini|Stepenice smrti]] Stepenice smrti nazvane su 186 stepenice, visoke 31 metar, koje su vodile iz kamenoloma prema logoru. Logoraši su iz kamenoloma morali iznositi [[granit]]ne ploče. Na stepenicama je, kroz nesrećne slucajeve, ubistva od strane [[kapo]]a i SS čuvara nastradalo stotine logoraša. Čuvari su se zabavljali time da bi logoraše, koji bi u koloni nosili granit, obarali na zemlju, tako da bi padom jedan logoraš oborio drugoga, te bi se njih nekoliko skotrljalo zajeno sa kamenjem, koji su nosili. ==== Zid padobranaca ==== Na putu pored ''Stepenica smrti'', na rubu kamenoloma nalazila se 50 metara visoka gotovo okomita stijena. Čuvari logora bacali su logoraše sa vrha, koji bi ili pali u vodu i utopili se, ili bi se razbili o stijene. Prva grupa [[Židovi|Židova]] iz [[Holandija|Holandije]], dovedena na ljeto 1942. godine bačena je u provaliju prilikom posjete [[Heinrich Himmler|Heinricha Himmlera]], koji je ovo mjesto cinično nazvao ''Zid padobranaca'' ([[njemački jezik|njem.]]: ''Fallschirmspringerwand''). == Bordel == Po naređenju [[Heinrich Himmler|Heinricha Himmlera]] u logoru se u junu 1942. godine osniva logorski [[bordel]]. To je bio prvi od deset bordela u koncentracionim logorima Njemačke. Žene prinuđene na prostituciju, bile su dovedene iz logora [[Koncentracioni logor Ravensbrück|Ravensbrück]]. U slučaju oboljenja od spolnih bolesti, logorašica bi služila za medicinske pokuse. U slučaju trudnoće bila bi prinuđena na pobačaj. Do devedestih godina prošlog stoljeća, ove logorašice nisu zakonski smatrane žrtvama nacističke vladavine, te samim tim nisu imale pravo na odštetu.<ref>[http://www.dieaussteller.at/index_on.php?thema=m12 Prilog saveza ''Die Auststeller'' o prostituciji u koncentracionim logorima u Njemačkoj za vrijeme Drugog svjetskog rata] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090329093643/http://www.dieaussteller.at/index_on.php?thema=m12 |date=29. 3. 2009 }} {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> == Sporedni logori == {{Glavni|Sporedni logori koncentracionog logora Mauthausen}} Pod upravom logora Mauthausen bila su još 52 sporedna logora, od kojih su najveći logori bili u [[Koncentracioni logor Gusen|Gusenu]] i [[Koncentracioni logor Melk|Melku]]. Logori su se razlikovali po veličini i po funkciji, a bili su razmješteni po čitavoj Austriji. [[Datoteka:Austria Mauthausen sub-camps.png|mini|Sporedni logori koncentracionog logora Mauthausen]] ==Reference== {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Mauthausen-Gusen concentration camp}} {{Proširiti sekciju}} [[Kategorija:Koncentracijski logori u Drugom svjetskom ratu|M]] [[Kategorija:Holokaust]] [[Kategorija:Osnivanja u 1938.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1945.]] r4k199rv7erw4jfggo8n2kaow31fq30 Feromon 0 95073 3848508 3703672 2026-05-22T09:28:23Z Panasko 146730 [[Kategorija:Endokrinologija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848508 wikitext text/x-wiki '''Feromon''' ([[portmanteau]] od [[grčki jezik|grčkih riječi]] ''φέρειν'' (phérein) "nositi" + ''ὁρμή'' (hormon) - "poticaj") jeste signalni [[hemijski spoj]] koji služi za prenos [[informacija]] između dvije jedinke unutar iste [[Vrsta (biologija)|biološke vrste]]. Pojam također služi i za razgraničavanje od drugih semiohemikalija poput [[alomon]]a, koji služe za komunikaciju između jedinki različitih vrsta. Hemičar Peter Karlson i zoolog Martin Lüscher skovali su ovaj pojam 1959. godine i definirali ga na sljedeći način: "...to su supstance koje određene jedinke luče u vanjsku sredinu te koje kod druge jedinke iste vrste izazivaju specifične reakcije."<ref name="peter"/> Iste godine, njemačkom biohemičaru [[Adolf Butenandt|Butenandtu]] je nakon dvadesetogodišnjeg rada uspjelo konačno izdvajanje i pročišćavanje prvih poznatih, dokazanih feromona, [[bombikol]]a, dobijenih iz [[žlijezda]] više od pola miliona ženki [[Dudov svilac|dudovih svilaca]]. Oko 80% objavljenih naučnih radova iz oblasti feromona odnosi se na feromone [[Insekti|insekata]].<ref name="jtree2007"/> Djelovanje feromona kod drugih vrsta životinja nije u potpunosti istraženo. == Djelovanje == Smatra se da životinje i ljudi nesvjesno reagiraju na feromone.<ref name="unbew"/> Oni mogu uticati na fizioške procese vezane za [[razmnožavanje]] ili odgovarajuće ponašanje jedinke pri razmnožavanju. Za razliku od primanja podražaja preko [[Čulo mirisa|organa za miris]] smještenih u nosnim šupljinama, za čije opažanje i obradu podražaja odgovorna olfaktorna lukovica (''bulbus olfactorius''), efekti feromona kod [[Kičmenjaci|kičmenjaka]] najvećim dijelom se prenose preko dodatnog (akcesorskog) sistema i opažaju se, mada ne uvijek, preko [[Jakobsonov organ|vomeronazalnih organa]]. Ovi organi sastoje se iz posebno grupiranih senzornih [[Receptor (čulo)|receptora]], poredanih oko [[Hrskavica|hrskavičavog]], dubokog "džepa" u [[Sluznica|sluznici]], koji je povezan sa nosnom šupljinom i [[ždrijelo]]m finim, uskim kanalima. Smatra se da feromoni imaju određeni uticaj na [[seks]]ualno ponašanje, simpatiju, antipatiju i socijalne kontakte. Kod odraslih ljudi, vomeronazalni organ javlja se samo djelimično, kao nedovoljno razvijen organ, koji nije u potpunosti u funkciji. Smatra se da se on u [[Zametak|embrionalnom]] periodu u potpunosti razvije, ali kasnije zakržlja. Kod riba supstanca koja djeluje poput feromona još uvijek nije izolirana ili se njeno djelovanje ne može sa sigurnošću odvojiti od djelovanja drugih supstanci.<ref name="marcus"/> Osim riba, obrazac ponašanja kod sisara i drugih kičmenjaka na djelovanje feromona nije u potpunosti ispitan, te ga je vrlo teško odvojiti od fizioloških i drugih procesa, pa je nesumnjivi dokaz o načinu djelovanju takvih feromona još uvijek upitan.<ref name="myth"/> [[Datoteka:Semiohemikalije bs.png|center|550px|Podjela semiohemikalija]] == Podjela == Postoji više vrsta feromona: [[seks]]ualni feromoni, feromoni za označavanje tragova, teritorije, te mnogi drugi koji imaju veliki uticaj na ponašanje ili fiziologiju vrste. == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="peter">{{Cite journal|author=Peter Karlson, Martin Lüscher|title=Pheromones: a New Term for a Class of Biologically Active Substances|journal=Nature|pages=55–56|issue=183|year=1959|doi=10.1038/183055a0}}</ref> <ref name="jtree2007">{{Cite journal|author=Matthew R.E. Symonds; Mark A. Elgar|title=The evolution of pheromone diversity|journal=Trends in Ecology & Evolution|doi=10.1016/j.tree.2007.11.009|page=222|year=2008|volume=23|issue=4}}</ref> <ref name="unbew">{{Cite journal|author=B. Fink, O. Sövegjarto|title=Pheromone, Körpergeruch und Partnerwahl|journal=Der Gynäkologe|language=de|date=1. 9. 2006|volume=39|issue=9|pages=732|doi=10.1007/s00129-006-1865-7}}</ref> <ref name="marcus">{{Cite journal|author=Marcus C. Stensmyr, Florian Maderspacher|title=Pheromones: Fish Fear Factor|journal=Current Biology|issue=22|year=2012|pages=R183–R186|doi=10.1016/j.cub.2012.02.025}}</ref> <ref name="myth">{{Cite book|author=Richard Doty|title=The Great Pheromone Myth|url=https://archive.org/details/greatpheromonemy00doty|publisher=Johns Hopkins University Press|year=2010|page=[https://archive.org/details/greatpheromonemy00doty/page/n20 6]|isbn=978-0801893476}}</ref> }} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|Pheromones}} [[Kategorija:Biomolekule]] [[Kategorija:Endokrinologija]] scba8dhqek00k5fvdgbguuuxryyanqc MediaWiki:Sitenotice 8 96660 3848328 3846521 2026-05-21T12:43:15Z Srđan 73336 3848328 wikitext text/x-wiki {{Fmbox | image = [[Datoteka:Logo Wikimedia CEE region.svg|40px]] | style = border:1px solid #409262; text-align:center; | text = Uključite se u maraton [[Wikipedia:CEE Proljeće 2026.|CEE Proljeće 2026.]] na globalnom nivou koji traje od 21. marta do 31. maja 2026. kao i lokalnom projektu [[Wikipedia:CEE Proljeće 2026./CEE žene|CEE žene]] unutar CEE Proljeća 2026. }} {{Fmbox | image = [[Datoteka:Logo Wikimedia CEE region.svg|40px]] | style = border:1px solid #409262; text-align:center; | text = Predložite predstavnika za [[:m:Wikimedia CEE Meeting 2026|CEE Meeting 2026.]] ili [[Wikipedia:Čaršija#Izbor_za_CEE_2026.|glasajte]] za nekog od predloženih urednika. CEE Meeting 2026. održava se od 18. do 20. septembra 2026. u [[Cluj-Napoca|Cluj-Napoci]] u Rumuniji. }} 2qved5rjs40jj91jjrqe6k8w8vele5c Edis Žilić 0 100765 3848372 3762316 2026-05-21T16:03:44Z Zilet 8406 /* Narodno pozorište Tuzla */ 3848372 wikitext text/x-wiki '''Edis Žilić''' je [[BiH|bosanskohercegovački]] glumac.<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/edis-zilic/|title=Edis Žilić|language=en-US|access-date=6. 2. 2020}}</ref> Rođen u [[Tuzla|Tuzli]] [[18. februar]]a [[1985]]. godine. [[Akademija dramskih umjetnosti u Tuzli|Akademiju dramskih umjetnosti u Tuzli]] <ref>{{Cite journal|date=7. 11. 2017|title=Akademija dramskih umjetnosti u Tuzli|url=https://hr.wikipedia.org/w/index.php?title=Akademija_dramskih_umjetnosti_u_Tuzli&oldid=4976467|journal=Wikipedija|language=hr}}</ref> upisuje u klasi profesora [[Zijad Gračić|Zijada Gračića]]<ref>{{Cite journal|date=24. 1. 2020|title=Zijad Gračić|url=https://hr.wikipedia.org/w/index.php?title=Zijad_Gra%C4%8Di%C4%87&oldid=5422683|journal=Wikipedija|language=hr}}</ref> i [[Zlatko Sviben|Zlatka Svibena]], diplomira [[2008]]. godine predstavom "Brehtovi songovi". Član je ansambla [[Narodno pozorište u Tuzli|Narodnog pozorišta]] u Tuzli. == Pozorište == ===Narodno pozorište Tuzla === *"Predstava koja je krenula po zlu" Chris/Inspektor Carter (Režija: Robert Bošković, sezona 2025/26) *"Tri prikazivanja boga" - Jozef, Wisnia, Marko (Režija: Aleš Kurt, sezona 2023/24) *"Škrtac" - Cleante (Režija: Tamara Damjanović, sezona 2023/24) *"Djelidba" - Stevo (Režija: Miralem Zubčević, sezona 2022/23) *"Kralj Betajnove" - Franc Bernot (Režija: Goran Damjanac, sezona 2021/22) *"Čarlijeva tetka" - Jack Chesney (Režija: Nina Kleflin, sezona 2020/21) *"CRKVA BOSANSKA" - Husein - kapetan Gradaščević, Rabin (Režija: Zlatko Paković, sezona 2019/2020)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/crkva-bosanska/|title=Crkva bosanska|language=en-US|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *"PIJANA NOĆ 1918" - Kvaternik (Režija: Gradimir Gojer, sezona 2019/2020)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/pijana-noc-1918l/|title=Pijana noć 1918.|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218162941/http://nptz.ba/index.php/pijana-noc-1918l/|url-status=dead}}</ref> *"TVOJ SIN HUCKLEBERRY FINN" - Bekim (Režija: Alen Šimić, sezona 2018/2019)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/tvoj-sin-huckleberry-finn/|title=Tvoj sin Huckleberry Finn|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218162951/http://nptz.ba/index.php/tvoj-sin-huckleberry-finn/|url-status=dead}}</ref> *'''"ŠTA JE SOBAR VIDIO?" ''- Dr. Prentice (Režija: Midhat Kušljugić, sezona 2018/2019)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/sezona-2018-2019/sta-je-sobar-vidio/|title=Šta je sobar vidio?|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=22. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122115524/http://nptz.ba/index.php/sezona-2018-2019/sta-je-sobar-vidio/|url-status=dead}}</ref> *"ČAROBNO IZLETIŠTE" dječak Eko (Režija: Milenko Iliktarević, sezona 2018/2019)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/carobno-izletiste/|title=Čarobno izletište|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218163141/http://nptz.ba/index.php/carobno-izletiste/|url-status=dead}}</ref> *"POSLJEDNJA LJUBAV HASANA KAIMIJE" - Bakir (Režija: Goran Damjanac, sezona 2018/2019)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/posljednja-ljubav-hasana-kaimije/|title=Posljednja ljubav Hasana Kaimije|language=en-US|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *"MIRIŠU LI JORGOVANI U NJUJORKU" - Stefan (Režija: Alen Šimić, sezona 2017/2018)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/mirisu-li-jorgovani-u-new-yorku/|title=Mirišu li jorgovani u New Yorku?|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=20. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220120121/http://nptz.ba/index.php/mirisu-li-jorgovani-u-new-yorku/|url-status=dead}}</ref> *"SRETNI SAT" - Prvosin, Drugiša, Trećko (Režija: Midhat Kušljugić, sezona 2017/2018)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/sretni-sat/|title=Sretni sat|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218163243/http://nptz.ba/index.php/sretni-sat/|url-status=dead}}</ref> *"ZRNO SOLI" - Hajrudin (Režija: Neda Rusjan Bric, sezona 2017/2018) <ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/zrno-soli/|title=Zrno soli|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218163131/http://nptz.ba/index.php/zrno-soli/|url-status=dead}}</ref> *"ČISTO LUDILO (SHEAR MADNESS)" - Edi (Režija: Nina Kleflin, sezona 2016/2017) <ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/cisto-ludilo/|title=Čisto ludilo|language=en-US|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *"MI DJECA S KOLODVORA ZOO" - Detlef (Režija: Adnan Omerović, sezona 2016/2017)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/mi-djeca-s-kolodvora-zoo/|title=Mi djeca s kolodvora Zoo|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218163202/http://nptz.ba/index.php/mi-djeca-s-kolodvora-zoo/|url-status=dead}}</ref> *"NEKA DRUGA PEPELJUGA" - Princ Apolon (Režija: Midhat Kušljugić, sezona 2016/2017)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/neka-druga-pepeljuga/|title=Neka druga Pepeljuga|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218163011/http://nptz.ba/index.php/neka-druga-pepeljuga/|url-status=dead}}</ref> *"KREKET PTICA" - Prometej (Režija: Dino Mustafić, sezona 2015/2016) *"39 STEPENICA" - Klaun 1 (Režija: Nina Kleflin, sezona 2014/2015)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/39-stepenica/|title=39 stepenica|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218162911/http://nptz.ba/index.php/39-stepenica/|url-status=dead}}</ref> *"BUDALA NA VEČERI" - Pinjon (Režija: Midhat Kušljugić, sezona 2014/2015)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/budala-na-veceri/|title=Budala na večeri|language=en-US|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *"OPŠTA BOLNICA" - Fero (Režija: Nermin Omić, sezona 2013/2014)<ref name="Unnamed-20240415194057">{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/sezona-20132014/|title=Sezona 2013/2014|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=20. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220120140/http://nptz.ba/index.php/sezona-20132014/|url-status=dead}}</ref> *"THE BIG SISTER" - Petar (Režija: Jasmin Duraković, sezona 2013/2014)<ref name="Unnamed-20240415194057"/> *"RUŽNO PAČE" - Dječak (Režija: Adnan Omerović, sezona 2013/2014)<ref name="Unnamed-20240415194057"/> *"IGRAJUĆI ŽRTVU" - Narednik Seva (Režija: Saša Broz, sezona 2012/2013)<ref name="Unnamed_2-20240415194057">{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/sezona-20122013/|title=Sezona 2012/2013|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218163232/http://nptz.ba/index.php/sezona-20122013/|url-status=dead}}</ref> *"LARRY THOMPSON" - Đuro (Režija: Sulejman Kupusović, sezona 2012/2013)<ref name="Unnamed_2-20240415194057"/> *"TO" - Gost (Režija: Adnan Omerović, sezona 2011/2012) *"TRI SESTRE" - Ferapont (Režija: Admir Glamočak, sezona 2011/2012) *"ČAROBNJAK IZ OZA" Limeni (Režija: Adnan Omerović, sezona 2010/2011)<ref name="Unnamed_3-20240415194057">{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/sezona-20102011/|title=Sezona 2010/2011|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218163021/http://nptz.ba/index.php/sezona-20102011/|url-status=dead}}</ref> *"BREHTOVI SONGOVI" (Režija: Edis Žilić, sezona 2010/2011)<ref name="Unnamed_3-20240415194057"/> *"GOSPOĐA MINISTARKA" - Raka (Režija: Sulejman Kupusović, sezona 2009/2010)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/sezona-20092010/|title=Sezona 2009/2010|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218162945/http://nptz.ba/index.php/sezona-20092010/|url-status=dead}}</ref> *"LET IZNAD KUKAVIČJEG GNIJEZDA" - Martini (Režija: Selma Spahić, sezona 2008/2009)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/sezona-20082009/|title=Sezona 2008/2009|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218163222/http://nptz.ba/index.php/sezona-20082009/|url-status=dead}}</ref> *"HANKA" - Sejo (Režija: Sulejman Kupusović, sezona 2006/2007) *"GRAD OD SNOVA 2000" - Ahmed (Režija: Adis Bakrač, sezona 2006/2007) *"NA TRI KRALJA ILI KAKO HOĆETE" - Sebastijan (Režija: Nina Kleflin, sezona 2005/2006) ==Film== *''"Mrtve ribe plivaju na leđima" - Ivan'' (Režija: Kristijan Milić)<ref>{{Citation|title=Mrtve ribe|url=http://www.imdb.com/title/tt5941352/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *''"In the Land of Blood and Honey" Sniper'' (Režija: Angelina Jolie)<ref>{{Citation|title=In the Land of Blood and Honey|url=http://www.imdb.com/title/tt1714209/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *''"Šmrk" - Muriz'' (Režija: Alen Šimić)<ref>{{Citation|title=Smrk|url=http://www.imdb.com/title/tt11037872/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *''"Romeo and Juliet in Sarajevo" Miša'' (Režija: Shunsuke Morita)<ref>{{Citation|title=Romeo and Juliet in Sarajevo|url=http://www.imdb.com/title/tt3144136/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> ==Televizija== *''"Ne daj se Nina!", Nikola'' (52 epizode) (Režija: Kristijan Milić)<ref>{{Citation|title=Don't Give Up, Nina|url=http://www.imdb.com/title/tt1135550/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *''"Naša mala klinika", Plivač'' (Režija: Branko Đurić)<ref>{{Citation|title=Nasa mala klinika|url=http://www.imdb.com/title/tt1267312/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *''"Lud, zbunjen, normalan" Zdenko'' (Režija: Elmir Jukić)<ref>{{Citation|title=Lud, zbunjen, normalan|url=http://www.imdb.com/title/tt1093078/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *''"Stol za 5 +", Konobar'' (Režija: Mustafa Sušić) *''"Vi ste dobro, a kako smo mi?" Ekrem Hudić'' (Režija: Mustafa Sušić) *''"Zakon ljubavi"'' AVA Production<ref>{{Citation|title=Zakon ljubavi|url=http://www.imdb.com/title/tt1294130/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *''"Bez rizika", Semi'' (Režija: Emir Z. Kapetanović)<ref>{{Citation|title=Bez rizika|url=http://www.imdb.com/title/tt1924646/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *''"GRAWE OSIGURANJE"'' - Reklamni spot *''"RAIFFEISEN BANK"'' - Reklamni spot *''"BH Telecom"'' - Reklamni spot *"M:TEL" Reklamni spot == Predstave == * ''"BOLERO SARAJEVO"'' (Režija: Haris Pašović) * ''"ADEM I EVA"'' (Režija: Vlado Kerošević) == Nagrade == ''– Nagrada za najbolju predstavu u cjelini pripala je predstavi “Posljednja ljubav Hasana Kaimije” , na 35. Susretima pozorišta/kazališta BiH u Brčkom 2018. godine'' ''– Specijalna nagrada žirija za glumu na 17. Teatar fest Doboj 2016. godine za ulogu Fransoa Pinjona u predstavi BUDALA NA VEČERI'' == Vanjski linkovi == * {{imdb name|id=2827163|name=Edis Žilić}} == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{stub-bh-biog}} {{DEFAULTSORT:Žilić, Edis}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački glumci]] [[Kategorija:Biografije, Tuzla]] [[Kategorija:Rođeni 1985.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] mi1mz1n9bon4pdkfjne6h73wapvqaq0 3848373 3848372 2026-05-21T16:04:27Z Zilet 8406 /* */ 3848373 wikitext text/x-wiki '''Edis Žilić''' je [[BiH|bosanskohercegovački]] glumac.<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/edis-zilic/|title=Edis Žilić|language=en-US|access-date=6. 2. 2020}}</ref> Rođen u [[Tuzla|Tuzli]] [[18. februar]]a [[1985]]. godine. [[Akademija dramskih umjetnosti u Tuzli|Akademiju dramskih umjetnosti u Tuzli]] <ref>{{Cite journal|date=7. 11. 2017|title=Akademija dramskih umjetnosti u Tuzli|url=https://hr.wikipedia.org/w/index.php?title=Akademija_dramskih_umjetnosti_u_Tuzli&oldid=4976467|journal=Wikipedija|language=hr}}</ref> upisuje u klasi profesora [[Zijad Gračić|Zijada Gračića]]<ref>{{Cite journal|date=24. 1. 2020|title=Zijad Gračić|url=https://hr.wikipedia.org/w/index.php?title=Zijad_Gra%C4%8Di%C4%87&oldid=5422683|journal=Wikipedija|language=hr}}</ref> a diplomira [[2008]]. godine predstavom "Brehtovi songovi". Član je ansambla [[Narodno pozorište u Tuzli|Narodnog pozorišta]] u Tuzli. == Pozorište == ===Narodno pozorište Tuzla === *"Predstava koja je krenula po zlu" Chris/Inspektor Carter (Režija: Robert Bošković, sezona 2025/26) *"Tri prikazivanja boga" - Jozef, Wisnia, Marko (Režija: Aleš Kurt, sezona 2023/24) *"Škrtac" - Cleante (Režija: Tamara Damjanović, sezona 2023/24) *"Djelidba" - Stevo (Režija: Miralem Zubčević, sezona 2022/23) *"Kralj Betajnove" - Franc Bernot (Režija: Goran Damjanac, sezona 2021/22) *"Čarlijeva tetka" - Jack Chesney (Režija: Nina Kleflin, sezona 2020/21) *"CRKVA BOSANSKA" - Husein - kapetan Gradaščević, Rabin (Režija: Zlatko Paković, sezona 2019/2020)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/crkva-bosanska/|title=Crkva bosanska|language=en-US|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *"PIJANA NOĆ 1918" - Kvaternik (Režija: Gradimir Gojer, sezona 2019/2020)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/pijana-noc-1918l/|title=Pijana noć 1918.|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218162941/http://nptz.ba/index.php/pijana-noc-1918l/|url-status=dead}}</ref> *"TVOJ SIN HUCKLEBERRY FINN" - Bekim (Režija: Alen Šimić, sezona 2018/2019)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/tvoj-sin-huckleberry-finn/|title=Tvoj sin Huckleberry Finn|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218162951/http://nptz.ba/index.php/tvoj-sin-huckleberry-finn/|url-status=dead}}</ref> *'''"ŠTA JE SOBAR VIDIO?" ''- Dr. Prentice (Režija: Midhat Kušljugić, sezona 2018/2019)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/sezona-2018-2019/sta-je-sobar-vidio/|title=Šta je sobar vidio?|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=22. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122115524/http://nptz.ba/index.php/sezona-2018-2019/sta-je-sobar-vidio/|url-status=dead}}</ref> *"ČAROBNO IZLETIŠTE" dječak Eko (Režija: Milenko Iliktarević, sezona 2018/2019)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/carobno-izletiste/|title=Čarobno izletište|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218163141/http://nptz.ba/index.php/carobno-izletiste/|url-status=dead}}</ref> *"POSLJEDNJA LJUBAV HASANA KAIMIJE" - Bakir (Režija: Goran Damjanac, sezona 2018/2019)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/posljednja-ljubav-hasana-kaimije/|title=Posljednja ljubav Hasana Kaimije|language=en-US|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *"MIRIŠU LI JORGOVANI U NJUJORKU" - Stefan (Režija: Alen Šimić, sezona 2017/2018)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/mirisu-li-jorgovani-u-new-yorku/|title=Mirišu li jorgovani u New Yorku?|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=20. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220120121/http://nptz.ba/index.php/mirisu-li-jorgovani-u-new-yorku/|url-status=dead}}</ref> *"SRETNI SAT" - Prvosin, Drugiša, Trećko (Režija: Midhat Kušljugić, sezona 2017/2018)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/sretni-sat/|title=Sretni sat|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218163243/http://nptz.ba/index.php/sretni-sat/|url-status=dead}}</ref> *"ZRNO SOLI" - Hajrudin (Režija: Neda Rusjan Bric, sezona 2017/2018) <ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/zrno-soli/|title=Zrno soli|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218163131/http://nptz.ba/index.php/zrno-soli/|url-status=dead}}</ref> *"ČISTO LUDILO (SHEAR MADNESS)" - Edi (Režija: Nina Kleflin, sezona 2016/2017) <ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/cisto-ludilo/|title=Čisto ludilo|language=en-US|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *"MI DJECA S KOLODVORA ZOO" - Detlef (Režija: Adnan Omerović, sezona 2016/2017)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/mi-djeca-s-kolodvora-zoo/|title=Mi djeca s kolodvora Zoo|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218163202/http://nptz.ba/index.php/mi-djeca-s-kolodvora-zoo/|url-status=dead}}</ref> *"NEKA DRUGA PEPELJUGA" - Princ Apolon (Režija: Midhat Kušljugić, sezona 2016/2017)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/neka-druga-pepeljuga/|title=Neka druga Pepeljuga|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218163011/http://nptz.ba/index.php/neka-druga-pepeljuga/|url-status=dead}}</ref> *"KREKET PTICA" - Prometej (Režija: Dino Mustafić, sezona 2015/2016) *"39 STEPENICA" - Klaun 1 (Režija: Nina Kleflin, sezona 2014/2015)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/39-stepenica/|title=39 stepenica|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218162911/http://nptz.ba/index.php/39-stepenica/|url-status=dead}}</ref> *"BUDALA NA VEČERI" - Pinjon (Režija: Midhat Kušljugić, sezona 2014/2015)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/budala-na-veceri/|title=Budala na večeri|language=en-US|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *"OPŠTA BOLNICA" - Fero (Režija: Nermin Omić, sezona 2013/2014)<ref name="Unnamed-20240415194057">{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/sezona-20132014/|title=Sezona 2013/2014|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=20. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220120140/http://nptz.ba/index.php/sezona-20132014/|url-status=dead}}</ref> *"THE BIG SISTER" - Petar (Režija: Jasmin Duraković, sezona 2013/2014)<ref name="Unnamed-20240415194057"/> *"RUŽNO PAČE" - Dječak (Režija: Adnan Omerović, sezona 2013/2014)<ref name="Unnamed-20240415194057"/> *"IGRAJUĆI ŽRTVU" - Narednik Seva (Režija: Saša Broz, sezona 2012/2013)<ref name="Unnamed_2-20240415194057">{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/sezona-20122013/|title=Sezona 2012/2013|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218163232/http://nptz.ba/index.php/sezona-20122013/|url-status=dead}}</ref> *"LARRY THOMPSON" - Đuro (Režija: Sulejman Kupusović, sezona 2012/2013)<ref name="Unnamed_2-20240415194057"/> *"TO" - Gost (Režija: Adnan Omerović, sezona 2011/2012) *"TRI SESTRE" - Ferapont (Režija: Admir Glamočak, sezona 2011/2012) *"ČAROBNJAK IZ OZA" Limeni (Režija: Adnan Omerović, sezona 2010/2011)<ref name="Unnamed_3-20240415194057">{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/sezona-20102011/|title=Sezona 2010/2011|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218163021/http://nptz.ba/index.php/sezona-20102011/|url-status=dead}}</ref> *"BREHTOVI SONGOVI" (Režija: Edis Žilić, sezona 2010/2011)<ref name="Unnamed_3-20240415194057"/> *"GOSPOĐA MINISTARKA" - Raka (Režija: Sulejman Kupusović, sezona 2009/2010)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/sezona-20092010/|title=Sezona 2009/2010|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218162945/http://nptz.ba/index.php/sezona-20092010/|url-status=dead}}</ref> *"LET IZNAD KUKAVIČJEG GNIJEZDA" - Martini (Režija: Selma Spahić, sezona 2008/2009)<ref>{{Cite web|url=http://nptz.ba/index.php/sezona-20082009/|title=Sezona 2008/2009|language=en-US|access-date=6. 2. 2020|archive-date=18. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218163222/http://nptz.ba/index.php/sezona-20082009/|url-status=dead}}</ref> *"HANKA" - Sejo (Režija: Sulejman Kupusović, sezona 2006/2007) *"GRAD OD SNOVA 2000" - Ahmed (Režija: Adis Bakrač, sezona 2006/2007) *"NA TRI KRALJA ILI KAKO HOĆETE" - Sebastijan (Režija: Nina Kleflin, sezona 2005/2006) ==Film== *''"Mrtve ribe plivaju na leđima" - Ivan'' (Režija: Kristijan Milić)<ref>{{Citation|title=Mrtve ribe|url=http://www.imdb.com/title/tt5941352/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *''"In the Land of Blood and Honey" Sniper'' (Režija: Angelina Jolie)<ref>{{Citation|title=In the Land of Blood and Honey|url=http://www.imdb.com/title/tt1714209/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *''"Šmrk" - Muriz'' (Režija: Alen Šimić)<ref>{{Citation|title=Smrk|url=http://www.imdb.com/title/tt11037872/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *''"Romeo and Juliet in Sarajevo" Miša'' (Režija: Shunsuke Morita)<ref>{{Citation|title=Romeo and Juliet in Sarajevo|url=http://www.imdb.com/title/tt3144136/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> ==Televizija== *''"Ne daj se Nina!", Nikola'' (52 epizode) (Režija: Kristijan Milić)<ref>{{Citation|title=Don't Give Up, Nina|url=http://www.imdb.com/title/tt1135550/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *''"Naša mala klinika", Plivač'' (Režija: Branko Đurić)<ref>{{Citation|title=Nasa mala klinika|url=http://www.imdb.com/title/tt1267312/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *''"Lud, zbunjen, normalan" Zdenko'' (Režija: Elmir Jukić)<ref>{{Citation|title=Lud, zbunjen, normalan|url=http://www.imdb.com/title/tt1093078/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *''"Stol za 5 +", Konobar'' (Režija: Mustafa Sušić) *''"Vi ste dobro, a kako smo mi?" Ekrem Hudić'' (Režija: Mustafa Sušić) *''"Zakon ljubavi"'' AVA Production<ref>{{Citation|title=Zakon ljubavi|url=http://www.imdb.com/title/tt1294130/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *''"Bez rizika", Semi'' (Režija: Emir Z. Kapetanović)<ref>{{Citation|title=Bez rizika|url=http://www.imdb.com/title/tt1924646/|access-date=6. 2. 2020}}</ref> *''"GRAWE OSIGURANJE"'' - Reklamni spot *''"RAIFFEISEN BANK"'' - Reklamni spot *''"BH Telecom"'' - Reklamni spot *"M:TEL" Reklamni spot == Predstave == * ''"BOLERO SARAJEVO"'' (Režija: Haris Pašović) * ''"ADEM I EVA"'' (Režija: Vlado Kerošević) == Nagrade == ''– Nagrada za najbolju predstavu u cjelini pripala je predstavi “Posljednja ljubav Hasana Kaimije” , na 35. Susretima pozorišta/kazališta BiH u Brčkom 2018. godine'' ''– Specijalna nagrada žirija za glumu na 17. Teatar fest Doboj 2016. godine za ulogu Fransoa Pinjona u predstavi BUDALA NA VEČERI'' == Vanjski linkovi == * {{imdb name|id=2827163|name=Edis Žilić}} == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{stub-bh-biog}} {{DEFAULTSORT:Žilić, Edis}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački glumci]] [[Kategorija:Biografije, Tuzla]] [[Kategorija:Rođeni 1985.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] e29hhdveu0d68y46u6egj7kwi9m5yyo Spisak avionskih kompanija u Maroku 0 141522 3848325 3805111 2026-05-21T12:29:53Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848325 wikitext text/x-wiki Ovo je lista avionskih kompanija u [[Maroko|Maroku]]. [[Datoteka:Jet4you.jpg|mini|250px|[[Boeing 737-400]] kompanije [[Jet4you]] na [[Mohammed V Međunarodnom Aerodromu]], [[Maroko]] (2007)]] {| border=0 cellpadding=2 cellspacing=3 class="wikitable sortable" |- valign="middle" ! AVIONSKA KOMPANIJA ! [[IATA]] ! [[ICAO kod avionske kompanije|ICAO]] ! [[Callsign]] ! ZAPOČEO<BR>OPERACIJE ! BILJEŠKE |- | [[Air Arabia Maroc]] <ref>{{Cite web|title=Company Information|url=https://www.airarabia.com/about-us/Company%20Information|website=www.airarabia.com|access-date=31. 1. 2026|language=en}}</ref>|| 3O || MAC || NAWRAS || 2009 | |- | [[Casa Air Service]] (bivša)<ref>{{Cite web|title=Lejournal-hebdo.com|url=http://www.lejournal-hebdo.com/article.php3?id_article=7642|website=www.lejournal-hebdo.com|access-date=31. 1. 2026|archive-date=4. 6. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060604002407/http://www.lejournal-hebdo.com/article.php3?id_article=7642|url-status=dead}}</ref>|| - || - || - || 1995 | |- | [[Jet4you]] || 8J || JFU || ARGAN || 2006 | |- | [[RAM Cargo]] || - || - || - || 2010 | |- | [[Regional Air Lines]] || FN || RGL || MAROC REGIONAL || 1996 | |- | [[Royal Air Maroc]] || AT || RAM || ROYALAIR MAROC || 1957 | |} == Također pogledajte == * [[Spisak aerodroma u Maroku]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Avionske kompanije u Maroku]] [[Kategorija:Spisak avionskih kompanija|Maroko]] dihgj01u27gkpk5uea2v9e37pqmb8nn Egzocitoza 0 150502 3848518 3807675 2026-05-22T09:31:34Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neurofiziologija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848518 wikitext text/x-wiki '''Egzocitoza''' je iznošenje iz celule produkata makromolekularne prirode. To je proces kojim se izlučuje: [[insulin]] iz insulocita, pankreatični enzimi iz pankreocita. Egzocitoza je proces čije se morfološke manifestacije mogu pratiti samo pod elektronskim [[mikroskop]]om. == Proces egzocitoze == Proces počinje sintezom materijala u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Zatim se materijal trasportuje do [[Golđijev aparat|Golđijevog aparata]] gdje se dorađuje. Nakon dorade u Golđiju, od trans-Golđijevog retikuluma odvajaju se vezikule sa gotovim sadržajem. Na osnovu dalje sudbine tih vezikula razlikuju se dva tipa egzocitoze: konstitutivni tip (vezikule bez nakupljanja nastavljaju do plazmaleme sa kojom se stapaju) i regulisani tip (vezikule se nakupljaju u citoplazmi pa se onda na poticaj određenog hormona naglo stapaju sa plazmalemom.<ref>Hrnjičević, M (1995). Funkcionalna citologija. Narodna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine. 49-52</ref> == Također pogledajte == * [[Fagocitoza]] == Reference == {{reference}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Exocytosis}} [[Kategorija:Citologija]] [[Kategorija:Neurofiziologija]] aibyczqafgtr017ludwq9b5dgil4y23 Stari grad Ozalj 0 152662 3848388 3476114 2026-05-21T18:51:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848388 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Stari grad Ozalj''' je fortifikovana građevina koja se nalazi u Gradu [[Ozalj|Ozlju]] u [[Karlovačka županija|Karlovačkoj županiji]], [[Republika Hrvatska]]. Nastao u [[Srednji vijek|Srednjem vijeku]], Stari grad Ozalj je smješten na strateški odličnom položaju na klisuri iznad rijeke [[Kupa|Kupe]]. Prvi put se pominje [[1244]]. godine, kada je u kraljevim rukama, a zatim se nalazi u posjedu knezova [[Blagajski knezovi|Babonića]], [[Frankopani|Frankopana]] (od [[1398]].) i [[Knezovi Zrinski|Zrinskih]] (od [[1577]]., nakon smrti Stjepana IV. Frankopana Ozaljskog, posljednjeg potomka ozaljske grane svoje porodice). Zbog mnogih pregradnji sačuvan je tek manji dio starijega kompleksa u kojem se ističu kula četverougaone osnove, vjerovatno stara odbrambena kula, gotička kapela, te pravougaona palača [[Nikola Zrinski|Nikole Zrinskoga]] (nazvana žitnica) s gotičkim detaljima (nad vratima je natpis iz [[1556]].). U tome dijelu Starog grada nađene su zidne slike i [[Glagoljica|glagoljski]] natpisi. Mnogobrojne su dragocjenosti konfiskovane i raznesene nakon smaknuća [[Petar Zrinski|Petra Zrinskoga]] [[1671]]. godine. Ruševnu je građevinu dao detaljno pregraditi R. Perlas, a radovima je rukovodio kapetan Verneda [[1743]].-[[1753]].). U periodu [[1766]]-[[1872]]. grad je bio u posjedu grofova Batthyánya; prvi od njih, Teodor, dozidao je drugi sprat sjevernoga krila i sagradio nov barokni trakt. Kasniji su mu vlasnici bili članovi familije Thurn und Taxis, i to do [[1928]]., kada ga je Družba ''„Braća hrvatskoga zmaja“'' spasila od propadanja. U dijelu građevine je danas smješten ''Zavičajni muzej'' koji je osnovan [[1971]]. godine. U Stari grad Ozalj ulazi se preko mosta, čiji je jedan dio do [[1821]]. godine bio pomjerljiv, a ispod kojega se nalazi stub sa strijelnicama za odbranu gradskoga opkopa. Ulaznu kulu dao je podignuti [[1599]]. grof [[Juraj IV Zrinski]]. ==Galerija== <gallery> Datoteka:Ozalj Burg 1.JPG|Pogled s druge strane rijeke Kupe Datoteka:Burg Ozalj mit den Eisenbahntunnel.JPG|Željeznički tunel ispod fortifikacije Datoteka:Schloss Ozalj0086.JPG|Obnovljeno krilo Starog grada </gallery> == Također pogledajte == * [[Historija Hrvatske]] * [[Karlovačka županija]] * [[Frankopani]] * [[Knezovi Zrinski|Zrinski]] * [[Muzej]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Ozalj Castle}} * [https://web.archive.org/web/20111206090118/http://www.ozalj-tz.hr/stari_grad_ozalj.asp Stari grad Ozalj na stranicama Turističke zajednice Ozlja] * [http://hvm.mdc.hr/zavicajni-muzej-ozalj,510%3AOZA/hr/info/ Zavičajni muzej Ozalj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120404014542/http://hvm.mdc.hr/zavicajni-muzej-ozalj,510:OZA/hr/info |date=4. 4. 2012 }} * [http://arhinet.arhiv.hr/_DigitalniArhiv/IvanStandl/Ozalj.htm Historija ozaljskog zamka i stara fotografija iz šezdesetih godina 19. vijeka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401063827/http://arhinet.arhiv.hr/_DigitalniArhiv/IvanStandl/Ozalj.htm |date=1. 4. 2012 }} [[Kategorija:Karlovačka županija]] [[Kategorija:Dvorci u Hrvatskoj|Ozalj]] [[Kategorija:Frankopani]] [[Kategorija:Zrinski]] [[Kategorija:Muzeji u Hrvatskoj|Ozalj]] ihf932onuk3ubmwvmd5d9eq18rlob1h The Bottom 0 170620 3848547 3823462 2026-05-22T11:37:33Z Palapa 383 /* Vanjski linkovi */ 3848547 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Saba_School_of_Medicine.jpg|mini|The Bottom]] '''The Bottom'''<ref>{{Cite web|url=https://www.sabatourism.com/about-saba/|title=About Saba {{!}} Saba Tourism|date=21. 6. 2018|language=en|access-date=19. 2. 2026}}</ref> (hol. Botte), je administrativno središte ostrva [[Saba]], koje je u sastavu Karipske Nizozemske u [[Karipsko more|Karipskom moru]]. Osnovali su ga holandski kolonisti 1632. godine i nazvali ga „Botte“ („posuda“). Ubrzo su na ostrvu preovladali engleski i škotski gusari, pa pod njihov uticajem grad dobija ime „The Bottom“. U Bottomu se nalaze tri anglikanske crkve i univerzitet. Stanovništvo je malobrojno, svega 462 osobe. Svakog ljeta se održava tradicionalni [[karneval]]. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://www.sabatourism.com/generalinfo.html * {{Cite web|url=https://www.thedailyherald.sx/islands/public-entity-saba-thankful-for-safe-and-enjoyable-carnival|title=Public Entity Saba thankful for ‘safe and enjoyable’ Carnival|last=Department|first=Graphics|date=2018-08-03|website=The Daily Herald|language=en-gb|access-date=2026-05-22}} * {{Cite web|url=https://www.sabatourism.com/about-saba/|title=About Saba {{!}} Saba Tourism|date=2018-06-21|language=en|access-date=2026-05-22}} {{Glavni_gradovi_sjevernoameričkih_država}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Karibi]] 2don2v8rksdzhujx4s4wnwskflsgnnp Aston Villa FC 0 178082 3848320 3848230 2026-05-21T12:23:56Z Bakir123 110053 3848320 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #94BEE5 | Boja2 = #7A003C | Ime kluba = '''Aston Villa FC''' | Puno ime = Aston Villa Football Club | Grb = Aston Villa.svg | veličina_grba = 150px | Nadimak = ''The Villans''<br>''The Lions (Lavovi)'' | Osnovan = {{start date and age|df=yes|1874|11|21}} | Raspušten = | Lokacija = [[Birmingham]]<br>[[Zapadni Midlends (grofovija)|Zapadni Midlends]]<br>[[Engleska]] | Boje = | Federacija = [[Nogometni savez Engleske|FA]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Engleske|Premijer liga]] | Stadion = [[Villa Park]] <ref>{{Cite web|url=http://www.stadionwelt.de/sw_stadien/index.php?folder=sites&site=ligen&land=England|title=Villa Park|work=stadionwelt.de|access-date=11. 2. 2013|archive-date=6. 11. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106015715/http://www.stadionwelt.de/sw_stadien/index.php?folder=sites&site=ligen&land=England|url-status=dead}}</ref> | Kapacitet = 42.918 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = Nassef Sawiris | Menadžer = {{ZD|ŠPA}} [[Unai Emery]] | Uspjesi = | Nacionalni kupovi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 6. mjesto | Prethodna sezona = [[Premier League 2024/2025.|2024/25.]] | Webstranica = {{url|https://avfc.co.uk}} | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _astonvilla2526h | uzorak_t1 = _astonvilla2526h | uzorak_dr1 = _astonvilla2526h | uzorak_š1 = _astonvilla2526h | uzorak_č1 = _astonvilla2526hl | lijeva ruka1 = BBD5F2 | tijelo1 = 69091C | desna ruka1 = BBD5F2 | šorc1 = FFFFFF | čarape1 = BBD5F2 | uzorak_lr2 = _astonvilla2526a | uzorak_t2 = _astonvilla2526a | uzorak_dr2 = _astonvilla2526a | uzorak_š2 = _astonvilla2526a | uzorak_č2 = _astonvilla2526al | lijeva ruka2 = 000000 | tijelo2 = 000000 | desna ruka2 = 000000 | šorc2 = 000000 | čarape2 = 000000 | uzorak_lr3 = _astonvilla2526t | uzorak_t3 = _astonvilla2526t | uzorak_dr3 = _astonvilla2526t | uzorak_š3 = _astonvilla2526t | uzorak_č3 = _astonvilla2526tl | lijeva ruka3 = FFFFFF | tijelo3 = FFFFFF | desna ruka3 = FFFFFF | šorc3 = FFFFFF | čarape3 = FFFFFF }} '''Aston Villa Football Club ''' je profesionalni nogometni klub iz [[Birmingham]]a, grofovija [[Zapadni Midlends (grofovija)|Zapadni Midlends]], [[Engleska]]. Takmiči se u [[Premijer liga Engleske|Premijer ligi]], najvišem rangu rangu [[Nogometni ligaški sistem u Engleskoj|engleskog nogometa]]. Klub je osnovan je 1874. Jedan je od osnivača [[The Football League|Prve lige Engleske]] 1888, kao i jedan od osnivača [[Premijer liga Engleske|Premijer lige]] 1992. Aston Villa je jedan od najstarijih i najuspješnijih engleskih klubova. Najveći uspjeh kluba je osvajanje [[UEFA Liga prvaka|Kupa šampiona]] u sezoni 1981/82. Također je osvajao [[UEFA Evropska liga|UEFA Evropsku ligu]], [[UEFA Superkup]] i [[UEFA Intertoto kup|Intertoto kup]]. Najveći rival kluba je [[Birmingham City FC|Birmingham City]], te klubovi iz predgrađa [[West Bromwich Albion]] i [[Wolverhampton Wanderers FC|Wolverhampton]]. Nadimak kluba je ''The Villans'' i ''The Lions (Lavovi)''. Tradicionalne boje su crvana i plava. Od 1897. domaće utakmice igra na stadionu [[Villa Park]]. ==Historija== Aston Villa je osnovana u martu 1874. godine od strane pripadnika kapele ''Villa Cross Wesleyan'' iz [[Handsworth]]a, sadašnjem dijelu [[Birmingham]]a. Četiri osnivača Ville su bili ''Jack Hughes'', ''Frederick Matthews'', ''Walter Price'' i ''William Scattergoo''d. Prvi meč klub je odigrao protiv lokalne ekipe ''Aston Brook St Mary's''. 1876. godine počinje igrati na ''Wellington Roadu''. Ubrzo postaje jedan od najbolji klubova sa ''Midlendsa''. 1880. dolazi do svog prvog trofeja osvojivši ''Birmingham Senior kup''. Prvi trofej [[FA kup]]a osvaja 1887. godine na čelu sa kapitenom [[Archie Hunter]]om. Villa je bila jedan od 12 klubova koji su osnovali [[The Football League|Football League]]. Prvu sezonu završava na desetom mjestu. Aston Villa je bio najuspješniji nogometni klub tokom viktorijanke ere, osvojivši pet naslova prvaka, te tri trofeja FA kupa. 1897. godine seli na [[Villa Park]]. Aston Villa 1920. godine osvaja FA kup po šesti put. Nakon toga klub je išao silaznom putanjom. 1936. godine ispada u drugu ligu, prvi put u svojoj historiji. Kao i svi engleski klubovi Villa je izgubila sedam sezona zbog [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], što je dovelo do toga da su neki igrači prerano okončali karijeru. Tim je obnovljen pod vodstvom ''Alexa Massiea''. Nakon 37 godina u sezoni 1956-57. dolazi do novog trofeja osvajanjem FA kupa po sedmi put. U finalu je Villa bila bolja od [[Manchester United FC|Manchester Uniteda]]. U sezoni 1959-60. osvaja Drugu diviziju, te se vraća u najviši rang engleskog nogometa. 1961. godine osvaja [[Engleski Liga kup|Liga kupa]]. Aston Villa je bila prvi pobjednik ovog takmičenja. [[Joe Mercer]] napušta ekipu 1964. godine. To je bio period velikih turbulencija za klub. Tri godine kasnije Villa ponovo ispada u niži rang. U nerednoj sezoni zauzima 16. mjesto u Drugoj diviziji. Zbog lošeg plasmana navijači su tražili od uprave da podnese ostavku. Dugovi kluba su sve više rasli, a Villa je bila na dnu tabele. Upravni odbor je otpustio menadžera [[Tommy Cummings]]a. Ubrzo cijeli odbor je podnio ostavku zbog velikog pritiska navijača. Nakon mnogo špekilacija, kontrolu nad klubom je preuzeo biznismen [[Pat Matthew]]s. Međutim, ove promjena nije odmah dala rezultate s obzirom da je klub ispao u treći rang takmičnja. Villa ipak počinje da se oporavlja pod novom upravom. U sezoni 1971-72. osvaja [[Football League Third Division|Treću diviziju]]. Za novog menadžera je imenovan [[Ron Saunders]]. U sezoni 1974-75. osvaja Liga kup i ostvaruje plasman u Prvu divizju. ==Uspjesi== {| class="wikitable" ! Takmičenje ! Plasman ! Sezone |- |'''[[Football League First Division|Prva divizija]]''' |I mjesto |1893/94, 1895/96, 1896/97, 1898/99, 1899/1900, 1909/10, 1980/81. |- |'''[[Football League Second Division|Druga divizija]]''' |I mjesto |1937/38, 1959/60. |- |'''[[Football League Third Division|Treća divizija]]''' |I mjesto |1971/72. |- |'''[[FA kup]]''' |Pobjednik |1886/87, 1894/95, 1896/97, 1904/05, 1912/13, 1919/20, 1956/57. |- |'''[[Engleski Liga-kup|Liga-kup]]''' |Pobjednik |1960/61, 1974/75, 1976/77, 1993/94, 1995/96. |- |'''[[FA Community Shield|Charity/Community Shield]]''' |Pobjednik |1981. |- |'''[[UEFA Liga prvaka|Kup evropskih šampiona]]''' |Pobjednik |[[Kup evropskih šampiona 1981/1982.|1981/82.]] |- |'''[[UEFA Evropska liga|Evropska liga]]''' |Pobjednik |[[UEFA Evropska liga 2025/2026.|2025/26.]] |- |'''[[UEFA Superkup]]''' |Pobjednik |[[UEFA Superkup 1982.|1982.]] |- |'''[[Intertoto kup]]''' |Pobjednik |2001, 2008. |} == Trenutni sastav == ''Posljednja promjena: 2. septembar 2025.''<ref>{{Cite web|url=https://www.avfc.co.uk/teams|title=Mens|last=Club|first=Aston Villa Football|website=Aston Villa Football Club|access-date=2. 9. 2025}}</ref> {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=POL|poz=DF|ime=[[Matty Cash]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=ŠVE|poz=DF|ime=[[Victor Lindelöf]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=ENG|poz=DF|ime=[[Ezri Konsa]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=ENG|poz=DF|ime=[[Tyrone Mings]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=ENG|poz=MF|ime=[[Ross Barkley]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=ŠKO|poz=MF|ime=[[John McGinn]]|ostalo=[[Kapiten (nogomet)|kapiten]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=BEL|poz=MF|ime=[[Youri Tielemans]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=ENG|poz=MF|ime=[[Harvey Elliott]]|ostalo=na pozajmici iz [[Liverpool FC|Liverpool]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=ARG|poz=MF|ime=[[Emiliano Buendía]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=ENG|poz=FW|ime=[[Ollie Watkins]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=12|nac=FRA|poz=DF|ime=[[Lucas Digne]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=ŠPA|poz=DF|ime=[[Pau Torres]]}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=ŠPA|poz=DF|ime=[[Andrés García (nogometaš, rođen 2003)|Andrés García]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=NIZ|poz=FW|ime=[[Donyell Malen]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=ENG|poz=FW|ime=[[Jadon Sancho]]|ostalo=na pozajmici iz [[Manchester United FC|Manchester United]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=NIZ|poz=DF|ime=[[Ian Maatsen]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=ARG|poz=GK|ime=[[Emiliano Martínez]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=BEL|poz=MF|ime=[[Amadou Onana]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=NIZ|poz=DF|ime=[[Lamare Bogarde]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=ENG|poz=MF|ime=[[Morgan Rogers]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Obala Slonovače|poz=FW|ime=[[Evann Guessand]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=40|nac=NIZ|poz=GK|ime=[[Marco Bizot]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=44|nac=FRA|poz=MF|ime=[[Boubacar Kamara]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=83|nac=ENG|poz=MF|ime=[[Bradley Burrowes]]}} {{Nogometna ekipa kraj}} ==Poznati igrači== {{col-begin-small}} {{col-3}} *{{ZD|ŠKO}} [[William McGregor]] *{{ZD|ŠKO}} [[George Ramsay]] *{{ZD|WAL}} [[Trevor Ford]] *{{ZD|ENG}} [[Eric Houghton]] *{{ZD|SJI}} [[Peter McParland]] *{{ZD|ŠKO}} [[Charlie Aitken]] {{col-3}} *{{ZD|ENG}} [[Brian Little]] *{{ZD|ENG}} [[Peter Withe]] *{{ZD|ENG}} [[Dennis Mortimer]] *{{ZD|ENG}} [[Gordon Cowans]] *{{ZD|IRS}} [[Paul McGrath (nogometaš)|Paul McGrath]] *{{ZD|DAN}} [[Peter Schmeichel]] {{col-end}} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[http://www.avfc.co.uk/ Službena stranica] *[http://www.soccerbase.com/teams/team.sd?team_id=154 Aston Villa na Soccerbase] *[http://www.transfermarkt.com/aston-villa/startseite/verein/405/saison_id/2014 Aston Villa na Transfermarkt] {{Premijer liga Engleske}}{{Football League Championship}}{{Navkutije |ime = |naslov = Aston Villa FC u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Osvajači Kupa UEFA/UEFA Evropske lige}} {{Osvajači UEFA Superkupa}} {{Osvajači Intertoto kupa}} {{Osvajači FA kupa}} }} [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1874.]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Engleskoj]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Zapadnom Midlendsu]] [[Kategorija:Sport u Birminghamu]] [[Kategorija:Aston Villa FC]] [[Kategorija:Klubovi osvajači Kupa evropskih šampiona]] f0vzh23j1jzzm1ernj99eklxgltqssi 3848323 3848320 2026-05-21T12:26:15Z Bakir123 110053 3848323 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #94BEE5 | Boja2 = #7A003C | Ime kluba = '''Aston Villa FC''' | Puno ime = Aston Villa Football Club | Grb = Aston Villa FC novi grb.svg | veličina_grba = 150px | Nadimak = ''The Villans''<br>''The Lions (Lavovi)'' | Osnovan = {{start date and age|df=yes|1874|11|21}} | Raspušten = | Lokacija = [[Birmingham]]<br>[[Zapadni Midlends (grofovija)|Zapadni Midlends]]<br>[[Engleska]] | Boje = | Federacija = [[Nogometni savez Engleske|FA]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Engleske|Premijer liga]] | Stadion = [[Villa Park]] <ref>{{Cite web|url=http://www.stadionwelt.de/sw_stadien/index.php?folder=sites&site=ligen&land=England|title=Villa Park|work=stadionwelt.de|access-date=11. 2. 2013|archive-date=6. 11. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106015715/http://www.stadionwelt.de/sw_stadien/index.php?folder=sites&site=ligen&land=England|url-status=dead}}</ref> | Kapacitet = 42.918 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = Nassef Sawiris | Menadžer = {{ZD|ŠPA}} [[Unai Emery]] | Uspjesi = | Nacionalni kupovi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 6. mjesto | Prethodna sezona = [[Premier League 2024/2025.|2024/25.]] | Webstranica = {{url|https://avfc.co.uk}} | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _astonvilla2526h | uzorak_t1 = _astonvilla2526h | uzorak_dr1 = _astonvilla2526h | uzorak_š1 = _astonvilla2526h | uzorak_č1 = _astonvilla2526hl | lijeva ruka1 = BBD5F2 | tijelo1 = 69091C | desna ruka1 = BBD5F2 | šorc1 = FFFFFF | čarape1 = BBD5F2 | uzorak_lr2 = _astonvilla2526a | uzorak_t2 = _astonvilla2526a | uzorak_dr2 = _astonvilla2526a | uzorak_š2 = _astonvilla2526a | uzorak_č2 = _astonvilla2526al | lijeva ruka2 = 000000 | tijelo2 = 000000 | desna ruka2 = 000000 | šorc2 = 000000 | čarape2 = 000000 | uzorak_lr3 = _astonvilla2526t | uzorak_t3 = _astonvilla2526t | uzorak_dr3 = _astonvilla2526t | uzorak_š3 = _astonvilla2526t | uzorak_č3 = _astonvilla2526tl | lijeva ruka3 = FFFFFF | tijelo3 = FFFFFF | desna ruka3 = FFFFFF | šorc3 = FFFFFF | čarape3 = FFFFFF }} '''Aston Villa Football Club ''' je profesionalni nogometni klub iz [[Birmingham]]a, grofovija [[Zapadni Midlends (grofovija)|Zapadni Midlends]], [[Engleska]]. Takmiči se u [[Premijer liga Engleske|Premijer ligi]], najvišem rangu rangu [[Nogometni ligaški sistem u Engleskoj|engleskog nogometa]]. Klub je osnovan je 1874. Jedan je od osnivača [[The Football League|Prve lige Engleske]] 1888, kao i jedan od osnivača [[Premijer liga Engleske|Premijer lige]] 1992. Aston Villa je jedan od najstarijih i najuspješnijih engleskih klubova. Najveći uspjeh kluba je osvajanje [[UEFA Liga prvaka|Kupa šampiona]] u sezoni 1981/82. Također je osvajao [[UEFA Evropska liga|UEFA Evropsku ligu]], [[UEFA Superkup]] i [[UEFA Intertoto kup|Intertoto kup]]. Najveći rival kluba je [[Birmingham City FC|Birmingham City]], te klubovi iz predgrađa [[West Bromwich Albion]] i [[Wolverhampton Wanderers FC|Wolverhampton]]. Nadimak kluba je ''The Villans'' i ''The Lions (Lavovi)''. Tradicionalne boje su crvana i plava. Od 1897. domaće utakmice igra na stadionu [[Villa Park]]. ==Historija== Aston Villa je osnovana u martu 1874. godine od strane pripadnika kapele ''Villa Cross Wesleyan'' iz [[Handsworth]]a, sadašnjem dijelu [[Birmingham]]a. Četiri osnivača Ville su bili ''Jack Hughes'', ''Frederick Matthews'', ''Walter Price'' i ''William Scattergoo''d. Prvi meč klub je odigrao protiv lokalne ekipe ''Aston Brook St Mary's''. 1876. godine počinje igrati na ''Wellington Roadu''. Ubrzo postaje jedan od najbolji klubova sa ''Midlendsa''. 1880. dolazi do svog prvog trofeja osvojivši ''Birmingham Senior kup''. Prvi trofej [[FA kup]]a osvaja 1887. godine na čelu sa kapitenom [[Archie Hunter]]om. Villa je bila jedan od 12 klubova koji su osnovali [[The Football League|Football League]]. Prvu sezonu završava na desetom mjestu. Aston Villa je bio najuspješniji nogometni klub tokom viktorijanke ere, osvojivši pet naslova prvaka, te tri trofeja FA kupa. 1897. godine seli na [[Villa Park]]. Aston Villa 1920. godine osvaja FA kup po šesti put. Nakon toga klub je išao silaznom putanjom. 1936. godine ispada u drugu ligu, prvi put u svojoj historiji. Kao i svi engleski klubovi Villa je izgubila sedam sezona zbog [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], što je dovelo do toga da su neki igrači prerano okončali karijeru. Tim je obnovljen pod vodstvom ''Alexa Massiea''. Nakon 37 godina u sezoni 1956-57. dolazi do novog trofeja osvajanjem FA kupa po sedmi put. U finalu je Villa bila bolja od [[Manchester United FC|Manchester Uniteda]]. U sezoni 1959-60. osvaja Drugu diviziju, te se vraća u najviši rang engleskog nogometa. 1961. godine osvaja [[Engleski Liga kup|Liga kupa]]. Aston Villa je bila prvi pobjednik ovog takmičenja. [[Joe Mercer]] napušta ekipu 1964. godine. To je bio period velikih turbulencija za klub. Tri godine kasnije Villa ponovo ispada u niži rang. U nerednoj sezoni zauzima 16. mjesto u Drugoj diviziji. Zbog lošeg plasmana navijači su tražili od uprave da podnese ostavku. Dugovi kluba su sve više rasli, a Villa je bila na dnu tabele. Upravni odbor je otpustio menadžera [[Tommy Cummings]]a. Ubrzo cijeli odbor je podnio ostavku zbog velikog pritiska navijača. Nakon mnogo špekilacija, kontrolu nad klubom je preuzeo biznismen [[Pat Matthew]]s. Međutim, ove promjena nije odmah dala rezultate s obzirom da je klub ispao u treći rang takmičnja. Villa ipak počinje da se oporavlja pod novom upravom. U sezoni 1971-72. osvaja [[Football League Third Division|Treću diviziju]]. Za novog menadžera je imenovan [[Ron Saunders]]. U sezoni 1974-75. osvaja Liga kup i ostvaruje plasman u Prvu divizju. ==Uspjesi== {| class="wikitable" ! Takmičenje ! Plasman ! Sezone |- |'''[[Football League First Division|Prva divizija]]''' |I mjesto |1893/94, 1895/96, 1896/97, 1898/99, 1899/1900, 1909/10, 1980/81. |- |'''[[Football League Second Division|Druga divizija]]''' |I mjesto |1937/38, 1959/60. |- |'''[[Football League Third Division|Treća divizija]]''' |I mjesto |1971/72. |- |'''[[FA kup]]''' |Pobjednik |1886/87, 1894/95, 1896/97, 1904/05, 1912/13, 1919/20, 1956/57. |- |'''[[Engleski Liga-kup|Liga-kup]]''' |Pobjednik |1960/61, 1974/75, 1976/77, 1993/94, 1995/96. |- |'''[[FA Community Shield|Charity/Community Shield]]''' |Pobjednik |1981. |- |'''[[UEFA Liga prvaka|Kup evropskih šampiona]]''' |Pobjednik |[[Kup evropskih šampiona 1981/1982.|1981/82.]] |- |'''[[UEFA Evropska liga|Evropska liga]]''' |Pobjednik |[[UEFA Evropska liga 2025/2026.|2025/26.]] |- |'''[[UEFA Superkup]]''' |Pobjednik |[[UEFA Superkup 1982.|1982.]] |- |'''[[Intertoto kup]]''' |Pobjednik |2001, 2008. |} == Trenutni sastav == ''Posljednja promjena: 2. septembar 2025.''<ref>{{Cite web|url=https://www.avfc.co.uk/teams|title=Mens|last=Club|first=Aston Villa Football|website=Aston Villa Football Club|access-date=2. 9. 2025}}</ref> {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=POL|poz=DF|ime=[[Matty Cash]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=ŠVE|poz=DF|ime=[[Victor Lindelöf]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=ENG|poz=DF|ime=[[Ezri Konsa]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=ENG|poz=DF|ime=[[Tyrone Mings]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=ENG|poz=MF|ime=[[Ross Barkley]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=ŠKO|poz=MF|ime=[[John McGinn]]|ostalo=[[Kapiten (nogomet)|kapiten]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=BEL|poz=MF|ime=[[Youri Tielemans]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=ENG|poz=MF|ime=[[Harvey Elliott]]|ostalo=na pozajmici iz [[Liverpool FC|Liverpool]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=ARG|poz=MF|ime=[[Emiliano Buendía]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=ENG|poz=FW|ime=[[Ollie Watkins]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=12|nac=FRA|poz=DF|ime=[[Lucas Digne]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=ŠPA|poz=DF|ime=[[Pau Torres]]}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=ŠPA|poz=DF|ime=[[Andrés García (nogometaš, rođen 2003)|Andrés García]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=NIZ|poz=FW|ime=[[Donyell Malen]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=ENG|poz=FW|ime=[[Jadon Sancho]]|ostalo=na pozajmici iz [[Manchester United FC|Manchester United]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=NIZ|poz=DF|ime=[[Ian Maatsen]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=ARG|poz=GK|ime=[[Emiliano Martínez]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=BEL|poz=MF|ime=[[Amadou Onana]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=NIZ|poz=DF|ime=[[Lamare Bogarde]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=ENG|poz=MF|ime=[[Morgan Rogers]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Obala Slonovače|poz=FW|ime=[[Evann Guessand]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=40|nac=NIZ|poz=GK|ime=[[Marco Bizot]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=44|nac=FRA|poz=MF|ime=[[Boubacar Kamara]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=83|nac=ENG|poz=MF|ime=[[Bradley Burrowes]]}} {{Nogometna ekipa kraj}} ==Poznati igrači== {{col-begin-small}} {{col-3}} *{{ZD|ŠKO}} [[William McGregor]] *{{ZD|ŠKO}} [[George Ramsay]] *{{ZD|WAL}} [[Trevor Ford]] *{{ZD|ENG}} [[Eric Houghton]] *{{ZD|SJI}} [[Peter McParland]] *{{ZD|ŠKO}} [[Charlie Aitken]] {{col-3}} *{{ZD|ENG}} [[Brian Little]] *{{ZD|ENG}} [[Peter Withe]] *{{ZD|ENG}} [[Dennis Mortimer]] *{{ZD|ENG}} [[Gordon Cowans]] *{{ZD|IRS}} [[Paul McGrath (nogometaš)|Paul McGrath]] *{{ZD|DAN}} [[Peter Schmeichel]] {{col-end}} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[http://www.avfc.co.uk/ Službena stranica] *[http://www.soccerbase.com/teams/team.sd?team_id=154 Aston Villa na Soccerbase] *[http://www.transfermarkt.com/aston-villa/startseite/verein/405/saison_id/2014 Aston Villa na Transfermarkt] {{Premijer liga Engleske}}{{Football League Championship}}{{Navkutije |ime = |naslov = Aston Villa FC u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Osvajači Kupa UEFA/UEFA Evropske lige}} {{Osvajači UEFA Superkupa}} {{Osvajači Intertoto kupa}} {{Osvajači FA kupa}} }} [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1874.]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Engleskoj]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Zapadnom Midlendsu]] [[Kategorija:Sport u Birminghamu]] [[Kategorija:Aston Villa FC]] [[Kategorija:Klubovi osvajači Kupa evropskih šampiona]] s71sg2yptrq6kx1uhki7d1oqzib6cbz 3848324 3848323 2026-05-21T12:27:50Z Bakir123 110053 3848324 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #94BEE5 | Boja2 = #7A003C | Ime kluba = '''Aston Villa FC''' | Puno ime = Aston Villa Football Club | Grb = Aston Villa FC new crest.svg.webp | veličina_grba = 150px | Nadimak = ''The Villans''<br>''The Lions (Lavovi)'' | Osnovan = {{start date and age|df=yes|1874|11|21}} | Raspušten = | Lokacija = [[Birmingham]]<br>[[Zapadni Midlends (grofovija)|Zapadni Midlends]]<br>[[Engleska]] | Boje = | Federacija = [[Nogometni savez Engleske|FA]] | Konfederacija = | Liga = [[Premijer liga Engleske|Premijer liga]] | Stadion = [[Villa Park]] <ref>{{Cite web|url=http://www.stadionwelt.de/sw_stadien/index.php?folder=sites&site=ligen&land=England|title=Villa Park|work=stadionwelt.de|access-date=11. 2. 2013|archive-date=6. 11. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106015715/http://www.stadionwelt.de/sw_stadien/index.php?folder=sites&site=ligen&land=England|url-status=dead}}</ref> | Kapacitet = 42.918 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = Nassef Sawiris | Menadžer = {{ZD|ŠPA}} [[Unai Emery]] | Uspjesi = | Nacionalni kupovi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 6. mjesto | Prethodna sezona = [[Premier League 2024/2025.|2024/25.]] | Webstranica = {{url|https://avfc.co.uk}} | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _astonvilla2526h | uzorak_t1 = _astonvilla2526h | uzorak_dr1 = _astonvilla2526h | uzorak_š1 = _astonvilla2526h | uzorak_č1 = _astonvilla2526hl | lijeva ruka1 = BBD5F2 | tijelo1 = 69091C | desna ruka1 = BBD5F2 | šorc1 = FFFFFF | čarape1 = BBD5F2 | uzorak_lr2 = _astonvilla2526a | uzorak_t2 = _astonvilla2526a | uzorak_dr2 = _astonvilla2526a | uzorak_š2 = _astonvilla2526a | uzorak_č2 = _astonvilla2526al | lijeva ruka2 = 000000 | tijelo2 = 000000 | desna ruka2 = 000000 | šorc2 = 000000 | čarape2 = 000000 | uzorak_lr3 = _astonvilla2526t | uzorak_t3 = _astonvilla2526t | uzorak_dr3 = _astonvilla2526t | uzorak_š3 = _astonvilla2526t | uzorak_č3 = _astonvilla2526tl | lijeva ruka3 = FFFFFF | tijelo3 = FFFFFF | desna ruka3 = FFFFFF | šorc3 = FFFFFF | čarape3 = FFFFFF }} '''Aston Villa Football Club ''' je profesionalni nogometni klub iz [[Birmingham]]a, grofovija [[Zapadni Midlends (grofovija)|Zapadni Midlends]], [[Engleska]]. Takmiči se u [[Premijer liga Engleske|Premijer ligi]], najvišem rangu rangu [[Nogometni ligaški sistem u Engleskoj|engleskog nogometa]]. Klub je osnovan je 1874. Jedan je od osnivača [[The Football League|Prve lige Engleske]] 1888, kao i jedan od osnivača [[Premijer liga Engleske|Premijer lige]] 1992. Aston Villa je jedan od najstarijih i najuspješnijih engleskih klubova. Najveći uspjeh kluba je osvajanje [[UEFA Liga prvaka|Kupa šampiona]] u sezoni 1981/82. Također je osvajao [[UEFA Evropska liga|UEFA Evropsku ligu]], [[UEFA Superkup]] i [[UEFA Intertoto kup|Intertoto kup]]. Najveći rival kluba je [[Birmingham City FC|Birmingham City]], te klubovi iz predgrađa [[West Bromwich Albion]] i [[Wolverhampton Wanderers FC|Wolverhampton]]. Nadimak kluba je ''The Villans'' i ''The Lions (Lavovi)''. Tradicionalne boje su crvana i plava. Od 1897. domaće utakmice igra na stadionu [[Villa Park]]. ==Historija== Aston Villa je osnovana u martu 1874. godine od strane pripadnika kapele ''Villa Cross Wesleyan'' iz [[Handsworth]]a, sadašnjem dijelu [[Birmingham]]a. Četiri osnivača Ville su bili ''Jack Hughes'', ''Frederick Matthews'', ''Walter Price'' i ''William Scattergoo''d. Prvi meč klub je odigrao protiv lokalne ekipe ''Aston Brook St Mary's''. 1876. godine počinje igrati na ''Wellington Roadu''. Ubrzo postaje jedan od najbolji klubova sa ''Midlendsa''. 1880. dolazi do svog prvog trofeja osvojivši ''Birmingham Senior kup''. Prvi trofej [[FA kup]]a osvaja 1887. godine na čelu sa kapitenom [[Archie Hunter]]om. Villa je bila jedan od 12 klubova koji su osnovali [[The Football League|Football League]]. Prvu sezonu završava na desetom mjestu. Aston Villa je bio najuspješniji nogometni klub tokom viktorijanke ere, osvojivši pet naslova prvaka, te tri trofeja FA kupa. 1897. godine seli na [[Villa Park]]. Aston Villa 1920. godine osvaja FA kup po šesti put. Nakon toga klub je išao silaznom putanjom. 1936. godine ispada u drugu ligu, prvi put u svojoj historiji. Kao i svi engleski klubovi Villa je izgubila sedam sezona zbog [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], što je dovelo do toga da su neki igrači prerano okončali karijeru. Tim je obnovljen pod vodstvom ''Alexa Massiea''. Nakon 37 godina u sezoni 1956-57. dolazi do novog trofeja osvajanjem FA kupa po sedmi put. U finalu je Villa bila bolja od [[Manchester United FC|Manchester Uniteda]]. U sezoni 1959-60. osvaja Drugu diviziju, te se vraća u najviši rang engleskog nogometa. 1961. godine osvaja [[Engleski Liga kup|Liga kupa]]. Aston Villa je bila prvi pobjednik ovog takmičenja. [[Joe Mercer]] napušta ekipu 1964. godine. To je bio period velikih turbulencija za klub. Tri godine kasnije Villa ponovo ispada u niži rang. U nerednoj sezoni zauzima 16. mjesto u Drugoj diviziji. Zbog lošeg plasmana navijači su tražili od uprave da podnese ostavku. Dugovi kluba su sve više rasli, a Villa je bila na dnu tabele. Upravni odbor je otpustio menadžera [[Tommy Cummings]]a. Ubrzo cijeli odbor je podnio ostavku zbog velikog pritiska navijača. Nakon mnogo špekilacija, kontrolu nad klubom je preuzeo biznismen [[Pat Matthew]]s. Međutim, ove promjena nije odmah dala rezultate s obzirom da je klub ispao u treći rang takmičnja. Villa ipak počinje da se oporavlja pod novom upravom. U sezoni 1971-72. osvaja [[Football League Third Division|Treću diviziju]]. Za novog menadžera je imenovan [[Ron Saunders]]. U sezoni 1974-75. osvaja Liga kup i ostvaruje plasman u Prvu divizju. ==Uspjesi== {| class="wikitable" ! Takmičenje ! Plasman ! Sezone |- |'''[[Football League First Division|Prva divizija]]''' |I mjesto |1893/94, 1895/96, 1896/97, 1898/99, 1899/1900, 1909/10, 1980/81. |- |'''[[Football League Second Division|Druga divizija]]''' |I mjesto |1937/38, 1959/60. |- |'''[[Football League Third Division|Treća divizija]]''' |I mjesto |1971/72. |- |'''[[FA kup]]''' |Pobjednik |1886/87, 1894/95, 1896/97, 1904/05, 1912/13, 1919/20, 1956/57. |- |'''[[Engleski Liga-kup|Liga-kup]]''' |Pobjednik |1960/61, 1974/75, 1976/77, 1993/94, 1995/96. |- |'''[[FA Community Shield|Charity/Community Shield]]''' |Pobjednik |1981. |- |'''[[UEFA Liga prvaka|Kup evropskih šampiona]]''' |Pobjednik |[[Kup evropskih šampiona 1981/1982.|1981/82.]] |- |'''[[UEFA Evropska liga|Evropska liga]]''' |Pobjednik |[[UEFA Evropska liga 2025/2026.|2025/26.]] |- |'''[[UEFA Superkup]]''' |Pobjednik |[[UEFA Superkup 1982.|1982.]] |- |'''[[Intertoto kup]]''' |Pobjednik |2001, 2008. |} == Trenutni sastav == ''Posljednja promjena: 2. septembar 2025.''<ref>{{Cite web|url=https://www.avfc.co.uk/teams|title=Mens|last=Club|first=Aston Villa Football|website=Aston Villa Football Club|access-date=2. 9. 2025}}</ref> {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=POL|poz=DF|ime=[[Matty Cash]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=ŠVE|poz=DF|ime=[[Victor Lindelöf]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=ENG|poz=DF|ime=[[Ezri Konsa]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=ENG|poz=DF|ime=[[Tyrone Mings]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=ENG|poz=MF|ime=[[Ross Barkley]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=ŠKO|poz=MF|ime=[[John McGinn]]|ostalo=[[Kapiten (nogomet)|kapiten]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=BEL|poz=MF|ime=[[Youri Tielemans]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=ENG|poz=MF|ime=[[Harvey Elliott]]|ostalo=na pozajmici iz [[Liverpool FC|Liverpool]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=ARG|poz=MF|ime=[[Emiliano Buendía]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=ENG|poz=FW|ime=[[Ollie Watkins]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=12|nac=FRA|poz=DF|ime=[[Lucas Digne]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=ŠPA|poz=DF|ime=[[Pau Torres]]}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=ŠPA|poz=DF|ime=[[Andrés García (nogometaš, rođen 2003)|Andrés García]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=NIZ|poz=FW|ime=[[Donyell Malen]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=ENG|poz=FW|ime=[[Jadon Sancho]]|ostalo=na pozajmici iz [[Manchester United FC|Manchester United]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=NIZ|poz=DF|ime=[[Ian Maatsen]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=ARG|poz=GK|ime=[[Emiliano Martínez]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=BEL|poz=MF|ime=[[Amadou Onana]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=NIZ|poz=DF|ime=[[Lamare Bogarde]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=ENG|poz=MF|ime=[[Morgan Rogers]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=Obala Slonovače|poz=FW|ime=[[Evann Guessand]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=40|nac=NIZ|poz=GK|ime=[[Marco Bizot]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=44|nac=FRA|poz=MF|ime=[[Boubacar Kamara]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=83|nac=ENG|poz=MF|ime=[[Bradley Burrowes]]}} {{Nogometna ekipa kraj}} ==Poznati igrači== {{col-begin-small}} {{col-3}} *{{ZD|ŠKO}} [[William McGregor]] *{{ZD|ŠKO}} [[George Ramsay]] *{{ZD|WAL}} [[Trevor Ford]] *{{ZD|ENG}} [[Eric Houghton]] *{{ZD|SJI}} [[Peter McParland]] *{{ZD|ŠKO}} [[Charlie Aitken]] {{col-3}} *{{ZD|ENG}} [[Brian Little]] *{{ZD|ENG}} [[Peter Withe]] *{{ZD|ENG}} [[Dennis Mortimer]] *{{ZD|ENG}} [[Gordon Cowans]] *{{ZD|IRS}} [[Paul McGrath (nogometaš)|Paul McGrath]] *{{ZD|DAN}} [[Peter Schmeichel]] {{col-end}} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[http://www.avfc.co.uk/ Službena stranica] *[http://www.soccerbase.com/teams/team.sd?team_id=154 Aston Villa na Soccerbase] *[http://www.transfermarkt.com/aston-villa/startseite/verein/405/saison_id/2014 Aston Villa na Transfermarkt] {{Premijer liga Engleske}}{{Football League Championship}}{{Navkutije |ime = |naslov = Aston Villa FC u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{Osvajači Kupa UEFA/UEFA Evropske lige}} {{Osvajači UEFA Superkupa}} {{Osvajači Intertoto kupa}} {{Osvajači FA kupa}} }} [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1874.]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Engleskoj]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Zapadnom Midlendsu]] [[Kategorija:Sport u Birminghamu]] [[Kategorija:Aston Villa FC]] [[Kategorija:Klubovi osvajači Kupa evropskih šampiona]] 6xttug07ssbtjqqkdsyc49xdkp4qr06 Tadeusz Mazowiecki 0 266209 3848423 3715272 2026-05-22T04:00:23Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848423 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Tadeusz Mazowiecki | slika = Tadeusz Mazowiecki - Europeana 1989 - TV Interview.jpg | veličina_slike = | opis = Tadeusz Mazowiecki (2013) | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1927|4|18}} | mjesto_rođenja = Płock, Poljska | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2013|10|28|1927|4|18}} | mjesto_smrti = Varšava, Poljska | mjesto_počivanja = Laski | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = publicista, političar | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | titula = Premijer | vrijeme_držanja_titule = 24.08.1989–04.01.1991 | prethodnik = [[Czesław Kiszczak]] | nasljednik = [[Jan Krzysztof Bielecki]] | religija = katolik | supružnik = Krystyna Kuleszanka (1946–1947)<br />Ewa Proć (–1970) | djeca = Wojciech, Adam, Michał | roditelji = Bronisław Mazowiecki<br />Jadwiga Szemplińska | nagrade = [[Počasni građanin grada Sarajeva]] | potpis = Tadeusz Mazowiecki signature.svg }} [[Datoteka:Tadeusz Mazowiecki nah.jpg|mini|Tadeusz Mazowiecki (1989)]] [[Datoteka:Tadeusz Mazowiecki 80th birthday cropped.jpg|mini|Tadeusz Mazowiecki (2007)]] [[Datoteka:Tadeusz_Mazowiecki_bust_in_Sarajevo.jpg|mini|Bista Tadeusza Mazowieckog u [[Sarajevo|Sarajevu]]]] [[Datoteka:Tadeusz Mazowiecki Park, Poznan (3).JPG|mini|Park Mazowieckog, [[Poznań]]]] '''Tadeusz Mazowiecki''' [fonetski: Tadeuš Mazovjecki, {{IPA-pl|taˈdɛuʂ mazɔˈvʲɛt͡skʲi|IPA|Pl-Tadeusz Mazowiecki.ogg}}] (rođen 18. aprila 1927. u [[Płock]]u – umro 28. oktobra 2013. u [[Varšava|Varšavi]]) je bio [[Poljska|poljski]] pisac, novinar, filantrop i kršćansko-demokratski političar, bivši vođa pokreta [[Solidarnost]], i prvi nekomunistički premijer u centralnoj i istočnoj Evropi nakon 1989. == Biografija == 1946. godine završio je srednju školu u Płocku, nakon čega je upisao pravo na [[Univerzitet u Varšavi|Univerzitetu u Varšavi]], ali ga nikada nije diplomirao.<ref name=":0">{{Cite book|last=Friszke|first=Andrzej|title=Koło posłów „Znak” w Sejmie PRL 1957–1976|publisher=Wydawnictwo Sejmowe|year=2002|isbn=83-7059-527-8|location=Warszawa|language=pl}}</ref> === Angažman u vrijeme Narodne Republike Poljske === U periodu od 1948. do 1955. Tadeusz Mazowiecki bio je aktivan u udruženju „Pax“. U periodu od 1950. do 1952. bio je zamjenik glavnog urednika dnevnika „Słowo Powszechne“ (bosanski: ''Univerzalna Riječ''), a od 1953. do 1955. godine bio je glavni urednik časopisa „Wrocławski Tygodnik Katolików“ (bosanski: ''Vroclavski Katolički Nedjeljnik''). U to vrijeme Mazowiecki je naznačio da se u javnom životu pojavio kao sekularni katolik u ime hrišćanske odgovornosti u politici.<ref>{{Cite book|last=Dudek|first=Antoni|title=Bolesław Piasecki. Próba biografii politycznej|publisher=Aneks|year=1990|isbn=0-906601-74-6|location=Londyn|language=pl}}</ref> Nakon što je 1955. napustio „Pax“ 1955. uspostavio je kontakt sa zajednicom „Tygodnik Powszechny“ (bosanski: Univerzalna Sedmica) i ​​klubom „Krzywe Koło“ (bosanski: Krivi krug). Godine 1957. bio je jedan od osnivača Varšavskog kluba katoličke inteligencije.<ref name=":1">{{Cite book|last=Friszke|first=Andrzej|title=Opozycja polityczna w PRL 1945–1989|publisher=Aneks|year=1994|isbn=1-897962-03-7|location=Londyn|language=pl}}</ref> Bio je glavni urednik mjesečnika „Więź“ (bosanski: Veza) od prvog broja objavljenog 1958. godine. Predstavljao je ljevičarske stavove i tražio dijalog sa nekatoličkim intelektualcima neovisnim od vlasti. Godine 1964. Centralni komitet [[Poljska ujedinjena radnička stranka|Poljske ujedinjene radničke stranke]] (poljski: Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, PZPR) negativno je ocijenio njegov urednički angažman sa prijedlogom da bude smijenjen sa mjesta glavnog urednika časopisa.<ref name=":2">{{Cite book|last=Friszke|first=Andrzej|title=Oaza na Kopernika. Klub Inteligencji Katolickiej. 1956–1989|publisher=Biblioteka „Więzi”|year=1997|isbn=83-85124-90-X|location=Warszawa|language=pl}}</ref> === Period 1961.–1980. === U periodu od 1961. do 1972. godine bio je poslanik [[Sejm]]a Narodne Republike Poljske ispred katoličke grupe Znak.<ref>{{Cite book|last=Łętowski|first=Maciej|title=Ruch i koło poselskie Znak 1957–1976|publisher=Unia|year=1998|isbn=83-86250-10-0|location=Katowice|language=pl}}</ref> Između ostalog, kritikovao je na forumu u Sejmu zakonske norme o razvoju nauke i obrazovnog sistema u kojima je uveden koncept obrazovanja zasnovan na principima materijalizma. Zahtijevao je zakonsku garanciju za vannastavnu vjeronauku.<ref name=":0" /> Nakon događaja u decembru 1970. (policija i vojska strijeljali su na desetine radnika koji su protestovali), insistirao je na imenovanju parlamentarne komisije koja će istražiti njihov tok i redoslijed. U januaru 1972. godine vlada [[Narodna Republika Poljska|Narodne Republike Poljske]] odbila je prihvatiti njegovu ponovnu kandidaturu za Sejm.<ref name=":2" /> Od 1975. do 1981. bio je potpredsjednik varšavskog KIK-a. Početkom 1976. godine potpisao je pismo društva „Znak“ protiv promjena Ustava Narodne Republike Poljske.<ref name=":2" /> Iste godine dao je intervju za dnevnik „[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]“, u kojem je pozvao poljske vlasti na demokratizaciju.<ref name=":1" /> === Period 1980.–1989. === Na poziv [[Lech Wałęsa|Lecha Wałęse]], 24. avgusta 1980. godine, predvodio je komitet stručnjaka u sklopu Prezidijuma među-kompanijskog štrajkačkog odbora [[Gdańsk|gdanjskog]] brodogradilišta i podržavao je pregovore sa vlastima Narodne Republike Poljske.<ref name=":2" /> Nakon štrajka bio je glavni savjetnik Wałęse i nezavisnog samoupravnog [[sindikat]]a „Solidarność“ (bosanski'': solidarnost)''.<ref name=":3">{{Cite book|last=Friszke|first=Andrzej|title=Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956–89. T. 1|publisher=Ośrodek Karta|year=2000|isbn=83-88288-65-2|editor-last=Skórzyński|editor-first=Jan|location=Warszawa|language=pl}}</ref> U januaru 1981. godine postao je glavni urednik sedmičnika „Tygodnik Solidarność“, odgovoran za njegovu organizaciju.<ref>{{Cite web|url=http://www.sierpien1980.pl/download/10/15908/biuletyn7-854-55.pdf|title=Tygodnik „Solidarność” 1981|last=Friszke|first=Andrzej|date=2005|website=sierpien1980.pl|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102212552/http://www.sierpien1980.pl/download/10/15908/biuletyn7-854-55.pdf|archive-date=2. 11. 2013|access-date=1. 4. 2021}}</ref> Prvo izdanje ovog časopisa objavljeno je 3. aprila 1981. godine.<ref>{{Cite book|last=Skórzyński|first=Jan|title=Gdy niemożliwe stało się możliwe. Kalendarium Solidarności 1980–1989|last2=Pernal|first2=Marek|publisher=Świat Książki|year=2005|isbn=83-247-0114-1|location=Warszawa|language=pl}}</ref> Nakon uvođenja ratnog stanja, Tadeusz Mazowiecki interniran je 13. decembra 1981.<ref name=":3" /> U početku su strani mediji izvještavali o njegovoj smrti. Oslobođen je 23. decembra 1982. godine kao jedan od posljednjih interniranih.<ref name=":4">{{Cite book|last=Wołek|first=Tomasz|title=Tadeusz Mazowiecki. Polityk zgody. W: Rodem z „Solidarności”. Sylwetki twórców NSZZ „Solidarność”|publisher=Stowarzyszenie Archiwum Solidarności i Niezależna Oficyna Wydawnicza|year=1997|isbn=83-7054-099-6|location=Warszawa|language=pl}}</ref> Tokom 80-ih bio je jedan od najbližih savjetnika Lecha Wałęse.<ref name=":3" /> Od 1984. do 1987. ponovo je bio član odbora KIK-a.<ref name=":2" /> Od januara do decembra 1987. godine privremeno je boravio u inostranstvu. U tom periodu održao je niz predavanja u [[Belgija|Belgiji]], [[Francuska|Francuskoj]], [[Njemačka|Njemačkoj]], [[Italija|Italiji]] i [[Austrija|Austriji]], ali i mnogo razgovora sa političarima i sindikalnim aktivistima iz zapadne Evrope, te na taj način podržao težnju usmjerenu ka legalizaciji pokreta „Solidarność“.<ref name=":4" /> Godine 1988. bio je savjetnik štrajkačima na brodogradilištu u Gdańsku.<ref>{{Cite book|last=Codogni|first=Paulina|title=Okrągły Stół, czyli polski Rubikon|url=https://archive.org/details/okgystczylipolsk0000codo|publisher=Prószyński i S-ka|year=2009|isbn=978-83-7648-015-2|location=Warszawa|language=pl}}</ref> Nakon toga, 1989. godine, kao pristalica preuzimanja vlasti od PZPR-a putem pregovora, aktivno je učestvovao u plenarnim razgovorima tzv. okruglog stol, ali i u dodatnim sastancima u Magdalenci. Bio je jedan od glavnih autora sporazuma na osnovu kojih su 4. juna 1989. održani djelomično slobodni izbori.<ref name=":5">{{Cite book|last=Dudek|first=Antoni|title=Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury demokratycznej w Polsce 1988–1990|publisher=Arcana|year=2004|isbn=83-89243-95-4|location=Kraków|language=pl}}</ref> Međutim, sam je odbio da se kandiduje, nakon čega je ponovo postao glavni urednik sedmičnika „Tygodnik Solidarność“.<ref>{{Cite book|last=Friszke|first=Andrzej|title=Komitet Obywatelski. Geneza i historia|work=Komitet Obywatelski przy Przewodniczącym NSZZ „Solidarność” Lechu Wałęsie. Stenogramy posiedzeń 1987–1989|publisher=Rosner & wspólnicy|year=2006|isbn=978-83-60336-10-6|location=Warszawa|language=pl}}</ref> === Vlada Tadeusza Mazowieckog === U 1989. godini Tadeusz Mazowiecki prihvatio je prijedlog Lecha Wałęse da postane premijer. Tada je izgovorio poznate riječi: ''mogu biti dobar ili loš premijer, ali neću pristati da budem naslikani premijer.''<ref>{{Cite web|url=https://przegladdziennikarski.pl/premier-niemalowany/|title=Premier niemalowany {{!}} Przegląd Dziennikarski|last=Lech|first=Lesław|date=3. 10. 2014|language=pl|access-date=1. 4. 2021|archive-date=21. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210621062148/https://przegladdziennikarski.pl/premier-niemalowany/|url-status=dead}}</ref> Sejm Poljske Narodne Republike 10. mandata (tzv. Ugovorni Sejm) imenovao ga je 24. avgusta na funkciju premijera – 378 poslanika glasalo je za, 4 su bila protiv, a 41 suzdržan. Istog dana, Sejm Narodne Republike Poljske imenovao je njegovu vladu.<ref>{{Cite book|last=Hall|first=Aleksander|title=Osobista historia III Rzeczypospolitej|publisher=Rosner & Wspólnicy|year=2011|isbn=978-83-60336-42-7|location=Warszawa|language=pl}}</ref> Vlada Tadeusza Mazowieckog uspjela je u kratkom periodu realizovati niz osnovnih reformi. Politički sistem je u potpunosti promijenjen, uveden je veliki spektar građanskih sloboda, kao i višestranački sistem, promijenjeni su grb i ime države (iz Narodne Republike Poljske u Republiku Poljsku). 29. decembra 1989. godine sprovedena je značajna promjena ustava, prema kojoj je, između ostalog, uklonjena preambula, dodan novi sadržaj poglavlja o političkom i ekonomskom sistemu, ojačan položaj sindikata i uveden jedinstven koncept vlasništva.<ref name=":5" /> U parlamentarnim izlaganjima, Tadeusz Mazowiecki govorio je o „debeloj liniji“, koja značila odvajanje nove vlade od perioda Narodne Republike Poljske, a posebno od zločina i zloupotrebe te moći. Kritičari Mazowieckog koristili su ovaj izraz koji se odnosi na „debelu liniju“ kako bi opisali toleranciju vlade prema nekažnjivosti komunističkih aktivista i njima podređenih službenika tajnih službi. U vladi Tadeusza Mazowieckog, odsjeke pod upravom Ministarstva unutrašnjih poslova i Ministarstva nacionalne odbrane u početku su nadzirali komunistički aktivisti. Jedan od glavnih uzroka pada njegove vlade bio je sukob sa Lechom Wałęsom (tzv. rat na vrhu), koji je rastao od proljeća 1990. godine Ovaj sukob naveo je Mazowieckog da se kandiduje protiv Wałęse na predsjedničkim izborima 1990.godine. Poznati slogan njegove predsjedničke kampanje „snaga smirenja“ (''siła spokoju)'' vremenom se počeo pozitivno koristiti za generalno opisivanje njegovih političkih aktivnosti.<ref>{{Cite web|url=https://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/kancelaria/aktywnosc-doradcow/art,179,henryk-wujec-i-jan-litynski-wspominaja-tadeusza-mazowieckiego.html|title=Henryk Wujec i Jan Lityński wspominają Tadeusza Mazowieckiego|date=29. 10. 2013|website=www.prezydent.pl|language=pl|access-date=1. 4. 2021|archive-date=13. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413092952/https://www.prezydent.pl/archiwum-bronislawa-komorowskiego/kancelaria/aktywnosc-doradcow/art,179,henryk-wujec-i-jan-litynski-wspominaja-tadeusza-mazowieckiego.html|url-status=dead}}</ref> Sam slogan posuđen je iz kampanje Françoisa Mitterranda iz 1981. godine („La force tranquille“).<ref>{{Cite book|last=Smełka-Leszczyńska|first=Zofia|url=https://books.google.ba/books/about/Usun%C4%85%C4%87_do_30_dni.html?id=VEmLzQEACAAJ&redir_esc=y|title=Usunąć do 30 dni Semiotyka polskich plakatów wyborczych|publisher=Wydawnictwo Naukowe Scholar|year=2020|isbn=978-83-653-9060-8|location=Warszawa|pages=92|language=pl}}</ref> U konačnici, Mazowiecki je ipak izgubio ove izbore ne ulazeći u drugi krug (dobio je 18,08% glasova, odnosno 2.973.364 glasa).<ref>{{Cite web|url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19900830483|title=Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 26 listopada 1990 r. o wynikach głosowania i wyniku wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, zarządzonych na dzień 25 listopada 1990 r.|date=26. 11. 1990|website=isap.sejm.gov.pl|language=pl|access-date=1. 4. 2021}}</ref> Gubitak na predsjedničkim izborima već u prvom krugu Mazowiecki je okarakterisao kao izglasavanje nepovjerenja od strane društva. Kao rezultat toga, dao je ostavku i 4. januara 1991. godine prestao je biti premijer.<ref>{{Cite web|url=http://www.poprzedniastrona.premier.gov.pl/s.php?id=2247|title=Rząd Tadeusza Mazowieckiego|website=premier.gov.pl|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20150120004215/http://www.poprzedniastrona.premier.gov.pl/s.php?id=2247|archive-date=20. 1. 2015|access-date=1. 4. 2021}}</ref> === Dalji angažman u Trećoj republici Poljskoj === Još 2. decembra 1990. godine Mazowiecki je postao predsjedavajući novoosnovane stranke Unia Demokratyczna (UD), koju su formirali njegovi izborni odbori. Na prvim potpuno demokratskim izborima za Sejm 1991. godine, UD je dobio najveću podršku u zemlji među svim izbornim odborima.<ref name=":6">{{Cite book|title=Partie i koalicje polityczne III Rzeczypospolitej|publisher=Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego|year=2000|isbn=83-229-2148-9|editor-last=Paszkiewicz|editor-first=Krystyna|location=Wrocław|language=pl}}</ref> Tadeusz Mazowiecki je tada osvojio 63.962 glasa, čime je dobio mjesto poslanika.<ref>{{Cite web|url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP19910410288|title=Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 31 października 1991 r. o wynikach wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, przeprowadzonych w dniu 27 października 1991 r.|date=31. 10. 1991|website=isap.sejm.gov.pl|language=pl|access-date=1. 4. 2021}}</ref> UD koju je vodio, u početku je bila opoziciona stranka, ali je od 1992. godine ko-kreirao vladu [[Hanna Suchocka|Hanne Suchocke]]. Na izborima 1993. Tadeusz Mazowiecki ponovo je izabran u Sejm.<ref>{{Cite web|url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP19930500470|title=Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 23 września 1993 r. o wynikach wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej przeprowadzonych w dniu 19 września 1993 r.|date=23. 9. 1993|website=isap.sejm.gov.pl|language=pl|access-date=1. 4. 2021}}</ref> Njegova stranka je u tom momentu bila u opoziciji. 1994. godine Demokratska unija ujedinila se sa Liberalno-demokratskim kongresom, te na taj način stvorila stranku Unia Wolności, gdje je Mazowiecki također preuzeo mjesto predsjedavajućeg. Godinu dana kasnije na toj funkciji ga je zamijenio [[Leszek Balcerowicz]], a on je postao počasni predsjedavajući.<ref name=":6" /> Bio je autor preambule za ustav Republike Poljske iz 1997.<ref>{{Cite web|url=https://wyborcza.pl/1,76842,12287644,Lekcja_z_preambuly.html?disableRedirects=true|title=Lekcja z preambuły|last=Sawicki|first=Konrad|date=10. 8. 2012|website=wyborcza.pl|language=pl|access-date=1. 4. 2021}}</ref> Na izborima 1997. godine treći put zaredom dobio je poslaničko mjesto.<ref>{{Cite web|url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP19970640620|title=Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 25 września 1997 r. o wynikach wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej przeprowadzonych w dniu 21 września 1997 r.|date=25. 9. 1997|website=isap.sejm.gov.pl|language=pl|access-date=1. 4. 2021}}</ref> Bio je član Odbora za vanjske poslove i predsjednik Odbora za evropske integracije.<ref>{{Cite web|url=http://orka.sejm.gov.pl/ArchAll2.nsf/3RP/236|title=Poseł Tadeusz Mazowiecki|website=orka.sejm.gov.pl|language=pl|access-date=1. 4. 2021|archive-date=30. 11. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130140820/https://orka.sejm.gov.pl/ArchAll2.nsf/3RP/236|url-status=dead}}</ref> 2001. godine kandidovao se ponovo, ali bez uspjeha. Tada Unija slobode nije dosegla izborni prag. 2005. godine ponovo se bezuspješno kandidovao za Sejm ispred Demokratske stranke – demokraci.pl.<ref>{{Cite web|url=https://wybory2005.pkw.gov.pl/SJM/PL/WYN/W87/19.htm|title=Wybory 2005|website=wybory2005.pkw.gov.pl|language=pl|access-date=1. 4. 2021}}</ref> Kratko poslije toga povukao se iz partijskih aktivnosti. Od 2010. do svoje smrti bio je savjetnik tadašnjeg predsjednika [[Bronisław Komorowski|Bronisława Komorowskog]] za nacionalnu i međunarodnu politiku. === Specijalni izaslanik UN-a u BiH === Tadeusz Mazowiecki izabran je za specijalnog izaslanika i izvještitelja [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] u BiH u turbulentnom [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratnom periodu od 1992. do 1995. godine]] čiji su kasniji izvještaji i govori o situaciji u [[Bosna i Hercegovina|Bosni]] bili konstantni alarm međunarodnoj zajednici o situaciji na Balkanu. Mazowiecki je u BiH došao sedmicu dana nakon što je preuzeo funkciju specijalnog izaslanika. Već nakon deset dana pripremio je prvi izvještaj u kom je preko UN-ove komisije za ljudska prava upozorio javnost na masovna kršenja ljudskih prava od strane svih strana u sukobu, kao i na brojne smrtne slučajeve, te da jedinice UN-a na terenu nisu u stanju da efikasno odbrane ugroženo stanovništvo i ne mogu zaustaviti kršenje ljudskih prava. Naredni izvještaji Tadeusza Mazowieckog predstavljali su opštu situaciju u Bosni, [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i [[Srbija|Srbiji]], sa posebnim naglaskom na uništavanje vjerskih predmeta, silovanje kao metod [[Etničko čišćenje|etničkog čišćenja]] i humanitarnu krizu. Ulagao je ogromnu energiju u borbu za stvaranje koncepta tzv. „sigurnosnih zona” (područja za koja je garantovano da će biti sigurna, gdje će ljudi biti osigurani hranom i osnovnim lijekovima) koji je predstavio je Odboru za ljudska prava 1992. godine. Samo osam mjeseci kasnije, u maju 1993. godine, uspostavljene su sigurnosne zone u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Tuzla|Tuzli]], [[Bihać]]u, [[Srebrenica|Srebrenici]], [[Žepa (Rogatica)|Žepi]] i [[Goražde|Goraždu]]. Nažalost, kao što je Mazowiecki i istakao, u naredne tri godine ta područja nisu pružala dovoljnu zaštitu stanovništva od vojnih napada, niti su mogla spriječiti blokadu humanitarne pomoći.<ref>{{Cite web|url=https://wiez.pl/2018/05/29/tadeusz-mazowiecki-czlowiek-ktory-zmienial-swiat/|title=Człowiekowi, który zmieniał świat. O bośniackiej misji Tadeusza Mazowieckiego|last=Divjak|first=Jovan|date=29. 5. 2018|website=Więź|language=pl|access-date=14. 5. 2021}}</ref> Godine 1993. u jednom od svojih izvještaja predstavio je i ideju za [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (ICTY), te je kao rezultat ovih izvještaja, ali i pritiska međunarodnog ženskog pokreta, [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeće Sigurnosti UN-a]], u svojim rezolucijama 808/1993 i 827/1993 odlučilo je da osnuje ICTY koji je za cilj imao pružanje doprinosa obnavljanju i održavanju međunarodnog mira i sigurnosti kroz administraciju pravde. Iste godine, Tadeusz Mazowiecki preporučio je UN Komisiji za ljudska prava da: „sve žrtve silovanja, bez obzira da li su izbjeglice ili ne, trebaju da imaju pristup neophodnoj medicinskoj i psihološkoj brizi. Takva pomoć treba da bude pružena u okviru programa rehabilitacije žena i djece traumatizirane ratom”.<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/download/Documents/48000/eur630062009eng.pdf|title=‘Whose Justice?’ The Women of Bosnia and Herzegovina Are Still Waiting|date=2009|website=Amnesty International|page=51|language=en|publication-place=London|access-date=14. 5. 2021|archive-date=14. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514125819/https://www.amnesty.org/download/Documents/48000/eur630062009eng.pdf|url-status=dead}}</ref> Ostavka Mazowieckog, uprkos zahtjevima i insistiranju [[Generalni sekretar Ujedinjenih nacija|generalnog sekretara UN-a]], prvenstveno zbog činjenice da su UN dopustile da padnu zaštićene zone Srebrenica i Žepa, ali i ogormna tragedija ljudi na području Balkana, bila je njegovo posljednje zvono poznato cijelom svijetu. Svoju odluku detaljno je obrazložio u svom dramatičnom pismu iz [[Ženeva|Ženeve]] 1995. godine u kom je predstavio realnu situaciju nemilosrdnog kršenja ljudskih prava u BiH, ali i oštro osudio nedostatak efikasne reakcije i pomoći od strane međunarodne, ali prije svega evropske zajednice:<ref>{{Cite web|url=https://solidarna.ceo.org.pl/sites/solidarna.ceo.org.pl/files/pliki/Scenariusze%20i%20%C4%87wiczenia/Scenariusze%20i%20%C4%87wiczenia%20-%20%C5%9Bcie%C5%BCka%20historyczna/tadeusz_mazowiecki_i_balkany.pdf|title=Sześć słów o Tadeuszu Mazowieckim - Tadeusz Mazowiecki i Bałkany’’|date=18. 11. 2016|website=solidarna.ceo.org.pl|language=pl|access-date=14. 5. 2021}}</ref> {| class="wikitable" |''Mogao bih nastaviti opisivati zločine i kršenja ljudskih prava. Ali sadašnji kritični trenutak je trenutak da shvatimo i prirodu ovih zločina, ali i odgovornost Evrope i međunarodne zajednice za vlastitu nemoć. Kako možete vjerovati u sutra Evrope koju čine djeca onih ljudi koji su danas napušteni?'' |} Tadeusz Mazowiecki je istinski volio BiH i ljude u njoj. Svoju ljubav pokazivao je moralnim, nesebičnim doprinosom u borbi za očuvanje mira i istine na način koji nije uobičajen među političarima i diplomatama. O njegovom moralu, velikom srcu i istrajnosti koji su ga vodili kroz najmračnije trenutke rata pričaće generacije. Bio je ne samo veliki prijatelj svih naroda Bosne i Hercegovine, ali kako je i sam govorio, glas slabih i nemoćnih onda kad ih niko nije želio slušati, zbog čega će mu zauvijek biti zahvalne porodice žrtava balkanskih ratova devedesetih. Lični prevodilac tokom njegove misije je bio [[Slavko Šantić]]. === Smrt i sahrana === Tadeusz Mazowiecki umro je rano ujutro 28. oktobra 2013. godine u Varšavi. Sahrana je bila državnog karaktera, a tog dana u cijeloj zemlji proglašena je nacionalna žalost.<ref>{{Cite web|url=http://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/art,2709,3-listopada-zaloba-narodowa.html|title=3 listopada żałoba narodowa po śmierci Tadeusza Mazowieckiego|date=29. 10. 2013|website=prezydent.pl|language=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103175245/http://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/art,2709,3-listopada-zaloba-narodowa.html|archive-date=3. 11. 2013|access-date=1. 4. 2021|url-status=dead}}</ref> == Odlikovanja i dekoracije == Mazowiecki je proglašen za [[Počasni građanin grada Sarajeva|počasnog građanina Sarajeva]] (2002)<ref>{{Cite web|url=https://www.cazin.net/vijesti/mazowiecki-covjek-koji-nije-mogao-podnijeti-srebrenicki-genocid|title=Mazowiecki, čovjek koji nije mogao podnijeti srebrenički genocid|last=|first=|date=|website=Cazin.NET|publisher=2013-10-28|language=bs|access-date=4. 6. 2020}}</ref>, [[Varšava|Varšavi]] (2009)<ref>{{Cite web|url=http://www.um.warszawa.pl/aktualnosci/zmar-tadeusz-mazowiecki-honorowy-obywatel-warszawy|title=Zmarł Tadeusz Mazowiecki, honorowy obywatel Warszawy|last=|first=|date=28. 10. 2013|website=www.um.warszawa.pl|publisher=|language=pl|access-date=4. 6. 2020|archive-date=13. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813115635/http://www.um.warszawa.pl/aktualnosci/zmar-tadeusz-mazowiecki-honorowy-obywatel-warszawy|url-status=dead}}</ref>, [[Poznań|Poznanja]] (2009)<ref>{{Cite web|url=https://poznan.naszemiasto.pl/mazowiecki-honorowym-obywatelem-poznania/ar/c1-2916896|title=Mazowiecki honorowym obywatelem Poznania|last=Zabawny|first=Zenon|date=29. 6. 2009|website=Poznań Nasze Miasto|language=pl|access-date=1. 4. 2021}}</ref>. Počasni doktor nauka [[Univerzitet u Tuzli|Univerziteta u Tuzli]] postao je 2007. godine.<ref>{{Cite web|url=https://unitz.ba/univerzitet/pocasni-doktori-nauka/|title=Počasni doktori nauka|website=Univerzitet u Tuzli|language=|access-date=6. 6. 2022}}</ref> == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Tadeusz Mazowiecki}} {{Wikicitat|Tadeusz Mazowiecki}} * [https://web.archive.org/web/20040824235321/http://www.haverford.edu/relg/sells/reports/mazowiecki.html Periodični izvještaji o situaciji u Bosni i Hercegovini] {{Premijeri Poljske}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Mazowiecki, Tadeusz}} [[Kategorija:Rođeni 1927.]] [[Kategorija:Umrli 2013.]] [[Kategorija:Biografije, Płock]] [[Kategorija:Poljski političari]] [[Kategorija:Poljski premijeri]] ci8jug5s9xzk6do7cqx9y4fsnjkgkvr Stari zatvor Umeå 0 357566 3848389 3804066 2026-05-21T18:56:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848389 wikitext text/x-wiki {{Infokutija građevina | naziv = Stari zatvor u Umeu | nativno_ime = Umeå gamla fängelse | domaći_jezik = sv | bivši_nazivi = Cellfängelset | alternativna_imena = Länscellfängelset | status = sagrađen | slika = Cellfängelset, Umeå.jpg | alt_slika = | veličina_slike = | tekst = Stari zatvor u Umeu, pogled sa [[Storgatan (Umeå)|Storgatan]]a. | vrsta_zgrade = Zatvor | owner = [[Odbor nacionalnih objekata Švedske]] | adresa = Storgatan 62 | lokacija_grad = [[Umeå]] | država = [[Švedska]] | iso_region = SE-AC | coordinates = {{coord|63|49|20.4|N|20|16|31.4|E|display=inline,title|region:SE_type:landmark}} | groundbreaking_date = | početak = 1859. | datum_završetka = 1862. | arhitekt = [[Theodor Anckarsvärd]] | kompanija_izgradnje = | razvojnik = | inženjer = | građevinski_inženjer= | ostali_dizajneri = | potpisnik_ugovora = | nagrade = | poznato_po = | ren_arhitekt = | ren_kompanija = | ren_inženjer = | ren_građ_inženjer = | ren_ostali_dizajneri= | ren_potpisnik = | ren_nagrade = | tip_sjedala = | kapacitet_sjedišta = | broj_sob = <!-- ili |broj_jedinica = --> | parking = | web-sajt = <!-- [http://.... ] --> | reference = | fusnote = }} '''Stari zatvor Umeå''' ([[Švedski jezik|švedski]]: ''Umeå gamla fängelse'' ili ''länscellfängelset'') je izgrađen [[1861]] godine. Zatvor je bio jedan od rijetkih objekata koji nisu spaljeni u gradskom požaru 1888. godine. Jedna je od najstarijih preostalih građevina u Umeu i uvrštena je na [[Spisak građevina u Švedskoj|spisak građevina]] od 1992. godine. Do 1981. godine u zatvoru su bili smješteni stanovnici, a tokom [[1980te|1980-ih]] i [[1990te|1990-ih]] tu su organizovane [[Pozorište|pozorišne]] predstave. U periodu između 2007. - 2008. godine zatvor je obnovljen, a namjena mu je preinačena u hotel. == Historija == Stari zatvor Umeå je bio jedan od 20 pokrajinskih zatvora koje je dizajnirao [[arhitekta]] [[Wilhelm Theodor Anckarsvärd]]. Bio je na dužnosti kao kustos u zatvorskom odboru u okviru sistema švedskih zatvora i servisa uslovnog otpusta zatvorenika (švedski: Fångvårdsstyrelsen) u periodu između [[1855]]. - [[1877]]. godine.<ref name="sfv">{{cite web |url=http://www.sfv.se/sv/fastigheter/sverige/vasterbottens-lan-ac/fd-cellfangelset-umea/ |title=Statens fastighetsverks sida: F.d. cellfängelset i Umeå, numera hotell |access-date=13. april 2014 |archive-date=12. 12. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212055113/http://www.sfv.se/sv/fastigheter/sverige/vasterbottens-lan-ac/fd-cellfangelset-umea/ |url-status=dead }}</ref> Ovaj zatvor je izgrađen po [[Filadelfijski sistem|filadelfijskom sistemu]] gdje su zajedničke [[Zatvorska ćelija|ćelije]] bile zamijenjene pojedinačnim ćelijama u kojima su zatvorenici mogli razmišljati o njihovoj sudbini. U zatvoru su se nalazile ukupno 24 ćelije na dva sprata koje su bile smještene duž vanjskih zidova, tako da su svi imali dnevno [[svjetlo]]. U zgradi zatvora su također bile smještene kancelarije i stambeni prostori. Zgrada je bila jedna od rijetkih koja je preživjela veliki požar iz [[1888]]. godine. Također, južna palisada je preživjela požar te ona savremenim posjetiocima daje ideju o obliku dvorišta zatvora.<ref name="sfv"/> Tadašnji urednik lokalnih novina [[Västerbottens-Kuriren]], [[Gustav Rosén]] (1876-1942), je [[1916]]. godine proveo tri mjeseca u zatvoru. Osuđen je za klevetu kod najvišeg gradskog policijskog funkcionera u gradu (švedski: [[Stadsfiskal]]). To je bio vrhunac tzv. [[Umeå borbe|Umeå borbi]] (švedski: ''Umeåbråken''), koje su privukle veliku pažnju u cijeloj [[Švedska|Švedskoj]].<ref>{{cite web |last=Petersson |first=Birgit |title=E J Gustav Rosén |url=http://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=6880 |serije=[[Svenskt biografiskt lexikon]] |access-date=13. april 2014 |archive-date=14. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140414035232/http://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=6880 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Ullenhag |first=Kersti |title=Rosén, Gustav 1876 - 1942 |url=http://www.ohlininstitutet.se/liberala-biblioteket/personer/rosen-gustav/ |publisher=Ohlininstitutet |access-date=13. april 2014 |archive-date=13. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413231837/http://www.ohlininstitutet.se/liberala-biblioteket/personer/rosen-gustav/ |url-status=dead }}</ref> Zatvor je trenutno najstarija sačuvana kamena građevina u Umeu i i jedan je od najbolje sačuvanih zatvora u državi. Bio je u upotrebi do [[1981]]. godine nakon čega je izgrađen novi gradski zatvor u ovom gradu.<ref name="SFV">{{cite web |title=F.d. cellfängelset i Umeå, numera hotell |url=http://www.sfv.se/sv/fastigheter/sverige/vasterbottens-lan-ac/fd-cellfangelset-umea/ |publisher=Statens fastighetsverk |access-date=7. decembar 2013 |archive-date=12. 12. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212055113/http://www.sfv.se/sv/fastigheter/sverige/vasterbottens-lan-ac/fd-cellfangelset-umea/ |url-status=dead }}</ref> Zatvor je u vlasništvu [[Odbor nacionalnih objekata Švedske|Odbora nacionalnih objekata Švedske]] (švedski: Statens fastighetsverk, ili skraćeno SFV) i postao je nacionalni spomenik od [[1992]]. godine.<ref name="SFV"/> == Pozorište == OD [[1987]]. godine i najviše tokom [[1990te|1990-ih]], zgrada i dvorište zatvora su korišteni od strane [[amater]]ske pozorišne grupe [[Grotteatern]] i nezavisne pozorišne grupe [[Profilteatern]]. Povodom stogodišnjice od razornog požara iz [[1888]]. godine, Grotteatern je [[1988]]. godine napravio pozorišnu predstavu ''Igra velike vatre'' (''Spelet om den stora branden'') (po [[Frank Kelber|Franku Kelberu]]) u dvorištu starog zatvora. [[Grotteatern]] i [[Profilteatern]] su pripremali predstave tokom ljeta u dvorištu dugi niz godina nakon toga.<ref>{{cite web |url=http://www.andersssvensson.se/branden/garden.htm |title=Spelplatsen – rastgården till gamla cellfängelset i Umeå |authors=Anders S. Svensson |access-date=13. april 2014 |access-date=4. 5. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140414113751/http://www.andersssvensson.se/branden/garden.htm |archive-date=14. 4. 2014 }}</ref> == Hotel == U periodu između [[2007]]. - [[2008]]. godine zgrada je pretvorena u [[hotel]] sa 23 jednokrevetne sobe, 2 porodične sobe i jednu dvokrevetnu sobu sa salom za sastanke i proslave koja može primiti do 50 ljudi. Hotel nudi sobe sa komunalnim tuševima i toaletima, te sobu za druženje.<ref>{{cite web |title=Hotell Gamla Fängelset |url=http://www2.visitumea.se/sv/boende/a470448/hotell-gamla-fangelset/detaljer?page=19 |publisher=visitumea.se |access-date=7. decembar 2013 |archive-date=12. 12. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212094820/http://www2.visitumea.se/sv/boende/a470448/hotell-gamla-fangelset/detaljer?page=19 |url-status=dead }}</ref> U aneksu na dvorištu nalazi se kafić ''Café Göteborg''.<ref>{{cite web |title=Café Göteborg |url=http://www.hotellgf.se/cafe.htm |publisher=Hotell Gamla Fängelset i Umeå |access-date=13. april 2014 |archive-date=18. 2. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218071517/http://www.hotellgf.se/cafe.htm |url-status=dead }}</ref> == Galerija == <gallery widths=250 heights=200 perrow=3 mode=nolines> File:Umeå gamla fängelse huvudbyggnad framsidan.jpg|Na slici je prikazana glavna zgrada zatvora gledana sa prednje strane glavnog ulaza prema Storgatanu. File:Umeå gamla fängelse tingssalen.jpg|Stara sudnica sada kuća ''Café Göteborg''. File:Umeå stadsarkiv-1888-stadsbrand-Umeå.jpg|Fotografija sa krova zatvora prema sjeverozapadu nakon razornog požara 1888. </gallery> == Reference == <references/> == Vanjski linkovi == {{Commons category|Umeå gamla fängelse}} * [http://www.hotellgf.se/ Hotel Gamla Fängelset] * [https://web.archive.org/web/20140403033249/http://www.cafegbg.se/ Café Göteborg] {{Umepedia}} {{DEFAULTSORT:Umea Old Prison}} [[Kategorija:Građevine u Umeu]] [[Kategorija:Bivši zatvori u Švedskoj]] [[Kategorija:1861. u arhitekturi]] b0juftgqgufqvl7mgahlyvgx9k3c5pc Bitka kod Kane 0 359288 3848435 3672221 2026-05-22T05:21:11Z ~2026-30557-63 181627 Changed the term for B.C. 3848435 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Infokutija rat |sukob = Bitka kod Kane |dio = [[Drugi punski rat|Drugog punskog rata]] |slika = [[Datoteka:Hannibal route of invasion.gif|250px]] |opis_slike = Hanibalova ruta pohoda na Italiju. |datum = 2. august 216. pr. Kr. |mjesto = [[Kana (Apulija)|Kana]], [[Italija (Rimsko Carstvo)|Italija]] |rezultat = odlučujuća [[kartaginska Republika|kartaginska]] taktička pobjeda |strana1 = [[Kartaginska Republika|Kartagina]] |strana2 = [[Rimska Republika]]<br />rimski saveznici |komandant1 = [[Hanibal]] |komandant2 = [[Gaj Terencije Varon|Gaius Terentius Varro]],<br /> [[Lucije Emilije Paul (konzul 219. pne.)|Lucius Aemilius Paullus]]{{KIA}} |snaga1 = '''56.000:'''<br />40.000 teških pješaka,<br /> 6.000 lakih pješaka,<br /> 10.000 konjanika |snaga2 = '''86.000:'''<br />40.000 rimskih pješaka,<br /> 40.000 savezničkih pješaka,<br /> 2.000 rimskih konjanika,<br /> 4.000 savezničkih konjanika |gubici1 = '''Ubijenih:''' <br />8.000 ([[Tit Livije|Livije]]) <br /> 5.700 ([[Polibije]]) <br />* 4.000 Gala <br />* 1.500 Španaca i Afrikanaca <br />* 200 konjanika |gubici2 = '''Ubijenih:''' (prema Liviju) <br />45.500 rimskih i savezničkih pješaka <br /> 2.700 rimskih i savezničkih konjanika <br /> '''Zarobljenih:''' <br />3.000 rimskih i savezničkih pješaka <br /> 1.500 rimskih i savezničkih konjanika |koordinate={{Coord|41.302|16.135|region:IT_type:event|display=inline,title}} }} '''Bitka kod Kane''' se odigrala u doba [[drugi punski rat|drugog punskog rata]] godine [[216. p. n. e.]] između [[Rimska Republika|rimske]] vojske pod konzulima [[Gaj Terencije Varon|Gajem Terencijem Varonom]] i [[Lucije Emilije Paul (konzul 219. pne.)|Lucijem Emilijem Paulom]] na jednoj, te [[Kartaginska Republika|kartaginske]] vojske pod Hanibalom na drugoj strani. U njoj je Hanibal, usprkos brojčane inferiornosti, a koristeći taktiku [[dvostruki obuhvat|dvostrukog obuhvata]], gotovo potpuno uništio rimsku vojsku te Rimljanima nanio najteži poraz u njihovoj cijeloj historiji. Bitka kod Kane se često navodi kao najblistavije dostignuće Hanibalove vojne karijere, te je stekla status jedne od najpoznatijih bitaka antike i vojne historije uopće. Iako se navodi kao jedan od najboljih primjera [[umjetnost ratovanja|ratne vještine]] i ideal [[uništavajuća bitka|uništavajuće bitke]] kome su težili vojskovođe u sljedeća dva milenijuma, u strateškom smislu nije postigla svoj cilj, odnosno dovela do kartaginske pobjede u ratu. Suvremeni historičari su u posljednje vrijeme počeli iznositi određene sumnje u njen tradicionalni prikaz i tumačenja. == Uvod == Prije samog početka rata Hanibal je zaključio kako Kartagina nema šanse za pobjedu ukoliko ne anulira ono što je predstavljalo glavnu rimsku prednost - veći broj ljudi i hrane, odnosno resursa koje je Rimu davala [[Italija]]. Rat se, stoga, morao voditi u samoj Italiji, a Hanibal je, kako bi izbjegao nadmoćnu rimsku mornaricu, osmislio plan prema kome se ona morala napasti preko kopna, odnosno smjelim manevrom kartaginske vojske iz Španije, pri čemu su prijeđeni [[Pirineji]] i [[Alpe]]. Taj je manevar potpuno iznenadio Rimljane, a još više Hanibalov vojnički talent izbrušen stalnim ratovanjem u Španiji pod komandom svog oca, iskusnog komandanta [[Hamilkar Barka|Hamilkara]]. Već krajem [[218. pne.]] Hanibal se našao u [[Cisalpinska Galija|Cisalpinskoj Galiji]] gdje je u [[Bitka kod Trebije|bitci kod Trebije]] Rimljanima nanio ozbiljni poraz. Nekoliko mjeseci kasnije Hanibal je prodro u samu Italiju, a vojska popularnog i iskusnog rimskog konzula [[Gaj Flaminije|Gaja Flaminija]] je upala u klopku te je gotovo potpuno uništena u [[Bitka kod Trazimenskog jezera|bitci kod Trazimenskog jezera]]. [[Rimski Senat]] se našao u panici te je imenovao [[Fabije Maksim|Fabija Maksima]] za [[Rimski diktator|diktatora]]. Fabije je odmah zaključio kako je Hanibal predobar vojskovođa da bi ga se moglo poraziti u otvorenoj bitci, te da se umjesto toga njegova vojska mora postepeno oslabiti napadima na njegove logističke linije. Ta strategija, koja se kasnije nazvala [[fabijanska strategija|fabijanskom]], se pokazala ispravnom, pogotovo kada je u jesen iste godine Fabije morao kod [[Bitka kod Geronijuma|Geronijuma]] iz Hanibalove klopke spašavati svog nestrpljivog zamjenika [[Marko Minucije Ruf (konzul 221. pne.)|Marka Minucija Rufa]]. Rimski Senat i javnost, međutim, nisu imali strpljenja ni razumijevanja za Fabija, smatrajući da će Hanibalov ostanak u Italiji na duži rok oslabiti rimsku državu, odnosno dovoljno umanjiti njen prestiž da se protiv Rima okrenu njegovi dosadašnji saveznici u Italiji. Zbog toga je Fabije, koji je stekao pogrdan nadimak "Cunctator" ("Oklijevalo"), nakon isteka šestomjesečnog diktatorskog mandata zamijenjen s dvojicom redovno izabranih [[konzul]]a - Varonom i Paulom. == Pripreme za bitku == Dva konzula su se odlučila za strategiju potpuno suprotnu od Fabijeve. Umjesto dugotrajnog iscrpljivanja Hanibalovih snaga, rimska vojska bi se morala s njima suočiti na otvorenom polju te je poraziti u jednoj jedinoj odlučnoj bitci. Na temelju iskustava iz Trebije i Trazimenskog jezera se došlo do zaključka da se to može učiniti na bojištu koje istovremeno ispunilo dva važna uvjeta - dovoljno usko da Hanibal na njemu ne može manevrirati sa svojom nadmoćnom konjicom, a istovremeno dovoljno ravno da na njemu nema nekakvih skrivenih prepreka iz kojih bi Hanibal mogao iskoristiti za zasjede i slične smicalice. U takvoj bitci bi Rimljani pobijediti zahvaljujući svojoj nadmoćnoj pješadiji i, što je još važnije, kao ključni adut iskoristiti svoju brojčanu nadmoć. Da bi stekli takvu nadmoć, Rimljani su prvih nekoliko mjeseci 216. pne. proveli sakupljajući vojsku čija je veličina bila bez presedana. Ranije su se rimske vojske obično sastojale od dvije legije pod komandom jednog konzula. Ovaj su put Rimljani odlučili prvo formirati konzulske vojske od četiri umjesto dvije legije, a potom ih spojiti u jednu. Rimljani su također svaku legiju popunili s 20 % više ljudstva, a također su bespoštedno regrutirali i svoje saveznike. Vojska se tako sastojala od osam ojačanih legija, koje su, zajedno sa savezničkim kontingentima brojale oko 86.400 ljudi. Pitanje ko će od dvojice konzula komandirati vojskom je rješeno odlukom da se konzuli na mjestu komandanta izmjenjuju svaki dan. Povod za pokretanje te vojske je bila Hanibalova ofenziva na jug Italije započeta u proljeće 216. pne. Hanibal je pri tome zauzeo strateški važno skladište oružja i opreme kod Kane. Rimska vojska je sredinom ljeta krenula povratiti to skladište, te je nakon dvodnevnog marša opazila Hanibalovu vojsku na lijevoj obali rijeke [[Ofanto|Aufid]] u Apuliji. Ulogorila se oko 10&nbsp;km od Hanibala. Isti dan je došlo prve veće čarke prilikom neuspjelog pokušaja Kartaginjana da Rimljanima postave zasjedu. Rimljani su taj pokušaj glatko odbili, što im je prilično pojačalo moral, ali istovremeno i izazvalo preveliko samopouzdanje. Paulo je odlučio vojsku rasporediti tako da dvije trećine budu na lijevoj, a trećina na desnoj obali Aufida. Isti dan je Hanibal pokušao isprovocirati Paula na bitku, ali je on to odbio. Hanibal je, s druge strane, znao da će sljedećeg dana komandu nad rimskom vojskom imati nestrpljivi i svojeglavi Varon, te da je daleko vjerojatnije kako će taj izazov biti prihvaćen, što se na kraju i dogodilo. == Snage i borbeni raspored == [[Datoteka:Battle of Cannae, 215 BC - Initial Roman attack.gif|thumb|desno|250px|Početni raspored i prva faza bitke]] Rimske su snage 2. augusta - na dan bitke - prema antičkim izvorima, bile raspoređene u dvije veće grupe. Prva, koja se rasporedila na lijevoj obali rijeke radi bitke, je brojala 80.000 pješaka, 2.400 rimskih i 4.000 savezničkih konjanika. U dva logora, od kojih je jedan bio na desnoj obali rijeke, nalazilo se 2600 teških i 7400 lakih pješaka. Kartaginska vojska je, pak, bila brojčano slabija i daleko heterogenija. Prema antičkim izvorima ju je činilo 40.000 teških pješaka, 6.000 [[laka pješadija|lakih pješaka]] i 10.000 konjanika (4000 Numiđana, 2000 Španaca, 2000 Gala i 450 Libijaca). Uz njih je Hanibal raspolagao i sa oko 8.000 čarkaša, među kojima su bili najpoznatiji balearski praćkaši. Varon, koji je odlučio primiti bitku suprotno upozorenju svog kolege Paula, svoju je vojsku rasporedio na tradicionalan način - pješadija se našla u centru, a krila je čuvala konjica. Varonova varijacija u odnosu na tadašnju taktiku je bila ta da je frontu rimske vojske učinio jednakom kartaginskom, odnosno da je postavio svoje snage u dubinu umjesto širinu. Varonov plan je bio da, koristeći brojčanu nadmoć, jednostavno razbije kartaginski centar, odnosno odbaci ga na rijeku Aufid bez ikakve odstupnice. Varon se u tome vodio iskustvom bitke na Trebiji, gdje su se rimski legionari, koristeći veću dubinu svog rasporeda, uspjeli probiti iz Hanibalovog obruča. Hanibal je, pak, napravio borbeni raspored koji je maksimalno nastojao iskoristiti prednosti i mane njegove heterogene vojske, ali i položaja. U centar je postavio svoje najslabije snage - ibersku, galsku i keltibersku pješadiju - dok je na krila, isto kao i Rimljani, postavio konjicu; njen veći dio (6500 pod Hazdrubalom) je bio na lijevom, a 3500 numiđanskih konjanika pod [[Hanon (sin Bomilkarov)|Hanonom]] na desnom krilu. Hanibalove najelitnije i najprekaljenije trupe - afrička pješadija - su također postavljeni na krilima. Hanibal je također svoje trupe postavio u obliku polukruga, tako da njegove najslabije snage u centru budu najistaknutije. Kartaginskom centru je naređeno da na početku bitke ne pruža snažan otpor, odnosno da se povlači, nastojeći nagnati Rimljane na što brže napredovanje, koje bi ranjivima učinilo njihova krila. Hanibal se za bitku odlučio upravo na obali Aufida zato što je njegova vojska bila okrenuta na zapadu, pa bi ujutro Rimljanima - koji su napredovali na istok - sunce udaralo u oči. Istovremeno je sa jugoistoka puhao i vjetar koji je bacao Rimljanima prašinu u oči. == Tok bitke == [[Datoteka:Battle cannae destruction.png|thumb|desno|250px|Uništenje rimske vojske]] Na samom početku bitke, nadmoćna galsko-španska konjica na Hanibalovom lijevom krilu je bez većih poteškoća razbila i uništila rimsku konjicu. Numiđanska konjica na Hanibalovom desnom krilu je, pak, imala poteškoća s konjicom rimskih saveznika. Hazdrubal je zbog toga poslan s lijevog krila da s leđa napadne rimske saveznike, što je i učinio. Tako su Rimljani ostali bez svoje konjice, odnosno više niko nije mogao štititi njihovu pozadinu i bokove. U međuvremenu se i pješadijska bitka odvijala po Hanibalovom planu. Centar koji su činili Gali i Španci se povlačio, ali je afrička pješadija ostala na svojim položajima. Rimljani su, pak, instinktivno najviše napredovali upravo prema centru gdje su se kartaginske linije činile najslabijima. Tako je s vremenom borbeni poredak obje vojske ponovno dobio polukružni oblik, ali u drukčijem smjeru. Ovaj put su se Rimljani našli u poluokruženju. U tom je trenutku Hanibal naredio svojim Afrikancima da Rimljane napadnu u bokove, dok se istovremeno kartaginska konjica, umjesto da - po tadašnjim običajima - napadne rimski logor ili goni poraženu neprijateljsku konjicu - vratila na bojište i udarila u rimsku pozadinu. Tada je prestalo rimsko napredovanje, ali je svaki pokušaj da se u takvim uvjetima napravi novi borbeni poredak, odnosno pokuša izvršiti nekakav proboj, bio osuđen na propast. Rimska se vojska našla u obruču koji je postepeno smanjivan kako su vojnici ginuli jedni za drugima. Od rimske vojske je, prema antičkim izvorima, uspjelo pobjeći tek oko 14.000 ljudi, uglavnom iz logora, a koji su utočište pronašli u obližnjem [[Canosa di Puglia|Kanusijumu]]. Prema [[Polibije]]vim navodima je kod Kane poginulo 70.000, a zarobljeno 10.000 rimskih i savezničkih pješadinaca, a da je od 6.000 konjanika preživjelo samo njih 370. Suvremeni historičari su skloniji [[Tit Livije|Livijevim]] brojkama, koji je naveo rimske gubitke od 45.500 ubijenih pješadainaca i 2.700 ubijenih konjanika, kao i 3000 zarobljenih pješaka i 1500 konjanika. Među poginulima je bio i konzul Paulo, kao i veliki broj istaknutih rimskih oficira, političara i velikodostojnika - 2 [[kvestor]]a, 29 od 48 [[tribun|vojnih tribuna]] i 80 senatora. Hanibal je, pak, imao oko 8.000 mrtvih, koje antički izvori opisuju kao "najhrabrije i najbolje među svim njegovim vojnicima". == Posljedice == Hanibalova pobjeda je imala katastrofalne posljedice za Rim, gdje su vijesti o njoj izazvale šok i duboku demoralizaciju. Antički izvori navode da je proglašena svenarodna žalost s obzirom da nije bilo porodice čiji član nije poginuo kod Kane. Prema procjenama, u samo 20 mjeseci je Hanibal uspio razbiti tri rimske vojske, te ubiti više od petine svih vojno sposobnih muškaraca. S obzirom da su sve rimske vojske manje-više uništene, dio političara je tražio da se s Kartaginom sklopi mir, a vojni tribun Lucije Cecilije Metel je čak predložio da se grad napusti, a Rimljani pokušaju tražiti sreću kao najamnici u helenističkim državama Azije. Hanibal je, pak, Rimljanima poslao svog oficira Kartalona s mirovnom ponudom koju su antički izvori opisali kao "umjerenu", te nekoliko zarobljenika kao zalog za pregovore o otkupu. [[Rimski Senat]] je, međutim, odbio pregovarati o miru te je naložio zarobljenicima da se vrate u Hanibalov logor. Donesena je odluka da se rat, usprkos svemu nastavi, a da bi se pokazala odlučnost, Rimljani su bogovima [[žrtvovanje ljudi|žrtvovali ljude]] - a što je predstavljao jedan od posljednjih takvih rituala u historiji njihove države (ne računajući pogubljenja zarobljenika i osuđenika). Nešto kasnije su donesene i odluke da se problem nedostatka ljudstva riješi drastičnim mjerama koje su uključivale puštanje na slobodu osuđenika te robova, od kojih su nakon toga formirane nove legije. Problem morala je djelomično riješen i tako što su od preživjelih veterana Kane formirane dvije legije i poslane na Siciliju gdje su provele ostatak rata, ne podsjećajući svoje novoregrutirane suborce na katastrofalni poraz. Sve te mjere, međutim, nisu mogle na kratki rok spriječiti da se ratna sreća potpuno okrene na stranu Kartagine. Hanibal je odbio prijedloge svojih oficira da maršira na Rim, dijelom zbog iscrpljenosti vlastite vojske, dijelom zbog njene neopremljenosti za opsade, a najviše zato što je smatrao da se Rim može pobijediti iscrpljivanjem, odnosno oduzimanjem njegove ljudske i materijalne baze koju su činili saveznici. To se pokazalo ispravnim u južnoj Italiji, gdje polisi nekadašnje [[Magna Graecia|Velike Grčke]] još uvijek nisu bili izloženi [[romanizacija|romanizaciji]], te su rimski poraz kod Kane shvatili kao signal za pobunu. Takav je slučaj bio s [[Taranto|Tarentom]] i brojnim južnoitalskim plemenima, a na stranu Hanibala se stavila i [[Capua|Kapua]], dotada jedan od najpouzdanijih i najvjernijih rimskih saveznika. Nešto kasnije je u [[Sirakuza|Sirakuzi]] pro-rimskog kralja [[Hijeron II od Sirakuze|Hijerona II]] naslijedio mladi [[Hijeronim od Sirakuze|Hijeronim]] koji se stavio na stranu Kartaginjana. S druge strane Jadrana je, pak, [[Makedonija (antička)|makedonski]] kralj [[Filip V od Makedonije|Filip V]] odlučio pomoći Hanibalu te tako započeo [[prvi makedonski rat]]. Ma duži rok su Rimljani uspjeli prebroditi katastrofu kod Kane. U [[prvi punski rat|prvom punskom ratu]] uspostavljena pomorska nadmoć Rimske Republike je spriječila Hanibala da prima pojačanja i logističku podršku kako iz same Kartagine tako i iz Makedonije, čije su miješanje Rimljani spriječili sklapanjem saveza s lokalnim grčkim polisima. Hanibalova vojska se tako morala opskrbljivati jedino od svojih italijanskih saveznika, koje je, pak, Rim nastojao eliminirati dugom i iscrpljujućom kampanjom i opsadama. Iako je Hanibal u nekoliko navrata uspio poraziti rimske vojske, pa čak i ubiti rimske konzule koji su im komandirali, lekcije Kane su naučene - Rimljani su općenito izbjegavali velike sudare na otvorenom polju te su primjenjivali Fabijevu strategiju. Već godine 215. pne. su uspjeli obraniti grad [[Prva bitka kod Nole|Nolu]] od Hanibalovog napada, što je, iako u strateškom događaj smislu bez velikog značaja, predstavljao dragocjen poticaj skršenom moralu. Rimljani su tako uspjeli postepeno iscrpiti Hanibalovu vojsku, a godine 207. pne. kod [[Bitka kod Metaura|Metaura]] razbiti vojsku Hanibalovog brata [[Hazdrubal Barka|Hazdrubala]] i spriječiti da Hanibal primi dugo očekivana pojačanja. Hanibal je zbog toga, kao i zbog rimskog napada na Sjevernu Afriku, bio konačno prisiijen napustiti Italiju, te je kod [[Bitka kod Zame|Zame]] poražen, što je označilo kraj rata i kartaginski poraz. Tako bitka kod Kane - iako predstavlja jedan od najblistavijih primjera vojne taktike - nije ispunila svoju stratešku svrhu. == Uticaj na ratnu vještinu == Iako su pobijedili u ratu, Rimljani su iz svog najvećeg poraza izvukli pouke te postepeno uvodili reforme u svrhu izbjegavanja događaja sličnih događaja u budućnosti. To se prvenstveno odnosilo na promjenu taktike, odnosno rimski bojni poredak više nikada nije nastojao nalikovati grčkoj [[falanga|falanzi]] čija snaga često nije bila vrijedna njene nefleksibilnosti. Umjesto toga se on počeo temeljiti na fleksibilnijim i pokretljivijim [[kohorta]]ma. Također je ukinut običaj da se stvaraju velike vojske s dva komandanta, te je umjesto toga uvedeno pravilo da vojskom može komandirati samo jedan čovjek. Rimljani su također shvatili nužnost iskusnih vojnika, te svoju vojsku, koja je dotad bila [[milicija|milicijskog]] tipa, počeli postepeno profesionalizirati. Kao najdramatičniji, najkrvaviji i najspektakularniji okršaj drugog punskog rata, bitka kod Kane je kasnije zaokupila maštu mnogih vojnih teoretičara koji su navodili kao ideal ratne vještine, ali i brojnih komandanata koji su je nastojali kopirati. U tome su se najviše istakli [[Njemačka|njemački]] vojni teoretičari i vojskovođe u 19. i 20. vijeku, koji su kao cilj krajnji svoje strategije navodili obuhvat, opkoljavanje i uništavanje neprijateljske vojske na isti način na koji je Hanibal uništio Rimljane. U tome je najeksplicitniji bio [[Alfred von Schlieffen]], načelnik njemačkog Generalštaba, koji je svoje ideje o konceptu [[uništavajuća bitka|uništavajuće bitke]] (''Vernichtungsgedanke'') objavio u knjizi po imenu ''Cannae''. Pokušaji da se Hanibalov uspjeh ponovi na strateškoj razini su bili poznati [[Schlieffenov plan]], te kasnije razvijena doktrina [[Blitzkrieg]]a. == Kritike tradicionalnog tumačenja == Kao i mnoge antičke bitke, bitka kod Kane je, pogotovo u posljednje vrijeme, predmet kritičkog preispitivanja u pogledu njenog tradicionalnog tumačenja, odnosno vjerodostojnosti podataka iz primarnih izvora. Oni se uglavnom tiču proturječnih tvrdnji [[Polibije|Polibija]] i [[Tit Livije|Livija]] o posljedicama bitke i događajima koji su nakon nje uslijedili. Većina historičara tako tvrdi da je brojka od 70.000 poginulih Rimljana pretjerana, te je sklonija Livijevim tvrdnjama od oko 45.000 poginulih, koje uglavnom prihvaćaju i kasniji rimski historičari kao [[Apijan]] i [[Plutarh]]. Neki u suvremeno doba smatraju da su i te brojke pretjerane, odnosno da kod Kane nije poginulo više od 10-15.000 ljudi, odnosno da je u pitanju bio težak udarac za Rimljane, ali ne tako težak kao što se tradicionalno opisuje, odnosno da čak ni kartaginska konjica nije mogla u potpunosti spriječiti bijeg hiljada rimskih vojnika iz obruča. Time se nastoji objasniti zašto su, zapravo, Rimljani ne samo nastavili rat, nego vodili borbe s Hanibalom i trpili poraze. Drastično manji broj ubijenih rimskih vojnika bi također poslužio kao mogući razlog zašto Hanibal nije odmah eksploatirao svoj trijumf i marširao na Rim. Dio historičara špekulira kako je Polibije bitku kod Kane opisao kao nezamislivu katastrofu prije svega iz propagandnih razloga, odnosno kako bi postepeni rimski oporavak učinio što dramatičnijim, a konačnu pobjedu što impresivnijim. Polibije je također predmet sumnji zbog toga što je kao glavnog krivca za poraz naveo konzula Varona, koji je usprkos toga kod svojih suvremenika slavljen kao heroj te je primio brojne počasti. Njegov kolega Emilije Paulo, koga Polibije opisuje kao opreznog komandanta koji se protivio bitci, je bio djed Polibijevog pokrovitelja [[Scipion Emilijan|Scipiona Emilijana]], pa se zbog toga u pitanje dovodi Polibijeva vjedostojnost. == U popularnoj kulturi == Bitka je rekonstruirana u BBC-jevoj TV-seriji ''[[Time Commanders]]'', kao i u BBC-jevom TV-fimu ''[[Hannibal: Rome's Worst Nightmare]]''. == Izvori == {{reflist}} == Vanjski linkovi == * ''"[http://italian.classic-literature.co.uk/history-of-rome/03-from-the-union-of-italy-to-the-subjugation-of-carthage-and-the-greek-states/ebook-page-50.asp Battle At Cannae]"'' Mommsen "History of Rome"; Historija Rima, knjiga 03; From the Union of Italy to the Subjugation of Carthage and the Greek States. Strana 50 * ''"[http://www.unrv.com/empire/battle-of-cannae.php The Battle of Cannae]"'' na sajtu www.unrv.com * ''"[http://www.roman-empire.net/army/cannae.html The Battle of Cannae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223114253/http://www.roman-empire.net/army/cannae.html |date=23. 12. 2017 }}"'' na sajtu Roman-empire.net * ''[https://web.archive.org/web/20070311025853/http://cgsc.leavenworth.army.mil/carl/resources/csi/Cannae/cannae.asp#cannae Cannae]'' - rasprava General feldmaršala [[Alfred von Schlieffen]]-a {{Commonscat|Battle of Cannae}} {{Punski ratovi}} {{DEFAULTSORT:Kana, Bitka kod}} [[Kategorija:Punski ratovi]] [[Kategorija:216. p. n. e.]] [[Kategorija:Bitke stare Kartage]] [[Kategorija:Bitke Drugog punskog rata]] 5pdm82avg2r0rcb140v71m9wox2vkd3 3848496 3848435 2026-05-22T08:42:37Z KWiki 9400 3848496 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Infokutija rat |sukob = Bitka kod Kane |dio = [[Drugi punski rat|Drugog punskog rata]] |slika = [[Datoteka:Hannibal route of invasion.gif|250px]] |opis_slike = Hanibalova ruta pohoda na Italiju. |datum = 2. august 216. p. n. e. |mjesto = [[Kana (Apulija)|Kana]], [[Italija (Rimsko Carstvo)|Italija]] |rezultat = odlučujuća [[kartaginska Republika|kartaginska]] taktička pobjeda |strana1 = [[Kartaginska Republika|Kartagina]] |strana2 = [[Rimska Republika]]<br />rimski saveznici |komandant1 = [[Hanibal]] |komandant2 = [[Gaj Terencije Varon|Gaius Terentius Varro]],<br /> [[Lucije Emilije Paul (konzul 219. pne.)|Lucius Aemilius Paullus]]{{KIA}} |snaga1 = '''56.000:'''<br />40.000 teških pješaka,<br /> 6.000 lakih pješaka,<br /> 10.000 konjanika |snaga2 = '''86.000:'''<br />40.000 rimskih pješaka,<br /> 40.000 savezničkih pješaka,<br /> 2.000 rimskih konjanika,<br /> 4.000 savezničkih konjanika |gubici1 = '''Ubijenih:''' <br />8.000 ([[Tit Livije|Livije]]) <br /> 5.700 ([[Polibije]]) <br />* 4.000 Gala <br />* 1.500 Španaca i Afrikanaca <br />* 200 konjanika |gubici2 = '''Ubijenih:''' (prema Liviju) <br />45.500 rimskih i savezničkih pješaka <br /> 2.700 rimskih i savezničkih konjanika <br /> '''Zarobljenih:''' <br />3.000 rimskih i savezničkih pješaka <br /> 1.500 rimskih i savezničkih konjanika |koordinate={{Coord|41.302|16.135|region:IT_type:event|display=inline,title}} }} '''Bitka kod Kane''' dogodila se u doba [[Drugi punski rat|Drugog punskog rata]] godine [[216. p. n. e.]] između [[Rimska Republika|rimske]] vojske pod konzulima [[Gaj Terencije Varon|Gajem Terencijem Varonom]] i [[Lucije Emilije Paul (konzul 219. p. n. e.)|Lucijem Emilijem Paulom]] te [[Kartaginska Republika|kartaginske]] vojske pod Hanibalom. U njoj je Hanibal, uprkos brojčanoj inferiornosti, a koristeći se taktikom [[dvostruki obuhvat|dvostrukog obuhvata]], gotovo potpuno uništio rimsku vojsku te Rimljanima nanio najteži poraz u njihovoj historiji. Bitka kod Kane se često navodi kao najblistavije dostignuće Hanibalove vojne karijere, te je stekla status jedne od najpoznatijih bitaka antike i vojne historije uopće. Iako se navodi kao jedan od najboljih primjera [[umjetnost ratovanja|ratne vještine]] i ideal [[uništavajuća bitka|uništavajuće bitke]] kome su težili vojskovođe u sljedeća dva milenijuma, u strateškom smislu nije postigla svoj cilj, odnosno dovela do kartaginske pobjede u ratu. Suvremeni historičari su u posljednje vrijeme počeli iznositi određene sumnje u njen tradicionalni prikaz i tumačenja. == Uvod == Prije samog početka rata Hanibal je zaključio kako Kartagina nema šanse za pobjedu ukoliko ne anulira ono što je predstavljalo glavnu rimsku prednost - veći broj ljudi i hrane, odnosno resursa koje je Rimu davala [[Italija]]. Rat se, stoga, morao voditi u samoj Italiji, a Hanibal je, kako bi izbjegao nadmoćnu rimsku mornaricu, osmislio plan prema kome se ona morala napasti preko kopna, odnosno smjelim manevrom kartaginske vojske iz Španije, pri čemu su prijeđeni [[Pirineji]] i [[Alpe]]. Taj je manevar potpuno iznenadio Rimljane, a još više Hanibalov vojnički talent izbrušen stalnim ratovanjem u Španiji pod komandom svog oca, iskusnog komandanta [[Hamilkar Barka|Hamilkara]]. Već krajem [[218. pne.]] Hanibal se našao u [[Cisalpinska Galija|Cisalpinskoj Galiji]] gdje je u [[Bitka kod Trebije|bitci kod Trebije]] Rimljanima nanio ozbiljni poraz. Nekoliko mjeseci kasnije Hanibal je prodro u samu Italiju, a vojska popularnog i iskusnog rimskog konzula [[Gaj Flaminije|Gaja Flaminija]] je upala u klopku te je gotovo potpuno uništena u [[Bitka kod Trazimenskog jezera|bitci kod Trazimenskog jezera]]. [[Rimski Senat]] se našao u panici te je imenovao [[Fabije Maksim|Fabija Maksima]] za [[Rimski diktator|diktatora]]. Fabije je odmah zaključio kako je Hanibal predobar vojskovođa da bi ga se moglo poraziti u otvorenoj bitci, te da se umjesto toga njegova vojska mora postepeno oslabiti napadima na njegove logističke linije. Ta strategija, koja se kasnije nazvala [[fabijanska strategija|fabijanskom]], se pokazala ispravnom, pogotovo kada je u jesen iste godine Fabije morao kod [[Bitka kod Geronijuma|Geronijuma]] iz Hanibalove klopke spašavati svog nestrpljivog zamjenika [[Marko Minucije Ruf (konzul 221. pne.)|Marka Minucija Rufa]]. Rimski Senat i javnost, međutim, nisu imali strpljenja ni razumijevanja za Fabija, smatrajući da će Hanibalov ostanak u Italiji na duži rok oslabiti rimsku državu, odnosno dovoljno umanjiti njen prestiž da se protiv Rima okrenu njegovi dosadašnji saveznici u Italiji. Zbog toga je Fabije, koji je stekao pogrdan nadimak "Cunctator" ("Oklijevalo"), nakon isteka šestomjesečnog diktatorskog mandata zamijenjen s dvojicom redovno izabranih [[konzul]]a - Varonom i Paulom. == Pripreme za bitku == Dva konzula su se odlučila za strategiju potpuno suprotnu od Fabijeve. Umjesto dugotrajnog iscrpljivanja Hanibalovih snaga, rimska vojska bi se morala s njima suočiti na otvorenom polju te je poraziti u jednoj jedinoj odlučnoj bitci. Na temelju iskustava iz Trebije i Trazimenskog jezera se došlo do zaključka da se to može učiniti na bojištu koje istovremeno ispunilo dva važna uvjeta - dovoljno usko da Hanibal na njemu ne može manevrirati sa svojom nadmoćnom konjicom, a istovremeno dovoljno ravno da na njemu nema nekakvih skrivenih prepreka iz kojih bi Hanibal mogao iskoristiti za zasjede i slične smicalice. U takvoj bitci bi Rimljani pobijediti zahvaljujući svojoj nadmoćnoj pješadiji i, što je još važnije, kao ključni adut iskoristiti svoju brojčanu nadmoć. Da bi stekli takvu nadmoć, Rimljani su prvih nekoliko mjeseci 216. pne. proveli sakupljajući vojsku čija je veličina bila bez presedana. Ranije su se rimske vojske obično sastojale od dvije legije pod komandom jednog konzula. Ovaj su put Rimljani odlučili prvo formirati konzulske vojske od četiri umjesto dvije legije, a potom ih spojiti u jednu. Rimljani su također svaku legiju popunili s 20 % više ljudstva, a također su bespoštedno regrutirali i svoje saveznike. Vojska se tako sastojala od osam ojačanih legija, koje su, zajedno sa savezničkim kontingentima brojale oko 86.400 ljudi. Pitanje ko će od dvojice konzula komandirati vojskom je rješeno odlukom da se konzuli na mjestu komandanta izmjenjuju svaki dan. Povod za pokretanje te vojske je bila Hanibalova ofenziva na jug Italije započeta u proljeće 216. pne. Hanibal je pri tome zauzeo strateški važno skladište oružja i opreme kod Kane. Rimska vojska je sredinom ljeta krenula povratiti to skladište, te je nakon dvodnevnog marša opazila Hanibalovu vojsku na lijevoj obali rijeke [[Ofanto|Aufid]] u Apuliji. Ulogorila se oko 10&nbsp;km od Hanibala. Isti dan je došlo prve veće čarke prilikom neuspjelog pokušaja Kartaginjana da Rimljanima postave zasjedu. Rimljani su taj pokušaj glatko odbili, što im je prilično pojačalo moral, ali istovremeno i izazvalo preveliko samopouzdanje. Paulo je odlučio vojsku rasporediti tako da dvije trećine budu na lijevoj, a trećina na desnoj obali Aufida. Isti dan je Hanibal pokušao isprovocirati Paula na bitku, ali je on to odbio. Hanibal je, s druge strane, znao da će sljedećeg dana komandu nad rimskom vojskom imati nestrpljivi i svojeglavi Varon, te da je daleko vjerojatnije kako će taj izazov biti prihvaćen, što se na kraju i dogodilo. == Snage i borbeni raspored == [[Datoteka:Battle of Cannae, 215 BC - Initial Roman attack.gif|thumb|desno|250px|Početni raspored i prva faza bitke]] Rimske su snage 2. augusta - na dan bitke - prema antičkim izvorima, bile raspoređene u dvije veće grupe. Prva, koja se rasporedila na lijevoj obali rijeke radi bitke, je brojala 80.000 pješaka, 2.400 rimskih i 4.000 savezničkih konjanika. U dva logora, od kojih je jedan bio na desnoj obali rijeke, nalazilo se 2600 teških i 7400 lakih pješaka. Kartaginska vojska je, pak, bila brojčano slabija i daleko heterogenija. Prema antičkim izvorima ju je činilo 40.000 teških pješaka, 6.000 [[laka pješadija|lakih pješaka]] i 10.000 konjanika (4000 Numiđana, 2000 Španaca, 2000 Gala i 450 Libijaca). Uz njih je Hanibal raspolagao i sa oko 8.000 čarkaša, među kojima su bili najpoznatiji balearski praćkaši. Varon, koji je odlučio primiti bitku suprotno upozorenju svog kolege Paula, svoju je vojsku rasporedio na tradicionalan način - pješadija se našla u centru, a krila je čuvala konjica. Varonova varijacija u odnosu na tadašnju taktiku je bila ta da je frontu rimske vojske učinio jednakom kartaginskom, odnosno da je postavio svoje snage u dubinu umjesto širinu. Varonov plan je bio da, koristeći brojčanu nadmoć, jednostavno razbije kartaginski centar, odnosno odbaci ga na rijeku Aufid bez ikakve odstupnice. Varon se u tome vodio iskustvom bitke na Trebiji, gdje su se rimski legionari, koristeći veću dubinu svog rasporeda, uspjeli probiti iz Hanibalovog obruča. Hanibal je, pak, napravio borbeni raspored koji je maksimalno nastojao iskoristiti prednosti i mane njegove heterogene vojske, ali i položaja. U centar je postavio svoje najslabije snage - ibersku, galsku i keltibersku pješadiju - dok je na krila, isto kao i Rimljani, postavio konjicu; njen veći dio (6500 pod Hazdrubalom) je bio na lijevom, a 3500 numiđanskih konjanika pod [[Hanon (sin Bomilkarov)|Hanonom]] na desnom krilu. Hanibalove najelitnije i najprekaljenije trupe - afrička pješadija - su također postavljeni na krilima. Hanibal je također svoje trupe postavio u obliku polukruga, tako da njegove najslabije snage u centru budu najistaknutije. Kartaginskom centru je naređeno da na početku bitke ne pruža snažan otpor, odnosno da se povlači, nastojeći nagnati Rimljane na što brže napredovanje, koje bi ranjivima učinilo njihova krila. Hanibal se za bitku odlučio upravo na obali Aufida zato što je njegova vojska bila okrenuta na zapadu, pa bi ujutro Rimljanima - koji su napredovali na istok - sunce udaralo u oči. Istovremeno je sa jugoistoka puhao i vjetar koji je bacao Rimljanima prašinu u oči. == Tok bitke == [[Datoteka:Battle cannae destruction.png|thumb|desno|250px|Uništenje rimske vojske]] Na samom početku bitke, nadmoćna galsko-španska konjica na Hanibalovom lijevom krilu je bez većih poteškoća razbila i uništila rimsku konjicu. Numiđanska konjica na Hanibalovom desnom krilu je, pak, imala poteškoća s konjicom rimskih saveznika. Hazdrubal je zbog toga poslan s lijevog krila da s leđa napadne rimske saveznike, što je i učinio. Tako su Rimljani ostali bez svoje konjice, odnosno više niko nije mogao štititi njihovu pozadinu i bokove. U međuvremenu se i pješadijska bitka odvijala po Hanibalovom planu. Centar koji su činili Gali i Španci se povlačio, ali je afrička pješadija ostala na svojim položajima. Rimljani su, pak, instinktivno najviše napredovali upravo prema centru gdje su se kartaginske linije činile najslabijima. Tako je s vremenom borbeni poredak obje vojske ponovno dobio polukružni oblik, ali u drukčijem smjeru. Ovaj put su se Rimljani našli u poluokruženju. U tom je trenutku Hanibal naredio svojim Afrikancima da Rimljane napadnu u bokove, dok se istovremeno kartaginska konjica, umjesto da - po tadašnjim običajima - napadne rimski logor ili goni poraženu neprijateljsku konjicu - vratila na bojište i udarila u rimsku pozadinu. Tada je prestalo rimsko napredovanje, ali je svaki pokušaj da se u takvim uvjetima napravi novi borbeni poredak, odnosno pokuša izvršiti nekakav proboj, bio osuđen na propast. Rimska se vojska našla u obruču koji je postepeno smanjivan kako su vojnici ginuli jedni za drugima. Od rimske vojske je, prema antičkim izvorima, uspjelo pobjeći tek oko 14.000 ljudi, uglavnom iz logora, a koji su utočište pronašli u obližnjem [[Canosa di Puglia|Kanusijumu]]. Prema [[Polibije]]vim navodima je kod Kane poginulo 70.000, a zarobljeno 10.000 rimskih i savezničkih pješadinaca, a da je od 6.000 konjanika preživjelo samo njih 370. Suvremeni historičari su skloniji [[Tit Livije|Livijevim]] brojkama, koji je naveo rimske gubitke od 45.500 ubijenih pješadainaca i 2.700 ubijenih konjanika, kao i 3000 zarobljenih pješaka i 1500 konjanika. Među poginulima je bio i konzul Paulo, kao i veliki broj istaknutih rimskih oficira, političara i velikodostojnika - 2 [[kvestor]]a, 29 od 48 [[tribun|vojnih tribuna]] i 80 senatora. Hanibal je, pak, imao oko 8.000 mrtvih, koje antički izvori opisuju kao "najhrabrije i najbolje među svim njegovim vojnicima". == Posljedice == Hanibalova pobjeda je imala katastrofalne posljedice za Rim, gdje su vijesti o njoj izazvale šok i duboku demoralizaciju. Antički izvori navode da je proglašena svenarodna žalost s obzirom da nije bilo porodice čiji član nije poginuo kod Kane. Prema procjenama, u samo 20 mjeseci je Hanibal uspio razbiti tri rimske vojske, te ubiti više od petine svih vojno sposobnih muškaraca. S obzirom da su sve rimske vojske manje-više uništene, dio političara je tražio da se s Kartaginom sklopi mir, a vojni tribun Lucije Cecilije Metel je čak predložio da se grad napusti, a Rimljani pokušaju tražiti sreću kao najamnici u helenističkim državama Azije. Hanibal je, pak, Rimljanima poslao svog oficira Kartalona s mirovnom ponudom koju su antički izvori opisali kao "umjerenu", te nekoliko zarobljenika kao zalog za pregovore o otkupu. [[Rimski Senat]] je, međutim, odbio pregovarati o miru te je naložio zarobljenicima da se vrate u Hanibalov logor. Donesena je odluka da se rat, usprkos svemu nastavi, a da bi se pokazala odlučnost, Rimljani su bogovima [[žrtvovanje ljudi|žrtvovali ljude]] - a što je predstavljao jedan od posljednjih takvih rituala u historiji njihove države (ne računajući pogubljenja zarobljenika i osuđenika). Nešto kasnije su donesene i odluke da se problem nedostatka ljudstva riješi drastičnim mjerama koje su uključivale puštanje na slobodu osuđenika te robova, od kojih su nakon toga formirane nove legije. Problem morala je djelomično riješen i tako što su od preživjelih veterana Kane formirane dvije legije i poslane na Siciliju gdje su provele ostatak rata, ne podsjećajući svoje novoregrutirane suborce na katastrofalni poraz. Sve te mjere, međutim, nisu mogle na kratki rok spriječiti da se ratna sreća potpuno okrene na stranu Kartagine. Hanibal je odbio prijedloge svojih oficira da maršira na Rim, dijelom zbog iscrpljenosti vlastite vojske, dijelom zbog njene neopremljenosti za opsade, a najviše zato što je smatrao da se Rim može pobijediti iscrpljivanjem, odnosno oduzimanjem njegove ljudske i materijalne baze koju su činili saveznici. To se pokazalo ispravnim u južnoj Italiji, gdje polisi nekadašnje [[Magna Graecia|Velike Grčke]] još uvijek nisu bili izloženi [[romanizacija|romanizaciji]], te su rimski poraz kod Kane shvatili kao signal za pobunu. Takav je slučaj bio s [[Taranto|Tarentom]] i brojnim južnoitalskim plemenima, a na stranu Hanibala se stavila i [[Capua|Kapua]], dotada jedan od najpouzdanijih i najvjernijih rimskih saveznika. Nešto kasnije je u [[Sirakuza|Sirakuzi]] pro-rimskog kralja [[Hijeron II od Sirakuze|Hijerona II]] naslijedio mladi [[Hijeronim od Sirakuze|Hijeronim]] koji se stavio na stranu Kartaginjana. S druge strane Jadrana je, pak, [[Makedonija (antička)|makedonski]] kralj [[Filip V od Makedonije|Filip V]] odlučio pomoći Hanibalu te tako započeo [[prvi makedonski rat]]. Ma duži rok su Rimljani uspjeli prebroditi katastrofu kod Kane. U [[prvi punski rat|prvom punskom ratu]] uspostavljena pomorska nadmoć Rimske Republike je spriječila Hanibala da prima pojačanja i logističku podršku kako iz same Kartagine tako i iz Makedonije, čije su miješanje Rimljani spriječili sklapanjem saveza s lokalnim grčkim polisima. Hanibalova vojska se tako morala opskrbljivati jedino od svojih italijanskih saveznika, koje je, pak, Rim nastojao eliminirati dugom i iscrpljujućom kampanjom i opsadama. Iako je Hanibal u nekoliko navrata uspio poraziti rimske vojske, pa čak i ubiti rimske konzule koji su im komandirali, lekcije Kane su naučene - Rimljani su općenito izbjegavali velike sudare na otvorenom polju te su primjenjivali Fabijevu strategiju. Već godine 215. pne. su uspjeli obraniti grad [[Prva bitka kod Nole|Nolu]] od Hanibalovog napada, što je, iako u strateškom događaj smislu bez velikog značaja, predstavljao dragocjen poticaj skršenom moralu. Rimljani su tako uspjeli postepeno iscrpiti Hanibalovu vojsku, a godine 207. pne. kod [[Bitka kod Metaura|Metaura]] razbiti vojsku Hanibalovog brata [[Hazdrubal Barka|Hazdrubala]] i spriječiti da Hanibal primi dugo očekivana pojačanja. Hanibal je zbog toga, kao i zbog rimskog napada na Sjevernu Afriku, bio konačno prisiijen napustiti Italiju, te je kod [[Bitka kod Zame|Zame]] poražen, što je označilo kraj rata i kartaginski poraz. Tako bitka kod Kane - iako predstavlja jedan od najblistavijih primjera vojne taktike - nije ispunila svoju stratešku svrhu. == Uticaj na ratnu vještinu == Iako su pobijedili u ratu, Rimljani su iz svog najvećeg poraza izvukli pouke te postepeno uvodili reforme u svrhu izbjegavanja događaja sličnih događaja u budućnosti. To se prvenstveno odnosilo na promjenu taktike, odnosno rimski bojni poredak više nikada nije nastojao nalikovati grčkoj [[falanga|falanzi]] čija snaga često nije bila vrijedna njene nefleksibilnosti. Umjesto toga se on počeo temeljiti na fleksibilnijim i pokretljivijim [[kohorta]]ma. Također je ukinut običaj da se stvaraju velike vojske s dva komandanta, te je umjesto toga uvedeno pravilo da vojskom može komandirati samo jedan čovjek. Rimljani su također shvatili nužnost iskusnih vojnika, te svoju vojsku, koja je dotad bila [[milicija|milicijskog]] tipa, počeli postepeno profesionalizirati. Kao najdramatičniji, najkrvaviji i najspektakularniji okršaj drugog punskog rata, bitka kod Kane je kasnije zaokupila maštu mnogih vojnih teoretičara koji su navodili kao ideal ratne vještine, ali i brojnih komandanata koji su je nastojali kopirati. U tome su se najviše istakli [[Njemačka|njemački]] vojni teoretičari i vojskovođe u 19. i 20. vijeku, koji su kao cilj krajnji svoje strategije navodili obuhvat, opkoljavanje i uništavanje neprijateljske vojske na isti način na koji je Hanibal uništio Rimljane. U tome je najeksplicitniji bio [[Alfred von Schlieffen]], načelnik njemačkog Generalštaba, koji je svoje ideje o konceptu [[uništavajuća bitka|uništavajuće bitke]] (''Vernichtungsgedanke'') objavio u knjizi po imenu ''Cannae''. Pokušaji da se Hanibalov uspjeh ponovi na strateškoj razini su bili poznati [[Schlieffenov plan]], te kasnije razvijena doktrina [[Blitzkrieg]]a. == Kritike tradicionalnog tumačenja == Kao i mnoge antičke bitke, bitka kod Kane je, pogotovo u posljednje vrijeme, predmet kritičkog preispitivanja u pogledu njenog tradicionalnog tumačenja, odnosno vjerodostojnosti podataka iz primarnih izvora. Oni se uglavnom tiču proturječnih tvrdnji [[Polibije|Polibija]] i [[Tit Livije|Livija]] o posljedicama bitke i događajima koji su nakon nje uslijedili. Većina historičara tako tvrdi da je brojka od 70.000 poginulih Rimljana pretjerana, te je sklonija Livijevim tvrdnjama od oko 45.000 poginulih, koje uglavnom prihvaćaju i kasniji rimski historičari kao [[Apijan]] i [[Plutarh]]. Neki u suvremeno doba smatraju da su i te brojke pretjerane, odnosno da kod Kane nije poginulo više od 10-15.000 ljudi, odnosno da je u pitanju bio težak udarac za Rimljane, ali ne tako težak kao što se tradicionalno opisuje, odnosno da čak ni kartaginska konjica nije mogla u potpunosti spriječiti bijeg hiljada rimskih vojnika iz obruča. Time se nastoji objasniti zašto su, zapravo, Rimljani ne samo nastavili rat, nego vodili borbe s Hanibalom i trpili poraze. Drastično manji broj ubijenih rimskih vojnika bi također poslužio kao mogući razlog zašto Hanibal nije odmah eksploatirao svoj trijumf i marširao na Rim. Dio historičara špekulira kako je Polibije bitku kod Kane opisao kao nezamislivu katastrofu prije svega iz propagandnih razloga, odnosno kako bi postepeni rimski oporavak učinio što dramatičnijim, a konačnu pobjedu što impresivnijim. Polibije je također predmet sumnji zbog toga što je kao glavnog krivca za poraz naveo konzula Varona, koji je usprkos toga kod svojih suvremenika slavljen kao heroj te je primio brojne počasti. Njegov kolega Emilije Paulo, koga Polibije opisuje kao opreznog komandanta koji se protivio bitci, je bio djed Polibijevog pokrovitelja [[Scipion Emilijan|Scipiona Emilijana]], pa se zbog toga u pitanje dovodi Polibijeva vjedostojnost. == U popularnoj kulturi == Bitka je rekonstruirana u BBC-jevoj TV-seriji ''[[Time Commanders]]'', kao i u BBC-jevom TV-fimu ''[[Hannibal: Rome's Worst Nightmare]]''. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Battle of Cannae}} * [http://italian.classic-literature.co.uk/history-of-rome/03-from-the-union-of-italy-to-the-subjugation-of-carthage-and-the-greek-states/ebook-page-50.asp "Battle at Cannae"], Mommsenova ''Historija Rima'', knjiga 3: "From the Union of Italy to the Subjugation of Carthage and the Greek States", str. 50. * ''"[http://www.unrv.com/empire/battle-of-cannae.php The Battle of Cannae]"'' na ''unrv.com'' * ''"[http://www.roman-empire.net/army/cannae.html The Battle of Cannae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223114253/http://www.roman-empire.net/army/cannae.html |date=23. 12. 2017}}"'' na sajtu Roman-empire.net * ''[https://web.archive.org/web/20070311025853/http://cgsc.leavenworth.army.mil/carl/resources/csi/Cannae/cannae.asp#cannae Cannae]'' - rasprava feldmaršala [[Alfred von Schlieffen|Alfreda von Schlieffena]] {{Punski ratovi}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Punski ratovi]] [[Kategorija:216. p. n. e.]] [[Kategorija:Bitke stare Kartage]] [[Kategorija:Bitke Drugog punskog rata]] gi5kqglfsgseslf3d0o8bg2f34fr0gk Šablon:Španski sportist godine 10 361411 3848491 3808879 2026-05-22T07:04:33Z Panasko 146730 3848491 wikitext text/x-wiki {{Navkutija |ime = Španski sportist godine |naslov = [[Španski sportist godine]] |naslovstil = background: gold; |podaciklasa = hlist |podaci1 = * [[José Marín (atletičar)|José Marín]] (1982) * [[Juan Antonio Corbalán]] (1983) * [[José Manuel Abascal]] (1984) * [[José Amengual]] (1985) * [[José Luis González (atletičar)|José Luis González]] (1986) * [[Jorge Martínez (motociklist)|Jorge Martínez]] (1987) * [[José Doreste]] (1988) * [[Manuel Pereira]] (1989) * [[Carlos Sainz]] (1990) * [[Martin López-Zubero]] (1991) * [[Miguel Indurain]] (1992) * [[Jesús Ángel García]] i [[Valentí Massana]] (1993) * [[José María Olazábal]] (1994) * [[Miguel Indurain]] (1995) * [[Fermín Cacho]] (1996) * [[Joan Llaneras]] (1997) * [[Àlex Corretja]] (1998) * [[Abel Antón]] (1999) * [[Joan Llaneras]] i [[Gervasio Deferr]] (2000) * [[Pau Gasol]] (2001) * [[Alberto García (atletičar)|Alberto García]] (2002) * [[Juan Carlos Ferrero]] (2003) * [[David Cal]] (2004) * [[Fernando Alonso]] (2005) * [[Rafael Nadal]] (2006) * [[Rafael Trujillo (jedrenje)|Rafael Trujillo]] (2007) * [[Rafael Nadal]] (2008) * [[Xavi|Xavi Hernández]] (2009) * [[Jorge Lorenzo]] (2010) * [[Juan Carlos Navarro (košarkaš)|Juan Carlos Navarro]] (2011) * [[Joel González]] (2012) * [[Francisco Javier Gómez Noya]] (2013) * [[Marc Márquez]] (2014) * [[Javier Hernández (umjetnički klizač)|Javier Hernández]] (2015) * [[Saúl Craviotto]] (2016) * [[Rafael Nadal]] (2017) * [[Regino Hernández]] i [[Alejandro Valverde]] (2018) * [[Ricky Rubio]] (2019) * ''Vanredna nagrada'': Sportisti koji su se borili protiv [[Pandemija COVID-a 19|pandemije COVID-a 19]] (2020) * [[Jon Rahm]] (2021) * [[Carlos Alcaraz]] (2022) * [[Rodri]] (2023) * [[Álvaro Martín (brzohodač)|Álvaro Martín]] (2024) }}<includeonly>[[Kategorija:Španski sportisti godine]]</includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni sportskih nagrada]] </noinclude> nez3j1kmjhoprjzj5lkih1btxe739d2 Koncentracijski logor Keraterm 0 364361 3848424 3626131 2026-05-22T04:00:44Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848424 wikitext text/x-wiki '''Koncentracioni logor "Keraterm"''' je bio [[koncentracioni logor]] uspostavljen od strane srpskih vojnih i policijskih vlasti općine [[Prijedor]] tokom [[Rat u BiH|rata u BiH]]. Kroz koncentracioni logor do njegovog zatvaranja prošlo je oko 1.000–3.000 civila bošnjačke i hrvatske nacionalnosti.<ref>http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/V.htm#II-VIII {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206012327/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/V.htm#II-VIII |date=6 Decembar 2008 }} "Završni izvještaj ekspertske komisije UN-a osnovane u skladu s rezolucijom Vijeća sigurnosti 780 (1992)". Ujedinjeni narodi - Vijeće sigurnosti. 28. decembar 1994.</ref><ref name="balkaninsight">http://www.balkaninsight.com/en/article/obilje%C5%BEeno-stradanje-u-logoru-keraterm Obilježeno stradanje stanovništva u koncentracionom logoru Keraterm</ref> Od oko 300 ukupno ubijenih zatvorenika<ref>http://www.arabnews.com/node/234871 Arab News. 27. juli 2003. Pristupljeno 28. augusta 2014.</ref> samo u noći s 23. na 24. maja 1992. godine u ovom logoru je ubijeno oko 200 ljudi.<ref name="balkaninsight"/> == Koncentracioni logor == Logor su organizirale srpske lokalne vlasti, nakon nasilnog preuzimanja vlasti, od strane [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]], u općini Prijedor tokom maja 1992. godine. Organizirana je sistematska kampanja zatvaranja i protjerivanja nesrpskog stanovništva prijedorske regije, a njihova imovina je pljačkana i uništavana. Logor Keraterm se nalazio unutar nekadašnje tvornice keramike, nedaleko od grada Prijedora. Prema izvještajima, zarobljenici su držani u četiri dvorane, koje su se nekada koristile kao skladišta tvornice. Svi zarobljenici logora Keraterm su bili muškarci. Većina muškaraca je bila u životnoj dobi od 15 do 60 godina. Međutim, sredinom maja 1992. godine, oko 12 do 15 Bošnjakinja je dovedeno u Keraterm gdje su silovane a potom prebačene u [[koncentracioni logor Omarska]]. Oko 85% od ukupnog broja zatvorenika su bili Bošnjaci, a ostalih oko 15% su bili Hrvati.<ref>http://www.balkaninsight.com/en/main/analysis/15763/</ref> Prema optužnici, zatočenici su, između ostalog, bili podvrgnuti fizičkom nasilju, stalnom ponižavanju i degradaciji, nehumanim uslovima a bili su izloženi i smrti. Teška premlaćivanja su bila uobičajena pojava u ovom logoru. Tokom tih iživljavanja korišteni su različiti predmeti kao što su: drvene palice, metalne šipke, bejzbol palice, dugački industrijski kablovi koji su imali metalne kugle pričvršćene na kraju, kundaci, noževi i dr. Tokom postojanja koncentracionog logora počinjena su brojna ubistva, batinanja, seksualna zlostavljanja i ostala okrutna i ponižavajuća djela.<ref>http://www.icty.org/sid/7761</ref> Na teritoriji općine Prijedor, uz ovaj logor organizovani su još i koncentarcioni logori [[Koncentracioni logor Omarska|''Omarska'']], [[Koncentracioni logor Trnopolje|''Trnopolje'']] kao i nekoliko sličnih mučilišta i stratišta. ==Suđenja za ratne zločine== Dužnosnici Republike Srpske odgovorni za rukovođenje logorom su osuđeni za genocid, zločine protiv čovječnosti i ratne zločine. Duško Knežević je proglašen krivim za kazneno djelo zločina protiv čovječnosti i osuđen na kaznu dugotrajnog zatvora u trajanju od 31 godinu.<ref name="tužilaštvo BiH">http://www.tuzilastvobih.gov.ba/?opcija=predmeti&id=33&jezik=e</ref> Željko Mejakić je proglašen krivim za kazneno djelo zločina protiv čovječnosti i osuđen je na kaznu dugotrajnog zatvora u trajanju od 21 godine.<ref name="tužilaštvo BiH"/> Duško Sikirica, komandant logora Keraterm, izjasnio se krivim za zločine protiv čovječnosti i osuđen je na zatvorsku kaznu od petnaest godina.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4083273.stm BBC News. 10. 12. 2004.</ref> Dušan Fuštar je proglašen krivim zbog toga što je sudjelovao i djelovao u udruženom zločinačkom poduhvatu te je osuđen na devet godina zatvora zbog toga "što nije uspio ostvariti svoj ​​autoritet i spriječiti zločine". Predrag Banović, koji je bio stražar u logoru Keraterm, i od čijeg zlostavljanja je preminulo 5 logoraša i još 27 njih bilo predmetom iživljavanja, je osuđen na 8 godina zatvora.<ref>http://www.icty.org/sid/209</ref> Damir Došen je osuđen na pet<ref>http://www.icty.org/x/file/Legal%20Library/jud_supplement/supp29-e/sikirica.htm</ref> a Dragan Kolundžija na tri godine zatvora<ref>http://www.icty.org/sid/214</ref> zbog zlodjela koje su počinili u koncentracionom logoru Keraterm. == Također pogledajte == * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] * [[Etničko čišćenje Prijedora]] * [[Koncentracijski logor Trnopolje]] * [[Koncentracijski logor Omarska]] == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == *[http://www.un.org/icty/pressreal/p407-e.htm Slučaj koncentracionog logora Keraterm] *[https://web.archive.org/web/20131105173538/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VIII-06.htm#III.A.62.b Koncentracioni logori tokom rata u Bosni i Hercegovini] {{Rat u Bosni i Hercegovini}} {{DEFAULTSORT:Keraterm}} [[Kategorija:Prijedor]] [[Kategorija:Genocid u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] 1ma9owf4s5086xiqymk69bi1pqa4phm 3848448 3848424 2026-05-22T06:09:06Z Panasko 146730 [[Kategorija:Ukidanja u 1994.]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848448 wikitext text/x-wiki '''Koncentracioni logor "Keraterm"''' je bio [[koncentracioni logor]] uspostavljen od strane srpskih vojnih i policijskih vlasti općine [[Prijedor]] tokom [[Rat u BiH|rata u BiH]]. Kroz koncentracioni logor do njegovog zatvaranja prošlo je oko 1.000–3.000 civila bošnjačke i hrvatske nacionalnosti.<ref>http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/V.htm#II-VIII {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206012327/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/V.htm#II-VIII |date=6 Decembar 2008 }} "Završni izvještaj ekspertske komisije UN-a osnovane u skladu s rezolucijom Vijeća sigurnosti 780 (1992)". Ujedinjeni narodi - Vijeće sigurnosti. 28. decembar 1994.</ref><ref name="balkaninsight">http://www.balkaninsight.com/en/article/obilje%C5%BEeno-stradanje-u-logoru-keraterm Obilježeno stradanje stanovništva u koncentracionom logoru Keraterm</ref> Od oko 300 ukupno ubijenih zatvorenika<ref>http://www.arabnews.com/node/234871 Arab News. 27. juli 2003. Pristupljeno 28. augusta 2014.</ref> samo u noći s 23. na 24. maja 1992. godine u ovom logoru je ubijeno oko 200 ljudi.<ref name="balkaninsight"/> == Koncentracioni logor == Logor su organizirale srpske lokalne vlasti, nakon nasilnog preuzimanja vlasti, od strane [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]], u općini Prijedor tokom maja 1992. godine. Organizirana je sistematska kampanja zatvaranja i protjerivanja nesrpskog stanovništva prijedorske regije, a njihova imovina je pljačkana i uništavana. Logor Keraterm se nalazio unutar nekadašnje tvornice keramike, nedaleko od grada Prijedora. Prema izvještajima, zarobljenici su držani u četiri dvorane, koje su se nekada koristile kao skladišta tvornice. Svi zarobljenici logora Keraterm su bili muškarci. Većina muškaraca je bila u životnoj dobi od 15 do 60 godina. Međutim, sredinom maja 1992. godine, oko 12 do 15 Bošnjakinja je dovedeno u Keraterm gdje su silovane a potom prebačene u [[koncentracioni logor Omarska]]. Oko 85% od ukupnog broja zatvorenika su bili Bošnjaci, a ostalih oko 15% su bili Hrvati.<ref>http://www.balkaninsight.com/en/main/analysis/15763/</ref> Prema optužnici, zatočenici su, između ostalog, bili podvrgnuti fizičkom nasilju, stalnom ponižavanju i degradaciji, nehumanim uslovima a bili su izloženi i smrti. Teška premlaćivanja su bila uobičajena pojava u ovom logoru. Tokom tih iživljavanja korišteni su različiti predmeti kao što su: drvene palice, metalne šipke, bejzbol palice, dugački industrijski kablovi koji su imali metalne kugle pričvršćene na kraju, kundaci, noževi i dr. Tokom postojanja koncentracionog logora počinjena su brojna ubistva, batinanja, seksualna zlostavljanja i ostala okrutna i ponižavajuća djela.<ref>http://www.icty.org/sid/7761</ref> Na teritoriji općine Prijedor, uz ovaj logor organizovani su još i koncentarcioni logori [[Koncentracioni logor Omarska|''Omarska'']], [[Koncentracioni logor Trnopolje|''Trnopolje'']] kao i nekoliko sličnih mučilišta i stratišta. ==Suđenja za ratne zločine== Dužnosnici Republike Srpske odgovorni za rukovođenje logorom su osuđeni za genocid, zločine protiv čovječnosti i ratne zločine. Duško Knežević je proglašen krivim za kazneno djelo zločina protiv čovječnosti i osuđen na kaznu dugotrajnog zatvora u trajanju od 31 godinu.<ref name="tužilaštvo BiH">http://www.tuzilastvobih.gov.ba/?opcija=predmeti&id=33&jezik=e</ref> Željko Mejakić je proglašen krivim za kazneno djelo zločina protiv čovječnosti i osuđen je na kaznu dugotrajnog zatvora u trajanju od 21 godine.<ref name="tužilaštvo BiH"/> Duško Sikirica, komandant logora Keraterm, izjasnio se krivim za zločine protiv čovječnosti i osuđen je na zatvorsku kaznu od petnaest godina.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4083273.stm BBC News. 10. 12. 2004.</ref> Dušan Fuštar je proglašen krivim zbog toga što je sudjelovao i djelovao u udruženom zločinačkom poduhvatu te je osuđen na devet godina zatvora zbog toga "što nije uspio ostvariti svoj ​​autoritet i spriječiti zločine". Predrag Banović, koji je bio stražar u logoru Keraterm, i od čijeg zlostavljanja je preminulo 5 logoraša i još 27 njih bilo predmetom iživljavanja, je osuđen na 8 godina zatvora.<ref>http://www.icty.org/sid/209</ref> Damir Došen je osuđen na pet<ref>http://www.icty.org/x/file/Legal%20Library/jud_supplement/supp29-e/sikirica.htm</ref> a Dragan Kolundžija na tri godine zatvora<ref>http://www.icty.org/sid/214</ref> zbog zlodjela koje su počinili u koncentracionom logoru Keraterm. == Također pogledajte == * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] * [[Etničko čišćenje Prijedora]] * [[Koncentracijski logor Trnopolje]] * [[Koncentracijski logor Omarska]] == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == *[http://www.un.org/icty/pressreal/p407-e.htm Slučaj koncentracionog logora Keraterm] *[https://web.archive.org/web/20131105173538/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VIII-06.htm#III.A.62.b Koncentracioni logori tokom rata u Bosni i Hercegovini] {{Rat u Bosni i Hercegovini}} {{DEFAULTSORT:Keraterm}} [[Kategorija:Prijedor]] [[Kategorija:Genocid u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1994.]] 0rme6r363dpc6i08858zzhex8b8a8j7 IrfanView 0 364425 3848551 3670872 2026-05-22T11:43:19Z Mhare 481 3848551 wikitext text/x-wiki {{Infokutija softver | naziv = IrfanView | logo = IrfanView Logo2.svg | veličina_logoa = 48px | alt_logoa = | tekst_logoa = | snimak_ekrana = IrfanView.png | alt_snimka_ekrana = | tekst = | sklopivo = <!-- Šta god upišite u ovo polje učinit će kutiju sklopivom. --> | autor = | programer = Irfan Škiljan | prvo_izdanje = 1. 6. 1996. | obustavljeno = <!-- Ako se softver više ne proizvodi/održava, navedite "da". U suprotnom, izostavite. --> | izgled_verzija = <!-- Pojednostavljeno (predodređeno) ili naslagano. --> | najnovija_probna_verzija = | datum_najnovije_probne_verzije = | centralna_arhiva = <!-- {{URL|primjer.org}} --> | razvojno_stanje = Aktivno | programski_jezik = | operativni_sistem = [[Windows]] | platforma = | veličina = {{plainlist| * 2,03 MB (IrfanView) * 15,47 MB (dodaci) }} | standard = | jezici = | broj_jezika = | fusnota_o_jezicima = | vrsta = [[Preglednik slika]] | licenca = Vlasnički softver, besplatan za nekomercijalnu upotrebu | alexa = | veb-sajt = {{URL|irfanview.com}} | ažurirano = }} '''IrfanView''' (ili skraćeno '''IView''') jest besplatni ([[freeware]]) [[preglednik slika]] i ostalih datoteka za operativni sistem [[Microsoft Windows]]. Osnovna namjena mu je pregled slika, ali posjeduje i mnoštvo mogućnosti za uređivanje i pretvaranje grafičkih datoteka, kao i za pregled audio i video datoteka. Vrlo je cijenjen zbog svoje brzine, lahkoće korištenja i mogućnosti rukovanja mnogim formatima grafičkih datoteka. == O programu == Program se pojavio [[1996]]. godine a ime je dobio po svom autoru [[Irfan Škiljan|Irfanu Škiljanu]]. IrfanView radi pod svim modernim verzijama Windowsa, od [[Windows 98]] do [[Windows 8.1]]. Program se isporučuje u dva oblika, kao samoraspakujuća instalaciona datoteka ili spakovan u [[ZIP]] arhivu, što znači da se može jednostavno raspakovati u bilo koji direktorij (odnosno da instalacija nije potrebna), pa i na prijenosne medije kao što je [[USB]] stik. == Karakteristike == Neke bitne karakteristike programa su sljedeće<ref>{{cite web |url=http://www.irfanview.com/main_what_is_engl.htm |title=What is IrfanView? |author=Irfan Skiljan |access-date=22. 3. 2010 |language=engleski }}</ref>: * Kompaktnost - osnovna instalacijska datoteka je velika samo 1,8 [[MB]], a instalacija dodataka ({{jez-en|plugins}}) preko 10 MB. * Mnogobrojne opcije za pregled i obradu slika, uključujući i slijednu obradu ({{jez-en|batch processing}}). * Postoje programski dodaci ({{jez-en|plug-ins}}) za proširenje mogućnosti (uglavnom za [[multimedija|multimedijske]] datoteke). * Postoje lokalizirane verzije za razne jezike. * Podrška za [[Unicode]]. * Prilagodba slika za web-stranice. * Konverzija niza slika u samostalnu prezentaciju sa slajdovima ({{jez-en|slide show}}) koja se može snimiti kao izvršni program (EXE) ili čuvar pozadine ({{jez-en|screensaver}}) u formatu SCR. * Izrada minijatura ({{jez-en|thumbnails}}). * Ugrađena podrška za preuzimanje slika sa [[skener]]a ili snimaka ekrana. == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == *{{cite web |url=http://www.irfanview.com |title=Službena stranica programa |language=engleski }} *{{cite web |url=http://www.pcchip.hr/vijesti/helpdesk/savjeti/preglednik-fotografija-irfanview |title=Preglednik fotografija IrfanView |work=PC chip |access-date=29. 8. 2014 |archive-date=19. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210219142640/https://pcchip.hr/ |url-status=dead }} *{{cite web |url=http://download.cnet.com/IrfanView/3000-2192_4-10021962.html |title=IrfanView 4.25 - CNET editors' review |date=8. 11. 2008 |language=engleski |author=Seth Rosenblatt }} *{{cite web |url=http://graphicssoft.about.com/od/imagemanagement/gr/irfanview.htm |title=IrfanView Free Image Viewer |language=engleski |author=Sue Chastain |work=About.com |access-date=29. 8. 2014 |archive-date=12. 7. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712014524/http://graphicssoft.about.com/od/imagemanagement/gr/irfanview.htm |url-status=dead }} [[Kategorija:Softver]] l855o81dwlnamypd485dedbppavxukc 3848554 3848551 2026-05-22T11:48:47Z Mhare 481 3848554 wikitext text/x-wiki {{Infokutija softver | naziv = IrfanView | logo = IrfanView Logo2.svg | veličina_logoa = 48px | alt_logoa = | tekst_logoa = | snimak_ekrana = IrfanView.png | alt_snimka_ekrana = | tekst = | sklopivo = <!-- Šta god upišite u ovo polje učinit će kutiju sklopivom. --> | autor = | programer = | prvo_izdanje = | obustavljeno = <!-- Ako se softver više ne proizvodi/održava, navedite "da". U suprotnom, izostavite. --> | izgled_verzija = <!-- Pojednostavljeno (predodređeno) ili naslagano. --> | najnovija_probna_verzija = | datum_najnovije_probne_verzije = | centralna_arhiva = | razvojno_stanje = Aktivno | programski_jezik = | operativni_sistem = [[Windows]] | platforma = | veličina = {{plainlist| * 2,03 MB (IrfanView) * 15,47 MB (dodaci) }} | standard = | jezici = | broj_jezika = | fusnota_o_jezicima = | vrsta = [[Preglednik slika]] | licenca = Vlasnički softver, besplatan za nekomercijalnu upotrebu | alexa = | veb-sajt = | ažurirano = }} '''IrfanView''' (ili skraćeno '''IView''') jest besplatni ([[freeware]]) [[preglednik slika]] i ostalih datoteka za operativni sistem [[Microsoft Windows]]. Osnovna namjena mu je pregled slika, ali posjeduje i mnoštvo mogućnosti za uređivanje i pretvaranje grafičkih datoteka, kao i za pregled audio i video datoteka. Vrlo je cijenjen zbog svoje brzine, lahkoće korištenja i mogućnosti rukovanja mnogim formatima grafičkih datoteka. == O programu == Program se pojavio [[1996]]. godine a ime je dobio po svom autoru [[Irfan Škiljan|Irfanu Škiljanu]]. IrfanView radi pod svim modernim verzijama Windowsa, od [[Windows 98]] do [[Windows 8.1]]. Program se isporučuje u dva oblika, kao samoraspakujuća instalaciona datoteka ili spakovan u [[ZIP]] arhivu, što znači da se može jednostavno raspakovati u bilo koji direktorij (odnosno da instalacija nije potrebna), pa i na prijenosne medije kao što je [[USB]] stik. == Karakteristike == Neke bitne karakteristike programa su sljedeće<ref>{{cite web |url=http://www.irfanview.com/main_what_is_engl.htm |title=What is IrfanView? |author=Irfan Skiljan |access-date=22. 3. 2010 |language=engleski }}</ref>: * Kompaktnost - osnovna instalacijska datoteka je velika samo 1,8 [[MB]], a instalacija dodataka ({{jez-en|plugins}}) preko 10 MB. * Mnogobrojne opcije za pregled i obradu slika, uključujući i slijednu obradu ({{jez-en|batch processing}}). * Postoje programski dodaci ({{jez-en|plug-ins}}) za proširenje mogućnosti (uglavnom za [[multimedija|multimedijske]] datoteke). * Postoje lokalizirane verzije za razne jezike. * Podrška za [[Unicode]]. * Prilagodba slika za web-stranice. * Konverzija niza slika u samostalnu prezentaciju sa slajdovima ({{jez-en|slide show}}) koja se može snimiti kao izvršni program (EXE) ili čuvar pozadine ({{jez-en|screensaver}}) u formatu SCR. * Izrada minijatura ({{jez-en|thumbnails}}). * Ugrađena podrška za preuzimanje slika sa [[skener]]a ili snimaka ekrana. == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == *{{cite web |url=http://www.irfanview.com |title=Službena stranica programa |language=engleski }} *{{cite web |url=http://www.pcchip.hr/vijesti/helpdesk/savjeti/preglednik-fotografija-irfanview |title=Preglednik fotografija IrfanView |work=PC chip |access-date=29. 8. 2014 |archive-date=19. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210219142640/https://pcchip.hr/ |url-status=dead }} *{{cite web |url=http://download.cnet.com/IrfanView/3000-2192_4-10021962.html |title=IrfanView 4.25 - CNET editors' review |date=8. 11. 2008 |language=engleski |author=Seth Rosenblatt }} *{{cite web |url=http://graphicssoft.about.com/od/imagemanagement/gr/irfanview.htm |title=IrfanView Free Image Viewer |language=engleski |author=Sue Chastain |work=About.com |access-date=29. 8. 2014 |archive-date=12. 7. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140712014524/http://graphicssoft.about.com/od/imagemanagement/gr/irfanview.htm |url-status=dead }} [[Kategorija:Softver]] haxh3acpdw5a7zdlh720r1wcjbn634i Koncentracijski logor Trnopolje 0 364905 3848455 3626132 2026-05-22T06:13:47Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Osnivanja u 1992.]]; +[[Kategorija:Ukidanja u 1992.]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848455 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Trnopolje Camp.jpg|mini|desno|Zatočenici koncentracionog logora Trnopolje]] '''Koncentracioni logor "Trnopolje"''' je bio [[koncentracioni logor]] uspostavljen od strane srpskih vojnih i policijskih vlasti općine [[Prijedor]] tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]]. Logor je osnovan u naselju [[Trnopolje]] i bio je aktivan od maja do novembra 1992. godine. U svakom momentu svog postojanja, u logoru je bilo zatočeno između 4.000 i 7.000 [[Bošnjak]]a i [[Hrvati|Hrvata]] i služio je kao polazno mjesto za masovnu [[Deportacija|deportaciju]], uglavnom žena, djece i staraca. Procjenjuje se da je za oko pola godine egzistiranja ovog logora kroz njega prošlo oko 30.000 zatvorenika. Širok je spisak zlostavljnja učinjenog u ovom logoru, od raznih vrsta mučenja preko silovanja do ubistava. Tokom zatočeništva oko devedeset zatvorenika je ubijeno. [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (ICTY) je teretio nekoliko Srba za zločine počinjene u logoru. Nakon završetka rata u BiH, zločini u Trnopolju su navedeni u optužnici srbijanskom predsjedniku Slobodanu Miloševiću, koji je umro prije nego je suđenje završeno. ==Pozadina== Prijeratna općina Prijedor se sastojala od 71 sela i naselja. Prema popisu stanovništva održanom 1991. godine, na području općine Prijedor živjelo je 112.470 stanovnika od čega je bilo 44% Bošnjaka, 42,5% Srba, 5,6% Hrvata, 5,7% Jugoslovena i 2,2% "ostalih" (Ukrajinci, Rusi, i Italijani). Prijedor je bio od strateškog značaja za bosanske Srbe jer je povezivao sjeverozapadnu Bosna sa tzv. Republikm Srpskom Krajinom (RSK) u Hrvatskoj, koju su osnovali hrvatski Srbi tokom 1991. godine. Srbi Prijedora su organizirali srpsku vlast u općini a liječnik [[Milomir Stakić]], koji je bio zamjenik predsjednika općine Muhameda Čehajića, je proglašen za predsjednika općine Prijedor.<ref name="Human Rights Watch. 1997">http://www.hrw.org/reports/1997/bosnia/Bosnia-02.htm#P212_40289 Prijedor - pozadina zločina Human Rights Watch. 1997. godine</ref> 30. aprila 1992. godine snage bosanskih Srba preuzele su kontrolu nad Prijedorom.<ref name="Human Rights Watch. 1997"/> U nasilnom preuzimanju vlasti učestvovalo je 400 srpskih policajaca, čiji je cilj bio uzurpacija funkcije predsjednika i potpredsjednika općine, funkcije direktora pošte kao i načelnika policijske stanice. Srbi koji su bili zaposlenici stanice javne sigurnosti i rezervnog sastava policije okupili su se u prijedorskom naselju Čirkino Polje, gdje su podijeljeni u pet grupa od oko 20 članova i svakoj grupi je naređeno da preuzmu kontrolu nad po jednom od pet zgrada: zgradi Skupštine općine, policije, suda, banke i pošte. Političari Srpske demokratske stranke (SDS) su pripremili izjavu o preuzimanju, koja je učestalo sutradan emitovana na Radio Prijedoru. Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (ICTY) je zaključio da je čin preuzimanja vlasti u općini Prijedor nezakoniti puč, planiran i koordiniran dugo vremena unazad s ciljem stvaranja etnički čiste srpske općinr. Srbi nisu krili plan o preuzimanju vlasti koji je implementiran koordiniranom akcijom srpskih političara, policije i vojske. Dr. Stakić, vodeća figura u puču, odigrao je dominantnu ulogu u političkom životu općine.<ref>http://www.icty.org/x/cases/stakic/acjug/en/sta-aj060322e.pdf Slučaj Milomira Stakića pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju</ref> Nakon nezakonitog preuzimanja vlasti, Bošnjaci i Hrvati su uklonjeni s odgovornih položaja u općini. 30. maja 1992. godine, šef policije Simo Drljača je zvanično otvorio četiri koncentraciona logora:Trnopolje, Omarska, Keraterm i Manjača, gdje su zatočeni nesrbi koji nisu uspjeli pobjeći i spasiti se. Da bi zaustavili otpor, srpske vlasti su provodile organizovano ispitivanje i saslušanje svih nesrba, koji su se smatrali prijetnjom i uhapsili svakog Bošnjaka i Hrvata koji su imali vlast ili moć ili su bili ugledne ličnosti. Nesrpski, vojno sposobni muškarci, su posebno ciljani te su saslušavani i odvajani od žena, djece i staraca.<ref>http://www.icty.org/x/cases/kvocka/cis/en/cis_kvocka_al_en.pdf Slučaj suđenja Kvočki pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju</ref> == Dešavanja u logoru == Prije izbijanja rata u Bosni i Hercegovini, Trnopolje je bilo naseljeno pretežno Bošnjacima. Logor je formiran unutar lokalne osnovne škole, koja je nosila naziv Osnovna škola Bratstvo-jedinstvo. U ovom logoru su bile zatočene osobe oba spola. Većina žena Prijedora nesrpske nacionalnosti je prošla kroz logor od kojih su mnoge silovane. U periodu od maja do novembra 1992. godine kroz koncentracioni logor Trnopolje je prošlo oko 30.000 ljudi{{sfn|Vijesti|25 May 2010}}{{sfn|Nezavisne novine|26 May 2012}} pri čemu je u svakom momentu egzistiranja u njemu bilo zatvoreno između 4.000 i 7.000 zatvorenika. Trnopolje je različito opisivano: kao geto, zatvor ili logor. U izvještaju [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz 1994. godine se navodi da je Trnopolje logor koji je funkcionisao kao polazno mjesto za masovne deportacije, uglavnom žena, djece i starijih muškaraca. U istom izvještaju se navodi da je: {{Citat|U logoru nisu rijetka ubistva i mučenja. Uznemiravanja i maltretiranje su bila pravila a ne izuzetak. Od teških zločina izvršenih nad zatočenicima, najčešća su silovanja. Ova zlodjela su se najčešće vršila noću. Noćni terori zbog eventualnog odvođenja na silovanje ili drugih vrsta zlostavljanja su nanijeli ozbiljne duševne patnje čak i na one zatvorenike koji su nakratko boravili u logoru. Mnogi zatočenici se nikada više nisu vratili nakon što su udaljeni iz logora. Ostali bivši logoraši tvrde da je bilo trenutaka kada im je naređeno da vrše zakopavanje nesrba, koji su ubijeni, u poljima i livadama oko logora.<ref>http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/V.htm#II-VIII Završni izvještaj komisije ekperata UN-a o logoru Trnopolje</ref>}} Mnogi zatvorenici su izgladnjivani i fizički i verbalno zlostavljani tokom svog zatočeništva u ovom koncentracionom logoru. U augustu 1992. godine u Trnopolje je držano oko 3.500 ljudi.{{sfn|Halilovich|2013|p=91}} 7. augusta 1992. novinari sa Independent Television News (ITN), britanske televizijske stanice, su napravili snimke o zatvorenicima logora Omarska i Trnopolje i o uslovima koji vladaju u koncentracionom logoru. Slike su prikazane širom svijeta i izazvle su ogorčenje javnosti. To je navelo vlasti koje su upravljale logorima da omoguće novinarima i [[Međunarodni crveni krst|Međunarodnom crvenom krstu]] (IRC) pristup nekim od logora u Prijedoru, ali ne prije nego što je većina iscrpljenih i izmršavljenih zatvorenika ubijeno ili poslani u logore daleko od očiju javnosti.{{sfn|Stiglmayer|1994|p=88}} Oko 200 bivših zatvorenika muškaraca su razdvojeni i ubijeni u [[Masakr na Korićanskim stijenama|masakru u Korićanskim stijenama]] 21. augusta 1992. godine.{{sfn|ICTY|31 July 2003}} Publicitet oko logora u Prijedoru je dovelo do zatvaranja logora [[Koncentracijski logor Omarska|Omarska]] i [[Koncentracijski logor Keraterm|Keraterm]] do kraja augusta.{{sfn|Vulliamy|15 March 2000}}{{sfn|Connolly|4 August 2002}} Sredinom augusta, Trnopolje je stavljen pod nadzor Međunarodnog crvenog krsta. Kamp je službeno zatvoren u novembru 1992. godine.{{sfn|Nizich|1993|p=33}} == Posljedice zločina == Glavna zgrada koncentracionog logora Trnopolje (zgrada osnovne škole) je nastavila svoju funkciju kao lokalna osnovna škola nakon okončanja rata u Bosni i Hercegovini. U blizini škole podignut je spomenik poginulim srpskim vojnicima. 1997. godine, britanski magazin ''Living Marxism'' (LM) je tvrdio da su fotografije snimljene u Trnopolju namjerno izazvale pogoršanje situacije u koncentracionom logoru. Televizija ITN je 2000. godine tužila magazin LM za klevetu. Nakon što je ITN pobjedila u sudskom postupku, u kojem je iskaz liječnika koncentracionog logora primorao magazin LM da napusti svoju odbranu, magazin LM je proglasio stečaj, čime je izbjegao plaćanje velike odštete.{{sfn|Vulliamy|15 March 2000}}{{sfn|Connolly|4 August 2002}} Udruženje "Prijedor 92" koje predstavlja preživjele iz prijedorskih logora, procjenjuje da je 90 zatvorenika ubijeno u logoru za vrijeme njegovog postojanja.{{sfn|Vijesti|25 May 2010}}{{sfn|Nezavisne novine|26 May 2012}} Tokom suđenja Milomiru Stakiću, tužioci Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (ICTY) su potvrdili da je nekoliko stotina nesrba ubijeno u koncentracionom logoru Trnopolje u periodu između maja i novembra 1992. godine.{{sfn|ICTY|31 July 2003}} Isti sud je utvrdio da je u svim prijedorskim logorima ubijeno oko 1500 nesrba.{{sfn|BBC|22 March 2006}} Broj silovanih žena u logoru Trnopolju ostaje nepoznat.{{sfn|Halilovich|2013|p=91}} === Optužnice i suđenja === Zbog svoje uloge u uspostavljanju i djelovanju koncentracionih logora Trnopolje, Keraterm i Omarska, [[Milomir Stakić]] je u julu 2003. godine pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) osuđen na kaznu doživotnog zatvora. Prema mišljenju suda isti nije kriv za genocid u Prijedoru te je oslobođen optužbe za genocid. Marta 2006. godine, Stakiću je u žalbenom postupku kazna smanjena na 40 godina. Sud je potvrdio osuđujuću presudu za istrebljenje i progon nesrpskog stanovništva u Prijedoru, ali i potvrdio oslobađajuću presudu za optužbu za genocid. [[Zoran Žigić]], taksista iz Prijedora, je u novembru 2001. godine osuđen na 25 godina zatvora za zlostavljanja, premlaćivanja, mučenja, silovanja i ubijanje zatočenika u logorima Trnopolje, Keraterm i Omarska. Ova odluka suda je potvrđena u februaru 2005. godine a potvrđena je i njegova 25-godišnja kazne zatvora. Zločini počinjeni u Trnopolju, Keratermu i Omarskoj su navedeni i u optužnici MKSJ-a u slučaju bivšeg predsjednika Srbije Slobodana Miloševića. Međutim Milošević je umro u svom zatvorskoj ćeliji 11. marta 2006. godine prije završetka suđenja i eventualne potvrde optužnice. Međunarodni sud pravde (International Court of Justice - ICJ) je 26. februara 2007. godine predstavilo presudu u predmetu genocida nad Bošnjacima u kojem je ispitao zločine počinjene u logorima, uključujući i Trnopolje, u odnosu na član II (b) Konvencije o genocidu. Sud je u svojoj presudi naveo: {{Citat|Nakon što su pažljivo pregledani dokazi i uzimajući u obzir da su isti predstavljeni MKSJ-u, Sud smatra da je zbog potpuno nepobitnih dokaza osnovano da su članovi zaštićene grupe sistematske žrtve masovnog zlostavljanja, premlaćivanja, silovanja i mučenja a koja su prouzrokovala teške tjelesne i duševne povrede zatvorenicima, tokom sukoba a posebno tokom zatočeništva u logorima. Zahtjevi materijalnog elementa, kao što je definisano članom II (b) Konvencije su na taj način ispunjeni. Sud međutim smatra, na osnovu predočenih dokaza, da nije nepobitno utvrđeno da su ta zlodjela, iako se to ne može odnositi na ratne zločine i zločine protiv čovječnosti, počinjena s posebnom namjerom (''dolus specialis'') da se unište zaštićene grupe, u cijelosti ili djelimično a što je potrebno da bi se donio zaključak da je genocid počinjen.<ref>http://www.icj-cij.org/docket/files/91/13685.pdf Slučaj u vezi sa primjenom Konvencije o sprečavanju i kažnjavanju zločina genocida - Slučaj BiH protiv Srbije i Crne Gore, ITJ, 26. februar 2007.</ref>}} == Također pogledajte == * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] * [[Etničko čišćenje Prijedora]] * [[Koncentracijski logor Keraterm]] * [[Koncentracijski logor Omarska]] * [[Masakr na Korićanskim stijenama]] == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Rat u Bosni i Hercegovini}} {{DEFAULTSORT:Trnopolje}} [[Kategorija:Prijedor]] [[Kategorija:Genocid u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1992.]] 7u7ft7p5d3q1x3x1akdqic7pbhbfb5w Spisak Wikimedijinih ogranaka 0 365964 3848318 3753929 2026-05-21T12:22:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848318 wikitext text/x-wiki '''Ogranci Wikimedije''' (ili ''poglavlja'') jesu nacionalne ili subnacionalne neprofitne organizacije ustanovljene s ciljem promoviranja interesa Wikimedijinih projekata, kao što je [[Wikipedia]], na lokalnom nivou. Ogranci su [[pravo|pravno]] nezavisni od [[Fondacija Wikimedia|Fondacije Wikimedia]] i nemaju kontrolu nad stranicama Fondacije. Organizacije organiziraju regionalne konferencije i globalne događaje, poput [[Wikimania|Wikimanije]].<ref name=Konieczny/><ref name=Morell/> Do januara 2014. osnovano je 40 priznatih ogranaka Wikimedije.<ref name=Fontanills/><ref name=Meta/> {| class="wikitable sortable" style="width: 100%" |- ! Područje ! Naziv ! URL ! Od |- | {{ZID|Argentina}} | [[m:Wikimedia Argentina|Wikimedia Argentina]] | [http://www.wikimedia.org.ar/ wikimedia.org.ar] | 1. 9. 2007. |- | {{ZID|Armenija}} | [[m:Wikimedia Armenia|Վիքիմեդիա Հայաստան]] | [http://www.wikimedia.am/ wikimedia.am] | 26. 3. 2013. |- | {{ZID|Australija}} | [[m:Wikimedia Australia|Wikimedia Australia]] | [http://www.wikimedia.org.au/ wikimedia.org.au] | 1. 3. 2008. |- | {{ZID|Austrija}} | [[m:Wikimedia Österreich|Wikimedia Österreich]] | [http://www.wikimedia.at/ wikimedia.at] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200826095905/http://www.wikimedia.at/ |date=26. 8. 2020 }} | 26. 2. 2008. |- | {{ZID|Bangladeš}} | [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] | [http://wikimedia.org.bd/ wikimedia.org.bd] | 3. 10. 2011. |- | {{ZID|Belgija}} | [[m:Wikimedia Belgium|Wikimedia Belgium]] | [http://www.wikimedia.be wikimedia.be] | u fazi osnivanja |- | {{ZID|Češka}} | [[m:Wikimedia Czech Republic|Wikimedia Česká republika]] | [http://www.wikimedia.cz/ wikimedia.cz] | 6. 3. 2008. |- | {{ZID|Čile}} | [[m:Wikimedia Chile|Wikimedia Chile]] | [http://www.wikimediachile.cl/ wikimedia.cl] | 16. 7. 2011. |- | {{ZID|Danska}} | [[m:Wikimedia Danmark|Wikimedia Danmark]] | [http://www.wikimedia.dk/ wikimedia.dk] | 3. 7. 2009. |- | {{ZID|Estonija}} | [[m:Wikimedia Eesti|Wikimedia Eesti]] | [//et.wikimedia.org/ et.wikimedia.org] | 31. 8. 2010. |- | {{ZID|Filipini}} | [[m:Wikimedia Philippines|Wikimedia Philippines]] | [https://web.archive.org/web/20120513222914/http://www.wikimedia.org.ph/ wikimedia.org.ph] | 12. 4. 2010. |- | {{ZID|Finska}} | [[m:Wikimedia Suomi|Wikimedia Suomi]] | [//fi.wikimedia.org/ fi.wikimedia.org] | 21. 9. 2009. |- | {{ZID|Francuska}} | [[m:Wikimédia France|Wikimédia France]] | [http://www.wikimedia.fr/ wikimedia.fr] | 23. 10. 2004. |- | {{ZID|Holandija}} | [[m:Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland]] | [//nl.wikimedia.org/ nl.wikimedia.org] | 27. 3. 2006. |- | {{ZID|Hong Kong}} | [[m:Wikimedia Hong Kong|香港維基媒體協會]] | [https://web.archive.org/web/20130708143648/https://wikimedia.hk/ wikimedia.hk] | 1. 3. 2008. |- | {{ZID|Indija}} | [[m:Wikimedia India|Wikimedia India]] | [https://web.archive.org/web/20141006232924/http://www.wikimedia.in/ wikimedia.in] | 3. 1. 2011. |- | {{ZID|Indonezija}} | [[m:Wikimedia Indonesia|Wikimedia Indonesia]] | [https://web.archive.org/web/20180918221028/https://wikimedia.or.id/ wikimedia.or.id] | 7. 10. 2008. |- | {{ZID|Italija}} | [[m:Wikimedia Italia|Wikimedia Italia]] | [http://www.wikimedia.it/ wikimedia.it] | 17. 6. 2005. |- | {{ZID|Izrael}} | [[m:Wikimedia Israel|Wikimedia Israel]] | [http://www.wikimedia.org.il/ wikimedia.org.il] | 26. 6. 2007. |- | {{ZID|Južnoafrička Republika}} | [[m:Wikimedia South Africa|Wikimedia South Africa]] | [http://wikimedia.org.za/ wikimedia.org.za] | 27. 2. 2012. |- | {{ZID|Kanada}} | [[m:Wikimedia Canada|Wikimedia Canada]] | [https://web.archive.org/web/20110411035156/http://wikimedia.ca/ wikimedia.ca] | 24. 5. 2011. |- | {{ZID|Mađarska}} | [[m:Wikimédia Magyarország|Wikimédia Magyarország]] | [http://wiki.media.hu/ wikimedia.hu] | 27. 9. 2008. |- | {{ZID|Makao}} | [[m:Wikimedia Macau|澳門維基媒體協會]] | [https://web.archive.org/web/20120731201514/http://wikimedia.org.mo/ wikimedia.org.mo] | 24. 4. 2011. |- | {{ZID|Makedonija}} | [[m:Wikimedia Macedonia|Викимедија Македонија]] | [//mk.wikimedia.org/ mk.wikimedia.org] | 21. 9. 2009. |- | {{ZID|Meksiko}} | [[m:Wikimedia México|Wikimedia México]] | [//mx.wikimedia.org/ mx.wikimedia.org] | 3. 8. 2011. |- | {{ZID|Norveška}} | [[m:Wikimedia Norge|Wikimedia Norge]] | [//no.wikimedia.org/ no.wikimedia.org] | 23. 6. 2007. |- | {{ZID|Njemačka}} | [[m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]] | [http://www.wikimedia.de/ wikimedia.de] | 13. 6. 2004. |- | {{ZID|Poljska}} | [[m:Wikimedia Polska|Wikimedia Polska]] | [//pl.wikimedia.org/ pl.wikimedia.org] | 18. 11. 2005. |- | {{ZID|Portugal}} | [[m:Wikimedia Portugal|Wikimedia Portugal]] | [https://web.archive.org/web/20111221094558/http://wikimedia.pt/ wikimedia.pt] | 3. 7. 2009. |- | {{ZID|Rusija}} | [[m:Wikimedia Russia|Викимедиа РУ]] | [[wmru:|ru.wikimedia.org]] | 24. 5. 2008. |- | {{ZID|Srbija}} | [[m:Wikimedia Serbia|Wikimedia Serbia]] | [//rs.wikimedia.org/ rs.wikimedia.org] | 3. 12. 2005. |- | {{ZID|Španija}} | [[m:Wikimedia España|Wikimedia España]] | [http://wikimedia.es/ wikimedia.es] | 7. 2. 2011. |- | {{ZID|Švedska}} | [[m:Wikimedia Sverige|Wikimedia Sverige]] | [http://www.wikimedia.se/ wikimedia.se] | 11. 12. 2007. |- | {{ZID|Švicarska}} | [[m:Wikimedia CH|Wikimedia CH]] | [http://www.wikimedia.ch/ wikimedia.ch] | 14. 5. 2006. |- | {{ZID|Tajvan}} | [[m:Wikimedia Taiwan|台灣維基媒體協會]] | [http://www.wikimedia.tw/ wikimedia.tw] | 4. 7. 2007. |- | {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Wikimedia UK]] | [http://wikimedia.org.uk/ wikimedia.org.uk] | 12. 1. 2009. |- | {{ZID|Ukrajina}} | [[m:Wikimedia Ukraine|Вікімедіа Україна]] | [[wmua:|ua.wikimedia.org]] | 3. 7. 2009. |- | {{ZID|Urugvaj}} | [[m:Wikimedia Uruguay|Wikimedia Uruguay]] | [http://www.wikimediauruguay.org/ wikimediauruguay.org] | 12. 7. 2013<ref>[[wmf:Resolution:Recognition of Wikimedia Uruguay|WMF resolution on the Recognition of Wikimedia Uruguay]]</ref> |- | {{ZID|Venecuela}} | [[m:Wikimedia Venezuela|Wikimedia Venezuela]] | [http://www.wikimedia.org.ve/ wikimedia.org.ve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141030155039/http://www.wikimedia.org.ve/ |date=30. 10. 2014 }} | 4. 10. 2011. |- | [[Datoteka:Flag of New York City.svg|25px]] [[New York]] | [[m:Wikimedia New York City|Wikimedia New York City]] | [//nyc.wikimedia.org/ nyc.wikimedia.org] | 12. 1. 2009. |- | [[Datoteka:Flag of Washington, D.C..svg|25px]] [[Washington, D.C.]] | [[m:Wikimedia District of Columbia|Wikimedia District of Columbia]] | [http://wikimediadc.org/ wikimediadc.org] | 12. 9. 2011. |} == Reference == {{Reflist|30em|refs= <ref name=Morell>Morell (2011), str. 332</ref> <ref name=Konieczny>Konieczny (2009)</ref> <ref name=Fontanills>Fontanills (2012), str. 81</ref> <ref name=Meta>Wikimedia Chapters</ref> }} === Bibliografija === * {{cite book|author=Fuster Morell, Mayo|chapter=The Wikimedia Foundation and the Governance of Wikipedia’s Infrastructure|editors=Geert Lovink, Nathaniel Tkacz|title=Critical Point of View: A Wikipedia Reader|url=https://archive.org/details/criticalpointofv00unse|publisher=Institute of Network Cultures|year=2011|isbn=978-90-78146-13-1}} * {{cite journal|author=Konieczny, P|title=Wikipedia: Community or Social Movement|journal=Interface|date=novembar 2009|volume=1|edition=2|pages=212–232}} * {{cite journal|author=Fontanills, David Gómez|pages=77–87|title=Academic research into Wikipedia|number=14|journal=Digithum|issn=1575-2275|date=maj 2012}} * {{cite web|url=//meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters|title=Wikimedia chapters|author=razni|publisher=Fondacija Wikimedia}} {{Fondacija Wikimedia}} [[Kategorija:Ogranci Wikimedije| ]] luvwklxgbgqekqg6vql37m2njpqlq95 Koncentracijski logor Uzamnica 0 367516 3848456 3607441 2026-05-22T06:14:21Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Osnivanja u 1992.]]; +[[Kategorija:Ukidanje u 1994.]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848456 wikitext text/x-wiki '''Koncentracioni logor "Uzamnica"''' je bio [[koncentracioni logor]] osnovan 1992. godine od strane snaga [[JNA]] u kojem su bili zatvarani Bošnjaci za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. <ref name="suđenje zločincu Mitru Vasiljeviću">http://www.icty.org/x/cases/vasiljevic/ind/en/vasonly-ii000125e.pdf ICTY: Suđenje Mitru Vasiljeviću Pristupljeno 15. oktobra 2014.</ref> Mnogi od Bošnjaka koji nisu odmah ubijeni u nekom od brojnih [[Zločini nad Bošnjacima Višegrada|zločina počinjenih u Višegradu]] i njegovoj okolini, su zatvarani na razne lokacije u gradu, uključujući i bivše kasarne JNA i skladišta na Uzamnici, oko 5 kilometara izvan Višegrada. Neki od tih zatvorenika su držani u ovom koncentracionom logoru više od dvije godine. Srpski vojnici su silovali mnoge žene i tukli i terorisali civile nesrpske nacionalnosti. Rašireno pljačkanje i uništavanje nesrpskih kuća i imovine događalo se svakodnevno pri čemu su uništene i dvije [[Džamija|džamije]] u gradu. == Logor == Bošnjaci zatočeni u koncentracionom logoru u Uzamnici su bili podvrgnuti nehumanim uslovima. Mnogi su bili podvrgnuti redovnom premlaćivanju. Srpskim paravojnim snagama je također bilo dozvoljeno da uđu u logor i da tuku i muče zatvorenike po volji. Kao rezultat tih tortura, mnoge žrtve su pretrpjele ozbiljne i trajne povrede. Mnogi zatvorenici, čak i mala djeca, su korištena za obavljanje teških prisilnih radova.<ref name="suđenje zločincu Mitru Vasiljeviću"/> Jedina hrana koju su Srbi obezbjedili zarobljenicima Bošnjacima je bila njima zabranjena svinjetina.<ref>http://www.usna.edu/Users/history/tucker/hh367/ButcheryattheBridge.htm The Guardian 11. mart 1996. Pristupljeno 15. oktobra 2014.</ref> Svake sedmice, konvoji zatvorenika muškaraca su napuštali koncentracioni logor i upućivani u Srbiju nakon čega nikad više nisu viđeni.<ref>http://www.usna.edu/Users/history/tucker/hh367/ButcheryattheBridge.htm</ref> == Suđenje == [[Milan Lukić]] je proglašen krivim za 12 tačaka optužnice za zločine protiv čovječnosti i devet tačaka za kršenje zakona ratovanja zbog njegove umiješanosti u zločine, uključujući ubistva, mučenja, progone, pljačkanje i uništavanje imovine te je zbog toga 20. jula 2009. godine osuđen na kaznu doživotnog zatvora.<ref name="zločinci sredoje i milan lukic">http://www.icty.org/x/cases/milan_lukic_sredoje_lukic/tjug/en/090720_judg_summary_en.pdf</ref> Pretresno vijeće je zaključilo da je [[Sredoje Lukić]] kriv za ratne zločine i zločine protiv čovječnosti zbog čega je osuđen na 30 godina zatvora.<ref name="zločinci sredoje i milan lukic"/> U odnosu na koncentracioni logoru Uzamnica, dokazi pokazuju da su Milan i Sredoje Lukić bili oportunistički posjetioci logora, iako je Sredoje Lukić dolazio u logor rjeđe od Milana Lukića. Kada su bili u logoru, i Milan Lukić i Sredoje Lukić su ozbiljno, više puta nogama, šakama, palicama, palicama i kundacima tukli zatočenike. Nekoliko žrtava je pred Sudskim vijećem svjedočilo o tim brutalnim premlaćivanjima i teškim i trajnim ozljedama koje su zadobili i patnjama koje su pretrpili.<ref>http://www.icty.org/x/cases/milan_lukic_sredoje_lukic/cis/en/cis_lukic_lukic_en.pdf</ref> == Također pogledajte == * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] * [[Zločini nad Bošnjacima Višegrada]] * [[Masakr u Barimu]] * [[Masakr u Bosanskoj Jagodini]] * [[Masakr u Pakleniku]] == Reference == {{reference}} {{SFRJ portal}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Višegrad]] [[Kategorija:Genocid u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini|u]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Jugoslavenska narodna armija]] [[Kategorija:1992. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] [[Kategorija:Ukidanje u 1994.]] djz4ygo3robz0mc7fqpat551v568lql 3848462 3848456 2026-05-22T06:19:26Z Panasko 146730 [[Kategorija:Ukidanje u 1994.]] uklonjena; [[Kategorija:Ukidanja u 1994.]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848462 wikitext text/x-wiki '''Koncentracioni logor "Uzamnica"''' je bio [[koncentracioni logor]] osnovan 1992. godine od strane snaga [[JNA]] u kojem su bili zatvarani Bošnjaci za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. <ref name="suđenje zločincu Mitru Vasiljeviću">http://www.icty.org/x/cases/vasiljevic/ind/en/vasonly-ii000125e.pdf ICTY: Suđenje Mitru Vasiljeviću Pristupljeno 15. oktobra 2014.</ref> Mnogi od Bošnjaka koji nisu odmah ubijeni u nekom od brojnih [[Zločini nad Bošnjacima Višegrada|zločina počinjenih u Višegradu]] i njegovoj okolini, su zatvarani na razne lokacije u gradu, uključujući i bivše kasarne JNA i skladišta na Uzamnici, oko 5 kilometara izvan Višegrada. Neki od tih zatvorenika su držani u ovom koncentracionom logoru više od dvije godine. Srpski vojnici su silovali mnoge žene i tukli i terorisali civile nesrpske nacionalnosti. Rašireno pljačkanje i uništavanje nesrpskih kuća i imovine događalo se svakodnevno pri čemu su uništene i dvije [[Džamija|džamije]] u gradu. == Logor == Bošnjaci zatočeni u koncentracionom logoru u Uzamnici su bili podvrgnuti nehumanim uslovima. Mnogi su bili podvrgnuti redovnom premlaćivanju. Srpskim paravojnim snagama je također bilo dozvoljeno da uđu u logor i da tuku i muče zatvorenike po volji. Kao rezultat tih tortura, mnoge žrtve su pretrpjele ozbiljne i trajne povrede. Mnogi zatvorenici, čak i mala djeca, su korištena za obavljanje teških prisilnih radova.<ref name="suđenje zločincu Mitru Vasiljeviću"/> Jedina hrana koju su Srbi obezbjedili zarobljenicima Bošnjacima je bila njima zabranjena svinjetina.<ref>http://www.usna.edu/Users/history/tucker/hh367/ButcheryattheBridge.htm The Guardian 11. mart 1996. Pristupljeno 15. oktobra 2014.</ref> Svake sedmice, konvoji zatvorenika muškaraca su napuštali koncentracioni logor i upućivani u Srbiju nakon čega nikad više nisu viđeni.<ref>http://www.usna.edu/Users/history/tucker/hh367/ButcheryattheBridge.htm</ref> == Suđenje == [[Milan Lukić]] je proglašen krivim za 12 tačaka optužnice za zločine protiv čovječnosti i devet tačaka za kršenje zakona ratovanja zbog njegove umiješanosti u zločine, uključujući ubistva, mučenja, progone, pljačkanje i uništavanje imovine te je zbog toga 20. jula 2009. godine osuđen na kaznu doživotnog zatvora.<ref name="zločinci sredoje i milan lukic">http://www.icty.org/x/cases/milan_lukic_sredoje_lukic/tjug/en/090720_judg_summary_en.pdf</ref> Pretresno vijeće je zaključilo da je [[Sredoje Lukić]] kriv za ratne zločine i zločine protiv čovječnosti zbog čega je osuđen na 30 godina zatvora.<ref name="zločinci sredoje i milan lukic"/> U odnosu na koncentracioni logoru Uzamnica, dokazi pokazuju da su Milan i Sredoje Lukić bili oportunistički posjetioci logora, iako je Sredoje Lukić dolazio u logor rjeđe od Milana Lukića. Kada su bili u logoru, i Milan Lukić i Sredoje Lukić su ozbiljno, više puta nogama, šakama, palicama, palicama i kundacima tukli zatočenike. Nekoliko žrtava je pred Sudskim vijećem svjedočilo o tim brutalnim premlaćivanjima i teškim i trajnim ozljedama koje su zadobili i patnjama koje su pretrpili.<ref>http://www.icty.org/x/cases/milan_lukic_sredoje_lukic/cis/en/cis_lukic_lukic_en.pdf</ref> == Također pogledajte == * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] * [[Zločini nad Bošnjacima Višegrada]] * [[Masakr u Barimu]] * [[Masakr u Bosanskoj Jagodini]] * [[Masakr u Pakleniku]] == Reference == {{reference}} {{SFRJ portal}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Višegrad]] [[Kategorija:Genocid u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini|u]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Jugoslavenska narodna armija]] [[Kategorija:1992. u Jugoslaviji]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1994.]] k63umxwe2h5odggvqkqh13aiol7hu1a Glukoneogeneza 0 388023 3848506 3822542 2026-05-22T09:27:31Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dijabetes]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848506 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} '''Glukoneogeneza''' je proces stvaranja [[Glukoza|glukoze]] iz nekarbohidratnih [[prekursor]]a. Glukoneogeneza se odvija u svim životinjama, biljkama, gljivama i mikroorganizmima. Reakcije su skoro iste u svim bićima. Prekursori za stvaranje glukoze su [[laktat]], [[piruvat]], [[glicerol]] kao i neke [[aminokiseline]]. Kod sisara, glukoneogeneza se odvija uglavnom u [[Jetra|jetri]] a u manjoj mjeri u bubrežnoj srži i u epitelnim ćelijama [[Tanko crijevo|tankog crijeva]].<ref>Nelson, David L., Michael M. Cox, and Albert L. Lehninger. "Gluconeogenesis." Lehninger Principles of Biochemistry. New York: W.H. Freeman, 2013. N. pag. Print.</ref> Glukoneogeneza nije prosti obrat procesa glikolize. Prosti obrat nije moguć zbog ireverzibilnih reakcija koje se odvijaju tokom glikolize, i te reakcije su katalizirane: heksokinazom, fosfofruktokinazom-1 i piruvat kinazom. Reakcije su istovjetne [[Glikoliza|glikolizi]] osim kod irreverzibilnih procesa, gdje nastupaju zaobilazne reakcije i to: * Prevođenje piruvata u fosfoenolpiruvat enzimima piruvat-karboksilaza i fosfoenolpiruvat-karboksikinaza * Prevođenje 1,6-bisfosfat u [[fruktoza]] 6-fosfat enzimom fruktoza 1,6-bisfosfataza * Prevođenje glukoza 6-fosfata u glukozu pomoću enzima glukoza 6-fosfataza<ref>Lieberman, M., & Marks, A. (2008). Glukoneogeneza. In Marksove osnove medicinske biohemije: Klinički pristup. Beograd: Data status.</ref> Sumarna jednačina reakcijskog niza glukoneogeneze je: :<math>\rm 2\ piruvat + 4\ ATP + 2\ GTP + 2\ NADH + 2\ H^+ + 6\ H_2O \rightarrow glukoza + 4\ ADP + 2\ GDP + 6\ P_i + 2\ NAD^+ \! </math> U fiziološkim uslovima vrijednost ΔG° je -15 kJ/mol. [[Datoteka:Gluconeogenese-nl.png|mini|Kratki pregled glukoneogeneze]] == Reference == {{Reference}} [[Kategorija:Biohemija]] [[Kategorija:Metabolizam]] [[Kategorija:Dijabetes]] pbvxe01tp23klbrt9j7gd3lvtcj43df Spisak postavljenih kamenova spoticanja 0 389411 3848353 3841807 2026-05-21T15:16:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 4 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848353 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}} U '''spisku postavljenih kamenova spoticanja''' su prikazane sve općine i gradovi u kojima su postavljeni kamenovi spoticanja, po ideji njemačkog umjetnika [[Gunter Demnig]]a == Austrija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Austriji}} == Belgija== {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Belgiji}} == Njemačka == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! Pokrajina ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- |[[Aachen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-01-16}} | align="right" | 28 | align="right" | 17. decembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.aachen.de/de/kultur_freizeit/kultur/geschichte/nationalsozialismus/stolpersteine.html |title=''Stolpersteine in Aachen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328233451/http://www.aachen.de/de/kultur_freizeit/kultur/geschichte/nationalsozialismus/stolpersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Aachen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Aachen]] |- | [[Achim (Landkreis Verden)|Achim]] | {{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-23}} | align="right" | 22 | align="right" | 7. novembar 2011<ref>[http://www.weser-kurier.de/region/verden_artikel,-Achim-hat-vier-weitere-Stolpersteine-_arid,178502.html ''Achim hat vier weitere Stolpersteine.''] In: ''[[Weser-Kurier]]'', 7. novembar 2011</ref> | align="center" | | align="center" | <!-- Acholdshausen Ortsteil von Gaukönigshofen; siehe dort --> |- |[[Adelsheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-15}} | align="right" | | align="right" | 2. decembar 2014 | align="center" | | align="center" | |- |[[Adendorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-10}} | align="right" | 1 | align="right" | 10. oktobar 2012<ref>[http://schule-adendorf.de/?p=18217 ''Stolpersteinverlegung für Wolfgang Mirosch'']</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Ahaus]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-23}} | align="right" | 57 | align="right" | 21. septembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.ahaus.de/stolpersteine.0.html |title=ahaus.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731050511/http://www.ahaus.de/stolpersteine.0.html |archive-date=31. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ahaus]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ahaus]] |- |[[Ahlen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-06}} | align="right" | 85 | align="right" | 8. mart 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Warendorf/Ahlen/2013/03/Zehnte-Stolperstein-Verlegung-Dem-Vergessen-entrissen |title=Zehnte Stolpersteinverlegung |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102828/http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Warendorf/Ahlen/2013/03/Zehnte-Stolperstein-Verlegung-Dem-Vergessen-entrissen |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ahlen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ahlen]] |- |[[Ahrensburg]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-05}} | align="right" | 2 | align="right" | 26. novembar 2009<ref name="akens">[http://www.akens.org/akens/texte/stolpersteine/Stolpersteineliste.htm Arbeitskreis zur Erforschung des Nationalsozialismus in Schleswig-Holstein e.&nbsp;V. (Akens): ''Liste der verlegten Stolpersteine in Schleswig-Holstein'']</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ahrensburg]] |- |[[Ahrenshoop]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2010-08-25}} | align="right" | 2 | align="right" | 25. august 2010<ref name="akens"/> | | <!-- Albaum Teil der Gemeinde Kirchhundem, siehe dort --> |- |[[Alfter]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-29}} | align="right" | 9 | align="right" | 29. oktobar 2008 <ref>{{Cite web |url=http://www.general-anzeiger-bonn.de/lokales/region/Stolpersteine-fuer-drei-Familien-in-Alfter-article181442.html |title=„Stolpersteine“ für drei Familien in Alfter |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924070413/http://www.general-anzeiger-bonn.de/lokales/region/Stolpersteine-fuer-drei-Familien-in-Alfter-article181442.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Alfter]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Alfter]] |- |[[Alpen (Niederrhein)]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-12-18}} | align="right" | 14 | align="right" | 18. decembar 2012<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/rheinberg/demnig-verlegt-14-stolpersteine-in-alpen-aid-1.2942310 Demnig verlegt 14 Stolpersteine in Alpen]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Alsfeld]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-24}} | align="right" | 35 | align="right" | 29. maj 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.juedische-geschichte-vogelsberg.de/infos/stolpersteine-leuchten-wieder.html |title=Stolpersteine für Alsfeld |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103211620/http://www.juedische-geschichte-vogelsberg.de/infos/stolpersteine-leuchten-wieder.html |archive-date=3. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Altenbeken]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-31}} | align="right" | 11 | align="right" | 31. maj 2007<ref>[http://www.altenbeken.de/eggerundblick012.htm ''Stolpersteine halten Erinnerung wach.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073650/http://www.altenbeken.de/eggerundblick012.htm |date=4. 3. 2016 }} In: Gemeinde-News im »Egge-Rundblick«, 21. juni 2007.</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Altenbeken]] |- |[[Altenburg]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-26}} | align="right" | 28 | align="right" | 6. juni 2010<ref>[http://www.kora-abg.de/aktuelles/15-27-und-28-stolperstein-verlegt Kommunalpolitische Ring Altenburger Land (KORA): ''27. und 28. Stolperstein verlegt.'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Altenburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Altenburg]] |- |[[Altlandsberg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-05}} | align="right" | 5 | align="right" | 5. juli 2010<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Amberg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-03-21}} | align="right" | 15 | align="right" | 21. mart 2012<ref>[http://www.oberpfalznetz.de/zeitung/3183691-125-erinnerung_an_ehrbare_leben,1,0.html ''Erinnerung an ehrbare Leben.'']{{Mrtav link}} In: ''[[Amberger Zeitung]]'', 21. mart 2012</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine_in_Amberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Amberg]] |- |[[Andernach]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-01-20}} | align="right" | 18 | align="right" | 29. novembar 2011 <ref>[http://hiergeblieben.de/pages/textanzeige.php?limit=10&order=quelle&richtung=ASC&z=1744&id=32961 www.hiergeblieben.de]</ref> | | |- |[[Angermünde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-27}} | align="right" | 6 | align="right" | 27. oktobar 2012<ref name="brandenburg">{{Cite web |url=http://www.aktionsbuendnis-brandenburg.de/aktionen-positionen/stolpersteine |title=Aktionsbündnis Brandenburg: ''Stolpersteine in Brandenburg'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104211021/http://www.aktionsbuendnis-brandenburg.de/aktionen-positionen/stolpersteine |archive-date=4. 1. 2014 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Apolda]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-07}} | align="right" | 48 | align="right" | 8. maj 2013<ref>[http://apolda.thueringer-allgemeine.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Sechs-neue-Stolpersteine-auf-Apoldaer-Fusswegen-1297601728 ''Sechs neue Stolpersteine auf Apoldaer Fußwegen.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730104708/http://apolda.thueringer-allgemeine.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Sechs-neue-Stolpersteine-auf-Apoldaer-Fusswegen-1297601728 |date=30. 7. 2013 }} In: ''[[Thüringer Allgemeine]]'', 8. maj 2013</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Apolda]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Apolda]] |- |[[Arendsee (Altmark)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-03}} | align="right" | 2 | align="right" | 3. Jun 2013<ref name="Volksstimme 2013">Helga Räßler: ''[http://www.volksstimme.de/nachrichten/lokal/salzwedel/1086244_Stolpersteine-sollen-erinnern-und-mahnen.html Stolpersteine sollen erinnern und mahnen]'', [[Magdeburger Volksstimme|volksstimme.de]], 4. juni 2013. Abgerufen am 26. juli 2014.</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Arendsee (Altmark)]] |- |[[Armsheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-02}} | align="right" | 4 | align="right" | <!-- Keine Quelle gefunden --> | | |- |[[Arnsberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-08-14}} | align="right" data-sort-value="5" | mind. 5 | align="right" | 27. oktobar 2010<ref>[http://www.lokalkompass.de/arnsberg/politik/3-weitere-stolpersteine-in-arnsberg-verlegt-d22110.html ''3 weitere Stolpersteine in Arnsberg verlegt'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Arnsberg]] | |- |[[Arnstadt]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-21}} | align="right" | 128 | align="right" | 27. juni 2013<ref>[http://www.arnstadt.de/index.php?structureId=2120 arnstadt.de: ''Stolpersteine'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Arnstadt]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Arnstadt]] |- |[[Aschaffenburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-20}} | align="right" | 82 | align="right" | 13. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.aschaffenburg-stolpersteine.de/stolpersteine/index2.htm |title=Aschaffenburger Stolpersteine – die Opfer |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328180954/http://www.aschaffenburg-stolpersteine.de/stolpersteine/index2.htm |archive-date=28. 3. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine (Aschaffenburg)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Aschaffenburg]] |- |[[Ascheberg (Westfalen)|Ascheberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-12-16}} | align="right" | 4 | align="right" | 16. decembar 2013<ref>[: http://www.spd-ascheberg-nrw.de/2013/12/19/verlegung-der-stolpersteinen/ ''Verlegung von Stolpersteinen in Ascheberg'']</ref> | | |- |[[Aschersleben]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-13}} | align="right" | 20 | align="right" | 19. decembar 2013<ref>[http://www.mz-web.de/aschersleben/zweiter-weltkrieg-in-aschersleben-arbeitskreis-verlegt-neue-stolpersteine,20640874,25682618.html Arbeitskreis verlegt neue Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Aschersleben]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Aschersleben]] |- |[[Attendorn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-15}} | align="right" | 14 | align="right" | 1. septembar 2008<ref>[http://www.derwesten.de/wr/staedte/nachrichten-aus-attendorn-und-finnentrop/neue-stolpersteine-werden-montag-verlegt-id1005079.html ''Neue „Stolpersteine“ werden Montag verlegt.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150416113122/http://www.derwesten.de/wr/staedte/nachrichten-aus-attendorn-und-finnentrop/neue-stolpersteine-werden-montag-verlegt-id1005079.html|date=16. 4. 2015}} In: ''[[Westfälische Rundschau]]'', 29. august 2008</ref> | | |- |[[Aub]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2010-01-25}} | align="right" | 20 | align="right" | 25. Januar 2010 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Aub]] |- |[[Augsburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2014-05-26}} | align="right" | 2 | align="right" | 26. maj 2014<ref>[http://www.augsburger-allgemeine.de/augsburg/Die-ersten-Stolpersteine-sind-gesetzt-id29983882.html ''Die ersten Stolpersteine sind gesetzt.''] In: ''[[Augsburger Allgemeine]]'', 27. maj 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Augsburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Augsburg]] |- |[[Aurich]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-08}} | align="right" | 156 | align="right" | 23. decembar 2013 <ref>[http://stolpersteineaurich.wordpress.com/2011/11/15/1-stolpersteinverlegung-osterstrase-30-11-und-8-markstrase-15-norderstrase-8-und-28-2/ 1. Stolpersteinverlegung am 8. novembar 2011 in Aurich]</ref> | | |- |[[Babenhausen (Hessen)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-18}} | align="right" | 21 | align="right" | 29. maj 2014<ref>[http://www.op-online.de/lokales/nachrichten/babenhausen/erinnerung-wachhalten-2964244.html op-online.de „Erinnerung wachhalten“]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Backnang]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2012-09-17}} | align="right" | 21 | align="right" | 24. novembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-backnang.de/pages/steinverlegungen.php |title=Initiative Stolpersteine Backnang: ''Steinverlegungen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222175752/http://www.stolpersteine-backnang.de/pages/steinverlegungen.php |archive-date=22. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Bad Bentheim]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-21}} | align="right" | 57 | align="right" | 26. maj 2009 <ref>[http://spurensucheobergrafschaft.wordpress.com/2009/05/26/stolpersteine-in-bad-bentheim/ Stolpersteine in Bad Bentheim]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine_in_Bad_Bentheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Bentheim]] |- |[[Bad Berleburg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-02}} | align="right" | 59 | align="right" | 8. decembar 2010<ref>[http://neu.swa-wwa.de/PDF/05.12.2010/SSA.S21-D-X.05.pdf ''Stolpersteine im Edertal.'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} In: ''Sonntags-Anzeiger Wittgenstein'', 5. decembar 2010</ref> | | |- |[[Bad Blankenburg]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-01}} | align="right" | 1 | align="right" | 1. juni 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.bad-blankenburg.de/vv/hs/contents/mod/content.php?usid=4e71cf79d8fa31b8e68999d8d80c90b8&eid=1401 |title=„Stolpersteine“ erinnern an jüdische Mitbürger (Stadt Bad Blankenburg) |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102101213/http://www.bad-blankenburg.de/vv/hs/contents/mod/content.php?usid=4e71cf79d8fa31b8e68999d8d80c90b8&eid=1401 |archive-date=2. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Blankenburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Blankenburg]] |- |[[Bad Camberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-13}} | align="right" | 13 | align="right" | 21. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.bad-camberg.info/cms/index.php/wissenswertes/stolpersteine/news/2388-verlegung-der-ersten-stolpersteine-in-bad-camberg |title=Verlegung der ersten Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305003109/http://www.bad-camberg.info/cms/index.php/wissenswertes/stolpersteine/news/2388-verlegung-der-ersten-stolpersteine-in-bad-camberg |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Bad Dürrenberg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-17}} | align="right" | 1 | align="right" | 17. oktobar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.mz-web.de/merseburg-querfurt/saalekreis--es-waren-bittere-tage-,20641044,17510244.html |title=''«Es waren bittere Tage»'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103205914/http://www.mz-web.de/merseburg-querfurt/saalekreis--es-waren-bittere-tage-,20641044,17510244.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Dürrenberg]] |- |[[Bad Ems]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-01-21}} | align="right" | 19 | align="right" | 5. april 2011 | | |- |[[Bad Freienwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-25}} | align="right" | 4 | align="right" | 25. mart 2010<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Bad Hersfeld]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-09-06}} | align="right" | 43 | align="right" | 29. mart 2011<ref>[http://stolpersteine.hersfeld.hassia-judaica.de/ Stolpersteine für Bad Hersfeld]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Hersfeld]] | |- |[[Bad Honnef]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-28}} | align="right" | 18 | align="right" | 4. juli 2006<ref>[http://www.art-pr.de/pdfs/05_Demnig_Stolpersteine.pdf ''Stolpern über Honnefer Schicksale.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108132002/http://www.art-pr.de/pdfs/05_Demnig_Stolpersteine.pdf |date=8. 1. 2015 }} In: ''Honnefer Sonntagszeitung'', 9. juli 2006</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Honnef]] |- |[[Bad Kissingen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-19}} | align="right" | 57 | align="right" | 13. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.badkissingen.de/de/tourismus-kurort-bayern/kultur/veranstaltungen/bad-kissinger-stolpersteine/liste/ |title=badkissingen.de: ''Stolperstein-Liste'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060305/http://www.badkissingen.de/de/tourismus-kurort-bayern/kultur/veranstaltungen/bad-kissinger-stolpersteine/liste/ |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Kissingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Kissingen]] |- |[[Bad Laasphe]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-15}} | align="right" | 72 | align="right" | 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.bad-laasphe.de/doc.cfm?seite=167&urlDoc=pfaddownloads%2F167downloads%2FDer_Verein.pdf |title=Bad Laaspher Freundeskreis für christlich-jüdische Zusammenarbeit e. V. |access-date=16. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002000/http://www.bad-laasphe.de/doc.cfm?seite=167&urlDoc=pfaddownloads%2F167downloads%2FDer_Verein.pdf |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref><!--Angabe 8. decembar 2010 auf stolpersteine.eu falsch, siehe http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-bad-berleburg-bad-laasphe-und-erndtebrueck/stolperstein-projekt-wird-id4213359.html--> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Laasphe]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Laasphe]] |- |[[Bad Münstereifel]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-05}} | align="right" | 28 | align="right" | 16. decembar 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.bad-muenstereifel.de/seiten/leben_wohnen/die_stadt/dokumente/Mahnmal.pdf |title=''Mahnmal Bad Münstereifel'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923181459/http://www.bad-muenstereifel.de/seiten/leben_wohnen/die_stadt/dokumente/Mahnmal.pdf |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Münstereifel]] | |- |[[Bad Nenndorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-17}} | align="right" | 7 | align="right" | 20. oktobar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.badnenndorf.de/Stolpersteine-Verlegung.467.0.html |title=badnenndorf.de: ''Stolpersteine – Verlegungen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100817211825/http://www.badnenndorf.de/Stolpersteine-Verlegung.467.0.html |archive-date=17. 8. 2010 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Bad Neuenahr-Ahrweiler]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-04-19}} | align="right" | 42 | align="right" | 10. april 2013 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Neuenahr]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Neuenahr-Ahrweiler]] |- |[[Bad Orb]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-02}} | align="right" data-sort-value="22" | mind. 22 | align="right" | 3. decembar 2014<ref>[http://www.gelnhaeuser-tageblatt.de/lokales/majn-kinzig-kreis/bad-orb/sechs-weitere-stolpersteine-fuer-bad-orb_14813859.htm ''Sechs weitere Stolpersteine für Bad Orb'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Bad Oeynhausen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-20}} | align="right" | 14 | align="right" | 21. septembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-badoeynhausen.de/ ''Stolpersteine für Bad Oeynhausen e.&nbsp;V.'']</ref> | | |- |[[Bad Pyrmont]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-01-25}} | align="right" | 4 | align="right" | 25. Januar 2005<ref>[http://www.hiergeblieben.de/pages/textanzeige.php?limit=50&order=datum&richtung=DESC&z=575&id=4461 ''„Stolpersteine“ sollen an die Opfer erinnern.''] In: ''Deister- und Weserzeitung'', 20. Januar 2005</ref> | | |- |[[Bad Saarow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-20}} | align="right" | 24 | align="right" | 22. oktobar 2010<ref name="brandenburg" /> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Saarow]] |- |[[Bad Salzuflen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-26}} | align="right" | 21 | align="right" | 8. decembar 2011 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Salzuflen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Stolpersteine in Bad Salzuflen]] |- |[[Bad Salzungen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-11}} | align="right" | 16 | align="right" | {{SortDate|2012-07-31}}<ref>{{Cite web |url=http://www.badsalzungen.de/de/stolpersteine-in-bad-salzungen.html |title=''Stolpersteine in Bad Salzungen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405052838/http://www.badsalzungen.de/de/stolpersteine-in-bad-salzungen.html |archive-date=5. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bad Schwalbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-01-23}} | align="right" | 3 | align="right" | 23. Januar 2009<ref>{{Cite web |url=http://stadt.bad-schwalbach.de/index.php?pid=379 |title=stadt.bad-schwalbach.de: ''Stolpersteine gegen das Vergessen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=10. 3. 2014 |archive-url=https://archive.today/20140310064304/http://stadt.bad-schwalbach.de/index.php?pid=379 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bad Schwartau]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2004-08-19}} | align="right" | 4 | align="right" | august 2004<ref name="akens" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Schwartau]] | |- |[[Bad Segeberg]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-20}} | align="right" data-sort-value="8" | mind. 8 | align="right" | 13. februar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.infoarchiv-norderstedt.org/kurzmeldungen/neuer-stolperstein-bad-segeberg.html |title=Acht Stolpersteine in Bad Segeberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131171428/http://www.infoarchiv-norderstedt.org/kurzmeldungen/neuer-stolperstein-bad-segeberg.html |archive-date=31. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.bad-segeberg.de/index.phtml?NavID=1824.101&La=1 Stolpersteine in Bad Segeberg]{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | |- |[[Bad Urach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05-21}} | align="right" | 1 | align="right" | {{SortDate|2019-05-21}} | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bad Urach]] |- |[[Bad Vilbel]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-21}} | align="right" | 25 | align="right" | 18. februar 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.kultur-bad-vilbel.de/stadtgeschichte/stolpersteine/ |title=kultur-bad-vilbel.de: ''Stolpersteine für Bad Vilbel'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=18. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518103322/http://www.kultur-bad-vilbel.de/stadtgeschichte/stolpersteine/ |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bad Wildungen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-16}} | align="right" | 77 | align="right" | 20. oktobar 2012<ref>[http://www.bad-wildungen.de/stolpersteine/ bad-wildungen.de: ''„Stolpersteine“ erinnern an Schicksale'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Wildungen]] | |- |[[Bad Zwesten]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03}} | align="right" | 20 | align="right" | 30. maj 2012 <ref>[http://www.alemannia-judaica.de/bad_zwesten_synagoge.htm Zur Geschichte der jüdischen Gemeinde in Bad Zwesten]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bad Zwesten]] | |- |[[Baden-Baden]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-04}} | align="right" | 114 | align="right" | 8. novembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-baden-baden.de/ |title=''Stolpersteine Baden-Baden'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216010338/http://stolpersteine-baden-baden.de/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Baden-Baden]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Baden-Baden]] |- |[[Badenweiler]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-22}} | align="right" | 8 | align="right" | 22. juli 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.denkmalprojekt.org/sonder/badenweiler_stolpersteine_odf_bw.htm |title=Onlineprojekt Gefallenendenkmäler |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923225923/http://www.denkmalprojekt.org/sonder/badenweiler_stolpersteine_odf_bw.htm |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Badenweiler]] | |- |[[Baesweiler]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-02-03}} | align="right" | 9 | align="right" | 12. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://geschichtsverein-baesweiler.de/14-Stolperstein.pdf |title=Geschichtsverein Baesweiler: ''Erste Stolpersteine in Baesweiler'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216090433/http://geschichtsverein-baesweiler.de/14-Stolperstein.pdf |archive-date=16. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Baiersdorf]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-22}} | align="right" | 2 | align="right" | 22. mart 2009 <ref>[http://www.alemannia-judaica.de/images/Images%20349/Baiersdorf%20Gemeinhardt%20Rede%20Kohn.pdf Gedenkrede zur Anbringung der Stolpersteine in Baiersdorf]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Baiersdorf]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Baiersdorf]] |- |[[Bamberg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-12}} | align="right" | 98 | align="right" | 12. septembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-bamberg.de/ ''Stolpersteine Bamberg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bamberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bamberg]] |- |[[Bargteheide]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-26}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>[http://www.arabues.de/Erste%20Stolperstein-Verlegung%20in%20Bargteheide.pdf Erster Stolperstein gesetzt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123011416/http://www.arabues.de/Erste%20Stolperstein-Verlegung%20in%20Bargteheide.pdf |date=23. 11. 2015 }} (PDF)</ref> | align="center" | | |- |[[Barnstorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-10}} | align="right" | 7 | align="right" | 9. novembar 2010 | align="center" | | |- |[[Barsinghausen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-03-08}} | align="right" | 45 | align="right" | 5. decembar 2007<ref>[http://www.barsinghausen.de/bergbau-geschichte/stolpersteine/ barsinghausen.de: ''Stolpersteine'']</ref> | | |- |[[Barßel]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-16}} | align="right" | 1 | align="right" | 16. juli 2009<ref>[http://www.ga-online.de/-news/artikel/17828/Messingplatte-soll-Erinnerung-wachhalten ''Messingplatte soll Erinnerung wachhalten.''] In: ''General-Anzeiger'', 10. juli 2009</ref> | | |- |[[Bassum]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-01}} | align="right" | 4 | align="right" | 1. decembar 2009<ref>[http://www.kreiszeitung.de/lokales/diepholz/bassum-twistringen/eine-verbeugung-opfern-545760.html ''Eine Verbeugung vor den Opfern.''] In: ''Kreiszeitung'', 2. decembar 2009</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bassum]] |- |[[Bautzen]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-10}} | align="right" | 26 | align="right" | 22. juni 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.bautzen.de/dokumente/Amtsblatt12_2010.pdf |title=Amtsblatt der Stadt Bautzen vom 19. juni 2010 |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116221504/http://www.bautzen.de/dokumente/Amtsblatt12_2010.pdf |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bechtolsheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-05}} | align="right" | 1 | align="right" | 5. juni 2007<ref>[http://www.bechtolsheim-rheinhessen.de/a_Stolpersteine-auch-in-Bechtolsheim_492.html Stolpersteine auch in Bechtolsheim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140227223557/http://www.bechtolsheim-rheinhessen.de/a_Stolpersteine-auch-in-Bechtolsheim_492.html |date=27. 2. 2014 }} vom 1. juni 2007</ref> | | |- |[[Beckedorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-03-14}} | align="right" | 4 | align="right" | 14. mart 2011<ref>[http://www.sn-online.de/Schaumburg/Umland-Stadthagen/Lindhorst/Beckedorf/Stolperstein-fuer-Beckedorf ''Stolperstein für Beckedorf.'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} in: ''Schaumburger Nachrichten'', 11. mart 2011</ref> | | |- |[[Beckum]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-13}} | align="right" | 32 | align="right" | 5. juni 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.beckum.de/stolpersteine.html |title=beckum.de ''Aktion Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183213/http://www.beckum.de/stolpersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Beckum]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Beckum]] |- |[[Bendorf]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-05}} | align="right" | | align="right" | 21. Januar 2009 | | |- |[[Bergen auf Rügen]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-15}} | align="right" | 2 | align="right" | 15. septembar 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.stadt-bergen-auf-ruegen.de/index.phtml?object=tx%7C1838.1.1&ModID=7&FID=579.969.1&sNavID=1838.86&La=1 |title=stadt-bergen-auf-ruegen.de: ''Projekt „Stolpersteine“ für Demokratie und Toleranz'' |access-date=19. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305090626/http://stadt-bergen-auf-ruegen.de/index.phtml?fid=579.969.1&la=1&modid=7&object=tx%7C1838.1.1&snavid=1838.86 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bergisch Gladbach]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-09}} | align="right" | 8 | align="right" | 7. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.archive.nrw.de/kommunalarchive/kommunalarchive_a-d/b/BergischGladbach/InformationenUndService/AllgemeineInformationen/Stolpersteine.php |title=Stadtarchiv Bergisch Gladbach: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221133/http://www.archive.nrw.de/kommunalarchive/kommunalarchive_a-d/b/BergischGladbach/InformationenUndService/AllgemeineInformationen/Stolpersteine.php |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bergisch Gladbach]] |- |[[Berlin]] |{{ZID|DE-BE}} | align="right" | {{SortDate|1996}} | align="right" | 5220 | align="right" | 20. decembar 2014<ref>[http://www.stolpersteine-berlin.de/ ''Stolpersteine in Berlin'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Berlin]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Berlin]] |- |[[Bernau bei Berlin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-05}} | align="right" | 5 | align="right" | 5. mart 2009<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Bernkastel-Kues]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-27}} | align="right" | 17 | align="right" | 27. oktobar 2008 | | |- |[[Besigheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-09-17}} | align="right" | 4 | align="right" | 12. februar 2014<ref>[http://www.swp.de/bietigheim/lokales/besigheim/art1188791,2447238 Drei weitere Stolpersteine für Besigheim]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | |- |[[Beverungen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-31}} | align="right" | 7 | align="right" | 31. maj 2007 | | |- |[[Biedenkopf]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-01}} | align="right" data-sort-value="3" | mind. 3 | align="right" | 1. septembar 2008<ref>[http://www.terno.de/stolpersteine Stolpersteine in Biedenkopf]</ref> | | |- |[[Bielefeld]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-10}} | align="right" | 73 | align="right" | 6. decembar 2012<ref>[http://www.stolpersteine-bielefeld.de/ Stolpersteine Bielefeld]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bielefeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bielefeld]] |- |[[Bingen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-02-13}} | align="right" | 90 | align="right" | 5. novembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.juedisches-bingen.de/26.0.html |title=juedisches-bingen.de: ''Chronologie der Verlegung der Stolpersteine in Bingen, Bingerbrück, Bingen-Büdesheim und Bingen-Gaulsheim'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=12. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912202605/http://www.juedisches-bingen.de/26.0.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Blankenfelde-Mahlow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-02}} | align="right" | 2 | align="right" | 2. juli 2010<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Bleicherode]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-04}} | align="right" | 2 | align="right" | 4. maj 2006 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bleicherode]] |- |[[Bocholt]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-09}} | align="right" | 44 | align="right" | 24. novembar 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-bocholt.de/ |title=Stolpersteine Bocholt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=26. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226033955/http://stolpersteine-bocholt.de/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bocholt]] | |- |[[Bochum]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-11-09}} | align="right" | 179 | align="right" | 17. septembar 2013<ref>[http://www.bochum.de/stolpersteine bochum.de: ''Projekt Stolpersteine'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bochum]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bochum]] |- |[[Bohmte]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 10. novembar 2008<ref name="radoeyn">[http://www.rad-oeynhausen.de/html/stolpersteine.html Stolpersteine in der Region Oeynhausen]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Bonn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2002-06-27}} | align="right" | 275 | align="right" | 5. decembar 2014<ref name="Chronik2003" /><ref>{{Cite web |url=http://www.ns-gedenkstaetten.de/nrw/bonn/forschung-und-projekte/bonner-stolpersteine.html |title=Arbeitskreis der NS-Gedenkstätten und -Erinnerungsorte in NRW e. V.: ''Die Bonner Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231190310/http://www.ns-gedenkstaetten.de/nrw/bonn/forschung-und-projekte/bonner-stolpersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bonn]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bonn]] |- |[[Böchingen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-09}} | align="right" | 36 | align="right" | 9. novembar 2013<ref>[http://www.alemannia-judaica.de/boechingen_synagoge.htm Alemannia Judaica: ''Böchingen – Erinnerungsarbeit vor Ort – einzelne Berichte'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Böchingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Böchingen]] |- |[[Bönen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-04}} | align="right" | 8 | align="right" | 29. april 2013<ref>[http://www.wa.de/lokales/boenen/gunter-demnig-setzt-ersten-stolperstein-boenen-1230135.html ''Stolperstein wird in Zechenstraße gelegt'']</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bönen]] <!-- Borghorst Ortsteil von Steinfurt; siehe dort --> |- |[[Borna]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-20}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2009-08-20}}<ref>{{Cite web |url=https://boncourage.de/projekte/stolpersteinverlegung |title=Verlegung von Stolpersteinen zum Gedenken an Familie Rose |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090929/https://boncourage.de/projekte/stolpersteinverlegung |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bornheim (Rheinland)|Bornheim]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-23}} | align="right" | 49 | align="right" | 12. decembar 2014<ref>[http://www.bornheim.de/aktuelles/news-einzelansicht/article/acht-weitere-stolpersteine-in-merten-und-sechtem-verlegt.html ''Acht weitere Stolpersteine in Merten und Sechtem verlegt.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204230248/http://www.bornheim.de/aktuelles/news-einzelansicht/article/acht-weitere-stolpersteine-in-merten-und-sechtem-verlegt.html |date=4. 2. 2016 }} auf bornheim.de</ref> | | |- |[[Bottrop]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-12}} | align="right" | 65 | align="right" | {{SortDate|2011-12-05}}<ref>{{Cite web |url=http://www.meinbottrop.de/2011/11/28/elf-neue-stolpersteine-werden-in-bottrop-gesetzt/ |title=Stolpersteine in Bottrop |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128132636/http://www.meinbottrop.de/2011/11/28/elf-neue-stolpersteine-werden-in-bottrop-gesetzt/ |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bottrop]] |- |[[Bovenau]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2008-06}} | align="right" | 1 | align="right" | juni 2008<ref>[http://www.shz.de/schleswig-holstein/panorama/aerger-um-den-stolperstein-id851961.html ''Ärger um den Stolperstein'']</ref> | | |- |[[Brandenburg an der Havel]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-09}} | align="right" | 2 | align="right" | 19. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.rbb-online.de/kultur/beitrag/2013/09/Erste-Stolpersteine-in-Brandenburg-an-der-Havel.html |title=Erste „Stolpersteine“ für Brandenburg an der Havel |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140404120714/http://www.rbb-online.de/kultur/beitrag/2013/09/Erste-Stolpersteine-in-Brandenburg-an-der-Havel.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Braunsbedra]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-07}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.gedenkbuch.halle.de/gbdatensatz.php?num=314 |title=Gedenkbuch Halle – Pinkus Sochaczewski |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040535/http://www.gedenkbuch.halle.de/gbdatensatz.php?num=314 |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Braunsbedra]] |- |[[Braunschweig]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-03-09}} | align="right" data-sort-value="250" | mind. 250 | align="right" | 3. maj 2013<ref>[http://www.stolpersteine-fuer-braunschweig.de/ Stolpersteine für Braunschweig]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Braunschweig]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Braunschweig]] |- |[[Bremen]] |{{ZID|DE-HB}} | align="right" | {{SortDate|2004-08-27}} | align="right" | 614 | align="right" | 3. mart 2014<ref>[http://www.stolpersteine-bremen.de/ Stolpersteine in Bremen] <small>In der Datenbank ist zusätzlich ein Stein in Ritterhude-Platjenwerbe (Niedersachsen) registriert.</small></ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bremen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bremen]] |- |[[Bremerhaven]] |{{ZID|DE-HB}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-12}} | align="right" | 78 | align="right" | 8. oktobar 2013<ref>[http://www.bremerhaven.de/buergerservice/aemter-einrichtungen/stadtverwaltung/kulturamt/stolpersteine.13387.html bremerhaven.de: ''Stolpersteine'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bremerhaven]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bremerhaven]] |- |[[Bretten]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2004-11}} | align="right" | 30 | align="right" | 5. novembar 2008<ref>[http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_in_Bretten Stadtwiki Karlsruhe: ''Stolpersteine in Bretten'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bretten]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Bretten|Bretten]] |- |[[Breuberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-18}} | align="right" | 8 | align="right" | 18. mart 2009 <ref>[http://www.breuberg.de/index.php?bereich=2&seite=show.php&id=6628 breuberg.de: ''Zum Jahrestag Gedenktafel und Stolperstein'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Bruchsal]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-19}} | align="right" | 10 | align="right" | 19. april 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-bruchsal.de/aktuelles-termine.html |title=''Stolpersteine in Bruchsal'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208004953/http://www.stolpersteine-bruchsal.de/aktuelles-termine.html |archive-date=8. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Brühl (Baden)|Brühl]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-20}} | align="right" | 3 | align="right" | 20. februar 2014<ref>[http://www.rnz.de/MetropolBruehl/00_20140222060000_110633001-Stolpersteine_fuer_Kopf_und_Herz_in_Bruehl.html ''Stolpersteine für Kopf und Herz in Brühl.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328131055/http://www.rnz.de/MetropolBruehl/00_20140222060000_110633001-Stolpersteine_fuer_Kopf_und_Herz_in_Bruehl.html|date=28. 3. 2014}} In: ''[[Rhein-Neckar-Zeitung]]'', 22. februar 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Brühl (Baden)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Brühl (Baden)]] |- |[[Brühl (Rheinland)|Brühl]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-07-11}} | align="right" data-sort-value="66" | mind. 66 | align="right" | <ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.ksta.de/bruehl/judenverfolgung-stolpersteine-am-gymnasium-vergessen,15189176,25498186.html ''Stolpersteine am Gymnasium vergessen.''] In: ''[[Kölner Stadtanzeiger]]'', 2. decembar 2013</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Brühl]] | |- |[[Bückeburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-21}} | align="right" | 49 | align="right" | 11. mart 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.bueckeburg.de/de/Leben-in-B%C3%BCckeburg/Stadtportrait/Stolpersteine- |title=''„Stolpersteine“ in Bückeburg'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408102714/http://www.bueckeburg.de/de/Leben-in-B%C3%BCckeburg/Stadtportrait/Stolpersteine- |archive-date=8. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Büdingen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-04}} | align="right" data-sort-value="50" | mind. 50 | align="right" | 25. oktobar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.jungborn-buedingen.de/index.php?option=com_content&view=article&id=196:verlegung-von-stolpersteinen-in-duedelsheim-und-eckartshausen-&catid=14:geschichte-allgemein&Itemid=14 |title=Verlegung von „Stolpersteinen“ in Düdelsheim und Eckartshausen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129191410/http://www.jungborn-buedingen.de/index.php?option=com_content&view=article&id=196:verlegung-von-stolpersteinen-in-duedelsheim-und-eckartshausen-&catid=14:geschichte-allgemein&Itemid=14 |archive-date=29. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Bünde]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-07-29}} | align="right" data-sort-value="40" | mind. 40 | align="right" | 12. oktobar 2013<ref name="Chronik2003" /><ref>[https://web.archive.org/web/20060824081626/http://www.gruppe-netzwerk.de/stolpersteine.htm ''Bericht von der 1. Verlegung der Stolpersteine in Bünde'']</ref><ref>[http://www.nw-news.de/owl/kreis_herford/buende/buende/9412247_Steine_gegen_das_Vergessen.html ''Steine gegen das Vergessen.''] In: ''[[Neue Westfälische]]'', 15. oktobar 2013</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Bünde]] | |- |[[Burg (bei Magdeburg)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-27}} | align="right" data-sort-value="5" | 5 | align="right" | 28. mart 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stadt-burg.de/cms/nachricht/items/burg-beginnt-mit-der-verlegung-von-stolpersteinen.html |title=Burg beginnt mit der Verlegung von Stolpersteinen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130406062836/http://www.stadt-burg.de/cms/nachricht/items/burg-beginnt-mit-der-verlegung-von-stolpersteinen.html |archive-date=6. 4. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Burg (bei Magdeburg)]] <!-- Burg Waldeck (Hunsrück) gehört zur Gemeinde Dommershausen, siehe dort --> |- |[[Burgdorf (Region Hannover)|Burgdorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-08-17}} | align="right" | 19 | align="right" | 14. septembar 2008<ref>[http://www.burgdorf.de/portal/seiten/burgdorfer-stolpersteine-ein-projekt-des-kuenstlers-gunter-demnig-zum-gedenken-an-juedische-opfer-in-burgdorf-902000038-20500.html ''Burgdorfer Stolpersteine'']</ref> | | |- |[[Burghaun]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10}} | align="right" | 35 | align="right" | 9. novembar 2012<ref>[http://stolpersteine-burghaun.jimdo.com/kunstprojekt-stolpersteine/stolpersteine-in-burghaun/ Stolpersteine in Burghaun]</ref> | align="center" | | <!-- Burgsteinfurt Ortsteil von Steinfurt; siehe dort --> |- |[[Buseck]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-14}} | align="right" | 11 | align="right" | 15. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Buseck/Artikel,-Elf-Stolpersteine-in-Buseck-wider-das-Vergessen-_arid,477668_regid,1_puid,1_pageid,35.html |title=Stolpersteine wider das Vergessen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409142349/http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Buseck/Artikel,-Elf-Stolpersteine-in-Buseck-wider-das-Vergessen-_arid,477668_regid,1_puid,1_pageid,35.html |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Busenberg]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-21}} | align="right" | 10 | align="right" | 21. novembar 2007<ref name="lagrlp">{{Cite web |url=http://www.lagrlp.de/index.php/projekte/stolpersteine?1c034251ab43be0511d90a9c656e628a=a422c9c61dde87b6cff313327290208d |title=''Stolpersteinverzeichnis Rheinland-Pfalz'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101182825/http://www.lagrlp.de/index.php/projekte/stolpersteine?1c034251ab43be0511d90a9c656e628a=a422c9c61dde87b6cff313327290208d |archive-date=1. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Büttelborn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-03}} | align="right" data-sort-value="6" | mind. 6 | align="right" | 4. juli 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.buettelborn.de/magazin/artikel.php?artikel=2361&menuid=194 |title=Stolpersteine in Büttelborn |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=6. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306012146/http://buettelborn.de/magazin/artikel.php?artikel=2361&menuid=194 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Buttstädt]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-15}} | align="right" | 5 | align="right" | 8. maj 2013<ref>[http://soemmerda.thueringer-allgemeine.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Erinnerung-an-juedisches-Paar-das-aus-Buttstaedt-fliehen-musste-573750404 ''Erinnerung an jüdisches Paar, das aus Buttstädt fliehen musste.'']{{Mrtav link}} In: ''[[Thüringer Allgemeine]]'', 9. maj 2013</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Buttstädt]] | |- |[[Butzbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-13}} | align="right" data-sort-value="56" | mind. 56 | align="right" | 14. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stadt-butzbach.de/879.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=2695&tx_ttnews%5BbackPid%5D=700&cHash=80c116dd99b4c9d03319288eb39309a8 |title=stadt-butzbach.de: ''Gunter Demnig kommt und verlegt „Stolpersteine gegen das Vergessen“'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100312102648/http://www.stadt-butzbach.de/879.html |archive-date=12. 3. 2010 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Butzbach]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Butzbach]] <!-- Caputh Ortsteil von Schwielowsee; siehe dort --> |- |[[Calvörde]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-12}} | align="right" data-sort-value="6" | 6 <ref>{{Cite web |url=http://deinreport.de/dr/index.jsf?la=DE&bu=ST&kr=15362&ge=1536202022&ti=0000021879 |title=Stolpersteine am 12. septembar 2009 |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809075141/http://deinreport.de/dr/index.jsf?la=DE&bu=ST&kr=15362&ge=1536202022&ti=0000021879 |archive-date=9. 8. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Calvörde]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Calvörde]] |- |[[Castrop-Rauxel]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-05}} | align="right" | 46 | align="right" | 11. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.ruhrnachrichten.de/staedte/castrop/Gedenktafeln-in-Castrop-Rauxel-Hier-werden-die-neuen-Stolpersteine-verlegt;art934,2557457 |title=''Gedenktafeln in Castrop-Rauxel / Hier werden die neuen Stolpersteine verlegt.'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924125834/http://www.ruhrnachrichten.de/staedte/castrop/Gedenktafeln-in-Castrop-Rauxel-Hier-werden-die-neuen-Stolpersteine-verlegt;art934,2557457 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Castrop-Rauxel]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Castrop-Rauxel]] |- |[[Celle]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-25}} | align="right" | 61 | align="right" | 10. septembar 2009<ref>[http://www.celle.de/Kultur/Stadtarchiv/Synagoge/Stolpersteine-gegen-das-Vergessen celle.de ''Stolpersteine'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Celle]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Celle]] |- |[[Chemnitz]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-06}} | align="right" | 82 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Chemnitz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Chemnitz]] |- |[[Cloppenburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-08}} | align="right" | 39 | align="right" | 8. novembar 2010<ref>[http://www.nwzonline.de/cloppenburg/kultur/39-stolpersteine-fuer-cloppenburg_a_1,0,813375052.html ''39 Stolpersteine für Cloppenburg.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 24. august 2010</ref> | align="center" | | |- |[[Coburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-14}} | align="right" data-sort-value="28" | mind. 28 | align="right" | 15. juli 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.coburg.de/desktopdefault.aspx/tabid-922/278_read-7703/usetemplate-Druckansicht/ |title=weitere Stolpersteine in Coburg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=1. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201175113/http://www.coburg.de/desktopdefault.aspx/tabid-922/278_read-7703/usetemplate-Druckansicht/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Coburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Coburg]] |- |[[Cottbus]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-28}} | align="right" | 70 | align="right" | 26. oktobar 2012<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Cottbus]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Cottbus]] |- |[[Crailsheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-13}} | align="right" | 9 | align="right" | 14. novembar 2012<ref>[http://weisse-rose-crailsheim.de/index.php?seite=aktionskuenstler-gunter-demnig-verlegt-erste-neun-stolpersteine-in-crailsheim Aktionskünstler verlegt erste neun „Stolpersteine“]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Crimmitschau]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | | align="right" | 9 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Crimmitschau]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Crimmitschau]] |- |[[Cuxhaven]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-13}} | align="right" | 22 | align="right" | 30. septembar 2014<ref>[http://www.cuxpedia.de/index.php/Stolperstein Stadtwiki Cuxhaven: ''Stolperstein'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Cuxhaven]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Cuxhaven]] |- |[[Dachau]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-09}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>[http://www.dachau.de/Stolpersteine.1231.0.html Dachau: Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Dachau]] | |- |[[Dahn]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-28}} | align="right" | 23 <ref>{{Cite web |url=http://www.denkmalprojekt.org/sonder/sb_dahn_stolpersteine_rp.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203212443/http://www.denkmalprojekt.org/sonder/sb_dahn_stolpersteine_rp.htm |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 21. septembar 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.dahn.de/stolpersteine.htm |title=Dahn: Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304083658/http://www.dahn.de/stolpersteine.htm |archive-date=4. 3. 2013 |url-status=dead }}</ref><ref group="F">Vier am 21. novembar 2007 in Dahn verlegte Stolpersteine wurden nach Protesten von Angehörigen wieder entfernt ([http://www.hagalil.com/01/de/Israel.php?itemid=1827 Die Familie von Holocaustopfern protestierte gegen die Verewigung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201074409/http://www.hagalil.com/01/de/Israel.php?itemid=1827 |date=1. 2. 2016 }}).</ref> | | |- |[[Dallgow-Döberitz]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-18}} | align="right" | 1 | align="right" | 18. novembar 2009<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Darmstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-11}} | align="right" | 45 | align="right" | 18. april 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.presse-darmstadt.de/index.php?id=einzelansicht0&no_cache=1&tx_ttnews%5Bcat%5D=43&tx_ttnews%5BpS%5D=1230766473&tx_ttnews%5Bpointer%5D=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1590&tx_ttnews%5BbackPid%5D=11 |title=„Stolpersteine“ in Darmstadt: Projekt erinnert an während des Nationalsozialismus deportierte und ermordete Darmstädter Bürger |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=27. 11. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127051128/https://www.presse-darmstadt.de/index.php?id=einzelansicht0&no_cache=1&tx_ttnews%5Bcat%5D=43&tx_ttnews%5BpS%5D=1230766473&tx_ttnews%5Bpointer%5D=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1590&tx_ttnews%5BbackPid%5D=11 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Darmstadt]] | |- |[[Deggendorf]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-02}} | align="right" | 8 | align="right" | 2. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.pnp.de/region_und_lokal/landkreis_deggendorf/deggendorf/546773_Acht-Stolpersteine-als-Mahnung.html |title=Acht Stolpersteine als Mahnung |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=8. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008065237/http://www.pnp.de/region_und_lokal/landkreis_deggendorf/deggendorf/546773_Acht-Stolpersteine-als-Mahnung.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Delitzsch]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-22}} | align="right" | 7 | align="right" | 22. septembar 2006<ref>{{Cite web |url=http://www.delitzsch.de/dz.site,postext,Stolpersteine.html |title=Daten zu Stolpersteinen in Delitzsch |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406074631/http://www.delitzsch.de/dz.site,postext,Stolpersteine.html |archive-date=6. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Delmenhorst]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-31}} | align="right" | 37 | align="right" | 4. august 2008 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Delmenhorst]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Delmenhorst]] |- |[[Dessau-Roßlau]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-19}} | align="right" | 69 | align="right" | 14. maj 2013<ref>[http://www.supersonntag-web.de/wisl_s-cms/_supersonntag/7218/Koethen/18563/Zehn_neue_Stolpersteine_in_Dessau_Rosslau.html Zehn neue Stolpersteine]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dessau-Roßlau]] | |- |[[Detmold]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-12}} | align="right" | 1 | align="right" | 12. maj 2011<ref>[http://www.lz.de/lippe/detmold/4478556_Gunter-Demnig-setzt-Stolperstein-an-der-Hubertusstrasse-ein.html ''Gunter Demnig setzt „Stolperstein“ an der Hubertusstraße ein'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Detmold]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Detmold]] |- |[[Dieburg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-12}} | align="right" | 3 | align="right" | {{SortDate|2011-12-08}}<ref>[http://www.echo-online.de/region/darmstadt-dieburg/dieburg/Sie-sind-da-wo-sie-hingehoeren;art1283,499265 Sie sind da, wo sie hingehören]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Verlegung Dieburg</ref> | | |- |[[Dietzenbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-25}} | align="right" | 22 | align="right" | 18. februar 2014<ref>[http://www.fr-online.de/kreis-offenbach/dietzenbach-aus-der-heimat-verjagt,1473032,26233672.htm Aus der Heimat verjagt]</ref> | | |- |[[Dillingen/Saar]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-16}} | align="right" | 10 | align="right" | 16. mart 2013 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dillingen/Saar]] | align="center" | |- |[[Dinkelsbühl]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-02}} | align="right" data-sort-value="4" | mind. 4 | align="right" | 2. oktobar 2009 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dinkelsbühl]] | |- |[[Dinslaken]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-02-07}} | align="right" | 24 | align="right" | 17. april 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-dinslaken.de/?q=node%2F17 |title=Stolpersteine Dinslaken |access-date=20. 1. 2021 |archive-date=30. 8. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830163427/http://stolpersteine-dinslaken.de/?q=node%2F17 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Dirmstein]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-18}} | align="right" | 10 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.mein-herz-schlaegt-links.de/index.php?option=com_content&view=article&id=182:stolpersteine-qdirmstein-erinnert-sichq&catid=1:aktuelle-nachrichten&Itemid=50 |title=Dirmstein erinnert sich |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208060725/http://www.mein-herz-schlaegt-links.de/index.php?option=com_content&view=article&id=182:stolpersteine-qdirmstein-erinnert-sichq&catid=1:aktuelle-nachrichten&Itemid=50 |archive-date=8. 12. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dirmstein]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dirmstein]] |- |[[Döbeln]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-25}} | align="right" | 4 | align="right" | 26. maj 2007<ref>[http://www.judentum-projekt.de/kursaktivitaeten/stolpersteine/ Stolpersteine Döbeln]</ref> | | |- |[[Dommershausen]]<!--Burg Waldeck (Hunsrück--> |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-01-19}} | align="right" data-sort-value="1" | 1 | align="right" | 19. Januar 2009<ref name="lagrlp" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Dommershausen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dommershausen]] |- |[[Dormagen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005}} | align="right" | 39 | align="right" | 17. decembar 2011<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/dormagen/stolperstein-stele-erinnert-an-ns-opfer-aid-1.3749215 ''Stolperstein-Stele erinnert an NS-Opfer'']</ref><ref>{{Cite web |url=https://kulturbuerodormagen.wordpress.com/category/stolpersteine/ |title=''Kulturbüro Dormagen: ''Stolpersteine'''' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194938/https://kulturbuerodormagen.wordpress.com/category/stolpersteine/ |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Dorsten]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-29}} | align="right" | 38 | align="right" | 30. maj 2008<ref>http://www.stolpersteine-dorsten.de/</ref> | | |- |[[Dortmund]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-19}} | align="right" | 241 | align="right" | 11. decembar 2014<ref>[http://bvb-fanabteilung.de/neuigkeiten/bvb-familie-verlegt-stolpersteine-in-dortmund/ ''BVB-Familie verlegt Stolpersteine in Dortmund.'']{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Dortmund]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dortmund]] |- |[[Dransfeld]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-13}} | align="right" | 13 | align="right" | 13. maj 2013<ref>[http://www.hna.de/lokales/hann-muenden/ersten-stolpersteine-dransfeld-sind-verlegt-2903013.html ''Die ersten 13 Stolpersteine in Dransfeld sind verlegt.''] In: ''[[Hessische/Niedersächsische Allgemeine]]'', 13. maj 2013</ref> | align="center" | | |- |[[Dreieich]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-25}} | align="right" | 6 | align="right" | 25. Januar 2009<ref>[http://www.op-online.de/lokales/nachrichten/dreieich/erinnerung-mahnung-61910.html Erinnerung und Mahnung]</ref> | | |- |[[Drensteinfurt]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-10}} | align="right" data-sort-value="7" | mind. 7 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.realschule.drensteinfurt.de/index.php?section=16&page=119 |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=9. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409005253/http://www.realschule.drensteinfurt.de/index.php?section=16&page=119 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Dresden]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-09}} | align="right" | 141 | align="right" | {{SortDate|2015-05-26}}<ref>[http://stolpersteine-dresden.de/ Stolpersteine in Dresden e.&nbsp;V.]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Dresden]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dresden]] |- |[[Duderstadt]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-30}} | align="right" | 26 | align="right" | 26. novembar 2008<ref>[http://www.geschichtswerkstatt-duderstadt.de/stolpersteine.htm Geschichtswerkstatt Duderstadt: ''Stolpersteine in Duderstadt'']</ref> | | |- |[[Dülmen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-19}} | align="right" | 40 | align="right" | 21. novembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.duelmen.de/1020.html?&tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=429&cHash=3e9c025e4c7a50bc99421d1adc00d89d |title=Stolpersteine Nr. 39 und 40 verlegt |access-date=18. 4. 2023 |archive-date=24. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124225217/https://www.duelmen.de/1020.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=429&cHash=3e9c025e4c7a50bc99421d1adc00d89d |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Dülmen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Dülmen]] |- |[[Düren]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-06-21}} | align="right" | 61 | align="right" | 18. oktobar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.duereninfo.de/stolpersteine/stolper.html |title=Initiative Stolpersteine in Düren |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923220838/http://www.duereninfo.de/stolpersteine/stolper.html |archive-date=23. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Düren]] | |- |[[Düsseldorf]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-08-28}} | align="right" | 178 | align="right" | 2008<ref name="Chronik2003" /><ref>{{Cite web |url=http://www.ns-gedenkstaetten.de/nrw/projekte/projekt.php?pID=54&eID=6&sID=1&einrichtung=duesseldorf |title=Stolpersteine in Düsseldorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216102041/http://www.ns-gedenkstaetten.de/nrw/projekte/projekt.php?pID=54&eID=6&sID=1&einrichtung=duesseldorf |archive-date=16. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Düsseldorf]] | |- |[[Duisburg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-03-27}} | align="right" data-sort-value="226" | mind. 226 <ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-online.com/neuigkeiten.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109230628/http://www.stolpersteine-online.com/neuigkeiten.htm |archive-date=9. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | <ref name="Chronik2003" /><ref>http://www.fbw-duisburg.de/development/fabian_duisburg/content/e3/e17/e622/e625/StolpersteineII.pdf{{Mrtav link}} Biografie-Daten zu Stolpersteinen in Duisburg in einem PDF (56 Seiten)</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Duisburg]] | |- |[[Eberswalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2004-10-18}} | align="right" | 7 | align="right" | 18. oktobar 2004<ref name="brandenburg" /> | | <!-- Eckstever Ortsteil von Ottersberg; siehe dort --> |- |[[Egelsbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-15}} | align="right" | 16 | align="right" | 16. septembar 2009<ref>[http://www.op-online.de/lokales/nachrichten/egelsbach/erinnerung-verblasst-nicht-494647.htmlStolpersteine Erinnerung verblasst nicht]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Eichstätt]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" |{{SortDate|2015-05-27}} | align="right" | 7 | align="right" |{{SortDate|2015-05-27}}<ref>[http://www.donaukurier.de/lokales/eichstaett/art575,3058119 ''Verbeugung vor den Eichstätter NS-Opfern'']{{Mrtav link}} In: ''[[Donaukurier|Eichstätter Kurier]]'', 29. maj 2015</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Eichstätt]] | align="center" | |- |[[Eichstetten]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-08}} | align="right" | 47 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.eichstetten.de/ortsinfo/geschichte/stolpersteine/stolpersteine.htm |title=Stolpersteine in Eichstetten |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202141508/http://www.eichstetten.de/ortsinfo/geschichte/stolpersteine/stolpersteine.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Eilenburg]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2014-05-03}} | align="right" | 5 | align="right" | 7. maj 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.eilenburg.de/geschichtliches-im-detail/2014-05-07_kuenstler-verlegt-stolpersteine.html |title=Künstler verlegt Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131085612/http://www.eilenburg.de/geschichtliches-im-detail/2014-05-07_kuenstler-verlegt-stolpersteine.html |archive-date=31. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Eisenach]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" |{{SortDate|2009-08-10}} | align="right" | 94 | align="right" |{{SortDate|2014-03-17}}<ref>{{Cite web |url=http://www.eisenach.de/Stolpersteine.3133.0.html |title=Stolpersteine in Eisenach |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=29. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629174737/http://www.eisenach.de/Stolpersteine.3133.0.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Eisenach]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Eisenach]] |- |[[Eisenhüttenstadt]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2005-07-28}} | align="right" | 2 | align="right" | 28. juli 2005<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Eislingen/Fils]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-10}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Eitorf]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-31}} | align="right" | 24 | align="right" | 31. august 2009<ref>[http://www.stolpersteine-eitorf.de/ Stolpersteine Eitorf]</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Eitorf]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Eitorf]] |- |[[Elmshorn]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-14}} | align="right" | 15 | align="right" | 15. april 2008<ref name="akens" /><ref>[http://www.abendblatt.de/daten/2008/04/16/870009.html Elmshorn: Acht weitere Gedenktafeln wurden gestern eingeweiht]</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine_Elmshorn]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Elmshorn]] |- |[[Emden]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-15}} | align="right" | 72 | align="right" | 7. oktobar 2013<ref>{{Cite web |url=https://www.emden.de/kultur/stolpersteine/aktuelles-st/ |title=emden.de: ''Stolpersteine in Emden'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092416/https://www.emden.de/kultur/stolpersteine/aktuelles-st/ |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Emlichheim]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-22}} | align="right" | | align="right" | 22. april 2005 | | |- |[[Emmerich am Rhein]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-02-25}} | align="right" | 99<ref>{{Cite web |url=https://www.emmerich.de/C125747B00264310/html/3A0640AB8A7882C5C1257959002AA2B0?opendocument&nid1=15377 |title=Stolpersteine Emmerich |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150613161103/http://www.emmerich.de/C125747B00264310/html/3A0640AB8A7882C5C1257959002AA2B0?opendocument&nid1=15377 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | {{SortDate|2012-06-27}}<ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/nrz/staedte/emmerich/99-stolpersteine-sind-komplett-id6823531.html |title=99 Stolpersteine sind komplett |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=11. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611011825/http://www.derwesten.de/nrz/staedte/emmerich/99-stolpersteine-sind-komplett-id6823531.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Emmerich am Rhein]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Emmerich am Rhein]] |- |[[Eppendorf]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-15}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Eppertshausen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-06}} | align="right" | 6 | align="right" | 22. juni 2013<ref>[http://www.op-online.de/lokales/nachrichten/eppertshausen/stolpersteine-eppertshausen-verlegt-2968273.html Verlegung erster Stolpersteine]</ref> | | |- |[[Erftstadt]]<!-- Ortsteil Lechenich --> |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-15}} | align="right" | 28 | align="right" | <ref>[http://www.kirche-lechenich.de/Stolpersteine.pdf Stolpersteine für Lechenich – wider das Vergessen]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Erftstadt]] | |- |[[Erkelenz]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2002-07-11}} | align="right" data-sort-value="23" | mind. 23 | align="right" | 15. decembar 2011<ref name="Chronik2003" /><ref name="Stolpersteine verlegt">[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/erkelenz/33-stolpersteine-verlegt-aid-1.2640171 Stolpersteine verlegt]</ref> | | |- |[[Erkner]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-09}} | align="right" | 16 | align="right" | 4. juli 2008<ref>[http://www.erkner.de/fileadmin/templates/majn/pdf/stolpersteine.pdf Aktion „Stolpersteine“ in Erkner]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Erkrath]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-01-28}} | align="right" | 6 | align="right" | mart 2013<ref>{{Cite web |url=https://www.erkrath.de/index.phtml?NavID=1630.198&La=1 |title=Stolpersteine in Erkrath |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508164323/https://www.erkrath.de/index.phtml?NavID=1630.198&La=1 |archive-date=8. 5. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Erlangen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-12}} | align="right" | 54 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://hshedenus.de/ProjektSite4/st_steine_a.htm |title=Stolpersteine in Erlangen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140419014119/http://hshedenus.de/ProjektSite4/st_steine_a.htm |archive-date=19. 4. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Erlangen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Erlangen]] |- |[[Erlenbach bei Dahn]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-21}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Erndtebrück]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-04}} | align="right" | 10 | align="right" | 4. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-bad-berleburg-bad-laasphe-und-erndtebrueck/zehn-stolpersteine-mahnen-in-erndtebrueck-aimp-id7802216.html |title=''Zehn Stolpersteine mahnen in Erndtebrück'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924151737/http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-bad-berleburg-bad-laasphe-und-erndtebrueck/zehn-stolpersteine-mahnen-in-erndtebrueck-aimp-id7802216.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Erndtebrück]] |- |[[Eschwege]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-11}} | align="right" | 114 | align="right" | 4. novembar 2013<ref>[http://www.eschwege.de/city_info/webaccessibility/index.cfm?waid=28&item_id=850668&old_item_id=850669&oldrecord=26137&oldmodul=5&olddesign=0 Stolpersteine zur Erinnerung]</ref> | align="center" | | |- |[[Eschweiler]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-18}} | align="right" | 42 | align="right" | 13. decembar 2014<ref>[http://www.aachener-zeitung.de/lokales/eschweiler/gunter-demnig-verlegt-14-weitere-stolpersteine-1.980409 ''Gunter Demnig verlegt 14 weitere „Stolpersteine“.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929202205/http://www.aachener-zeitung.de/lokales/eschweiler/gunter-demnig-verlegt-14-weitere-stolpersteine-1.980409|date=29. 9. 2015}} In: ''[[Aachener Zeitung]]'' vom 14. decembar 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Eschweiler]] | |- |[[Essen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" data-sort-value="180" | mind. 180 | align="right" | 2. septembar 2009<ref>[https://www.uni-due.de/de/presse/meldung.php?id=1715 Stolpersteine für NS-Opfer]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Essen]] | |- |[[Esslingen am Neckar]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-25}} | align="right" | 14 | align="right" | 25. septembar 2008 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Esslingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Esslingen am Neckar]] |- |[[Estenfeld]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-23}} | align="right" | 11 | align="right" | <ref>[http://www.hs-estenfeld.de/index.php?option=com_content&view=article&id=25&Itemid=34 Projekt Stolpersteine der Hauptschule Estenfeld]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Ettlingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-11}} | align="right" | 24 | align="right" | <ref>[http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_in_Ettlingen Stolpersteine in Ettlingen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ettlingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ettlingen]] |- |[[Ettenheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-07}} | align="right" data-sort-value="3" | mind. 3 | align="right" | <ref>[http://www.ettenheim.de/dynasite.cfm?dsmid=1601&dspaid=73766 Drei weitere Stolpersteine werden verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Euskirchen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2002-05-27}} | align="right" data-sort-value="74" | mind. 74 | align="right" | 11. juli 2012<ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.ksta.de/euskirchen/stolpersteine-juedisches-internat-an-der-oststrasse,15188884,16605064.html ''Jüdisches Internat an der Oststraße'']</ref> | | |- |[[Falkensee]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-20}} | align="right" | 14 | align="right" | 9. maj 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Fehrbellin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2015-03-28}} | align="right" | 1 | align="right" | 28. mart 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1379464 |title=''Erster Stolperstein für Fehrbellin'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093117/http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1379464 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Finnentrop]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-06}} | align="right" | 7 | align="right" | 6. februar 2014<ref name="Stolpersteine Lehnhausen">{{Cite web |url=http://www.heimatbund-finnentrop.de/bilderweb2/seiten/118stolpersteine_lenhausen.htm |title=Stolpersteine Lehnhausen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210225151/http://www.heimatbund-finnentrop.de/bilderweb2/seiten/118stolpersteine_lenhausen.htm |archive-date=10. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Finnentrop]] |- |[[Finsterwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-11}} | align="right" | 9 | align="right" | 11. novembar 2009<ref name="brandenburg" /> | | <!-- Flamersheim Ortsteil von Euskirchen; siehe dort --> |- |[[Flensburg]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-09-01}} | align="right" data-sort-value="24" | mind. 24 <!--20 2006, 3 2007, eine Verlegung unbk. Anzahl 2014--> | align="right" | 6. mart 2014<ref>[http://www.kreis-schleswig-flensburg-mobil.de/sehenswertes/stolpersteine-in-flensburg.html ''Stolpersteine in Flensburg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Flensburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Flensburg]] |- |[[Frankenberg (Eder)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-01}} | align="right" data-sort-value="16" | mind. 16 | align="right" | <ref>[http://www.erinnern-in-hessen.de/01_nicht_LAG/frankenberg_stolpersteine/index_frankenberg.htm Initiativgruppe Stolpersteine Frankenberg]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Frankenthal (Pfalz)|Frankenthal]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-12}} | align="right" | 44 | align="right" | 12. septembar 2013<ref>[http://mrn-news.de/2013/09/12/frankenthal-foerderverein-fuer-juedisches-gedenken-erinnert-mit-vortrag-und-fuehrungen-82195/ Förderverein erinnert]</ref> | align="center" | | |- |[[Frankenwinheim]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-12}} | align="right" | 11 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.frankenwinheim.de/gemeinde/Stolpersteine-2013/ |title=Stolpersteine in Frankenwinheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224142209/http://www.frankenwinheim.de/gemeinde/Stolpersteine-2013/ |archive-date=24. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Frankfurt (Oder)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-08}} | align="right" | 124 | align="right" | 7. maj 2012<ref>[http://www.stolpersteine-ffo.de/ Stolpersteine für Frankfurt (Oder)]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Frankfurt (Oder)]] | |- |[[Frankfurt am majn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2003-11-11}} | align="right" data-sort-value="950" | mind. 950 | align="right" | 28. decembar 2014<ref>[http://www.stolpersteine-frankfurt.de/ Stolpersteine in Frankfurt am majn]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Frankfurt am majn]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Frankfurt am majn]] |- |[[Frechen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-03}} | align="right" | 51 | align="right" | 16. oktobar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.frechener-geschichtsverein.de/cms/index.php/projekte/stolpersteine |title=Stolpersteine für Frechen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924015342/http://www.frechener-geschichtsverein.de/cms/index.php/projekte/stolpersteine |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Frechen]] | |- |[[Freiberg]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-06}} | align="right" | 8 | align="right" | 6. juli 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.juden-in-mittelsachsen.de/stolpersteine/index.html |title=Stolpersteine in Freiberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216175757/http://juden-in-mittelsachsen.de/stolpersteine/index.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Freiberg]] | |- |[[Freiburg im Breisgau]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2002-10-21}} | align="right" | 196 | align="right" | 28. septembar 2007<ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.freiburg-im-netz.de/stolpersteine/stolpdoku.php Freiburg im Netz: Stolpersteine – Dokumentation]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Freiburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Freiburg im Breisgau]] |- |[[Freising]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-29}} | align="right" | 13 | align="right" | 9. august 2007<ref>{{Cite web |url=http://alt.stolpersteine-muenchen.de/Archiv/Presse/070809-mm-freising.htm |title=Archiv Münchner Merkur |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=10. 6. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610121653/http://alt.stolpersteine-muenchen.de/Archiv/Presse/070809-mm-freising.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Freren]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-06-12}} | align="right" | 27 | align="right" | 12. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.freren.de/aktuell/2012/stolpersteine/Bericht%20Stolpersteine.htm |title=freren.de: ''Stolpersteine in Freren'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=15. 3. 2014 |archive-url=https://archive.today/20140315091138/http://www.freren.de/aktuell/2012/stolpersteine/Bericht%20Stolpersteine.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Friedrichroda]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-09}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Friedrichroda]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine im Landkreis und in der Stadt Gotha]] |- |[[Friedrichsdorf]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Friedrichshafen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013}} | align="right" | 1 | align="right" | 9. novembar 2013<ref>[http://www.schwaebische.de/region/bodensee/friedrichshafen/stadtnachrichten-friedrichshafen_artikel,-Stolperstein-fuer-Elsa-Hammer-_arid,5496429.html Stolperstein Elsa Hammer]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Friedrichshafen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Friedrichshafen]] |- |[[Friedrichstadt]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-09-02}} | align="right" | 25 | align="right" | <ref>[http://www.akens.org/akens/texte/stolpersteine/Friedrichstadt.pdf Verlegung von Stolpersteinen in Friedrichstadt] (PDF)</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Friedrichstadt]] | |- |[[Fritzlar]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03-07}} | align="right" data-sort-value="53" | mind. 53 | align="right" | 2007<ref>{{Cite web |url=http://kulturvereinfritzlar.de/drupal/?q=node%2F76 |title=Kulturverein Fritzlar |access-date=19. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323131431/http://kulturvereinfritzlar.de/drupal/?q=node%2F76 |archive-date=23. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Fritzlar]] | |- |[[Fröndenberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-21}} | align="right" | 26 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/wp/staedte/froendenberg/neue-stolpersteine-sind-verlegt-id2233400.html |title=Neue Stolpersteine sind verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160532/http://www.derwesten.de/wp/staedte/froendenberg/neue-stolpersteine-sind-verlegt-id2233400.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Fürstenwalde/Spree]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-30}} | align="right" | 42 | align="right" | 7. maj 2013<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Fürstenwalde/Spree]] | |- |[[Gaggenau]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-07}} | align="right" | 10 | align="right" | 9. novembar 2013<ref>[http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_Gaggenau Stolpersteine in Gaggenau]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gaggenau]] | |- |[[Gartz (Oder)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-08}} | align="right" | 5 | align="right" | 8. august 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Garz/Rügen]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-02}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Gau-Bickelheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-04}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Gaukönigshofen]]<!--auch Ortsteil Acholdshausen--> |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-24}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Gehrden]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-12}} | align="right" | 2 | align="right" | 12. novembar 2008 | | |- |[[Geilenkirchen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-05}} | align="right" | 8 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.geilenkirchen.de/aktuelles/details/Erste-Stolpersteine-in-Geilenkirchen-verlegt-865f/ |title=Erste Stolpersteinverlegung in Geilenkirchen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924021233/http://www.geilenkirchen.de/aktuelles/details/Erste-Stolpersteine-in-Geilenkirchen-verlegt-865f/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Geldern]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-12-15}} | align="right" | 39 | align="right" | 17. august 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-fuer-geldern.de/Stolpersteine_in_Geldern.html |title=''Stolpersteine in Geldern'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203090016/http://www.stolpersteine-fuer-geldern.de/Stolpersteine_in_Geldern.html |archive-date=3. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Geldern]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Geldern]] |- |[[Gelnhausen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-20}} | align="right" data-sort-value="35" | mind. 35 | align="right" | <ref>[http://www.stolpersteins-gelnhausen.org/index.php/de/ Interessengemeinschaft Gelnhausen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gelnhausen]] | |- |[[Gelsenkirchen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-07}} | align="right" | 119 | align="right" | 12. decembar 2014<ref>[http://www.stolpersteine-gelsenkirchen.de/ ''Stolpersteine Gelsenkirchen'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gelsenkirchen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Gelsenkirchen]] |- |[[Gemünden am majn]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-28}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2009-09-28}}<ref>[http://www.majnpost.de/regional/majn-spessart/Sechs-Stolpersteine-in-Gemuenden-verlegt;art768,5307546 ''Sechs Stolpersteine in Gemünden verlegt'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Gengenbach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05-26}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2009-05-26}}<ref>{{Cite web |url=http://www.bo.de/lokales/kinzigtal/gengenbach-erhaelt-sechs-denkwuerdige-stolpersteine |title=''Gengenbach erhält sechs denkwürdige »Stolpersteine«'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150613081856/http://www.bo.de/lokales/kinzigtal/gengenbach-erhaelt-sechs-denkwuerdige-stolpersteine |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Georgsmarienhütte]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-28}} | align="right" | 5 | align="right" | 28. februar 2014<ref>[http://www.georgsmarienhuette.de/internet/page.php?site=14&id=14001238 georgsmarienhuette.de: ''Fünf Stolpersteine im Stadtgebiet verlegt'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Gera]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-07}} | align="right" | 51 | align="right" | 9. decembar 2013<ref>[http://gera.otz.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Gera-hat-10-neue-Stolpersteine-Schicksale-im-Strassenpflaster-824716664 Gera hat 10 neue Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gera]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Gera]] |- |[[Gerlingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-13}} | align="right" | 1 | align="right" | 11. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.gerlingen.de/,Lde/start/Stadtinfo/Stolperstein+Johanna+Schweizer.html |title=Stolperstein Gerlingen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305124444/http://www.gerlingen.de/,Lde/start/Stadtinfo/Stolperstein+Johanna+Schweizer.html |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Gernsheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-25}} | align="right" | 4 | align="right" | 25. juni 2013<ref>[http://www.echo-online.de/region/gross-gerau/gernsheim/Stolpersteine-in-Gernsheim-verlegt;art1236,4059852 Stolpersteine in Gernsheim verlegt]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Gerolzhofen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2014-12-01}} | align="right" | 3 | align="right" | 1. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.gerolzhofen.de/Verlegung-von-Stolpersteinen-in-Gerolzhofen-Marktstrasse-7_Veranstaltungen_60990_kkdetail_view_verans.html |title=''Verlegung von Stolpersteinen in Gerolzhofen, Marktstraße 7'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924021858/http://www.gerolzhofen.de/Verlegung-von-Stolpersteinen-in-Gerolzhofen-Marktstrasse-7_Veranstaltungen_60990_kkdetail_view_verans.html |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Gladbeck]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-31}} | align="right" | 70 | align="right" | 11. decembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.gladbeck.de/Leben_Wohnen/Stadtportrait/Stolpersteine/autostart.asp?highmajn=4&highsub=3&highsubsub=4 |title=Das Projekt „Stolpersteine in Gladbeck“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=7. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307022258/http://www.gladbeck.de/Leben_Wohnen/Stadtportrait/Stolpersteine/autostart.asp?highmajn=4&highsub=3&highsubsub=4 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | <!-- Gleidingen Ortsteil von Laatzen; siehe dort --> |- |[[Glinde]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-06}} | align="right" data-sort-value="1" | 1<ref group="F">Es handelt sich um eine Stolperschwelle (100 x 10&nbsp;cm)</ref> | align="right" | 6. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.glinde.de/index.php?id=92&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1855 |title=glinde.de: ''Stolperschwelle in Glinde erinnert an das Lager Glinde Wiesenfeld'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=27. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127150331/http://www.glinde.de/index.php?id=92&tx_ttnews%5Btt_news%5D=1855 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Gießen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-26}} | align="right" | 126 | align="right" | {{SortDate|2013-08-26}}<ref>[http://www.stolpersteine-giessen.de/ Stolpersteine Gießen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gießen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Gießen]] |- |[[Goch]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-10-04}} | align="right" | 43 | align="right" | 9. decembar 2014<ref>[http://wp.ge-mittelkreis.de/index.html ''20 neue Stolpersteine in Goch'']</ref> | | |- |[[Göppingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-27}} | align="right" data-sort-value="15" | mind. 15 | align="right" | 28. august 2012<ref>[http://www.swp.de/goeppingen/lokales/goeppingen/15-Stolpersteine-in-Goeppingen-verlegt;art5583,1608320 Neue Stolpersteine verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Görlitz]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-09}} | align="right" | 15 | align="right" | 26. juli 2012<ref>[http://www.stadtwiki-goerlitz.de/index.php?title=Stolpersteine Stadtwiki Görlitz]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Görlitz]] | |- |[[Gotha]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-05}} | align="right" | 44 | align="right" | 8. novembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.gotha.de/rathaus-politik/detail-neues-aus-dem-gothaer-rathaus/article/nacht_der_erinnerung_am_9_novembar.html |title=Nacht der Erinnerung am 9. novembar |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=25. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325175358/http://www.gotha.de/rathaus-politik/detail-neues-aus-dem-gothaer-rathaus/article/nacht_der_erinnerung_am_9_novembar.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gotha]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine im Landkreis und in der Stadt Gotha]] |- |[[Göttingen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-26}} | align="right" | 5 | align="right" | 26. maj 2012 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Göttingen]] | |- |[[Grafrath]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2015-05-27}} | align="right" | 1 | align="right" | 27. maj 2015 <ref>[http://www.merkur.de/lokales/fuerstenfeldbruck/grafrath/grafrath-bekommt-einen-stolperstein-4975199.html ''Grafrath bekommt einen Stolperstein'']</ref> | | |- |[[Greifswald]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-10}} | align="right" | 13 | align="right" | 23. maj 2013 <ref>{{Cite web |url=http://www.uni-greifswald.de/leben/engagement/stolpersteine-2013.html |title=Stolpersteinweg 2013 |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429204100/http://www.uni-greifswald.de/leben/engagement/stolpersteine-2013.html |archive-date=29. 4. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Greifswald]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Greifswald]] |- |[[Greimerath (bei Trier)]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-21}} | align="right" | 5 | align="right" | {{SortDate|2011-09-21}}<ref>[http://www.volksfreund.de/nachrichten/region/hochwald/aktuell/Heute-in-der-Hochwald-Zeitung-Stolpern-mit-Kopf-und-Herz;art804,2206116 ''Stolpern mit Kopf und Herz''] Verlegung Greimerath</ref> | | |- |[[Grevenbroich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-10}} | align="right" data-sort-value="40" | ca. 40 | align="right" | 9. decembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-grevenbroich.de/16.html Übersicht Stolpersteine Grevenbroich]</ref><ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/grevenbroich/gunter-demnig-verlegt-neue-stolpersteine-aid-1.3879040 ''Gunter Demnig verlegt neue „Stolpersteine“'']</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Grevenbroich]] |- |[[Griesheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-04}} | align="right" data-sort-value="2" | mind. 2 | align="right" | mart 2013<ref>[http://www.ghs-griesheim.eu/index.php/praeventions-und-gesundheitsfoerderung/schule-ohne-rassismus-schule-mit-courage Stolpersteine zum zweiten Mal verlegt]</ref> | align="center" | | |- |[[Grimma]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2010-08-20}} | align="right" | 18 | align="right" | <ref>[http://www.ndk-wurzen.de/Aktuelles/Pressespiegel/9--novembar---Mahnwache-und-Stolpersteine-putzen-in-Grimma/448d1569s50/ Stolpersteine putzen in Grimma]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Gröbenzell]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-03-22}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>[http://www.merkur-online.de/lokales/fuerstenfeldbruck/landkreis/groebenzell-bekommt-stolperstein-holocaust-opfer-1138830.html Gröbenzell bekommt Stolperstein]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Gröbenzell]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Gröbenzell]] |- |[[Gronau (Westf.)]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-11}} | align="right" | 42 | align="right" | 9. decembar 2014<ref>[http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Borken/Gronau/1815231-Erinnerung-an-Rudi-Steffens-Stolpersteine-verhindern-Vergessen ''Stolpersteine verhindern Vergessen'']</ref> | | |- |[[Groß-Gerau]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-16}} | align="right" | 18 | align="right" | april 2014<ref>[http://www.erinnerung.org/gg/stst.html Stolpersteine für Groß-Gerau]</ref> | | |- |[[Großkarlbach]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-04}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Grünheide (Mark)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-02}} | align="right" | 8 | align="right" | 2. april 2013<ref name="brandenburg" /><ref>[http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1097841 ''Stolpersteine können in Grünheide verlegt werden .''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306110556/http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1097841|date=6. 3. 2016}} In: ''[[Märkische Oderzeitung]]'', 2. februar 2013.</ref> | | |- |[[Guben]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-09}} | align="right" | 23 | align="right" | 21. mart 2011<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Guben]] | |- |[[Gudensberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-11}} | align="right" | 31 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.gudensberg.de/index.php?option=com_content&view=article&id=67&Itemid=233 |title=Stolpersteine in Gudensberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305020601/http://gudensberg.de/index.php?id=67&itemid=233&option=com_content&view=article |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Güstrow]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-27}} | align="right" | 17 | align="right" | 4. novembar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.guestrow-tourismus.de/stolpersteine-erinnern-g%C3%BCstrower-holocaust-opfer |title=''„Stolpersteine“ erinnern an Güstrower Holocaust- Opfer'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103215003/http://www.guestrow-tourismus.de/stolpersteine-erinnern-g%C3%BCstrower-holocaust-opfer |archive-date=3. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Gütersloh]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-11}} | align="right" | 44 | align="right" | 18. decembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.guetersloh.de/Z3VldGVyc2xvaGQ0Y21zOjY0NjM2.x4s |title=Stolpersteine zum Gedenken an jüdische Mitbürger |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924024113/http://www.guetersloh.de/Z3VldGVyc2xvaGQ0Y21zOjY0NjM2.x4s |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Guxhagen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Haan]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-16}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hachenburg]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-09}} | align="right" | 42 | align="right" | 27. august 2013<ref>[http://www.ak-kurier.de/akkurier/www/artikel/23704-auch-in-hachenburg-stolpersteine-verlegt Zweite Verlegeaktion in Hachenburg]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hachenburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hachenburg]] |- |[[Hagen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-27}} | align="right" data-sort-value="12" | mind. 12 | align="right" | 17. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-hagen.de/ |title=Förderverein Stolpersteine Hagen e. V. |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=18. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218093441/http://stolpersteine-hagen.de/ |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Hagen am Teutoburger Wald]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 12. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.hagen-atw.de/magazin/artikel.php?artikel=439&menuid=29 |title=hagen-atw.de: ''Ein Mensch ist erst vergessen, wenn sein Name vergessen ist'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304214555/http://www.hagen-atw.de/magazin/artikel.php?artikel=439&menuid=29 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Halberstadt]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2014-08-11}} | align="right" | 1 | align="right" | 11. august 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.halberstadt.de/de/index/stolpersteinlegung-fuer-mary-rosner-20050643.html |title=''Stolpersteinlegung für Mary Rosner'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912150324/http://www.halberstadt.de/de/index/stolpersteinlegung-fuer-mary-rosner-20050643.html |archive-date=12. 9. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Halberstadt]] |- |[[Halle (Saale)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2004-05-06}} | align="right" | 212 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.halle.de/index.asp?MenuID=2126 |title=Stolpersteine für Halle – zum Projekt und zum Künstler |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=22. 10. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101022062419/http://www.halle.de/index.asp?MenuID=2126 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Halle (Saale)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Halle (Saale)]] |- |[[Haltern am See]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-02}} | align="right" | 11 | align="right" | <ref>[http://www.haltern.de/Inhalte/Startseite/Sport_Kultur_Freizeit/Kultur/Stolpersteine/_Kuenstler.asp?seite=angebot&id=15926Das Projekt Stolpersteine]</ref> | | |- |[[Hamburg]] |{{ZID|DE-HH}} | align="right" | {{SortDate|2002-07-04}} | align="right" | 4575 | align="right" | 10. oktobar 2013<ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.stolpersteine-hamburg.de/ ''Stolpersteine in Hamburg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hamburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hamburg]] |- |[[Hameln]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-11-26}} | align="right" | 10 | align="right" | 26. novembar 2013<ref>[http://stolpersteine.geschichte-hameln.de/ Stolpersteine in Hameln]</ref> | align="center" | | |- |[[Hamm]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-04}} | align="right" | 67 | align="right" | 16. decembar 2013<ref>[http://www.hammwiki.de/wiki/Stolpersteine Hammwiki]</ref> | | |- |[[Hammersbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2015-02-11}} | align="right" | 6 | align="right" | 11. februar 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.hanauer.de/ha_20_110844019-29_Gunter-Demnig-verlegt-erste-Stolpersteine-in-Markoumlbel.html |title=''Gunter Demnig verlegt erste Stolpersteine in Marköbel'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402173725/http://www.hanauer.de/ha_20_110844019-29_Gunter-Demnig-verlegt-erste-Stolpersteine-in-Markoumlbel.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Hannover]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-12-06}} | align="right" | 270 | align="right" | 18. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.hannover.de/Kultur-Freizeit/Architektur-Geschichte/Stadtgeschichte/Stolpersteine/Liste-der-verlegten-Stolpersteine |title=hannover.de: ''Liste der verlegten Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429053656/http://www.hannover.de/Kultur-Freizeit/Architektur-Geschichte/Stadtgeschichte/Stolpersteine/Liste-der-verlegten-Stolpersteine |archive-date=29. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hannover]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hannover]] |- |[[Haren (Ems)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-15}} | align="right" | 12 | align="right" | 15. juli 2009<ref>[http://hiebing.de/majn/front_content.php?idcat=77&idart=330 ''Steine gegen das Vergessen.'']{{Mrtav link|datum=Novembar 2019|bot=InternetArchiveBot}} In: ''[[Meppener Tagespost]]'', 17. juli 2009</ref> | align="center" | | <!-- Harmuthsachsen Stadtteil von Waldkappel; siehe dort --> |- |[[Haselünne]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2004-11-10}} | align="right" data-sort-value="12" | mind. 12 | align="right" | 4. oktobar 2006 | | |- |[[Hattersheim am majn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-09}} | align="right" | 78 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.hattersheim.de/stolpersteine/ |title=Stolpersteine in Hattersheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=25. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165819/https://www.hattersheim.de/stolpersteine |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Eddersheim]] | |- |[[Hattingen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-12-13}} | align="right" | 11 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.archiv.hattingen.de/stolpersteine.php |title=Hattinger Kurzchronik |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20131017175043/http://www.archiv.hattingen.de/stolpersteine.php |archive-date=17. 10. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hattingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hattingen]] |- |[[Hausach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05-23}} | align="right" | 3 | align="right" | {{SortDate|2009-05-23}}<ref>[http://www.hausach.de/BUeRGERINFO/Geschichte-Hausachs/STOLPERSTEINE-fuer-Hausach ''Stolpersteine für Hausach'']</ref> | | |- |[[Havelberg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2014-10-23}} | align="right" | 4 | align="right" | 23. oktobar 2014 | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Havelberg]] |- |[[Havixbeck]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-05}} | align="right" | 7 | align="right" | | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Havixbeck]] |- |[[Heide (Holstein)|Heide]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-21}} | align="right" | 7 | align="right" | <ref name="akens" /><ref name="stolpersteine-dithmarschen.tk">{{Cite web |url=http://stolpersteine-dithmarschen.tk/ |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=19. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219230717/http://www.stolpersteine-dithmarschen.tk/ |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Heidelberg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-12}} | align="right" | | align="right" | 13. oktobar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.bruchsal.org/story/heidelberg-erste-stolpersteine-verlegt |title=erste Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808055927/http://www.bruchsal.org/story/heidelberg-erste-stolpersteine-verlegt |archive-date=8. 8. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Heidelberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Heidelberg]] |- |[[Heidenheim an der Brenz]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-27}} | align="right" | 12 | align="right" | 10. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.swp.de/heidenheim/lokales/heidenheim/Heidenheim-hat-fuenf-neue-Stolpersteine;art1168893,2194769 |title=Heidenheim hat fünf neue Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=15. 9. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915171428/http://www.swp.de/heidenheim/lokales/heidenheim/Heidenheim-hat-fuenf-neue-Stolpersteine;art1168893,2194769 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Heilbad Heiligenstadt]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Heilbronn]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05}} | align="right" | 41 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.stimmt.de/news/webreporter/vorort/2011/april/art2930,19022 |title=weitere Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131022819/http://www.stimmt.de/news/webreporter/vorort/2011/april/art2930,19022 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Heilbronn]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Heilbronn]] |- |[[Heiligenhaus]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-28}} | align="right" | 4 | align="right" | 24. juni 2008<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/ratingen/vierter-stolperstein-wird-verlegt-aid-1.902293 Heiligenhaus – Vierter Stolperstein wird verlegt]</ref> | | |- |[[Helgoland]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2010-04-17}} | align="right" | 6 | align="right" | 17. april 2010<ref>[http://www.cn-online.de/lokales/news/stolpersteine-auf-helgoland.html ''Stolpersteine auf Helgoland.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524051317/http://www.cn-online.de/lokales/news/stolpersteine-auf-helgoland.html |date=24. 5. 2010 }} In: ''Cuxhavener Nachrichten'', 16. april 2010</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine auf Helgoland]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Helgoland]] |- |[[Hellenthal]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013}} | align="right" data-sort-value="4" | mind. 4 | align="right" | 25. oktobar 2013<ref>[http://www.volksfreund.de/nachrichten/region/pruem/aktuell/Heute-in-der-Pruemer-Zeitung-Erste-Stolpersteine-in-Hellenthal-verlegt;art8111,3684155 Erste Stolpersteine in Hellenthal verlegt]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Helmstedt]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-07}} | align="right" | 9 | align="right" | 7. oktobar 2011<ref name="hemlstedtwiki">[http://www.helmstedt-wiki.de/wiki/Stolpersteine Helmstedt-Wiki: ''Stolpersteine'']</ref> | | |- |[[Hemdingen]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hemer]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-07}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hemsbach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-11}} | align="right" | 22 | align="right" | 24. mart 2009<ref>{{Cite web |url=http://ehemalige-synagoge-hemsbach.de/Stolpersteine-17.html |title=Stolpersteine Hemsbach |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203190049/http://ehemalige-synagoge-hemsbach.de/Stolpersteine-17.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Hennef]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-28}} | align="right" | 12 | align="right" | <ref>[http://www.ksta.de/hennef/denkmal-stolpersteine-gegen-das-vergessen,15189210,22162270.html Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | | |- |[[Hennigsdorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-11}} | align="right" | 9 | align="right" | 11. maj 2006<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Herborn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-12}} | align="right" | 15 | align="right" | <ref>[http://www.lahn-dill.com/johanneum/joomla/index.php?option=com_content&task=view&id=480&Itemid=60 Webseite des Johanneum Gymnasiums zu Stolpersteinen]</ref> | | |- |[[Herbstein]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-05}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Herdecke]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-05}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Herford]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-06}} | align="right" | 123 | align="right" | 5. maj 2011<ref>[http://www.herford.de/Freizeit-Kultur/Geschichte/Stolpersteine Stolpersteine in Herford] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150720220304/http://www.herford.de/Freizeit-Kultur/Geschichte/Stolpersteine |date=20. 7. 2015 }}(PDF)</ref> | align="center" | | |- |[[Hermannsburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-03}} | align="right" | 1 | align="right" | 3. novembar 2011 | | |- |[[Hermaringen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-03}} | align="right" | 1 | align="right" | {{SortDate|2009-10-03}}<ref>[http://www.georg-elser-arbeitskreis.de/texts/hnp20091005.htm ''Vor Georg Elser verneigen''] Verlegung Hermaringen</ref> | | |- |[[Hermeskeil]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-30}} | align="right" | 3 | align="right" | 30. oktobar 2006 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hermeskeil]] |- |[[Herzlake]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-28}} | align="right" | 5 | align="right" | 28. august 2011<ref>[http://www.noz.de/lokales/herzlake/artikel/179237/stolpersteine-erinnern-in-herzlake-an-das-schicksal-der-familie-meyer ''„Stolpersteine“ erinnern in Herzlake an das Schicksal der Familie Meyer. ''] In: ''[[Neue Osnabrücker Zeitung]]'', 30. august 2011</ref> | | |- |[[Herzogenrath]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-18}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Heusenstamm]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-07}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hiddensee]]<!--Ortsteil Vitte--> |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-14}} | align="right" | 6 | align="right" | 16. septembar 2011<ref>[http://blog.insel-hiddensee.eu/2011/09/neue-stolpersteine-auf-hiddensee/ Neue Stolpersteine auf Hiddensee]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Insel Hiddensee]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Insel Hiddensee]] |- |[[Hilchenbach]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-30}} | align="right" | 12 | align="right" | 30. april 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.hilchenbach.de/standard/page.sys/664.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122121156/http://www.hilchenbach.de/standard/page.sys/664.htm |archive-date=22. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hilchenbach]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hilchenbach]] |- |[[Hildburghausen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-05}} | align="right" data-sort-value="25" | mind. 25 | align="right" | {{SortDate|2010-05-31}}<ref>[http://www.insuedthueringen.de/lokal/hildburghausen/hildburghausen/Wider-das-Vergessen;art83436,1548048?fCMS=t87orka1hjj1i47sds7garja86 Wider das Vergessen]</ref> | | |- |[[Hilden]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004}} | align="right" | 35 | align="right" | 14. juli 2009<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/hilden/elf-neue-stolpersteine-aid-1.913002 neue Stolpersteine in Hilden]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hilden]] | |- |[[Hildesheim]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-25}} | align="right" | 41 | align="right" | 9. mart 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.hildesheim.de/staticsite/staticsite.php?menuid=1853&topmenu=404 |title=hildesheim.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924030256/http://www.hildesheim.de/staticsite/staticsite.php?menuid=1853&topmenu=404 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Höchberg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-23}} | align="right" | | align="right" | | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Höchberg]] |- |[[Hochheim am majn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-05}} | align="right" | 43 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.hochheim.de/Buergerservice/Leben-in-Hochheim/Kultur-Freizeit/Kunst-Kultur2/Stolpersteine |title=Stolpersteine in Hochheim am majn |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203065343/http://www.hochheim.de/Buergerservice/Leben-in-Hochheim/Kultur-Freizeit/Kunst-Kultur2/Stolpersteine |archive-date=3. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Massenheim (Hochheim am majn)]] | |- |[[Hockenheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-11-07}} | align="right" | 17 | align="right" | 14. oktobar 2013<ref>[http://www.morgenweb.de/region/schwetzinger-zeitung-hockenheimer-tageszeitung/hockenheim/den-opfern-wieder-einen-namen-geben-1.1241071 Den Opfern wieder einen Namen geben]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hockenheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hockenheim]] |- |[[Hofheim am Taunus]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-22}} | align="right" | 13 | align="right" | 22. april 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.hofheim.de/Themen/Stadtportrait/Stolpersteine/ |title=Stolpersteine in Hofheim am Taunus |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121117002050/http://www.hofheim.de/Themen/Stadtportrait/Stolpersteine/ |archive-date=17. 11. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hofheim am Taunus]] | <!-- Hohenlimburg Ortsteil von Hagen; siehe dort --> |- |[[Hohen Neuendorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-30}} | align="right" | 11 | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}}<ref name="moz.de">{{Cite web |url=http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1379771 |title=''Fünf glänzende Gesten der Versöhnung'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150531012128/http://www.moz.de/artikel-ansicht/dg/0/1/1379771 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Homberg (Efze)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03}} | align="right" | 6 | align="right" | 2004<ref>[http://www.boelling.de/homberg/bilderbuch/bilder/stolpersteine/stolpersteine_05.htm Stolpersteine in Homberg]</ref> | | |- |[[Horb am Neckar]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2011-11}} | align="right" | 3 | align="right" | 28. novembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.neckar-chronik.de/Home/nachrichten/nachrichten-horb_artikel,-Stolpersteine-erinnern-an-das-Schicksal-einstiger-juedischer-Mitbuerger-_arid,154805.html |title=Stolpersteine erinnern |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=9. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209055908/http://www.neckar-chronik.de/Home/nachrichten/nachrichten-horb_artikel,-Stolpersteine-erinnern-an-das-Schicksal-einstiger-juedischer-Mitbuerger-_arid,154805.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | <!-- Hörlitz Ortsteil von Schipkau; siehe dort --> |- |[[Horstmar]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-10}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Hötensleben]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2014-04-23}} | align="right" | 3 | align="right" | 24. april 2014<ref>[http://www.obere-aller.de/news/1/236426/nachrichten/236426.html Nur der Kopf stolpert]</ref> | | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hötensleben]] |- |[[Höxter]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-10}} | align="right" | 50 | align="right" | {{SortDate|2010-03-18}}<ref>[http://www.jacob-pins.de/?article_id=32 Stolpersteine in Höxter]</ref><ref>[http://dorf-ottbergen.de.tl/Stolpersteine-_-Erinnerungen.htm Stolpersteine in Höxter-Ottbergen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Höxter]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Höxter]] |- |[[Hoya]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-20}} | align="right" | 33 | align="right" | 28. maj 2013<ref>[http://www.kreiszeitung.de/lokales/nienburg/hoya-eystrup/neue-stolpersteine-hoya-2810089.html ''15 neue Stolpersteine in Hoya.''] In: ''[[Kreiszeitung]]'', 20. mart 2013</ref> | | |- |[[Hünfeld]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-23}} | align="right" | 14 | align="right" | 23. oktobar 2009<ref>[http://www.juedspurenhuenfelderland.de/zeichen-der-erinnerung/stolpersteine-in-h%C3%BCnfeld/ ''STOLPERSTEINE in Hünfeld'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Hünfeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Hünfeld]] |- |[[Hungen]]<!--Ortsteil Steinheim--> |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-25}} | align="right" | 29 | align="right" | 4. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.michaelgamer.de/page77/index.html |title=''Steinheimer Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813091409/http://www.michaelgamer.de/page77/index.html |archive-date=13. 8. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Hürth]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-29}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Igel (Mosel)|Igel]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-28}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Ihlienworth]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2014-07-17}} | align="right" | 1 | align="right" | 17. juli 2014 | | |- |[[Illingen (Saar)|Illingen]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-19}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Ilmenau]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-22}} | align="right" | 18 | align="right" | 6. maj 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.ilmenau.de/stolpersteine_2008.htm |title=Neue Stolpersteine in Ilmenau |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=11. 6. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611015407/http://www.ilmenau.de/stolpersteine_2008.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Ilsenburg (Harz)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-30}} | align="right" | 10 | align="right" |<ref>{{Cite web |url=http://www.dielinke-harz.de/partei/ortsverbaende/ilsenburg/detail/zurueck/ilsenburg/artikel/verlegung-von-stolpersteinen-in-ilsenburg-am-30102010/ |title=Die Linke, Kreisverband Harz. Abgerufen am 5. juni 2014. |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309232432/http://dielinke-harz.de/partei/ortsverbaende/ilsenburg/detail/zurueck/ilsenburg/artikel/verlegung-von-stolpersteinen-in-ilsenburg-am-30102010 |archive-date=9. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ilsenburg]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ilsenburg (Harz)]] |- |[[Ingelbach]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-04}} | align="right" | 4 | align="right" | 5. novembar 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.ingelbach.de/Ereignisse/stolpersteine/stolpersteine.html |title=Stolpersteine in Ingelbach |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216015436/http://www.ingelbach.de/Ereignisse/stolpersteine/stolpersteine.html |archive-date=16. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ingelbach]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ingelbach]] |- |[[Ingelheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-08-07}} | align="right" | 24 | align="right" | 30. oktobar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.dif-ingelheim.de/content/view/25/53/ |title=Deutsch-Israelischer Freundeskreis Ingelheim e. V.: Stolpersteine – Verbeugung vor den Opfern |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628113059/http://www.dif-ingelheim.de/content/view/25/53 |archive-date=28. 6. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ingelheim]] | align="center" |[[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ingelheim am Rhein]] |- |[[Irsee]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-05-16}} | align="right" | 3 | align="right" | 2. april 2014<ref name="Stolpersteine Lehnhausen"/> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Irsee]] | align="center" | |- |[[Iserlohn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-01-19}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>[http://www.stolpersteine-iserlohn.de/ Stolpersteine in Iserlohn]</ref> | | |- |[[Issum]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-11}} | align="right" | 10 | align="right" | {{SortDate|2011-11-11}}<ref>{{Cite web |url=https://www.issum.de/C12574F3003766B0/html/A1FD8A17F85BD589C12577ED0025E271?opendocument&nid1=71366 |title=''Stolpersteine in Issum |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=29. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141229164248/http://www.issum.de/C12574F3003766B0/html/A1FD8A17F85BD589C12577ED0025E271?opendocument&nid1=71366 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Itzehoe]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-09}} | align="right" | 11 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | |- |[[Jena]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-23}} | align="right" | 16 | align="right" | 7. maj 2008<ref>{{Cite web |url=http://www2.jena.de/stolpersteine/index.htm |title=Stolpersteine in Jena |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140109022151/http://www2.jena.de/stolpersteine/index.htm |archive-date=9. 1. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Jena]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Jena]] |- |[[Joachimsthal (Barnim)|Joachimsthal]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-18}} | align="right" | 2 | align="right" | 18. juli 2007<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Joachimsthal (Brandenburg)]] | |- |[[Kaiserslautern]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-03}} | align="right" data-sort-value="57" | 57 | align="right" | 5. februar 2015<ref>{{Cite web |url=http://stolpersteine.pinyto.de/sonstige_skripte/02_namen.html |title=Stolpersteine in KL |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=17. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150417141205/http://stolpersteine.pinyto.de/sonstige_skripte/02_namen.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kaiserslautern]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kaiserslautern]] <!-- Kaldenkirchen Ortsteil von Nettetal; siehe dort --> |- |[[Kall]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-08-31}} | align="right" | 23 | align="right" | 3. septembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://eifeler-presse-agentur.de/2012/09/leben-juedischer-buerger-wieder-sichtbar-gemacht/ |title=Leben jüdischer Bürger wieder sichtbar |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324074908/http://eifeler-presse-agentur.de/2012/09/leben-juedischer-buerger-wieder-sichtbar-gemacht/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Kamen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-07}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Kamenz]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-13}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kamenz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kamenz]] |- |[[Kampen (Sylt)]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-07}} | align="right" | 1 | align="right" | 2008-05<ref name="akens" /> | align="center" | | |- |[[Kappeln]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2004-08-20}} | align="right" | 7 | align="right" | 2008-05<ref name="akens" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kappeln]] | |- |[[Karben]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-04}} | align="right" | 56 | align="right" | maj 2012<ref>[http://stolpersteine-in-karben.de/ Stolpersteine in Karben]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Karben]] |- |[[Karlsruhe]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-03-18}} | align="right" | 244 | align="right" | 31. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-karlsruhe.de/verlegung-2013/ |title=Stolpersteine Karlsruhe |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150523065007/http://www.stolpersteine-karlsruhe.de/verlegung-2013/ |archive-date=23. 5. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Karlsruhe]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Karlsruhe]] |- |[[Kassel]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-26}} | align="right" | 65 | align="right" | 14. oktobar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kassel]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kassel]] |- |[[Kastellaun]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-22}} | align="right" | 20 | align="right" | {{SortDate|2009-09-22}}<ref>{{Cite web |url=http://www.mehr-hunsrueck.de/reportagen/2009_02/09_22_kastellaun_stolpersteine/index.html |title=''Stolpersteine in Kastellaun'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313202602/http://www.mehr-hunsrueck.de/reportagen/2009_02/09_22_kastellaun_stolpersteine/index.html |archive-date=13. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Kehl]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2011-07-15}} | align="right" | 33 | align="right" | <ref>[http://www.alemannia-judaica.de/kehl_synagoge.htm Stolpersteine werden verlegt]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kehl]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kehl]] |- |[[Kellinghusen]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-14}} | align="right" | | align="right" | | <!-- Keitum Ortsteil der Gemeinde Sylt; siehe dort --> | |- |[[Kempten (Allgäu)]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-15}} | align="right" | 21 | align="right" | 20. juli 2010<ref>[http://www.kreisbote.de/lokales/kempten/unvergessliche-stolpersteine-2570119.html Unvergessliche Stolpersteine]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kempten (Allgäu)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kempten (Allgäu)]] |- |[[Kenzingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-27}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Kiedrich]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-16}} | align="right" | 3 | align="right" | 16. mart 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.kiedrich-geschichte.de/cms/front_content.php?idcatart=67&lang=1&client=1 |title=''Förderkreis Kiedricher Geschichts- und Kulturzeugen e. V.: Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203051916/http://www.kiedrich-geschichte.de/cms/front_content.php?idcatart=67&lang=1&client=1 |archive-date=3. 2. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kiedrich]] | |- |[[Kiel]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-11}} | align="right" | 213 | align="right" | 5. mart 2015 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Kiel]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kiel]] |- |[[Kippenheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-01-13}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.kippenheim.de/kultur-bildung/Stolpersteine.php |title=Projekt „Stolpersteine“ nun auch in Kippenheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=9. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409044600/http://www.kippenheim.de/kultur-bildung/Stolpersteine.php |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Kippenheim]] | |- |[[Kirchen (Sieg)]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2015-02-11}} | align="right" | 3 | align="right" | 11. februar 2015<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/region/lokales/altenkirchen-betzdorf_artikel,-Verbeugung-vor-der-juedischen-Familie-Moses-_arid,1271035.html Verbeugung vor der jüdischen Familie Moses Stolpersteine in Kirchen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Kirchen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kirchen]] |- |[[Kirchheim unter Teck]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-10}} | align="right" | 14 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.kirchheim-teck.de/de/entdecken/In+und+um+Kirchheim/Stolpersteine#faqAnchor_1 |title=Kirchheimer „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140525040436/http://www.kirchheim-teck.de/de/entdecken/In+und+um+Kirchheim/Stolpersteine#faqAnchor_1 |archive-date=25. 5. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kirchheim unter Teck]] | |- |[[Kirchhundem]]<!-- Ortsteil Albaum --> |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-09-17}} | align="right" | 3 | align="right" | 17. septembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.albaum.info/index.php?option=com_content&view=article&id=87:bericht-aktion-stolpersteine&catid=48:mitteilungen&Itemid=64 |title=„Bericht Aktion Stolpersteine“ (Albaum) |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102102621/http://www.albaum.info/index.php?option=com_content&view=article&id=87:bericht-aktion-stolpersteine&catid=48:mitteilungen&Itemid=64 |archive-date=2. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Kirchhundem]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kirchhundem]] |- |[[Kirchlinteln]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-16}} | align="right" | 3 | align="right" | 16. maj 2011<ref>[http://www.weser-kurier.de/region/verden_artikel,-Stolpersteine-sind-sofort-ein-Blickfang-_arid,239378.html ''Stolpersteine sind sofort ein Blickfang.''] In: ''[[Weser-Kurier]]'', 18. maj 2011</ref> | align="center" | | |- |[[Kirkel]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-18}} | align="right" | 3 | align="right" | {{SortDate|2015-04-18}}<ref>{{Cite web |url=http://www.pfaelzischer-merkur.de/lokales/kirkel/kirkel/Kirkel-Kirkel-Hadamar-Nationalsozialisten;art447684,5712371 |title=''Stolpersteine erinnern nun auch in Kirkel an Nazi-Opfer'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=11. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611014803/http://www.pfaelzischer-merkur.de/lokales/kirkel/kirkel/Kirkel-Kirkel-Hadamar-Nationalsozialisten;art447684,5712371 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Kitzingen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Kleinmachnow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-26}} | align="right" | 22 | align="right" | 26. april 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Klingenmünster]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-15}} | align="right" data-sort-value="2" | mind. 2 | align="right" | {{SortDate|2006-06-27}} | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Klingenmünster]] |- |[[Klostermansfeld]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-21}} | align="right" | 2 | align="right" | <ref>[http://www.synagoge-eisleben.de/start/Tagebuch/Eintrage/2008/11/21_Stolpersteine_fur_die_Familie_Bluhm_in_Klostermansfeld.html Synagoge Eisleben – Stolpersteine für die Familie Blum in Klostermansfeld]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | <!--[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Aachen]]--> | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Klostermansfeld]] |- |[[Knüllwald]]<!--Ortsteil Rengshausen--> |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Koblenz]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-01-27}} | align="right" | 51 | align="right" | 21. Januar 2009<ref>[http://mahnmal-koblenz.de/index.php/das-mahnmal/stolpersteine-in-koblenz.html „Stolpersteine“ in Koblenz]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Koblenz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Koblenz]] |- |[[Köln]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|1995-01-04}} | align="right" | 2.026 | align="right" | 9.-11. mart 2015<ref>[http://www.museenkoeln.de/ns-dokumentationszentrum/pages/1194.aspx?s=1194 NS-Dokumentationszentrum der Stadt Köln: ''Stolpersteine | Erinnerungsmale für die Opfer des Nationalsozialismus'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Cologne]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Köln]] |- |[[Kommern]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-04-23}} | align="right" | | align="right" | <ref name="Chronik2003" /> | | |- |[[Königs-Wusterhausen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2005-06-05}} | align="right" | 18 | align="right" | 11. oktobar 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Königslutter am Elm]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-02}} | align="right" | 2 | align="right" | 2. august 2011<ref name="hemlstedtwiki" /> | | |- |[[Königstein im Taunus]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-11-18}} | align="right" | 18 | align="right" | 18. novembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-koenigstein.de/ Stolpersteine in Königstein]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Königswinter]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-15}} | align="right" | 13 | align="right" | 1. decembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.brueckenhofmuseum.de/sonderausst/stolpersteine.html |title=Die Aktion Stolpersteine in Königswinter |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629021228/http://www.brueckenhofmuseum.de/sonderausst/stolpersteine.html |archive-date=29. 6. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Königswinter]] | align="center" | |- |[[Konstanz]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-14}} | align="right" data-sort-value="18" | 159 | align="right" | 28. juni 2014<ref>[http://www.stolpersteine-konstanz.de/ VVN-BdA Kreisvereinigung Konstanz: »Projekte«]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bodensee-woche.de/denkmaler-gegen-das-vergessen-verlegung-von-18-weiteren-stolpersteinen-in-konstanz-60804/ |title=18 weitere Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193031/http://www.bodensee-woche.de/denkmaler-gegen-das-vergessen-verlegung-von-18-weiteren-stolpersteinen-in-konstanz-60804/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Konstanz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Konstanz]] |- |[[Konz]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-20}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2008-10-28}}<ref>{{Cite web |url=http://www.konz.eu/vg_konz/Leben%20in%20Konz/Kunst%20und%20Kultur/Stolpersteine/ |title='' Stolpersteine in der Konzer Martinstraße'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611012607/http://www.konz.eu/vg_konz/Leben%20in%20Konz/Kunst%20und%20Kultur/Stolpersteine/ |archive-date=11. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Konz]] |- |[[Korschenbroich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-10-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Köthen (Anhalt)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-28}} | align="right" | 8 | align="right" | 28. oktobar 2010<ref>[http://www.koethen-anhalt.de/de/aktuelles/dieerstenstolpersteinesindverlegt-104003013273-20013273.html koethen-anhalt.de: ''Die ersten Stolpersteine sind verlegt '']</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Köthen (Anhalt)]] |- |[[Krefeld]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-20}} | align="right" | 41 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.ktginfo.de/Stolpersteine/Startseite |title=Stolpersteine für Krefeld |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120808194928/http://www.ktginfo.de/Stolpersteine/Startseite |archive-date=8. 8. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Krefeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Krefeld]] |- |[[Kremmen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2012-04-30}} | align="right" | 5 | align="right" | 30. april 2012<ref name="brandenburg" /> | align="center" | | align="center" | <!-- Krofdorf-Gleiberg Ortsteil von Wettenberg; siehe dort --> |- |[[Kreuztal]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-11}} | align="right" | 12 | align="right" | {{SortDate|2013-03-11}}<ref>{{Cite web |url=http://www.littfeld.de/die-stolpersteine/ |title=''Zwölf Stolpersteine erinnern an das Schicksal von Kreuztaler Juden'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617220612/http://www.littfeld.de/die-stolpersteine/ |archive-date=17. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Kronberg im Taunus]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Kronshagen]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-24}} | align="right" | 2 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.kronshagen.de/1074.html |title=Stolpersteine in Kronshagen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404010157/http://www.kronshagen.de/1074.html |archive-date=4. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kronshagen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kronshagen]] |- |[[Külsheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2014-07-10}} | align="right" data-sort-value="7" | mind. 7 | align="right" | 10. juli 2014<ref>[http://pags-kuelsheim.de/wordpress/?p=1342 ''Geschichte wird lebendig!'']{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Künzelsau]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007}} | align="right" | 24 | align="right" | 9. februar 2015<ref>[http://www.kuenzelsau.de/de/leben---verwalten/Presse/Nachricht?id=1238 ''Stolpersteine zur Erinnerung''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209191939/http://www.kuenzelsau.de/de/leben---verwalten/Presse/Nachricht?id=1238 |date=9. 2. 2015 }} auf kuenzelsau.de</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Künzelsau]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Künzelsau]] |- |[[Kuppenheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-05}} | align="right" | 10 | align="right" | 2013<ref>[http://realschule-kuppenheim.de/aktuelles-1/ Stolpersteine Kuppenheim]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kuppenheim]] | |- |[[Kusel]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-14}} | align="right" | 26 | align="right" | 20. novembar 2007 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kusel]] |- |[[Laatzen]]<!--u.&nbsp;a. Ortsteil Gleidingen--> |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-12}} | align="right" | 16 | align="right" | 6. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.laatzen.de/Stolpersteine.837.0.html |title=laatzen.de: ''Stolpersteine in Laatzen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313033254/http://www.laatzen.de/Stolpersteine.837.0.html |archive-date=13. 3. 2014 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Ladenburg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-05}} | align="right" | 37 | align="right" | 5. mart 2014<ref>[http://www.ladenburg.de/pdf/stadtarchiv/Stolpersteine_in_Ladenburg.pdf ''Stolpersteine in Ladenburg'' (PDF)]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ladenburg]] | |- |[[Lahr/Schwarzwald|Lahr]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2004-01-12}} | align="right" | 20 | align="right" | 16. april 2013<ref name="Chronik 2004">[https://web.archive.org/web/20050207182636/http://www.stolpersteine.com/chronik.htm Stolperstein-Chronik 2004]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bo.de/lokales/lahr/stolperstein-gegen-vergessen |title=bo.de ''Stolpersteine gegen das Vergessen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419045850/http://www.bo.de/Lokales/Lahr/Stolperstein-gegen-Vergessen |archive-date=19. 4. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lahr/Schwarzwald]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Lahr/Schwarzwald]] |- |[[Lampertheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-23}} | align="right" | 8 | align="right" | 21. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.lampertheimer-zeitung.de/lokales/lampertheim/verbeugung-vor-dem-schicksal_13893897.htm |title=Lampertheim Verbeugung vor dem Schicksal |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130174447/http://www.lampertheimer-zeitung.de/lokales/lampertheim/verbeugung-vor-dem-schicksal_13893897.htm |archive-date=30. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Lamspringe]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-18}} | align="right" | 4 | align="right" | 18. septembar 2013 | | |- |[[Landau in der Pfalz]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-05}} | align="right" | 119 | align="right" | 30. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.landau.de/index.phtml?object=tx%7C1815.20.1&ModID=7&FID=1815.2888.1&sNavID=1815.44 |title=Neue »Stolpersteine« im Ostring |access-date=19. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308223134/http://landau.de/index.phtml?fid=1815.2888.1&modid=7&object=tx%7C1815.20.1&snavid=1815.44 |archive-date=8. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Landshut]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-10}} | align="right" | 20 | align="right" | 11. septembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-landshut.de/ Verein Stolpersteine Landshut]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Langen (Hessen)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Langenfeld (Rheinland)]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Langenlonsheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2011-08}} | align="right" | 11 | align="right" | 1. septembar 2011<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/region/lokales/bad-kreuznach_artikel,-Stolpersteine-erinnern-an-das-Leid-der-Langenlonsheimer-Juden-_arid,299270.html Stolpersteine erinnern]</ref> | | |- |[[Langenselbold]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-14}} | align="right" | | align="right" | 2. decembar 2014 | | |- |[[Langerwehe]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-12-12}} | align="right" | 18 | align="right" | {{SortDate|2011-12-12}}<ref>{{Cite web |url=http://st-martin-langerwehe.kibac.de/gruppen-/kfd |title=„Stolpersteine“ für Langerwehe |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409142519/http://st-martin-langerwehe.kibac.de/gruppen-/kfd |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Langerwehe]] |- |[[Langwedel (Weser)|Langwedel]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-05-16}} | align="right" | | align="right" | 16. maj 2011 | | |- |[[Lathen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-30}} | align="right" | 29 | align="right" | 30. mart 2010<ref>[http://www.lathen.de/cms/front_content.php?client=1&lang=1&parent=653&subid=653&idcat=657&idart=3191 ''In Lathen erinnern „Stolpersteine“ an neun jüdische Familien.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150410015210/http://www.lathen.de/cms/front_content.php?client=1&lang=1&parent=653&subid=653&idcat=657&idart=3191|date=10. 4. 2015}} In: ''[[Ems-Zeitung]]'', 1. april 2010.</ref> | | |- |[[Lauenförde]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-12-10}} | align="right" | 5 | align="right" | 10. decembar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.lauenfoerde.com/stolpersteine/ |title=''Stolpersteine in Lauenförde'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725104656/http://www.lauenfoerde.com/stolpersteine/ |archive-date=25. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Lauterbach (Hessen)|Lauterbach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-05}} | align="right" | 30 | align="right" | <ref>[http://osthessen-news.de/n1203915/lauterbach-drei-weitere-stolpersteine-zum-gedenken-ermordeter-j-discher-mitb-rger.html Drei weitere Stolpersteine]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lauterbach (Hessen)]] | |- |[[Lebach]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2013-08-29}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.gsglebach.de/unterricht/arbeitsgemeinschaften/stolpersteine.html |title=Verlegung von Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=5. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205085132/http://www.gsglebach.de/unterricht/arbeitsgemeinschaften/stolpersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | <!-- Lechenich ist ein Ortsteil von Erftstadt; siehe dort --> |- |[[Legden]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-11}} | align="right" | 4 | align="right" | 11. decembar 2008<ref>[http://www.gemeinde-legden.de/cgi-bin/baseportal.pl?htx=/aktuell_vkarte&Id==41 Legden gedenkt der früheren jüdischen Mitbürger]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Lehrte]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-06-06}} | align="right" | 21 | align="right" | 6. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.lehrte.de/Rathaus/Stadtgeschichte/Stolpersteine/Stolpersteine-verlegt.aspx |title=lehrte.de: ''Stolpersteine in der Stadt Lehrte'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203185142/http://www.lehrte.de/Rathaus/Stadtgeschichte/Stolpersteine/Stolpersteine-verlegt.aspx |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Leipzig]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-03}} | align="right" | 202 | align="right" | Dezember 2013<ref>[https://www.stsg.de/cms/stsg/veranstaltungen/gedenkveranstaltung-verlegung-von-23-neuen-stolp Stolpersteine Leipzig]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Leipzig]] | |- |[[Lemgo]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-03}} | align="right" | 51 | align="right" | 9. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-lemgo.de/www.stolpersteine-lemgo.de/Home.html |title=Stolpersteine in Lemgo |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128141253/http://www.stolpersteine-lemgo.de/www.stolpersteine-lemgo.de/Home.html |archive-date=28. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lemgo]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Lemgo]] |- |[[Lengede]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-24}} | align="right" | 1 | align="right" | 24. novembar 2008<ref>[http://rs-lengede.de/presse/items/pn-realschuelerinnen-erinnern-an-leben-und-tod-des-ns-opfers-karl-zobel.html?file=tl_files/presse/2008_11_25_PN.pdf ''Realschülerinnen erinnern an Leben und Tod des NS-Opfers Karl Zobel.'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019|bot=InternetArchiveBot}} In: ''[[Peiner Nachrichten]]'', 25. novembar 2008.</ref> | | |- |[[Lengerich (Westfalen)|Lengerich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-16}} | align="right" | | align="right" | | | <!-- Lenhausen Ortsteil von Finnentrop; siehe dort --> |- |[[Lennestadt]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-30}} | align="right" | 15 | align="right" | 30. april 2008 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lennestadt]] | align="center" | |- |[[Letschin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-12}} | align="right" | 1 | align="right" | 12. juli 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.spd-letschin.de/index.php?mod=content&menu=15&page_id=2048 |title=Erster Stolperstein |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202075905/http://www.spd-letschin.de/index.php?mod=content&menu=15&page_id=2048 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Leubsdorf (am Rhein)|Leubsdorf]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-12-17}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Leuna]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-17}} | align="right" | 1 | align="right" | 17. oktobar 2011<ref>[http://www.geschichtswerkstatt-merseburg.de/historische-und-erinnerungsorte/stolpersteine.php Stolpersteine in Leuna]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Leuna]] |- |[[Leverkusen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2001-05}} | align="right" data-sort-value="14" | mind. 14 | align="right" | 16. maj 2006<ref name="Chronik2003" /> | align="right" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Leverkusen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Leverkusen]] |- |[[Liebenburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-01-23}} | align="right" | 10 | align="right" | 23. Januar 2012<ref>[http://www.klinik-dr-fontheim.de/fileadmin/media/Downloads/Presseartikel/Geschichte_GS-Ztg_04.07.12Stolpersteine_Liebenburg.JPG ''Israelis an den Stolpersteinen.''] In: ''[[Goslarsche Zeitung]]'', 4. juli 2012.</ref> | | |- |[[Liebenwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-30}} | align="right" | 8 | align="right" | 30. juni 2010<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Lieberose]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-12}} | align="right" | 7 | align="right" | 12. oktobar 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Lilienthal]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-18}} | align="right" | | align="right" | 18. april 2006 | | |- |[[Linden (Hessen)|Linden]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-26}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Lindenberg im Allgäu]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-13}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Lindow (Mark)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-09}} | align="right" | 2 | align="right" | 9. august 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.lindow-mark.de/index.php/stolpersteine |title=lindow-mark.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710221349/http://www.lindow-mark.de/index.php/stolpersteine |archive-date=10. 7. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lindow (Mark)]] | |- |[[Lingen (Ems)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-21}} | align="right" | 38 | align="right" | 18. februar 2011<ref>[http://www.lingen.de/leben_und_wohnen/stadtportraet/sehenswertes/stolpersteine_1.html lingen.de: ''Stolpersteine'']</ref> | | |- |[[List (Sylt)|List]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-07}} | align="right" | 1 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | |- |[[Losheim am See]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-21}} | align="right" | 4 | align="right" | {{SortDate|2009-09-21}}<ref>{{Cite web |url=http://www.losheim-stausee.de/gemeinde-losheim/presseinformation/pressemeldung-anzeigen/artikel/1/mit-den-sto.html |title=''Erinnerungsmale für Losheimer jüdische Nazi-Opfer verlegt'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20150616073344/http://www.losheim-stausee.de/gemeinde-losheim/presseinformation/pressemeldung-anzeigen/artikel/1/mit-den-sto.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Löningen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 10. novembar 2011<ref>[http://www.nwzonline.de/cloppenburg/bildung/stolpersteine-erinnern-an-geschwister-steinburg_a_1,0,556640442.html ''„Stolpersteine“ erinnern an Geschwister Steinburg.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 11. novembar 2011</ref> | | |- |[[Lübben (Spreewald)]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2004-03-11}} | align="right" | 8 | align="right" | 10. septembar 2009<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Lübbenau/Spreewald]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-20}} | align="right" | 1 <!-- Verlegung von zweitem Stolperstein für 2015 geplant --> | align="right" | 20. mart 2014<ref>[http://www.lr-online.de/regionen/luebbenau-calau/Erster-Stolperstein-in-Luebbenau-verlegt;art13825,4532470 Erster „Stolperstein“ in Lübbenau verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Lübeck]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-04-01}} | align="right" | 162 | align="right" | 6. maj 2014<ref name="akens" /><ref name="Chronik2003" /><ref>[http://www.stolpersteine-luebeck.de/ Stolpersteine für Lübeck]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Lübeck]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Lübeck]] |- |[[Lübtheen]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-16}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Luckau]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 10. septembar 2008<ref>[http://www.lr-online.de/regionen/luckau/Stolpersteine-in-Luckau;art1062,2167329,0 ''Stolpersteine in Luckau.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308033226/http://www.lr-online.de/regionen/luckau/Stolpersteine-in-Luckau;art1062,2167329,0|date=8. 3. 2016}} In: ''[[Lausitzer Rundschau]]'', 11. septembar 2008.</ref> | | |- |[[Luckenwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-22}} | align="right" | 12 | align="right" | 13. oktobar 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Lüdinghausen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-06-02}} | align="right" | 28 | align="right" | 3. juni 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Coesfeld/Luedinghausen/2009/04/Luedinghausen-Noch-mehr-Stolpersteine-und-ein-Buch |title=Noch mehr Stolpersteine und ein Buch |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140523/http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Coesfeld/Luedinghausen/2009/04/Luedinghausen-Noch-mehr-Stolpersteine-und-ein-Buch |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Ludwigsburg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-27}} | align="right" | 50 | align="right" | 21. februar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ludwigsburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ludwigsburg]] |- |[[Ludwigshafen am Rhein]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-22}} | align="right" | 145 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.ludwigshafen-setzt-stolpersteine.de/startseite/ |title=Ludwigshafen setzt Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=27. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627212808/http://www.ludwigshafen-setzt-stolpersteine.de/startseite/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ludwigshafen am Rhein]] | |- |[[Lüneburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-03-31}} | align="right" | 36 | align="right" | 19. februar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-lueneburg.de/ |title=''Stolpersteine in Lüneburg'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 8. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813095912/http://www.stolpersteine-lueneburg.de/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lueneburg.de/desktopdefault.aspx/tabid-3553/ |title=lueneburg.de: ''Stolpersteine im Lüneburger Stadtgebiet'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405071046/http://www.lueneburg.de/desktopdefault.aspx/tabid-3553/ |archive-date=5. 4. 2014 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Lünen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-07}} | align="right" | 7 | align="right" | 22. april 2014<ref>[http://www.ruhrnachrichten.de/staedte/luenen/Erinnerung-an-juedische-Mitbuerger;art928,655786 ''Erinnerung an jüdische Mitbürger.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924130228/http://www.ruhrnachrichten.de/staedte/luenen/Erinnerung-an-juedische-Mitbuerger;art928,655786|date=24. 9. 2015}} In: ''[[Ruhr-Nachrichten]]'', 31. august 2009.</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste_der_Stolpersteine_in_Lünen]] |- |[[Lutherstadt Eisleben]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-22}} | align="right" data-sort-value="16" | 16 | align="right" | 26. juli 2010<ref>[http://www.mz-web.de/eisleben/mansfeld-suedharz-drei-stolpersteine-fuer-familie-bratel,20640972,17710084.html 3 Stolpersteine für Familie Bratel]{{Mrtav link}}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste_der_Stolpersteine_in_Lutherstadt_Eisleben]] |- |[[Lutherstadt Wittenberg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-19}} | align="right" | 30 | align="right" | 25. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.wittenberg.de/staticsite/staticsite.php?menuid=1720&topmenu=1076 |title=Lutherstadt Wittenberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=22. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222095736/http://www.wittenberg.de/staticsite/staticsite.php?menuid=1720&topmenu=1076 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste_der_Stolpersteine_in_Lutherstadt_Wittenberg]] |- |[[Magdeburg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-18}} | align="right" | 389 | align="right" | 24. oktobar 2014<ref>[http://www.unser-magdeburg.de/magdeburg-akutell/magdeburg-aktuell/134-18-weitere-stolpersteine-erinnern-an-das-schicksal-magdeburger-opfer-des-nationalsozialismus.html ''18 weitere Stolpersteine erinnern an das Schicksal Magdeburger Opfer des Nationalsozialismus'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | <!-- Mahlow Ortsteil von Blankenfelde-Mahlow; siehe dort --> |- |[[Mainbernheim]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-12}} | align="right" data-sort-value="9" | mind. 9 | align="right" | 15. februar 2008<ref name="majnPost">[http://www.majnpost.de/regional/kitzingen/Stolpersteine-gegen-das-Vergessen;art773,4347419 Stolpersteine – gegen das Vergessen]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in majnbernheim]] | |- |[[Maintal]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-06}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Mainz]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-05}} | align="right" | 15 | align="right" | 23. Januar 2009<ref>[http://www.majn-rheiner.de/region/objekt.php3?artikel_id=3596571 majn-Rheiner vom 20. Januar 2009: Topographie des Gedenkens / Elf neue „Stolpersteine“ in Finthen und Kaiserstraße erinnern an NS-Opfer]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Malsch (Landkreis Karlsruhe)|Malsch]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-11}} | align="right" | 30 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.heimatfreunde-malsch.de/stolpersteine.htm |title=Stolpersteine in Malsch |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130917031653/http://www.heimatfreunde-malsch.de/stolpersteine.htm |archive-date=17. 9. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Malsch]] | align="center" | |- |[[Mannheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-05}} | align="right" | 91 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Mannheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Mannheim]] |- |[[Marburg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-03-20}} | align="right" | 30 | align="right" | <ref>[http://www.geschichtswerkstatt-marburg.de/projekte/ststmrkarten.php Stolpersteine Marburg]</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Marburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Marburg]] |- |[[Markkleeberg]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-05}} | align="right" | 4 | align="right" | 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.kompetent-mit-medien.de/Material/Holocaust/Begegnungen/Orte/Orte_Markkleeb/Orte_Markkleeb.html |title=Stolpersteine in Markkleeberg |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102123119/http://www.kompetent-mit-medien.de/Material/Holocaust/Begegnungen/Orte/Orte_Markkleeb/Orte_Markkleeb.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Marktbreit]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-12}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Marl]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-07}} | align="right" | 2 | align="right" | <ref>[http://www.lokalkompass.de/marl/politik/stolpersteine-in-der-huelser-fussgaengerzone-erinnern-an-die-reichspogromnacht-am-9-novembar-1938-d367731.html Stolpersteine in Marl Hüls]</ref> | | |- |[[Maßbach]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-04}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.hauptschule-massbach.de/index.php/aktionen/11-schuljahr-2012-13/19-verlegung-der-stolpersteine |title=Stolpersteinverlegung in Maßbach |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031215754/http://www.hauptschule-massbach.de/index.php/aktionen/11-schuljahr-2012-13/19-verlegung-der-stolpersteine |archive-date=31. 10. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Mechernich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-19}} | align="right" | 5 | align="right" | 19. septembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.mechernich.de/seiten/aktuelles/2008/09/Stolpersteinaktion_Mechernich.php |title=Erste Stolpersteinaktion in Mechernich |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110938/http://mechernich.de/seiten/aktuelles/2008/09/Stolpersteinaktion_Mechernich.php |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Meckenheim (Rheinland)|Meckenheim]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-16}} | align="right" | 25 | align="right" | 16. decembar 2009<ref>[http://www.meckenheim.de/cms117/aktuelles/mitteilungen_rathaus/artikel/18896/ ''Meckenheim erinnert an ermordete jüdische Bürger / Gunter Demnig verlegt „Stolpersteine“'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meckenheim]] | |- |[[Meerbusch]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-12-10}} | align="right" | 14 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meerbusch]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Osterath]] |- |[[Meinerzhagen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-26}} | align="right" | 34 | align="right" | 17. novembar 2014<ref>[http://www.come-on.de/lokales/meinerzhagen/stolpersteine-erinnern-opfer-nazi-terrors-4457204.html]</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Meinerzhagen]] |- |[[Meiningen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-31}} | align="right" | 14 | align="right" | 25. septembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.weltkulturwoche.net/index.php/Links/102 |title=Weltkulturwoche.de 2011 |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714113230/http://www.weltkulturwoche.net/index.php/Links/102 |archive-date=14. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meiningen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Meiningen]] |- |[[Meisenheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-23}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Meißen]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-26}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2013-12-05}}<ref>{{Cite web |url=http://www.stadt-meissen.de/6207.html |title=Vier neue Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 10. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161016123422/http://www.stadt-meissen.de/6207.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meißen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Meißen]] |- |[[Meitingen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-12}} | align="right" | 3 | align="right" | 12. novembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.stadtzeitung.de/nachrichten/augsburg-land/Meitingen-Stolpersteine-erinnern-an-Naziopfer;art479,5185 |title=''Meitingen: „Stolpersteine“ erinnern an Naziopfer'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409172453/http://www.stadtzeitung.de/nachrichten/augsburg-land/Meitingen-Stolpersteine-erinnern-an-Naziopfer;art479,5185 |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Meitingen]] | |- |[[Meldorf]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2008-08-08}} | align="right" | 2 | align="right" | 9. august 2008<ref name="stolpersteine-dithmarschen.tk"/><ref>{{Cite web |url=http://de.indymedia.org/2008/08/224193.shtml |title=Stolpersteine in Meldorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=8. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408234257/http://de.indymedia.org/2008/08/224193.shtml |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Melle]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-10-19}} | align="right" | 14 | align="right" | 4. juni 2012 | | |- |[[Melsungen]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-04-28}} | align="right" | 42 | align="right" | 26. mart 2014<ref>[http://www.stolpersteine-melsungen.de/ Stolpersteine Melsungen]</ref> | | |- |[[Meppen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-27}} | align="right" | 25 | align="right" | 2008-02-20<ref>{{Cite web |url=http://www.meppen.de/stadtportraetgeschichte/stolpersteine.html |title=Stolpersteine in Meppen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628083140/http://www.meppen.de/stadtportraetgeschichte/stolpersteine.html |archive-date=28. 6. 2013 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Merseburg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-15}} | align="right" data-sort-value="8" | 8 | align="right" | <ref name="MZ 14">{{Cite web |url=http://www.mz-web.de/merseburg-querfurt/stolpersteine-etwa-32-000-in-europa-verlegt,20641044,17415872.html |title=Stolpersteine Merseburg Querfurt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=17. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117071638/http://www.mz-web.de/merseburg-querfurt/stolpersteine-etwa-32-000-in-europa-verlegt,20641044,17415872.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Merseburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Merseburg]] |- |[[Merzig]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2012-11}} | align="right" | 20 | align="right" | 25. februar 2014<ref>[http://www.wochenspiegelonline.de/content/nachrichten/gemeindencat/article/kuenstler-verlegt-stolpersteine/ Künstler verlegt „Stolpersteine“]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | |- |[[Meschede]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-31}} | align="right" | 11 | align="right" | Januar 2013<ref>[http://www.meschede.de/freizeit_u_tourismus/sehenswuerdigkeiten/sehenswertes_meschede_kernstadt/geschichte_alte_synagoge/DokuStolpersteine11.pdf Stolpersteine Meschede]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}(PDF)</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Meschede]] |- |[[Metelen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-16}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Mettmann]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-10-30}} | align="right" | 18 | align="right" | <ref>[http://www.mettmann.de/denkmaeler/stolpersteine.php Stadt Mettmann Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Mettmann]] |- |[[Minden]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-21}} | align="right" | 88 | align="right" | 26. novembar 2013<ref>[http://www.mt.de/lokales/minden/9752292_Sieben_neue_Stolpersteine_fuer_ermordete_Sinti_aus_Minden_gesetzt.html Mindener Tageblatt Sieben neue Stolpersteine für ermordete Sinti aus Minden gesetzt]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Minden]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Minden]] |- |[[Mittenwalde]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-13}} | align="right" | 4 | align="right" | 22. oktobar 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Mittweida]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-16}} | align="right" | 14 | align="right" | 26. maj 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.mittelsachsen-tv.de/default.aspx?ID=1539&showNews=228225 |title=Stolpersteine und der Zug der Erinnerung |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116221532/http://www.mittelsachsen-tv.de/default.aspx?ID=1539&showNews=228225 |archive-date=16. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Moers]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-27}} | align="right" | 11 | align="right" | 29. maj 2013<ref>[http://www.moers.de/C12571D1004756A0/html/D4C3281DF648CDA2C1257B7A0024EBC1?opendocument Stolpersteine erinnern an NS-Opfer]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Moers]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Moers]] |- |[[Mönchengladbach]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-01-27}} | align="right" | 228 | align="right" | 14. novembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.bz-mg.de/stadtbezirk-west/wanlo/letzter-stolperstein-in-wanlo-verlegt.html |title=Letzter Stolperstein verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195609/http://www.bz-mg.de/stadtbezirk-west/wanlo/letzter-stolperstein-in-wanlo-verlegt.html |archive-date=23. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Mönchengladbach]] | |- |[[Montabaur]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-09-07}} | align="right" | 27 | align="right" | 23. august 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.montabaur.de/montabaur/de/AKTUELLES/Pressearchiv/Stolpersteine%20erinnern%20an%20NS-Opfer/ |title=Stolpersteine erinnern an NS-Opfer |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134917/http://www.montabaur.de/montabaur/de/AKTUELLES/Pressearchiv/Stolpersteine%20erinnern%20an%20NS-Opfer/ |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in der Verbandsgemeinde Montabaur]] |- |[[Mörfelden-Walldorf]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-05}} | align="right" | 51 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.moerfelden-walldorf.de/default.asp?action=article&ID=1819 |title=Stolpersteine in Mörfelden-Walldorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604134000/http://www.moerfelden-walldorf.de/default.asp?action=article&ID=1819 |archive-date=4. 6. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Moringen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-09}} | align="right" | 16 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.gedenkstaette-moringen.de/thema/Stolpersteine/HauserStoplersteine/hauserstoplersteine.html |title=Die Stolperstein in Moringen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 8. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120831214708/http://www.gedenkstaette-moringen.de/thema/Stolpersteine/HauserStoplersteine/hauserstoplersteine.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Monheim am Rhein]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-12-03}} | align="right" | 13 | align="right" | 3. decembar 2003<ref>{{Cite web |url=http://www.monheim.de/stadtprofil/historisches/stolpersteine/index.html |title=Monheim am Rhein: Das Projekt Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218151349/http://www.monheim.de/stadtprofil/historisches/stolpersteine/index.html |archive-date=18. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Mücheln (Geiseltal)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-07}} | align="right" | 1 | align="right" | 7. maj 2013 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Mücheln (Geiseltal)]] |- |[[Mühlacker]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-05}} | align="right" | 20 | align="right" | 2011<ref>[http://www.hav-muehlacker.de/de/download/Broschuere_Stolpersteine.pdf Stolpersteine Mühlacker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414175602/http://www.hav-muehlacker.de/de/download/Broschuere_Stolpersteine.pdf |date=14. 4. 2016 }}(PDF)</ref> | align="center" | | |- |[[Mühlhausen/Thüringen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2010-05}} | align="right" data-sort-value="12" | mind. 12 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.muehlhausen.de/de/buerger-stadt/aktuelles/neuigkeiten-aus-der-stadt/ |title=Neuigkeiten aus der Stadt Mühlhausen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150517034738/http://www.muehlhausen.de/de/buerger-stadt/aktuelles/neuigkeiten-aus-der-stadt/ |archive-date=17. 5. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.alemannia-judaica.de/muehlhausen_synagoge.htm Stolpersteinverlegung]</ref> | | |- |[[Mülheim an der Ruhr]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-12-18}} | align="right" | 44 | align="right" | 5. decembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.muelheim-ruhr.de/cms/index.php?fuid=7df41165bae77c676e9de88730f333d3 |title=Das Projekt „Stolpersteine“ in Mülheim an der Ruhr |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=22. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122034131/http://www.muelheim-ruhr.de/cms/index.php?fuid=7df41165bae77c676e9de88730f333d3 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Mülheim an der Ruhr]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Mülheim an der Ruhr]] |- |[[Müllheim (Baden)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[München]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-05-25}}<ref group="F">Die ersten Steine wurden durch die Stadt München entfernt. Am 1. septembar 2007 wurden erneut Stolpersteine, nun auf Privatgrund, in München verlegt.</ref> | align="right" | 26 | align="right" | 18. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-muenchen.de/stolpersteine/verlegt.php |title=Initiative Stolpersteine für München e. V. |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20120911070422/http://www.stolpersteine-muenchen.de/stolpersteine/verlegt.php |archive-date=11. 9. 2012 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in München]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in München]] |- |[[Münsingen (Württemberg)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2015-02-02}} | align="right" | 2 | align="right" | {{SortDate|2015-02-02}}<ref>[http://www.gea.de/region+reutlingen/ueber+die+alb/verdraengtes+zurueck+in+der+stadt.1546840.htm ''21 Stolpersteine verlegt: ''Verdrängtes zurück in der Stadt'']</ref> | | |- |[[Münster (Westfalen)|Münster]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-01-26}} | align="right" | 256 <ref>{{Cite web |url=http://www.muenster.org/spurenfinden/vor-die-tuer-gelegt/stolpersteine-in-muenster.html |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023833/http://www.muenster.org/spurenfinden/vor-die-tuer-gelegt/stolpersteine-in-muenster.html |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="right" | 5. juni 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.villa-ten-hompel.findbuch.net/free.php?ar_id=3647&kind=ve&id=10165 |title=Westfälische Nachrichten vom 5. juni 2008: Schon 192 Stolpersteine in Münster / Schüler erinnern an deportierte Familie |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228122912/http://www.villa-ten-hompel.findbuch.net/free.php?ar_id=3647&kind=ve&id=10165 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.muenster.org/spurenfinden/08_stolpersteine/ |title=Erinnern und Gedenken an die Opfer des Nationalsozialismus im Münsterland e. V.: Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150221110649/http://www.muenster.org/spurenfinden/08_stolpersteine/ |archive-date=21. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Münster]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Münster]] |- |[[Nabburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-12}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Nabburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Nabburg]] |- |[[Nauen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-11}} | align="right" | 3 | align="right" | 11. juni 2013<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Naumburg (Hessen)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-12-26}} | align="right" | 48 | align="right" | 17. mart 2014<ref>[http://www.hna.de/lokales/wolfhagen/stolpersteine-gedenken-naumburger-juden-werden-verlegt-3287629.html Stolpersteine Naumburg]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.naumburg.eu/de/aktuelles/newsdetails.html?tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=938&cHash=d86a39c4358af94a377208ec4546fbe0 |title=''Verlegung der Stolpersteine in Naumburg'' |access-date=8. 5. 2022 |archive-date=7. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307052932/http://naumburg.eu/de/aktuelles/newsdetails.html?chash=d86a39c4358af94a377208ec4546fbe0&tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=938 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Naumburg (Saale)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2009-08-19}} | align="right" | 12 | align="right" | 3. juni 2010<ref>[http://www.myheimat.de/naumburg-saale/politik/stolpersteine-in-naumburg-d512996.html ''Stolpersteine in Naumburg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Naumburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Naumburg (Saale)]] |- |[[Netphen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-12-12}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2012-12-12}}<ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-siegen-kreuztal-netphen-hilchenbach-und-freudenberg/stolpersteine-vor-dem-kapitaenshaus-id7387685.html |title=''Stolpersteine vor dem Kapitänshaus'' Verlegung in Netphen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=20. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150620061930/http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-siegen-kreuztal-netphen-hilchenbach-und-freudenberg/stolpersteine-vor-dem-kapitaenshaus-id7387685.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Nettetal]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-11-11}} | align="right" | 61 | align="right" | 9. novembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.ge-nettetal.de/de/aktuelles/nachrichten/presseartikel/gn_stolpersteine_in_hinsbeck_und_kaldenkirchen.xhtml |title=''GN: Stolpersteine in Hinsbeck und Kaldenkirchen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=1. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101162304/http://www.ge-nettetal.de/de/aktuelles/nachrichten/presseartikel/gn_stolpersteine_in_hinsbeck_und_kaldenkirchen.xhtml |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | <!-- Nettesheim Ortsteil von Rommerskirchen; siehe dort --> |- |[[Neu-Anspach]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-04}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Neu-Isenburg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-18}} | align="right" | 28 | align="right" | 24. oktobar 2011<ref>{{Cite web |url=http://sdp.fnp.de/lokales/kreise_of_gross-gerau/Stolpersteine-fuer-12-Fluechtlinge;art688,485529 |title=Stolpersteine für 12 Flüchtlinge |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103230356/http://sdp.fnp.de/lokales/kreise_of_gross-gerau/Stolpersteine-fuer-12-Fluechtlinge;art688,485529 |archive-date=3. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Neubrandenburg]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-12}} | align="right" | 5 | align="right" | 12. juni 2009<ref>[http://www.links-lang.de/presse/8850.php ''Stolpersteine wecken die Erinnerungen'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neubrandenburg]] | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Neubrandenburg]] |- |[[Neuenhaus]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-10}} | align="right" | 18 | align="right" | 10. novembar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.neuenhaus.de/staticsite/staticsite.php?menuid=473&topmenu=10 |title=neuenhaus.de: ''Gedenkstätten'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=15. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215020826/http://www.neuenhaus.de/staticsite/staticsite.php?menuid=473&topmenu=10 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Neukirchen-Vluyn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-12-08}} | align="right" | 2 | align="right" | 8. decembar 2014<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/neukirchen-vluyn/zwei-stolpersteine-fuer-familie-kaufmann-aid-1.4725714 ''Zwei Stolpersteine für Familie Kaufmann'']</ref> | align="center" | | |- |[[Neunkirchen (Saar)]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-19}} | align="right" | 28 | align="right" | 20. april 2015 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neunkirchen]] | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Neunkirchen (Saar)]] |- |[[Neumünster]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-22}} | align="right" | 22 | align="right" | 10. oktobar 2006<ref name="akens" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neumünster]] | |- |[[Neuruppin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2003-11-17}} | align="right" | 14 | align="right" | 19. oktobar 2004<ref>{{Cite web |url=http://www.gruene-opr.de/stolperstein.htm |title=Stolpersteine in Neuruppin |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719033207/http://www.gruene-opr.de/stolperstein.htm |archive-date=19. 7. 2011 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neuruppin]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Neuruppin]] |- |[[Neuss]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-02-22}} | align="right" | 38 | align="right" | <ref>[http://www.wz-newsline.de/lokales/rhein-kreis-neuss/neuss/neuss-gedenken-100-schueler-verlegen-8222stolpersteine-8220-am-buechel-1.249208 100 Schüler verlegen „Stolpersteine“ am Büchel]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Neustadt am Rübenberge]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-27}} | align="right" | 7 | align="right" | 27. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.ak-regionalgeschichte.de/html/erste_stolpersteine_in_neustad.html |title=erste Stolpersteine in Neustadt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305145441/http://ak-regionalgeschichte.de/html/erste_stolpersteine_in_neustad.html |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Neustadt an der Weinstraße]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2002-12-15}} | align="right" | 41 | align="right" | <ref name="Chronik2003" /><ref>{{Cite web |url=https://www.neustadt.eu/index.php?NavID=1441.324&La=1 |title=Stolpersteine in Neustadt an der Weinstraße |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424163312/http://www.neustadt.eu/index.php?NavID=1441.324&La=1 |archive-date=24. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Neustadt an der Weinstraße]] | |- |[[Neuwied]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2004-01-20}} | align="right" | 27 | align="right" | <ref>[http://wiki-de.genealogy.net/Neuwied/Synagoge_und_Stolpersteine GenWiki Neuwied]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Neuwied]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Neuwied]] |- |[[Nidda]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-15}} | align="right" | 5 | align="right" | 15. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.kreis-anzeiger.de/lokales/wetteraukreis/nidda/stolpersteine-erinnern-an-emanuel-eckstein_13855438.htm |title=Stolpersteine erinnern |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208172814/http://www.kreis-anzeiger.de/lokales/wetteraukreis/nidda/stolpersteine-erinnern-an-emanuel-eckstein_13855438.htm |archive-date=8. 2. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Nidderau]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-04}} | align="right" | 80 | align="right" | 29. juni 2013<ref>[https://www.google.de/search?q=verlegung+stolpersteine+ostheim&ie=utf-8&oe=utf-8&aq=t&rls=org.mozilla:de:official&client=firefox-a&channel=sb&gfe_rd=cr&ei=ImEtU8qbOuml8wfdpYDgCg Nidderauer Stolpersteine im neuen Glanz]</ref> | | |- |[[Niedergörsdorf]] <!-- Ortsteil Altes Lager --> |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-30}} | align="right" | 3 | align="right" | 30. septembar 2006<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Nienburg/Weser]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-06-05}} | align="right" | 34 | align="right" | 6. maj 2015<ref>[https://www.nienburg.de/portal/meldungen/acht-weitere-stolpersteine-fuer-nienburg-902004597-21501.html?rubrik=2000001 nienburg.de: ''Weitere 8 Stolpersteine am 6. maj 2015'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Nienburg/Weser]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Nienburg/Weser]] |- |[[Nierstein]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-22}} | align="right" | 30 | align="right" | 22. juni 2013<ref>[http://www.geschichtsverein-nierstein.de/stolpersteine2013.htm Geschichtsverein Nierstein e.V: ''30 Stolpersteine in Nierstein verlegt'']</ref> | | |- |[[Norden (Ostfriesland)|Norden]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-17}} | align="right" | 47 | align="right" | 14. april 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.norden.de/index.phtml?La=1&sNavID=1652.4&mNavID=1652.4&ffsm=1&object=tx%7C512.2170.1&FID=512.2170.1 |title=norden.de: ''Stolpersteine in Norden'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305200913/http://www.norden.de/index.phtml?La=1&sNavID=1652.4&mNavID=1652.4&ffsm=1&object=tx%7C512.2170.1&FID=512.2170.1 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Nordenham]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-09-26}} | align="right" | 24 | align="right" | 26. septembar 2010<ref>[http://www.nwzonline.de/wesermarsch/politik/stolpersteine-erinnern-an-nazi-opfer_a_1,0,796075698.html ''„Stolpersteine“ erinnern an Nazi-Opfer.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 2. septembar 2010</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Norderney]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-02-22}} | align="right" | 8 | align="right" | 24. februar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.nomo-online.de/stolpersteine_auf_norderney |title=Stolpersteine auf Norderne |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=16. 10. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131016100633/http://www.nomo-online.de/stolpersteine_auf_norderney |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Norderney]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Norderney]] |- |[[Nordhausen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2004-10}} | align="right" | 22 | align="right" | 2010<ref>[http://www.nordhausen-wiki.de/index.php?title=Stolpersteine Stolpersteine in Nordhausen]</ref> | | |- |[[Nordhorn]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-23}} | align="right" | 44 | align="right" | 12. oktobar 2006<ref>{{Cite web |url=http://www.nordhorn.de/staticsite/staticsite.php?menuid=297&topmenu=1290 |title=nordhorn.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305140921/http://www.nordhorn.de/staticsite/staticsite.php?menuid=297&topmenu=1290 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Nördlingen]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-08}} | align="right" | 52 | align="right" | 26. septembar 2008<ref>[http://www.augsburger-allgemeine.de/noerdlingen/Die-letzten-Stolpersteine-id4216791.html Die letzten Stolpersteine in Nördlingen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Nördlingen]] | |- |[[Nordstemmen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-19}} | align="right" | 4 | align="right" | 19. novembar 2009<ref>[http://www.myheimat.de/nordstemmen/gedanken/mahnung-und-erinnerung-stolpersteine-in-roessing-d190504.html ''Mahnung und Erinnerung: „Stolpersteine“ in Rössing'']</ref> | | |- |[[Northeim]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-09}} | align="right" | 36 | align="right" | 26. novembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.northeim.de/index.php?id=893&tx_ttnews%5Btt_news%5D=785&cHash=b9c4a136bd67add44ed26b22306c69e9 |title=northeim.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205400/http://www.northeim.de/index.php?id=893&tx_ttnews%5Btt_news%5D=785&cHash=b9c4a136bd67add44ed26b22306c69e9 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Nottuln]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-13}} | align="right" | 6 | align="right" | 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.fi-nottuln.de/HolocaustSeite.htm |title=Erinnerung und Gedenken in Nottuln |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064414/http://www.fi-nottuln.de/HolocaustSeite.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Nürnberg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" | 52 | align="right" | 21. septembar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.nordbayern.de/nuernberger-nachrichten/nuernberg/acht-neue-stolpersteine-1.183550 |title=Acht neue Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=30. 9. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100930200152/http://www.nordbayern.de/nuernberger-nachrichten/nuernberg/acht-neue-stolpersteine-1.183550 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Nürnberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Nürnberg]] |- |[[Nuthetal]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-03}} | align="right" | 3 | align="right" | 9. mart 2009<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Oberaula]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Oberhausen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-01-29}} | align="right" | 51 | align="right" | 13. Januar 2009<ref>[http://www.oberhausen.de/CC065700325B47AD9C929AA208B530FA.php Stadt Oberhausen: Die Stolpersteine]</ref> | align="center" |[[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Oberhausen]] | |- |[[Oberwesel]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2015-02-02}} | align="right" | 21 | align="right" | {{SortDate|2015-02-02}}<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/startseite_artikel,-21-Stolpersteine-verlegt-Oberweseler-gedenken-ihrer-juedischen-Mitbuerger-_arid,1267070.html ''21 Stolpersteine verlegt: Oberweseler gedenken ihrer jüdischen Mitbürger'']</ref> | | |- |[[Ober-Ramstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-10}} | align="right" | 19 | align="right" | {{SortDate|2012-05-14}} <ref>{{Cite web |url=http://www.gcls.de/stolpersteine1.html |title=Verlegen der Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150111213531/http://www.gcls.de/stolpersteine1.html |archive-date=11. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ober-Ramstadt]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ober-Ramstadt]] |- |[[Ochtendung]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Ochtrup]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-16}} | align="right" data-sort-value="19" | 19 | align="right" | {{SortDate|2008-03-05}}<ref>[https://jugendmalteser.wordpress.com/2014/03/06/malteser-jugend-unterstutzt-woche-der-bruderlichkeit/ Stolpersteine werden geputzt]</ref> | | |- |[[Oedheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-15}} | align="right" | 12 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.kolping-oedheim.de/Rueckblick/130215_Stolpersteinverlegung.htm |title=Stolpersteinverlegung in Oedheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202144214/http://www.kolping-oedheim.de/Rueckblick/130215_Stolpersteinverlegung.htm |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Offenbach am majn]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2006-02-25}} | align="right" | 135 | align="right" | {{SortDate|2013-06-19}}<ref>{{Cite web |url=http://www.offenbach.de/offenbach/themen/unterwegs-in-offenbach/stadtinfo/stadtgeschichte/offenbacher-stolpersteine/ |title=Stolpersteine in Offenbach |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110627160102/http://www.offenbach.de/offenbach/themen/unterwegs-in-offenbach/stadtinfo/stadtgeschichte/offenbacher-stolpersteine |archive-date=27. 6. 2011 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Offenbach am majn]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Offenbach am majn]] |- |[[Offenburg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2003-03}} | align="right" | 103 | align="right" | <ref>[http://www.offenburg.de/html/liste/offenburgabisz.html?tab=detail&scene=detail&id=3661&m=2044&highlight_text=stolpersteine Stolpersteine Offenburg]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Offenburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Offenburg]] |- |[[Oldenburg (Oldenburg)|Oldenburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-08}} | align="right" | 4 | align="right" | 8. novembar 2011<ref>[http://www.nwzonline.de/oldenburg/bildung/stolpersteine-erinnern-an-nazi-opfer_a_1,0,556111634.html ''Stolpersteine erinnern an Nazi-Opfer.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 9. novembar 2011</ref> | align="center" | | align="center" | |- |- |[[Oldenburg in Holstein]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2010-09-28}} | align="right" | 8 | align="right" | 28. septembar 2010<ref>SPD-Ortsverein Oldenburg in Holstein: [http://www.spd-oldenburg-holstein.de/index.php?nr=2281&menu=1 ''Acht Stolpersteine für Oldenburg'']</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Oppenheim]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-02}} | align="right" data-sort-value="22" | mind. 22 | align="right" | 6. oktobar 2012<ref>[http://www.allgemeine-zeitung.de/lokales/oppenheim/oppenheim/22-stolpersteine-in-oppenheim-verlegt_12483606.htmStolpersteine 22 Stolpersteine in Oppenheim verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Oranienburg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-10}} | align="right" | 61 | align="right" | 10. juni 2013<ref>[http://www.flickr.com/photos/soerenkohlhuber/sets/72157634044594539/ ''10. juni 2013 Oranienburg – Stolpersteinverlegung'']</ref> | | |- |[[Osnabrück]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-15}} | align="right" | 250 | align="right" | 12. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://stolpersteine.osnabrueck.de/ |title=Projekt Stolpersteine der Stadt Osnabrück |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409100705/http://stolpersteine.osnabrueck.de/ |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bszw.de/aktuelles/250-stolpersteine-verlegt/ |title=''250 „Stolpersteine“ im Osnabrück verlegt – und die Schüler der BFS Bautechnik waren (fast) immer dabei!'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150410060137/http://www.bszw.de/aktuelles/250-stolpersteine-verlegt/ |archive-date=10. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Osnabrück]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Osnabrück]] |- |[[Ostercappeln]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-11}} | align="right" | 6 | align="right" | 11. novembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.ostercappeln.de/magazin/artikel.php?artikel=1126&type=2&menuid=15&topmenu=15 |title=ostercappeln.de: ''Stolpersteine in Ostercappeln'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224231922/http://www.ostercappeln.de/magazin/artikel.php?artikel=1126&type=2&menuid=15&topmenu=15 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Ostheim vor der Rhön]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2003-11-09}} | align="right" | 2 | align="right" | 9. novembar 2003<ref>[http://www.alemannia-judaica.de/oberwaldbehrungen_synagoge.htm ''novembar 2003: Die ersten „Stolpersteine“ Unterfrankens werden in Ostheim verlegt'']</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ostheim vor der Rhön]] |- |[[Ottersberg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-02-18}} | align="right" | 2 | align="right" | 18. februar 2013<ref>[http://www.kreiszeitung.de/lokales/verden/oyten-ottersberg/wollten-nach-hause-2759999.html ''Sie wollten nur nach Hause.''] In: ''[[Kreiszeitung]]'', 20. februar 2013.</ref> | | |- |[[Ottweiler]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-21}} | align="right" | 10 | align="right" | 4. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://ottweiler-direkt.de/2014/03/04/erste-verlegung-von-stolpersteinen-in-ottweiler-fuer-verfolgte-und-ermordete-juedische-familien/ |title=Erste Verlegung von Stolpersteinen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219042426/http://ottweiler-direkt.de/2014/03/04/erste-verlegung-von-stolpersteinen-in-ottweiler-fuer-verfolgte-und-ermordete-juedische-familien/ |archive-date=19. 2. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Panketal]]<!--Ortsteil Zepernick--> |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-13}} | align="right" | 2 | align="right" | 13. maj 2006<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Papenburg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-07-16}} | align="right" | 39 | align="right" | 13. april 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.papenburg.de/index.php?m=1&hid=24&bid=1152 |title=papenburg.de: ''Stolpersteine zum Gedenken an Lina und Isaak Polak verlegt'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130050427/http://www.papenburg.de/index.php?m=1&hid=24&bid=1152 |archive-date=30. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Papenburg]] | |- |[[Parchim]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-17}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Pasewalk]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-01}} | align="right" | 55 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.pasewalk.de/cms/wm-cms,341.html |title=Stolpersteine in Pasewalk |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406140150/http://www.pasewalk.de/cms/wm-cms,341.html |archive-date=6. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Pattensen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-15}} | align="right" | 13 | align="right" | 24. maj 2008<ref>[http://www.erinnerungundzukunft.de/fileadmin/pdf/Stolpersteine/Stolpersteine_Pattensen/Stolpersteine_Chronik.pdf ''Arbeitskreis Stolpersteine [Pattensen], Zahl der Sitzungen und kleine Chronik der wichtigsten Beschlüsse.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417100508/http://www.erinnerungundzukunft.de/fileadmin/pdf/Stolpersteine/Stolpersteine_Pattensen/Stolpersteine_Chronik.pdf |date=17. 4. 2014 }} (PDF)</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Pattensen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Pattensen]] |- |[[Peine]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2004-09}} | align="right" | 49 | align="right" | 2. novembar 2011<ref>[http://peine.vvn-bda.de/4-stolpersteinverlegung-in-peine/ Bund der Antifaschistinnen und Antifaschisten, Kreisvereinigung Peine: ''4. Stolpersteinverlegung in Peine'']</ref> | | |- |[[Perleberg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-11}} | align="right" | 4 | align="right" | 11. juni 2009<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Perleberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Perleberg]] |- |[[Petersberg (Saalekreis)|Petersberg]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-07}} | align="right" | 1 | align="right" | 7. maj 2013 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Petersberg (Saalekreis)]] |- |[[Petershagen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-04}} | align="right" | 36 | align="right" | 5. juni 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.synagoge-petershagen.de/Alte_Synagoge_Petershagen/Gans-Familie.html |title=Arbeitskreis Stolpersteine Verlegeaktion 2012 |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924112546/http://www.synagoge-petershagen.de/Alte_Synagoge_Petershagen/Gans-Familie.html |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Petershagen]] |- |[[Petershagen/Eggersdorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-19}} | align="right" | 1 | align="right" | 19. mart 2007<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Pirna]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2013-12}} | align="right" | 1 | align="right" | 6. decembar 2013<ref>[http://www.pirna-tv.de/?p=10253 Pirna erhält ersten Stolperstein]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Pforzheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-03-13}} | align="right" | 13 | align="right" | 13. mart 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.pfenz.de/wiki/Stolpersteine_Pforzheim |title=Stadtwiki Pforzheim-Enz: Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160128081832/http://www.pfenz.de/wiki/Stolpersteine_Pforzheim |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Pforzheim]] | |- |[[Pfullendorf]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-08}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>[http://www.suedkurier.de/region/linzgau-zollern-alb/pfullendorf/Stolperstein-in-Pfullendorf;art372570,1478775 Stolpersteine in Pfullendorf]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Pfungstadt]]<!-- Stadtteil Eschollbrücken --> |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-10}} | align="right" | 8 | align="right" | 12. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.echo-online.de/region/darmstadt-dieburg/pfungstadt/Acht-Gedenksteine-fuer-Eschollbruecker-Juden;art1297,3837037 |title=Gedenksteine für Eschollbrücker Juden |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 5. 2014 |archive-url=https://archive.today/20140503170147/http://www.echo-online.de/region/darmstadt-dieburg/pfungstadt/Acht-Gedenksteine-fuer-Eschollbruecker-Juden;art1297,3837037 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Plauen]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-08}} | align="right" | 18 | align="right" | {{SortDate|2011-06-18}}<ref>{{Cite web |url=http://www.move-vogtland.de/pressespiegel-details/items/schicksal-der-juden-nicht-vergessen.html |title=''Schicksal der Juden nicht vergessen'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150614102356/http://www.move-vogtland.de/pressespiegel-details/items/schicksal-der-juden-nicht-vergessen.html |archive-date=14. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Plauen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Plauen]] |- |[[Plettenberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-27}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.plettenberg-lexikon.de/a-z/s1.htm |title=Erstmals sechs „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074349/http://www.plettenberg-lexikon.de/a-z/s1.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Pößneck]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-08}} | align="right" | 11 | align="right" | mart 2014<ref>[http://www.alemannia-judaica.de/poessneck_juedgeschichte.htm Stolpersteine in Pößneck]</ref> | | |- |[[Pohlheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-21}} | align="right" | 20 | align="right" | 27. Januar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Pohlheim/Artikel,-Initiative-Stolpersteine-erinnert-an-den-Holocaust-_arid,235888_regid,1_puid,1_pageid,43.html |title=Initiative erinnert an Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131102534/http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Pohlheim/Artikel,-Initiative-Stolpersteine-erinnert-an-den-Holocaust-_arid,235888_regid,1_puid,1_pageid,43.html |archive-date=31. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Pohlheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Pohlheim]] |- |[[Potsdam]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-03}} | align="right" | 25 | align="right" | 5. maj 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.potsdam.de/cms/beitrag/10043252/620526/ |title=Stolpersteine in der Landeshauptstadt Potsdam |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=29. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160129032015/http://www.potsdam.de/cms/beitrag/10043252/620526/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Potsdam]] | |- |[[Prenzlau]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-06}} | align="right" | 9 | align="right" | 6. maj 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Quakenbrück]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-09-22}} | align="right" | 39 | align="right" | 1. mart 2014<ref>[http://www.noz.de/lokales/artland/artikel/455501/20-weitere-stolpersteine-in-quakenbruck-verlegt ''20 weitere Stolpersteine in Quakenbrück verlegt.''] In: ''[[Osnabrücker Zeitung]]'', 2. mart 2014</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Querfurt]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-17}} | align="right" | 3 | align="right" | <ref name="MZ 14" /> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Querfurt]] |- |[[Quickborn]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-27}} | align="right" | 5 | align="right" | <ref>[http://www.abendblatt.de/daten/2009/02/14/1048881.html Stolpersteine für Opfer der NS-Diktatur]</ref> | | |- |[[Radebeul]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2005-07-26}} | align="right" | 5 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Radebeul]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Radebeul]] |- |[[Radolfzell am Bodensee]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2014-06-28}} | align="right" | 8 | align="right" | 28. juni 2014 | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Radolfzell]] |- |- |[[Raesfeld]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-31}} | align="right" | 19 | align="right" | {{SortDate|2013-12-11}}<ref>[http://www.spdraesfeld.de/index.php?nr=57535&menu=1 weitere Stolpersteine in Raesfeld]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.dorstenerzeitung.de/staedte/raesfeld/Stolpersteine-und-Gedenktafel-am-Judenhaus;art4288,1170492 |title=genehmigte Verlegung 2011 |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923220131/http://www.dorstenerzeitung.de/staedte/raesfeld/Stolpersteine-und-Gedenktafel-am-Judenhaus;art4288,1170492 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Raesfeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Raesfeld]] |- |[[Rastatt]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-03-16}} | align="right" | 13 | align="right" | 16. mart 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.rastatt.de/index.php?id=1351 |title=Erste 13 Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131084055/http://www.rastatt.de/index.php?id=1351 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rastatt]] | align="center" | |- |[[Rathenow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-18}} | align="right" | 4 | align="right" | 18. mart 2007<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rathenow]] | |- |[[Ratingen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-12-22}} | align="right" | 9 | align="right" | <ref>[http://wiki-de.genealogy.net/Ratingen/Stolpersteine GenWiki Ratingen]</ref> | | |- |[[Raunheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2011}} | align="right" | 4 | align="right" | 30. august 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.fjgk.de/cms/artikel.351.htm |title=Stolpersteine in Raunheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=27. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127180535/http://www.fjgk.de/cms/artikel.351.htm |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Ravensburg]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-13}} | align="right" | 27 | align="right" | 5. oktobar 2007<ref>[http://www.ravensburg.de/5161_5851.htm Stadt Ravensburg: Neue Stolpersteine gegen das Vergessen]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ravensburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Ravensburg]] |- |[[Recklinghausen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-30}} | align="right" data-sort-value="2" | mind. 2 | align="right" | 19. april 2014<ref>[http://www.hertener-allgemeine.de/lokales/recklinghausen/Gedenken-Weitere-Stolpersteine-kommen;art1000,1279832 Weitere Stolpersteine kommen]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Rees]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-23}} | align="right" | 34 | align="right" | 30. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=https://www.rees-erleben.de/index.asp?Ueb=2&Kategorie=Rees%20erkunden&Linkkennung=1000003896 |title=''Rees setzt Stolpersteine '' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160130061124/https://www.rees-erleben.de/index.asp?Ueb=2&Kategorie=Rees%20erkunden&Linkkennung=1000003896 |archive-date=30. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rees]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Rees]] |- |[[Regensburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2007-06-12}} | align="right" | 119 | align="right" | 8. septembar 2013<ref>[http://www.stolpersteine-regensburg.de/ Stolpersteine Regensburg]</ref><ref>[http://www.mittelbayerische.de/region/regensburg/artikel/26-weitere-stolpersteine/959179/26-weitere-stolpersteine.html 26 weitere Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Regensburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Regensburg]] <!-- Rehbrücke, siehe Nuthetal --> |- |[[Reinbek]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-09}} | align="right" | 5 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | |- |[[Reinfeld (Holstein)]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-07}} | align="right" | 2 | align="right" | 7. mart 2014<ref>[http://www.shz.de/lokales/stormarner-tageblatt/verbeugung-vor-den-nazi-opfern-id5939391.html ''Verbeugung vor den Nazi-Opfern.''] In: ''[[Stormarner Tageblatt]]'', 7. mart 2014</ref> | | |- |[[Remagen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-01}} | align="right" | 4 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.aw-wiki.de/index.php/Arbeitskreis_%22Stolpersteine%22_Remagen |title=Arbeitskreis „Stolpersteine“ Remagen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=8. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408220729/http://www.aw-wiki.de/index.php/Arbeitskreis_%22Stolpersteine%22_Remagen |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Remscheid]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-12-13}} | align="right" | 161 | align="right" | {{SortDate|2008-10-24}}<ref>https://geoportal.remscheid.de/stolpersteine {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326180704/https://geoportal.remscheid.de/stolpersteine/ |date=26. 3. 2016 }} Liste der Stolpersteine in Remscheid/</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Remscheid]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Remscheid]] |- |[[Rendsburg]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2006-10-11}} | align="right" | 15 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | <!-- Rengshausen Ortsteil von Knüllwald; siehe dort --> |- |[[Rhauderfehn]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-09}} | align="right" | 10 | align="right" | 9. novembar 2011<ref>[http://www.ga-online.de/-bilder/galerie/3381/Stolpersteine-in-Rhauderfehn-verlegt ''Stolpersteine in Rhauderfehn verlegt.''] In: ''[[General-Anzeiger]]'', 9. novembar 2011.</ref> | | |- |[[Rhaunen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-09}} | align="right" | 48 | align="right" | 23. februar 2014<ref>[http://www.rhaunen.de/stolpersteine/die-verlegung-2014/index.html#w2dptab565420a2eb11fad0a Rhaunen: Verlegung Stolpersteine 2014]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Rheda-Wiedenbrück]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-28}} | align="right" | 16 | align="right" | 30. maj 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.spd-rheda-wiedenbrueck.de/meldungen/16902/132694/Verlegung-der-Stolpersteine---endlich.html |title=Verlegung der Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051010/http://www.spd-rheda-wiedenbrueck.de/meldungen/16902/132694/Verlegung-der-Stolpersteine---endlich.html |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Rheinberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-31}} | align="right" | 10 | align="right" | 1. novembar 2009<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/rheinberg/zeichen-der-erinnerung-aid-1.1044108 Zeichen der Erinnerung]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rheinberg]] | |- |[[Rheinbrohl]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-01}} | align="right" | | align="right" | 1. septembar 2005<ref name="lagrlp" /> | align="center" | | |- |[[Rheine]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-04-21}} | align="right" | 2 | align="right" | 21. april 2004<ref>{{Cite web |url=http://www.emsland-gymnasium-rheine.de/?page_id=118 |title=Emsland-Gymnasium Rheine: Stolpersteine gegen das Vergessen |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 8. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813062435/http://www.emsland-gymnasium-rheine.de/?page_id=118 |url-status=dead }}</ref> | | <!-- Ribbeck ist Ortsteil von Nauen, siehe dort --> |- |[[Riedstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-19}} | align="right" data-sort-value="4" | mind. 4 | align="right" | 28. februar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.fjgk.de/cms/artikel.547.htm |title=An jüdische Bürger erinnert |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305055637/http://www.fjgk.de/cms/artikel.547.htm |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Riegelsberg]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-20}} | align="right" | 13 | align="right" | {{SortDate|2015-04-20}}<ref>[https://stolpersteineriegelsberg.wordpress.com/ Stolpersteine für Riegelsberg]</ref> | | |- |[[Rimpar]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-20}} | align="right" | 13 | align="right" | 21. septembar 2008<ref>[http://www.majnpost.de/regional/wuerzburg/Mit-Kopf-und-Herzen-stolpern;art736,4710436 Mit Kopf und Herzen stolpern]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Rinteln]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2013-11-27}} | align="right" | 15 | align="right" | 27. novembar 2013<ref>Gymnasium Ernestinum Rinteln: [http://www.gym-rinteln.de/wordpress/?page_id=2504 ''Stolpersteinprojekt: Erinnerung an Rintelner Opfer des Nationalsozialismus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150911210131/http://www.gym-rinteln.de/wordpress/?page_id=2504 |date=11. 9. 2015 }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rinteln]] | |- |[[Ritterhude]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-11-10}} | align="right" | 6 | align="right" | 9. maj 2014<ref>Stolpersteine Bramen: [http://www.stolpersteine-bremen.de/detail.php?id=577 ''Leopold Sinasohn, *1877'']</ref><ref>Pressestelle des Senats Freie Hansestadt Bremen: [http://www.senatspressestelle.bremen.de/sixcms/detail.php?gsid=bremen146.c.17634.de&asl=bremen146.c.25714.de ''Projekt „Stolpersteine“ – Ankündigung von Gedenkfeiern (1. novembar 2005)'']</ref><ref>[http://www.weser-kurier.de/region/osterholz_artikel,-Fuenf-Stolpersteine-verlegt-_arid,846206.html 5 Stolpersteine für Ritterhude]</ref> | | |- |[[Rödelsee]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-12}} | align="right" data-sort-value="4" | mind. 4 | align="right" | 15. februar 2008<ref name="majnPost" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rödelsee]] | |- |[[Rodenberg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-12-05}} | align="right" | 1 | align="right" | 5. decembar 2012<ref>Bündnis Rodenberg: [http://www.buero-rodenberg.de/?page_id=207 ''Stolpersteine'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Rommerskirchen]]<!--Ortsteil Nettesheim--> |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-02}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Ronnenberg]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-09}} | align="right" | 3 | align="right" | 9. maj 2005<ref>Netzwerk Erinnerung und Zukunft in der Region Hannover, Orte der Erinnerung: [http://www.erinnerungundzukunft.de/index.php?id=45 ''Ronnenberg'']</ref> | | <!-- Rössing Ortsteil von Nordstemmen; siehe dort --> |- |[[Rosendahl]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-10-05}} | align="right" | 42 | align="right" | 25. Januar 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.azonline.de/Rosendahl/1859425-25-Stolpersteine-halten-in-Osterwick-das-Gedenken-an-juedische-Nachbarn-und-Mitbuerger-wach-Die-Erinnerung-geht-nicht-verloren |title=25 Stolpersteine halten in Osterwick das Gedenken an jüdische Nachbarn und Mitbürger wach '' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=23. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923181247/http://www.azonline.de/Rosendahl/1859425-25-Stolpersteine-halten-in-Osterwick-das-Gedenken-an-juedische-Nachbarn-und-Mitbuerger-wach-Die-Erinnerung-geht-nicht-verloren |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Rotenburg (Wümme)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-03}} | align="right" | 11 | align="right" | 27. maj 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.rotenburg-wuemme.de/city_info/webaccessibility/index.cfm?waid=11&item_id=0&region_id=165&design_id=0&modul_id=33&record_id=47270&fsize=1&contrast=0&search=Stolpersteine |title=rotenburg-wuemme.de: ''Stolpersteine zum Gedenken der Opfer der Eugenik (13)'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413113902/https://www.rotenburg-wuemme.de/city_info/webaccessibility/index.cfm?waid=11&item_id=0&region_id=165&design_id=0&modul_id=33&record_id=47270&fsize=1&contrast=0&search=Stolpersteine |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rotenburg (Wümme)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Rotenburg (Wümme)]] |- |[[Rotenburg an der Fulda]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-25}} | align="right" | 43 | align="right" | 27. maj 2011<ref>[http://stolpersteine.rotenburg.hassia-judaica.de/ ''Stolpersteine für Rotenburg'']</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rotenburg an der Fulda]] | |- |[[Rothenburg ob der Tauber]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-26}} | align="right" | | align="right" | <ref>[http://www.rothenburgtauber-evangelisch.de/tourismus/zeiger.php?action=2&menu_id=11&amenu_id=122&umenu_id=&id=434 Stolpersteine in Rothenburg]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rothenburg ob der Tauber]] | |- |[[Rudolstadt]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-02}} | align="right" | 1 | align="right" | 2. juni 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.rudolstadt.de/cms/website.php?id=%2Fde%2Fstadt_buerger%2Fprojekte%2F100924514069.htm |title=''PROJEKT „STOLPERSTEIN“ in Rudolstadt'' |access-date=19. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131100451/http://www.rudolstadt.de/cms/website.php?id=%2Fde%2Fstadt_buerger%2Fprojekte%2F100924514069.htm |archive-date=31. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Rudolstadt]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Rudolstadt]] |- |[[Rüsselsheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-02}} | align="right" | 32 | align="right" | <ref>[http://www.stolpersteine-ruesselsheim.de/seiten/projekt.php Stolpersteine in Rüsselsheim]</ref> | | |- |[[Saalfeld]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-08}} | align="right" | 3 | align="right" | 8. maj 2008<ref>[http://www.saalfeld.de/files/1163DDDA3BF/Amtsblatt+2007-20.pdf Amtsblatt der Stadt Saalfeld/Saale vom 14. novembar 2007: Aktion „Stolpersteine“ startete mit Friedensgebet]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Saalfeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Saalfeld]] |- |[[Saarbrücken]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-10}} | align="right" | 32 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.saarbruecken.de/de/kultur/stadtgeschichte/stolpersteine_in_saarbruecken |title=Stolpersteine in Saarbrücken |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093229/http://www.saarbruecken.de/de/kultur/stadtgeschichte/stolpersteine_in_saarbruecken |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Saarbrücken]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Saarbrücken]] |- |[[Saarburg]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2013-08-30}} | align="right" | 32 | align="right" | 1. septembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.wochenspiegellive.de/trier/staedte-gemeinden/kreis-trier-saarburg/saarburg/nachrichtendetails/obj/2013/09/01/kuenstler-gunter-demnig-verlegt-32-stolpersteine-in-saarburg/ |title=32 Stolpersteine für Saarburg |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130906021302/http://www.wochenspiegellive.de/trier/staedte-gemeinden/kreis-trier-saarburg/saarburg/nachrichtendetails/obj/2013/09/01/kuenstler-gunter-demnig-verlegt-32-stolpersteine-in-saarburg/ |archive-date=6. 9. 2013 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Saarburg]] | align="center" | |- |[[Saffig]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2008-12-01}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Salzkotten]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-12}} | align="right" | 31 | align="right" | {{SortDate|2011-12-08}}<ref>[http://www.judentum-in-salzkotten.de/Stolpersteine/stolpersteine.html ''Stolpersteine in Salzkotten'']</ref> | | |- |[[Salzwedel]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-26}} | align="right" | 16 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.sachsen-anhalt-wiki.de/index.php/Stolpersteine_in_Salzwedel |title=Sachsen-Anhalt-Wiki |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093449/http://www.sachsen-anhalt-wiki.de/index.php/Stolpersteine_in_Salzwedel |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Salzwedel]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Salzwedel]] |- |[[Sandstedt]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2004-08}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Sangerhausen]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-05}} | align="right" | 12 | align="right" | 10. oktobar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.erinnern-und-gedenken.de/stolpersteine.html |title=Sangerhausen hat die ersten Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813202832/http://erinnern-und-gedenken.de/stolpersteine.html |archive-date=13. 8. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Sangerhausen]] |- |[[Sarstedt]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-04-23}} | align="right" | 14 | align="right" | 23. april 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.sarstedt.de/Bildung_Kultur/Stolpersteine/ |title=Stolpersteine in Sarstedt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924094340/http://www.sarstedt.de/Bildung_Kultur/Stolpersteine/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Sassnitz]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-17}} | align="right" | 14 | align="right" | 19. septembar 2007<ref>{{Cite web |url=http://www.rueganer-anzeiger.de/archiv/artikel/ruegen-vieles-ist-nicht-nur-geschichte/ |title=Stolpersteine in Sassnitz |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201062016/http://www.rueganer-anzeiger.de/archiv/artikel/ruegen-vieles-ist-nicht-nur-geschichte/ |archive-date=1. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Sassnitz]] | |- |[[Scheinfeld]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-23}} | align="right" | 1 | align="right" | 23. septembar 2008 <ref>{{Cite web |url=http://bbz-scheinfeld.de/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=106&lang=de |title=Mit dem Herzen stolpern (BBZ Scheinfeld) |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714171458/http://bbz-scheinfeld.de/index.php?option=com_content&view=article&id=101&Itemid=106&lang=de |archive-date=14. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Scheinfeld]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Scheinfeld]] |- |[[Schipkau]]<!-- Ortsteil Hörlitz --> |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-10}} | align="right" | 1 | align="right" | 10. juli 2007<ref name="brandenburg" /> | align="center" | | |- |[[Schleiden]]<!-- Ortsteil Gemünd --> |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-07-01}} | align="right" | 11 | align="right" | 1. juli 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.rundschau-online.de/eifelland/verlegung-der-stolpersteine-die-decke-des-schweigens-weggewischt,16064602,23562642,view,asTicker.html |title=Verlegung der Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924093204/http://www.rundschau-online.de/eifelland/verlegung-der-stolpersteine-die-decke-des-schweigens-weggewischt,16064602,23562642,view,asTicker.html |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Schleiden]] | |- |[[Schleswig]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2003-09-02}} | align="right" | 3 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schleswig]] | |- |[[Schmallenberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-31}} | align="right" | 36 | align="right" | 31. maj 2012<ref>[http://www.sauerlandkurier.de/vermischtes/stolpersteine-werden-verlegt/ ''Verlegung in Schmallenberg'']</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Schmelz (Saar)]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2012-02-25}} | align="right" | 10 | align="right" | 25. februar 2012<ref>[http://www.adolfbender.de/index.php?id=348 ''Stolpersteine in Schmelz'']{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schmelz (Saar)]] | align="center" | |- |[[Schmitten (Hochtaunus)|Schmitten]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-13}} | align="right" | 3 | align="right" | 13. Okt 2009<ref>[http://www.fr-online.de/bad-homburg/schmitten-stolpersteine-aengstigen-anwohner,1472864,3001840.html ''Stolpersteine ängstigen Anwohner.''] In: ''[[Frankfurter Rundschau]]'', 13. oktobar 2009</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schmitten (Taunus)]] | |- |[[Schnaittach]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-19}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Schneeberg (Erzgebirge)|Schneeberg]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2003-06-16}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref name="zwickau" /> | | |- |[[Schönebeck (Elbe)]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-03-16}} | align="right" | 79 | align="right" | 23. april 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.schoenebeck.de/03/index.php?option=com_content&view=article&id=3518:neue-qstolpersteineq-mit-schuelerengagement-verlegt&catid=224:04--2014&Itemid=841 |title=''Neue „Stolpersteine“ mit Schülerengagement verlegt'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409153808/http://www.schoenebeck.de/03/index.php?option=com_content&view=article&id=3518:neue-qstolpersteineq-mit-schuelerengagement-verlegt&catid=224:04--2014&Itemid=841 |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Schöneck (Hessen)]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-05-12}} | align="right" data-sort-value="36" | mind. 36 | align="right" | 2. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.nnp.de/lokales/wetterau/Neue-Stolpersteine-fuer-drei-Buedesheimer-Familien;art677,1158716 |title=''Neue Stolpersteine für drei Büdesheimer Familien'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231185233/http://www.nnp.de/lokales/wetterau/Neue-Stolpersteine-fuer-drei-Buedesheimer-Familien;art677,1158716 |archive-date=31. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Schöneiche bei Berlin]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-10}} | align="right" | 22 | align="right" | 4. juli 2008<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Schöneiche bei Berlin]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Schöneiche bei Berlin]] |- |[[Schöningen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-10-21}} | align="right" | 16 | align="right" | 27. novembar 2013<ref name="hemlstedtwiki" /> | | |- |[[Schorfheide]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}} | align="right" | 7 | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}}<ref>[http://www.grossschoenebeck.de/component/jevents/icalrepeat.detail/2015/03/30/1178/-/verlegung-von-stolpersteinen-fuer-die-ermordete-familie-leiser.html?Itemid=544 Fünf glänzende Gesten der Versöhnung Verlegung von Stolpersteinen für die ermordete Familie Leiser]</ref> | | |- |[[Schorndorf]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-09-25}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.schopedia.de/wiki/Stolpersteine |title=Stadtwiki Schorndorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203223652/http://www.schopedia.de/wiki/Stolpersteine |archive-date=3. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Schriesheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" |{{SortDate|2012-04-11}} | align="right" | 21 | align="right" | 25. juni 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.schriesheim.de/index.php?id=967 |title=Stolpersteine“ in Schriesheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=7. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207040417/http://www.schriesheim.de/index.php?id=967 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schriesheim]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Schriesheim]] |- |[[Schwaan]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" |{{SortDate|2014-03-07}} | align="right" | 1 | align="right" | 7. mart 2014<ref>[http://www.svz.de/lokales/buetzower-zeitung/stolperstein-erinnert-und-mahnt-id5938281.html ''Stolperstein erinnert und mahnt.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204151846/http://www.svz.de/lokales/buetzower-zeitung/stolperstein-erinnert-und-mahnt-id5938281.html |date=4. 2. 2016 }} In: ''Bützower Zeitung'', 8. mart 2014</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Schwandorf]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-24}} | align="right" | 17 | align="right" |<ref>[http://www.mrsstjosef.de/archiv/schuljahr_2012_13/13_apr/24_04_stolpersteine/stolpersteine.htm Stolpersteine gegen das Vergessen]{{Mrtav link}} Mädchenrealschule St. Josef</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schwandorf]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Schwandorf]] |- |[[Schwäbisch Gmünd]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-15}} | align="right" | 17 | align="right" | 9. novembar 2014<ref>[http://remszeitung.de/2014/11/9/den-namen-ein-gesicht-geben-der-arbeitskreis-stolpersteine-erinnerte-an-die-reichspogromnacht/ ''Den Namen ein Gesicht geben: Der Arbeitskreis Stolpersteine erinnerte an die Reichspogromnacht''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228112752/http://remszeitung.de/2014/11/9/den-namen-ein-gesicht-geben-der-arbeitskreis-stolpersteine-erinnerte-an-die-reichspogromnacht/ |date=28. 12. 2014 }} In: ''Rems-Zeitung'', 9. novembar 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Schwäbisch Gmünd]] | |- |[[Schwäbisch Hall]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-10-13}} | align="right" | 21 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.schwaebischhall.de/buergerstadt/geschichte/gedenkorte-fuer-ns-opfer/innenstadt.html |title=Gedenkorte in der Innenstadt |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=20. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320092051/http://www.schwaebischhall.de/buergerstadt/geschichte/gedenkorte-fuer-ns-opfer/innenstadt.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Schwalmstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2004-02}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Schwalmstadt]] |- |[[Schwedt/Oder]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-25}} | align="right" | 17 | align="right" | 4. juni 2013<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Schwelm]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-19}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Schwerin]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-16}} | align="right" | 51 | align="right" | 8. mart 2014<ref>[https://www.svz.de/nachrichten/newsticker-nord/neue-stolpersteine-erinnern-in-schwerin-an-ns-opfer-id5943356.html ''Neue Stolpersteine erinnern in Schwerin an NS-Opfer.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311023611/https://www.svz.de/nachrichten/newsticker-nord/neue-stolpersteine-erinnern-in-schwerin-an-ns-opfer-id5943356.html|date=11. 3. 2014}} In: ''[[Schweriner Volkszeitung]]'', 10. mart 2014</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Schwerin]] | |- |[[Schwerte]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-05}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Schwerte]] | |- |[[Schwielowsee (Gemeinde)|Schwielowsee]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 1. april 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.aktionsbuendnis-brandenburg.de/stolperstein/gertrud-feiertag |title=erster Stolperstein Schwielowsee |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602225438/http://www.aktionsbuendnis-brandenburg.de/stolperstein/gertrud-feiertag |archive-date=2. 6. 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.blickpunkt-brandenburg.de/nachrichten/potsdam-mittelmark/artikel/11833.html |title=Stolperstein für Marie Goslich |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052520/http://www.blickpunkt-brandenburg.de/nachrichten/potsdam-mittelmark/artikel/11833.html |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Seeheim-Jugenheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-10}} | align="right" data-sort-value="13" | mind. 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.seeheim-jugenheim.de/index.php/rathaus-service/aktuelles/aktuelles-stolpersteine |title=Stolpersteine erinnern in Seeheim-Jugenheim |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511075200/http://www.seeheim-jugenheim.de/index.php/rathaus-service/aktuelles/aktuelles-stolpersteine |archive-date=11. 5. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Seelow]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-08-08}} | align="right" | 12 | align="right" | 8. august 2011<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Seesen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-25}} | align="right" | 1 | align="right" | <ref>[http://www.stadtverwaltung-seesen.de/B%C3%BCrgerservice/Stadtinfo/index.php?La=1&NavID=1601.15&object=tx|1601.97.1&sub=0 "Stolpersteine“ – Gegen das Vergessen]{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Segnitz]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2004-12}} | align="right" | 4 | align="right" | <ref>[http://www.majnpost.de/regional/kitzingen/Stolpersteine-gesetzt;art773,7438982 Segnitz Stolpersteine gesetzt]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Sehnde]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2012-12-03}} | align="right" | 9 | align="right" | 3. decembar 2012<ref>[http://www.myheimat.de/sehnde/gedanken/sehnde-stolpersteine-gegen-das-vergessen-d2471743.html Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | | |- |[[Selb]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2011-07-02}} | align="right" | 4 | align="right" | <ref>[http://www.selb-live.de/news/984-stolpersteine-erinnern-an-geschichte.html Stolpersteine in Selb]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Selb]] |- |[[Seligenstadt]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-03-07}} | align="right" | 43 | align="right" | 4. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.seligenstadt.de/index.phtml?sNavID=1803.231&La=1 |title=Stolpersteine in Seligenstadt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228131256/http://www.seligenstadt.de/index.phtml?sNavID=1803.231&La=1 |archive-date=28. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolperstein (Seligenstadt)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Seligenstadt]] |- |[[Selm]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-09-10}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Senftenberg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2007-07-10}} | align="right" | 13 | align="right" | 27. Januar 2013<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Senftenberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Senftenberg]] |- |[[Siegburg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2003-06-24}} | align="right" | 77 | align="right" | 13. februar 2014<ref name="Chronik2003" /><ref>{{Cite web |url=http://www.general-anzeiger-bonn.de/region/rhein-sieg-kreis/siegburg/gunter-demnig-verlegt-gedenksteine-fuer-juedische-familie-article1266652.html |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402164847/http://www.general-anzeiger-bonn.de/region/rhein-sieg-kreis/siegburg/gunter-demnig-verlegt-gedenksteine-fuer-juedische-familie-article1266652.html |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Siegburg]] |- |[[Siegen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-03}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Siegen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Siegen]] |- |[[Singen (Hohentwiel)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-13}} | align="right" data-sort-value="50" | ca. 50 | align="right" | 10. mart 2013<ref>[http://www.suedkurier.de/region/kreis-konstanz/singen/Singen-bekommt-weitere-Stolpersteine;art372458,5935024 ''Singen bekommt weitere Stolpersteine'']{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Singen (Hohentwiel)]] | |- |[[Soest]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-05-12}} | align="right" | 36 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Soest]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Soest]] |- |[[Solingen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" | 107 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www2.solingen.de/C12572F80037DB19/0/A6D009B0515D1757C125751900434EB7?OpenDocument |title=neue Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064527/http://www2.solingen.de/C12572F80037DB19/0/A6D009B0515D1757C125751900434EB7?OpenDocument |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Solingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Solingen]] |- |[[Spangenberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2007-11-08}} | align="right" | 29 | align="right" | 13. maj 2012<ref>[http://www.hna.de/lokales/melsungen/anstoss-stolpersteine-2316048.htmlneue Anstoß für 13 neue Stolpersteine]</ref> | | |- |[[Sprendlingen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-28}} | align="right" | 13 | align="right" | 1. februar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.sprendlingen.de/fhaupt.php?do=xb9e7x |title=Informationen zum Arbeitskreis „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305185114/http://www.sprendlingen.de/fhaupt.php?do=xb9e7x |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Springe]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2005-08-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[St. Ingbert]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2014-08-19}} | align="right" | 19 | align="right" | {{SortDate|2015-04-20}}<ref>[http://www.wochenspiegelonline.de/content/nachrichten/gemeinden/st-ingbert/article/stolpersteine-werden-verlegt/ ''Stolpersteine werden verlegt'' St. Inbert]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[St. Wendel]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2011-04-09}} | align="right" | 20 | align="right" | 17. novembar 2012<ref>[http://www.saarbruecker-zeitung.de/saarland/stwendel/Gunter-Demnig-St-Wendel-Nohfelden-Stolpersteine;art2799,4515036 Steine wider das Vergessen]</ref> | | |- |[[Stade]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-04-19}} | align="right" | 21 | align="right" | 21. februar 2011 | | |- |[[Stadtlohn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2010-06-24}} | align="right" data-sort-value="9" | mind. 9 | align="right" | 9. decembar 2014<ref>[http://www.muensterlandzeitung.de/staedte/stadtlohn/Erinnern-an-verfolgte-Familie;art959,1850489Steine Erinnern an verfolgte Familie]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Stadtoldendorf]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-12-15}} | align="right" | 11 | align="right" | 15. decembar 2007 | | |- |[[Stahnsdorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-03-10}} | align="right" | 2 | align="right" | {{SortDate|2009-03-10}}<ref>[http://www.pnn.de/pm/160991/ ''Entrechtet, ermordet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150613024016/http://www.pnn.de/pm/160991/ |date=13. 6. 2015 }} Verlegung Stahnsdorf</ref> | | |- |[[Staßfurt]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-14}} | align="right" | 23 | align="right" | 26. mart 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stassfurt.de/index.php?id=131049000191&cid=131049023654 |title=stassfurt.de: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=22. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422205344/https://www.stassfurt.de/index.php?id=131049000191&cid=131049023654 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Staßfurt]] |- |[[Stavenhagen]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Stegen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2004-07}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://geschichtsatlas.de/~gc21/stegen2004.htm |title=Stolpersteine in Stegen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202061217/http://geschichtsatlas.de/~gc21/stegen2004.htm |archive-date=2. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Steinfurt]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-19}} | align="right" | 31 | align="right" | 24. juli 2007<ref>[http://www.stolpersteine-steinfurt.de/ Stolperstein-Initiative Steinfurt]</ref><ref>[http://wiki-de.genealogy.net/Borghorst_%28Steinfurt%29/Stolpersteine GenWiki Borghorst]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Steinfurt]] | <!-- Steinheim Ortsteil von Hungen, siehe dort --> |- |[[Stendal]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-18}} | align="right" | 6 | align="right" | 2./3. august 2011 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Stendal]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Stendal]] |- |[[Stockach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-10-04}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>[http://www.suedkurier.de/region/blitzmeldungen/kreis_konstanz/stockach/Am-4-oktobar-werden-Stolpersteine-verlegt;art3818,2781944 Am 4. oktobar werden Stolpersteine verlegt]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.suedkurier.de/region/kreis-konstanz/stockach/Stolpersteine-vor-vier-Haeusern;art372461,2258875 Stolpersteine vor vier Häusern]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Stralsund]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2006-08-25}} | align="right" | 52 | align="right" | 8. novembar 2010<ref>{{Cite web |url=http://www.stralsundwiki.de/index.php/Stolpersteine |title=''Stolpersteine'' im Stralsund-Wiki |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630062741/http://www.stralsundwiki.de/index.php/Stolpersteine |archive-date=30. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Stralsund]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Stralsund]] |- |[[Straubing]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-08-13}} | align="right" data-sort-value="10" | 18 | align="right" | 24. april 2013<ref>[http://www.koetztinger-zeitung.de/anzeigen/archiv/artikel/2013/04/25/stolpern-um-nicht-darueber-hinwegzusehen Stolpern, um nicht darüber hinwegzusehen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Straubing]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Straubing]] |- |[[Strausberg]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-05-10}} | align="right" | 14 | align="right" | 19. juli 2007<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Stuttgart]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2003-10-10}} | align="right" | 787 | align="right" | 28. decembar 2014<ref>[http://www.stolpersteine-stuttgart.de/ Stolpersteine für Stuttgart]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Stuttgart]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Stuttgart]] |- |[[Südlohn]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-20}} | align="right" | 21 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.suedlohn.de/index.php?id=181 |title=Aktion Stolpersteine Südlohn |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075036/http://www.suedlohn.de/index.php?id=181 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Süßen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-16}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.suessen.de/stolpersteine-in-suessen.html |title=Stolpersteine in Süßen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705064316/http://www.suessen.de/stolpersteine-in-suessen.html |archive-date=5. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Suhl]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-24}} | align="right" | 30 | align="right" | | | |- |[[Sulingen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-04-20}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Syke]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2006-06-11}} | align="right" | 18 | align="right" | <ref>''„Stolpersteine“ Der Erinnerung einen Namen geben. Informationen zu den achtzehn Syker „Stolpersteinen“, verlegt am 11. juni 2006 und 18. april 2007 von Gunter Demnig. Eine Dokumentation zur Geschichte der jüdischen Gemeinde in Syke von [[Hermann Greve]].'' (Hrsg.: Stadt Syke), Syke 2007</ref> | | |- |[[Sylt (Gemeinde)|Sylt]]<!-- Ortsteile Westerland und Keitum --> |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-07}} | align="right" | 2 | align="right" | 2008-05<ref name="akens" /><ref>[http://www.stadt-westerland.de/content/view/281/54.html „Stolpersteine" in Westerland]</ref> | | |- |[[Tabarz/Thür. Wald]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-10}} | align="right" | 2 | align="right" | 10. maj 2013<ref>[http://gotha.thueringer-allgemeine.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Stolperstein-in-Tabarz-verlegt-1927887545 Stolperstein in Tabarz verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Tabarz]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine im Landkreis und in der Stadt Gotha]] |- |[[Telgte]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2004-05}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Telgte]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Telgte]] |- |[[Teltow]]<!-- inkl. Ortsteile Seehof und Ruhlsdorf --> |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2011-10-07}} | align="right" | 16 | align="right" | 7. decembar 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Teupitz]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2004-10}} | align="right" | 3 | align="right" | <ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Themar]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-19}} | align="right" | 7 | align="right" | 20. mart 2014<ref>[http://www.insuedthueringen.de/lokal/hildburghausen/hildburghausen/Sieben-Stolpersteine-gegen-das-Vergessen;art83436,3221081 Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | align="center" | | |- |[[Torgelow]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-07-09}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Tornesch]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2010-04-19}} | align="right" | 1 | align="right" | 19. april 2010 | | |- |[[Treuenbrietzen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-12-12}} | align="right" | 2 | align="right" | 12. decembar 2006<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Trier]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-02-12}} | align="right" | 11<ref>[http://www.fwg-trier.com/nachrichten/stolpersteine-verlegt-fuer-11-juedische-abiturienten-des-fwg-2202-352.html Stolpersteine verlegt für jüdische Abiturienten]</ref> | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-trier.de/ |title=Stolpersteine in Trier |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218073605/http://stolpersteine-trier.de/ |archive-date=18. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Troisdorf]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-17}} | align="right" | 21 | align="right" | 6. decembar 2008<ref>{{Cite web |url=http://stolpersteine.taxi-troisdorf.de/ |title=Stolpersteine – Troisdorf |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=25. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925125848/http://stolpersteine.taxi-troisdorf.de/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Troisdorf]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Troisdorf]] |- |[[Tübingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-25}} | align="right" | 27 | align="right" | 23. oktobar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.tagblatt.de/Home/nachrichten/tuebingen_artikel,-Stolpersteine-geben-Nazi-Opfern-ihre-Namen-zurueck-_arid,154782.html |title=''Stolpersteine geben Nazi-Opfern ihre Namen zurück'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=3. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150103091122/http://www.tagblatt.de/Home/nachrichten/tuebingen_artikel,-Stolpersteine-geben-Nazi-Opfern-ihre-Namen-zurueck-_arid,154782.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://old.stiftskirche-tuebingen.de/aktuelles.php?mId=11091&cId=146 |title=''„Stolperstein“ für Richard Gölz'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103000000/http://old.stiftskirche-tuebingen.de/aktuelles.php?mId=11091&cId=146 |archive-date=3. 1. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Tübingen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Tübingen]] |- |[[Überlingen]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2005-04-09}} | align="right" data-sort-value="5" | mind. 5 | align="right" | 13. mart 2013<ref>[http://www.suedkurier.de/region/bodenseekreis-oberschwaben/ueberlingen/Nazi-Unrecht-8222-Stolpersteine-8220-erinnern-an-Familie-Levi;art372495,5953758 „Stolpersteine“ erinnern an Familie Levi]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Uedem]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-02-26}} | align="right" | 38 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.uedem.de/C125722D004DBAC3/html/40F9F36FD64FDCBFC1257BC1002F3D6C?opendocument&nid1=02431 |title=Stolpersteine in Uedem |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=17. 7. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717040810/http://www.uedem.de/C125722D004DBAC3/html/40F9F36FD64FDCBFC1257BC1002F3D6C?opendocument&nid1=02431 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Uetersen]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2012-03-02}} | align="right" | 3 | align="right" | <ref>[http://www.spd-uetersen.de/index.php?id=15&sub=2&aktuell=20&PHPSESSID=4n94lfavsda86jip98bu4c6vs0 Drei Stolpersteine gegen das Vergessen]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Uetersen]] | |- |[[Ulm]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2015-05-26}} | align="right" | 14 | align="right" | 26. maj 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.swp.de/ulm/lokales/ulm_neu_ulm/Stolpersteine-erinnern-in-Ulm-an-Holocaust-Opfer;art4329,3233495 |title=''Stolpersteine in Ulm'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=28. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528070610/https://www.swp.de/ulm/lokales/ulm_neu_ulm/Stolpersteine-erinnern-in-Ulm-an-Holocaust-Opfer;art4329,3233495 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Unna]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-14}} | align="right" data-sort-value="264" | mind. 264 | align="right" | {{SortDate|2014-06-06}}<ref>{{Cite web |url=http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-unna-kamen-bergkamen-holzwickede-und-boenen/100-stolperstein-erinnert-an-unnaer-juden-id6713925.html |title=WAZ 100. Stolperstein erinnert an Unnaer Juden |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924153313/http://www.derwesten.de/staedte/nachrichten-aus-unna-kamen-bergkamen-holzwickede-und-boenen/100-stolperstein-erinnert-an-unnaer-juden-id6713925.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Unna]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Unna]] |- |[[Uslar]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2008-01-23}} | align="right" | 13 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.sollingschule-uslar.de/themen/news/stolpersteine/index.html |title=Das Projekt „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=31. 7. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731234011/http://www.sollingschule-uslar.de/themen/news/stolpersteine/index.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Uslar]] | |- |[[Vallendar]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-07}} | align="right" | 12 | align="right" | 24. februar 2014<ref>[http://www.rhein-zeitung.de/region/lokales/koblenz_artikel,-Stolpersteine-in-Vallendar-erinnern-an-juedische-Schicksale-_arid,1114008.html Stolpersteine in Vallendar erinnern an jüdische Schicksale]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Vechta]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-10}} | align="right" | 20 | align="right" | 11. mart 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.vechta.de/Kultur-Bildung/Stolpersteine.aspx |title=Stolpersteine Vechta |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703195330/http://www.vechta.de/Kultur-Bildung/Stolpersteine.aspx |archive-date=3. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Veitshöchheim]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-29}} | align="right" | 15 | align="right" | 1. oktobar 2009<ref>[http://www.majnpost.de/regional/wuerzburg/15-Stolpersteine-verlegt;art736,5311090 15 Stolpersteine verlegt]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | |- |[[Velbert]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-28}} | align="right" data-sort-value="26" | mind. 26 | align="right" | 7. mart 2014<ref>[http://www.wz-newsline.de/lokales/kreis-mettmann/velbert/14-weitere-stolpersteine-erinnern-an-opfer-der-nazis-1.1578199 14 weitere Stolpersteine]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Velbert]] | |- |[[Velten]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}} | align="right" | 4 | align="right" | {{SortDate|2015-03-30}}<ref name="moz.de"/> | | |- |[[Verden (Aller)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2007-10-16}} | align="right" | 85 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Verden (Aller)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Verden]] |- |[[Viernheim]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-06-25}} | align="right" | 18 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.viernheim.de/unsere-stadt/bildungundkultur/stadtarchiv/stolpersteine.html |title=Erste Stolpersteine verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708072848/http://www.viernheim.de/unsere-stadt/bildungundkultur/stadtarchiv/stolpersteine.html |archive-date=8. 7. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Viersen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2005-02}} | align="right" | 28 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.viersen.de/C125704A004B545A/html/F2B73189383B4936C12571A40039F5DC?opendocument&nid1=24445 |title=„Stolpersteine“ – Erinnerung an die Opfer des NS-Regimes in Viersen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319025407/http://www.viersen.de/C125704A004B545A/html/F2B73189383B4936C12571A40039F5DC?opendocument&nid1=24445 |archive-date=19. 3. 2012 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Vilseck]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2010-07-26}} | align="right" | 5 | align="right" | 16. juli 2010 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Vilseck]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Vilseck]] |- |[[Vilshofen an der Donau]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2008-01-27}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Vilshofen an der Donau]] | <!-- Vitte Ortsteil von Hiddensee; siehe dort --> |- |[[Vlotho]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-03-10}} | align="right" | 12 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.mendel-grundmann-gesellschaft.de/index.php?option=com_content&view=article&id=54&Itemid=61 |title=Stolpersteine in Vlotho |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304065548/http://www.mendel-grundmann-gesellschaft.de/index.php?option=com_content&view=article&id=54&Itemid=61 |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Vlotho]] | |- |[[Vöhringen (Iller)]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-10}} | align="right" data-sort-value="17" | mind. 17 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.augsburger-allgemeine.de/illertissen/Sichtbare-Zeichen-gegen-das-Vergessen-id26947921.html |title=Stolpersteine erinnern in Vöhringen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210023115/http://www.augsburger-allgemeine.de/illertissen/Sichtbare-Zeichen-gegen-das-Vergessen-id26947921.html |archive-date=10. 12. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Völklingen]] |{{ZID|DE-SL}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-05}} | align="right" | 13 | align="right" | 18. mart 2013<ref>[http://www.voelklingen-im-wandel.de/vk-stolpersteine.php Die Stolpersteine in Völklingen]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Vreden]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-06-03}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Waldkappel]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2012-01-25}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>[http://www.waldkappel.de/w3a/cms/Aktuelles/Verlegung_von_Stolpersteinen.330451.html;jsessionid=87EEE2D9FD5BB570183D62A1B0975F32 Verlegung der ersten Stolpersteine in Harmuthsachsen]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Waldrach]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-23}} | align="right" | 6 | align="right" | 23. februar 2007<ref>[http://www.volksfreund.de/nachrichten/region/trierland/aktuell/Heute-in-der-Zeitung-fuer-Trier-Land-Hier-wohnte-Josef-Meyer;art8128,1301222 Bericht über die Erstverlegung ''Hier wohnte Josef Meyer'' ]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Waldrach]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Waldrach]] |- |[[Walldorf (Baden)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2010-05-02}} | align="right" | 20 | align="right" | 2. maj 2010<ref>[http://www.walldorf.de/2010/?seite=95 Verlegung der Stolpersteine in Walldorf (Baden)]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Walldorf (Baden)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Walldorf (Baden)]] |- |[[Walsrode]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-11-30}} | align="right" | 6 | align="right" | {{SortDate|2011-11-30}}<ref>[https://geschichtswerkstatthannover.wordpress.com/2009/11/16/30-11-2009-verlegung-von-stolpersteinen-in-walsrode-14-uhr/ ''Stolpersteine in Walsrode'']</ref> | | |- |[[Waltershausen]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-09}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Waltershausen]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine im Landkreis und in der Stadt Gotha]] |- |[[Walzbachtal]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-06}} | align="right" | 6 | align="right" | 6. novembar 2008<ref>[http://www.alemannia-judaica.de/joehlingen_synagoge.htm Jöhlingen (Gemeinde Walzbachtal, Kreis Karlsruhe)]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Walzbachtal]] |- |[[Waren (Müritz)]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-09}} | align="right" | 4 | align="right" | 9. novembar 2008<ref>[http://de.news.yahoo.com/17/20081109/tde-unbekannte-stoeren-gedenkfeier-fuer-08c524b_1.html Unbekannte stören Gedenkfeier für Juden in Waren]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | |- |[[Warendorf]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2013-10-14}} | align="right" data-sort-value="20" | mind. 20 | align="right" | 28. Januar 2014<ref>[http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Warendorf/Warendorf/Stolperstein-Initiative-Weitere-Stolpersteine-werden-verlegt Weitere Stolpersteine werden verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | |- |[[Warstein]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2015-03-16}} | align="right" | 12 | align="right" | {{SortDate|2015-03-16}}<ref>[http://www.soester-anzeiger.de/lokales/warstein/stolpersteine-erinnern-juedische-mitbuerger-warstein-4825441.html Stolpersteine erinnern an jüdische Mitbürger in Warstein]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Warstein]] |- |[[Wassenberg]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-12}} | align="right" | 10 | align="right" | 15. decembar 2011<ref name="Stolpersteine verlegt"/> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wassenberg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wassenberg]] |- |[[Weeze]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-01}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>[https://www.weeze.de/C12575FC00360427/html/B10E8A756681997DC12576B80048FF61?opendocument Stolpersteine Weeze]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Weeze]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Weeze]] |- |[[Weilerswist]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-09}} | align="right" data-sort-value="9" | mind. 9 | align="right" | 11. mart 2012<ref>{{Cite web |url=http://energieundgelassenheit.de/artikel/chor-leuchtfeuer/verlegung-stolpersteine-in-weilerswist |title=vierte Stolpersteinverlegung in Weilerswist |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=4. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204013552/http://energieundgelassenheit.de/artikel/chor-leuchtfeuer/verlegung-stolpersteine-in-weilerswist |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Weimar]] |{{ZID|DE-TH}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-23}} | align="right" | 17 | align="right" | 7. novembar 2013<ref>[http://weimar.tlz.de/web/lokal/leben/detail/-/specific/Neue-Spur-des-Erinnerns-17-Stolperstein-in-Weimar-387124665 17. Stolperstein verlegt]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Weingarten (Baden)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-07}} | align="right" | 15 | align="right" | 7. maj 2007<ref>[http://ka.stadtwiki.net/Stolpersteine_Weingarten Stadtwiki Karlsruhe: Stolpersteine Weingarten]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Weingarten (Baden)]] | align="center" | |- |[[Weingarten (Württemberg)]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2013-04-17}} | align="right" | 3 | align="right" | 15. mart 2014<ref>[http://www.schwaebische.de/region/oberschwaben/weingarten/stadtnachrichten-weingarten_artikel,-Stolpersteine-erinnern-an-Nazi-Terror-_arid,5424839.html Stolpersteine erinnern an Nazi-Terror]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Weingarten (Württemberg)]] |- |[[Weinheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2006-04-06}} | align="right" | 44 | align="right" | 24. mart 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.weinheim.de/servlet/PB/menu/1279703_l1/index.html?QUERYSTRING=Stolpersteine |title=Weinheim: Die ersten „Stolpersteine“ |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409074920/http://www.weinheim.de/servlet/PB/menu/1279703_l1/index.html?QUERYSTRING=Stolpersteine |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Weinheim]] | |- |[[Weisenheim am Berg]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-07}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Weissach]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2008-10-01}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Weißenfels]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2008-05-15}} | align="right" | | align="right" | | | |- |[[Wermelskirchen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2002-05-17}} | align="right" | 9 | align="right" | 17. maj 2002<ref name="Chronik2003">[https://web.archive.org/web/20040110192117/http://www.stolpersteine.com/chronik.htm Stolperstein-Chronik vom 21. novembar 2003]</ref> | | |- |[[Werne]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-29}} | align="right" | 40 | align="right" | {{SortDate|2014-01-27}}<ref>[http://www.wa.de/lokales/werne/werne-widmet-holocaust-gedenktag-juedischen-buergern-weitere-stolpersteine-3312030.html Stolpersteine erinnern]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Werne]] | |- |[[Wernigerode]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2009-04-14}} | align="right" | 22 | align="right" | 15. april 2009<ref>[http://www.volksstimme.de/nachrichten/lokal/wernigerode/653426_22-Taefelchen-aus-Messing-als-Erinnerung-an-juedisches-Leid.html 22 Stolpersteine als Erinnerung]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Wernigerode]] | |- |[[Wertheim]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2009-09-29}} | align="right" | 75 | align="right" | <ref>[http://www.fnweb.de/region/majn-tauber/wertheim-freudenberg-kulsheim-kreuzwertheim/eine-wichtige-initiative-gegen-das-vergessen-1.983731 Eine wichtige Initiative gegen das Vergessen]{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Wertheim]] | |- |[[Wesel]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2009-12-03}} | align="right" data-sort-value="10" | 84 | align="right" | {{SortDate|2015-04-29}}<ref>{{Cite web |url=https://www.wesel.de/de/aktuelles/rege-beteiligung-an-der-sechsten-stolpersteinverlegung-in-wesel./ |title=Rege Beteiligung an der sechsten Stolpersteinverlegung in Wesel. |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=19. 7. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160719220744/https://www.wesel.de/de/aktuelles/rege-beteiligung-an-der-sechsten-stolpersteinverlegung-in-wesel./ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Wesseling]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-12-13}} | align="right" | 8 | align="right" | 13. decembar 2014<ref>[http://www.wesseling.de/verwaltung/presseservice/pressemitteilungen/106090100000049933.php ''Die ersten „Stolpersteine“ werden verlegt / Erinnerung an jüdische Familien, die von den Nazis ermordet wurden.'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Pressemitteilung der Stadt Wesseling</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Westerkappeln]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-01}} | align="right" | 8 | align="right" | 1. mart 2014<ref>[http://www.wn.de/Muensterland/Kreis-Steinfurt/Westerkappeln/Bildhauer-Gunter-Demnig-verlegt-Stolpersteine-Acht-Mahnmale-fuer-Westerkappeln ''Acht Mahnmale für Westerkappeln.'']{{Mrtav link}} In: ''[[Westfälische Nachrichten]]'', 2. mart 2014</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Westerkappeln]] |- |[[Wettenberg]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2013-08-26}} | align="right" | 8 | align="right" | 3. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Wettenberg/Artikel,-Stolpersteine-gegen-Vergessen-in-Wettenberg-_arid,538417_regid,1_puid,1_pageid,33.html |title=''Stolpersteine gegen Vergessen in Wettenberg'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022400/http://www.giessener-allgemeine.de/Home/Kreis/Staedte-und-Gemeinden/Wettenberg/Artikel,-Stolpersteine-gegen-Vergessen-in-Wettenberg-_arid,538417_regid,1_puid,1_pageid,33.html |archive-date=24. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wettenberg]] <!-- Westerland Ortsteil der Gemeinde Sylt; siehe dort --> |- |[[Wettin-Löbejün]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2013-05-07}} | align="right" | 2 | align="right" | 7. maj 2013<ref name="MZ 2013">Kornelia Privenau: ''[http://www.mz-web.de/halle-saalekreis/holocaust-opfer-stolpersteine-sind-gelegt,20640778,22707830.html Stolpersteine sind gelegt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606231749/http://www.mz-web.de/halle-saalekreis/holocaust-opfer-stolpersteine-sind-gelegt,20640778,22707830.html|date=6. 6. 2013}}'', [[Mitteldeutsche Zeitung]], 7. maj 2013. Abgerufen am 26. juli 2014.</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wettin-Löbejün]] |- |[[Wetzlar]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2009-10-22}} | align="right" | 6 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.wetzlar.de/showobject.phtml?La=1&object=tx%7C370.8865.1%3F%3D0 |title=Stolpersteine in Wetzlar |access-date=24. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406015717/http://www.wetzlar.de/showobject.phtml?La=1&object=tx%7C370.8865.1%3F%3D0 |archive-date=6. 4. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wetzlar]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wetzlar]] |- |[[Weyhe]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2011-11-07}} | align="right" | 2 | align="right" | 7. novembar 2011 | | |- |[[Wiesbaden]] |{{ZID|DE-HE}} | align="right" | {{SortDate|2005-09-15}} | align="right" | 527 | align="right" | 31. decembar 2013<ref>{{Cite web |url=http://www.am-spiegelgasse.de/willkommen-in-der-spiegelgasse/geschichte-und-erinnerung/stolpersteine/ |title=Aktives Museum Spiegelgasse für Deutsch-Jüdische Geschichte in Wiesbaden e. V.: Stolpersteine in Wiesbaden |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=18. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092537/http://www.am-spiegelgasse.de/willkommen-in-der-spiegelgasse/geschichte-und-erinnerung/stolpersteine/ |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:Commons:Category:Stolpersteine in Wiesbaden]] | |- |[[Wiesloch]] |{{ZID|DE-BW}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-15}} | align="right" | 15 | align="right" | 16. novembar 2012<ref>{{Cite web |url=http://www.lokalmatador.de/article/f33e6b7c3dd84ab7870fa8b59a72cc34/nachrichten/politik/erste-stolpersteine-in-wiesloch-verlegtErste |title=„Stolpersteine“ in Wiesloch verlegt |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150408173530/http://www.lokalmatador.de/article/f33e6b7c3dd84ab7870fa8b59a72cc34/nachrichten/politik/erste-stolpersteine-in-wiesloch-verlegtErste |archive-date=8. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Wildeshausen]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-01}} | align="right" | 12 | align="right" | 1. mart 2014<ref>[http://www.nwzonline.de/oldenburg-kreis/politik/zwoelf-stolpersteine-werden-verlegt_a_13,5,3685788056.html ''Zwölf Stolpersteine werden verlegt.''] In: ''[[Nordwest-Zeitung]]'', 22. februar 2014</ref> | align="center" | | |- |[[Willich]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2012-02-06}} | align="right" data-sort-value="62" | mind. 62 | align="right" | 8. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=https://www.stadt-willich.de/de/kulturundbildung/stolpersteine/%26nid1%3D11226_51447 |title=Stadt Willich: ''Stolpersteine'' |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=24. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124160803/https://www.stadt-willich.de/de/kulturundbildung/stolpersteine/%26nid1%3D11226_51447 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Wiltingen]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-24}} | align="right" | 5 | align="right" | 24. februar 2007<ref>[http://www.konz.eu/vg_konz/.../Stolpersteine/TV_Meyer_300807.pdf Zurück zu den Wurzeln]{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wiltingen]] |- |[[Windeck]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2011-09-17}} | align="right" | 61 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Windeck]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Windeck]] |- |[[Winsen (Luhe)]] |{{ZID|DE-NI}} | align="right" | {{SortDate|2009-02-26}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Winsen (Luhe)]] | |- |[[Wismar]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2007-08-01}} | align="right" | 17 | align="right" | <ref>[http://www.wismar.de/B%C3%BCrger/Kultur-/-Freizeit-/-Sport/Stadtarchiv/Projekte/Stolpersteine Stolpersteine in Wismar]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Wissen (Stadt)]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2005-12-17}} | align="right" | 7 | align="right" | 28. Januar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.wissen.eu/Leben-Wohnen/Historisches/Stolpersteine |title=Stolpersteine in Wissen |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415090306/http://wissen.eu/Leben-Wohnen/Historisches/Stolpersteine |archive-date=15. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wissen (Verbandsgemeinde)]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in der Verbandsgemeinde Wissen]] |- |[[Witten]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2014-04-04}} | align="right"| 108 | align="right" | 12. novembar 2019 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Witten]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Witten]] |- |[[Wittenberge]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2009-06-11}} | align="right" | 24 | align="right" | 9. august 2011<ref>[http://www.wittenberge.de/seite/65112/stolpersteine.html wittenberge.de: ''Stolpersteine in Wittenberge'']{{Mrtav link}}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wittenberge]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wittenberge]] |- |[[Wittenburg]] |{{ZID|DE-MV}} | align="right" | {{SortDate|2014-03-08}} | align="right" | 2 | align="right" | 8. mart 2014<ref>[http://www.ndr.de/regional/mecklenburg-vorpommern/stolpersteine181.html Stolpersteine geben Opfern ihre Namen zurück]{{Mrtav link}}</ref> | | align="center" | |- |[[Wittichenau]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-26}} | align="right" | 5 | align="right" | <ref>[http://stolpersteine.wittichenauer-pfadfinder.de/stolperstein-verlegungbekommt Stolperstein-Verlegung]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> | align="center" | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wittichenau]] |- |[[Wittlich]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2014-02-22}} | align="right" | 2 | align="right" | 22. februar 2014<ref>[http://www.meistermann-gesellschaft.de/html/projekte.html Stolperstein-Initiative für Wittlich]</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wittlich]] |- |[[Woltersdorf (bei Berlin)|Woltersdorf]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2012-07-25}} | align="right" | 2 | align="right" | 25. juli 2012<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Worms]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2006-11-06}} | align="right" data-sort-value="76" | mind. 76 | align="right" | 1. oktobar 2008<ref>[http://www.warmajsa.de/index.php?id=5950 Stolpersteine in Worms]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.worms.de/de/tourismus/sehenswertes/listen/stolpersteine.php Übersicht der verlegten Stolpersteine in Worms]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Wriezen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-23}} | align="right" | 2 | align="right" | 23. septembar 2013<ref name="brandenburg" /> | | |- |[[Wülfrath]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2008-02-28}} | align="right" | 1 | align="right" | 28. februar 2008<ref>[http://www.rp-online.de/public/article/mettmann/538430/Ein-Stein-fuer-Johanna-Beyth.html Wülfrath: Ein Stein für Johanna Beyth]{{Mrtav link}}</ref> | | |- |[[Wuppertal]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-01-07}} | align="right" | | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Wuppertal]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Wuppertal]] |- |[[Würselen]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-12}} | align="right" | 28 | align="right" | 15. decembar 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.aachener-zeitung.de/lokales/nordkreis/stolperstein-erinnert-an-tragische-geschichte-1.336567 |title=Stolperstein erinnert an tragische Geschichte |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=2. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402101155/http://www.aachener-zeitung.de/lokales/nordkreis/stolperstein-erinnert-an-tragische-geschichte-1.336567 |url-status=dead }}</ref> | | |- |[[Würzburg]] |{{ZID|DE-BY}} | align="right" | {{SortDate|2006-07-17}} | align="right" | 430 | align="right" | 1. decembar 2014<ref>{{Cite web |url=http://www.stolpersteine-wuerzburg.de/ |title=Würzburger Stolpersteine |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409145905/http://www.stolpersteine-wuerzburg.de/ |archive-date=9. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Würzburg]] | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Würzburg]] |- |[[Wurzen]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2012-11-03}} | align="right" | 10 | align="right" | 26. septembar 2013<ref>[http://www.ndk-wurzen.de/Aktuelles/Stolpersteine-erinnern-an-Kaufmannsfamilie-Luchtenstein/42d1767s10/ Stolpersteine erinnern an Kaufmannsfamilie]</ref> | align="center" | | align="center" | |- |[[Wyk auf Föhr]] |{{ZID|DE-SH}} | align="right" | {{SortDate|2004-08-22}} | align="right" | 1 | align="right" | maj 2008<ref name="akens" /> | | |- |[[Xanten]] |{{ZID|DE-NW}} | align="right" | {{SortDate|2007-02-12}} | align="right" | 37 | align="right" | 30. novembar 2007<ref>[http://www.rp-online.de/nrw/staedte/xanten/reihe-der-stolpersteine-ist-komplett-aid-1.974986 Reihe der Stolpersteine ist komplett]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Xanten]] | |- |[[Zehdenick]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2006-09-30}} | align="right" | 3 | align="right" | 30. septembar 2006<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Zehdenick]] | |- |[[Zeitz]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2007-05-25}} | align="right" | 10 | align="right" | 26. novembar 2012 | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Zeitz]] <!-- Zepernick Ortsteil von Panketal; siehe dort --> |- |[[Zell (Mosel)]] |{{ZID|DE-RP}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-23}}<ref>{{Cite web |url=http://www.zell-mosel.com/html/seiten_unsere_Stadt/stadtbote/Stadtbote_2015/stadtbote_4.html |title=Zeller Stadtbote 'Stolpersteine wurden in Zell (Mosel) und Zell-Merl verlegt.' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304043828/http://www.zell-mosel.com/html/seiten_unsere_Stadt/stadtbote/Stadtbote_2015/stadtbote_4.html |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="right" data-sort-value="12" |12 | align="right" | | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Zell (Mosel)]] | |- |[[Zerbst/Anhalt]] |{{ZID|DE-ST}} | align="right" | {{SortDate|2010-03-29}} | align="right" | 40 | align="right" | 15. oktobar 2011<ref>{{Cite web |url=http://www.volksstimme.de/nachrichten/lokal/zerbst/579545_40-Stolpersteine-erinnern-an-die-Ermordung-Zerbster-Juden.html |title=40 „Stolpersteine“ erinnern |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=30. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230234953/http://www.volksstimme.de/nachrichten/lokal/zerbst/579545_40-Stolpersteine-erinnern-an-die-Ermordung-Zerbster-Juden.html |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Zittau]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2005-07-27}} | align="right" data-sort-value="8" | mind. 8 | align="right" | <ref>{{Cite web |url=http://www.hillerschevilla.de/cms/de/121/Stolpersteine-fuer-Zittau |title=Stolpersteine für Zittau |access-date=18. 6. 2015 |archive-date=13. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150613053631/http://www.hillerschevilla.de/cms/de/121/Stolpersteine-fuer-Zittau |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |- |[[Zossen]] |{{ZID|DE-BB}} | align="right" | {{SortDate|2008-11-20}} | align="right" | 7 | align="right" | 30. novembar 2012<ref name="brandenburg" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Zossen]] | |- |[[Zwickau]] |{{ZID|DE-SN}} | align="right" | {{SortDate|2003-06-16}} | align="right" data-sort-value="7" | mind. 7 | align="right" | <ref name="zwickau">{{Cite web |url=https://www.zwickau.de/de/aktuelles/pressemitteilungen/2004/06/15725_3.php.php |title=Stolpersteine in Zwickau |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828201120/https://www.zwickau.de/de/aktuelles/pressemitteilungen/2004/06/15725_3.php.php |archive-date=28. 8. 2016 |url-status=dead }}</ref> | | |} == Francuska == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Francuskoj}} == Hrvatska == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Hrvatskoj}} == Italija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Italiji}} == Luksemburg == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Luksemburgu}} == Holandija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Holandiji}} == Norveška == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Norveškoj}} == Poljska == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Poljskoj}} == Rumunija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Rumuniji}} == Russland == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad | '''Oblast''' ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Kromy (Orjol)|Kromy]] | {{RU-ORL}} | align="right" | {{SortDate|2013-07-30}} | align="right" | | align="right" | 30. juli 2013 | | |- | [[Orjol]] | {{RU-ORL}} | align="right" | {{SortDate|2013-07-30}} | align="right" | | align="right" | 30. juli 2013 | | |} == Schweiz == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! '''Kanton''' ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- |[[Kreuzlingen]] | {{ZID|CH-TG}} | align="right" | {{SortDate|2013-09-08}} | align="right" | 2 | align="right" | 8. septembar 2013<ref>[http://www.nzz.ch/aktuell/schweiz/erste-stolpersteine-in-der-schweiz-1.18144848 ''Erste «Stolpersteine» in der Schweiz.''] In: ''[[Neue Zürcher Zeitung]]'', 5. septembar 2013</ref> | | align="center" | [[Datoteka:LibreOffice 3.4 tango icon lc defaultbullet.png|24px|link=Liste der Stolpersteine in Kreuzlingen]] |} == Slowakei == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! '''Kraj''' ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Banská Bystrica]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-31}} | align="right" | | align="right" | 18. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Bratislava]] | [[Bratislavský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-22}} | align="right" | | align="right" | 22. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Brezno (Slovačka)|Brezno]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-31}} | align="right" | | align="right" | 31. oktobar 2012 | align="center" | | |- | [[Častá]] | [[Bratislavský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-22}} | align="right" | | align="right" | 22. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Halič]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-22}} | align="right" | | align="right" | 22. juli 2013 | align="center" | | |- | [[Komárno]] | [[Nitriansky kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-26}} | align="right" | | align="right" | 26. juli 2013 | align="center" | | |- | [[Lučenec]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-18}} | align="right" | | align="right" | 18. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Prešov]] | [[Prešovský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-23}} | align="right" | | align="right" | 23. juli 2013 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine (Prešov)]] | |- | [[Ratková]] | [[Banskobystrický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-18}} | align="right" | | align="right" | 18. septembar 2014 | align="center" | | |} == Slovenija == {{Glavni|Kamenovi spoticanja u Sloveniji}} == Spanien == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! Region ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Navàs]] | align="right"|{{ES-CT}} | align="right" | {{SortDate|2015-04-09}} | align="right" | 3 | align="right" | 9. april 2015 <ref>{{Cite web |url=http://www.catalangovernment.eu/pres_gov/AppJava/government/news/282268/navas-municipality-spanish-state-commemorate-nazi-victims-stolperstein-plaques.html |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042604/http://www.catalangovernment.eu/pres_gov/AppJava/government/news/282268/navas-municipality-spanish-state-commemorate-nazi-victims-stolperstein-plaques.html |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | align="center" | | |} == Tschechien == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! Regija ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Boršice]] | [[Zlínský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-18}} | | align="right" | 18. juli 2013 | | |- | [[Brno]] | [[Jihomoravský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2010-06-09}} | | align="right" | 16. juni 2011 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Brno]] | |- | [[České Budějovice]] | [[Jihomoravský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-14}} | | align="right" | 14. septembar 2014 | | <!-- České Budějovice siehe bei Budweis --> |- | [[Český Těšín]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-30}} | | align="right" | 30. oktobar 2012 | | |- | [[Chlum u Třeboně]] | [[Jihočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-17}} | | align="right" | 17. juli 2013 | | <!-- Debř Teil der Stadt Mladá Boleslav, siehe dort --> |- | [[Děčín]] | [[Ústecký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-12}} | | align="right" | 12. septembar 2014 | | |- | [[Doubrava u Orlové]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-16}} | | align="right" | 16. septembar 2014 | | |- | [[Havlíčkův Brod]] | [[Kraj Vysočina]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-15}} | | align="right" | 15. septembar 2014 | | |- | [[Horažďovice]] | [[Plzeňský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-14}} | | align="right" | 14. septembar 2014 | | |- | [[Kolín]] | [[Středočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2008-10-10}} | | align="right" | 6. novembar 2009 | | |- | [[Kostelec nad Orlicí]] | [[Královéhradecký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-29}} | | align="right" | 29. oktobar 2012 | | |- | [[Krnov]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-19}} | | align="right" | 19. septembar 2014 | | |- | [[Kroměříž]] | [[Zlínský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-16}} | | align="right" | 16. septembar 2014 | | |- | [[Mikulov]] | [[Jihomoravský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-30}} | | align="right" | 30. oktobar 2012 | | |- | [[Milovice nad Labem]] | [[Středočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-13}} | | align="right" | 13. septembar 2014 | | |- | [[Mladá Boleslav]] | [[Středočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-13}} | | align="right" | 13. septembar 2014 | | |- | [[Olomouc]] | [[Olomoucký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2011-06-16}} | | align="right" | 16. septembar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Olomouc]] | |- | [[Ostrava]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2010-06-10}} | | align="right" | 10. juni 2010 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ostrava]] | |- | [[Pacov]] | [[Kraj Vysočina]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-14}} | | align="right" | 14. septembar 2014 | | |- | [[Pilsen]] | [[Plzeňský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-28}} | | align="right" | 28. oktobar 2012 | | |- | [[Prag]] | [[Prag]] | align="right" | {{SortDate|2008-10-08}} | | align="right" | 17. juli 2013 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Prague]] | |- | [[Příbor]] | [[Moravskoslezský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-19}} | | align="right" | 19. juli 2013 | | |- | [[Ratenice]] | [[Středočeský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2012-10-29}} | | align="right" | 29. oktobar 2012 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Ratenice]] | |- | [[Slavkov u Brna]] | [[Jihomoravský kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-15}} | | align="right" | 15. septembar 2014 | | |- | [[Svitavy]] | [[Pardubický kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-15}} | | align="right" | 15. septembar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Svitavy]] | |- | [[Teplice]] | [[Ústecký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2011-06-15}} | | align="right" | 17. juli 2013 | | |- | [[Tišnov]] | [[Okres Brno-venkov]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-15}} | | align="right" | 15. septembar 2014 | | |- | [[Třebíč]] | [[Kraj Vysočina]] | align="right" | {{SortDate|2013-07-18}} | | align="right" | 18. juli 2013 | | |- | [[Žatec]] | [[Ústecký kraj]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-12}} | | align="right" | 12. septembar 2014 | | |} == Ukraine == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! '''[[Liste der Oblaste der Ukraine|Oblast]]''' ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Perejaslaw-Chmelnyzkyj]] | [[Oblast Kiew]] | align="right" | {{SortDate|2009-07-03}} | align="right" | 4 | align="right" | 3. juli 2009<ref>{{Cite web |url=http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/de/05/Meldungen__RK__2009/Stolpersteine__PK.html |title=Deutsche Botschaft Kiew: ''„Stolpersteine“ in der Ukraine '' |access-date=18. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704114212/http://www.kiew.diplo.de/Vertretung/kiew/de/05/Meldungen__RK__2009/Stolpersteine__PK.html |archive-date=4. 7. 2009 |url-status=dead }}</ref> | | |} == Ungarn == {| class="wikitable sortable" |- ! Grad ! Regija ! Datum prvog <br> postavljanja ! data-sort-type="number" |Broj ! class="unsortable" | Zadnje<br> postavljanje ! class="unsortable" | Slika ! class="unsortable" | Lista |- | [[Balatonfüred]] | [[Mitteltransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-24}} | align="right" | 3 | align="right" | 27. august 2007<ref name="macskako">[https://web.archive.org/web/20121018070017/http://www.macskako.net/ ungarische Stolperstein-Projektseite]</ref> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Balatonfüred]] | |- | [[Békéscsaba]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2012-09-30}} | align="right" | | align="right" | 30. septembar 2012 | align="center" | | |- | [[Budapest]] | [[Mittelungarn]] | align="right" | {{SortDate|2007-04-27}} | align="right" | | align="right" | 20. septembar 2014 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Budapest]] | |- | [[Celldömölk]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-21}} | align="right" | | align="right" | 21. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Kiskunhalas]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-19}} | align="right" | 4 | align="right" | 19. juni 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kiskunhalas]] | |- | [[Kisvárda]] | [[Nördliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-22}} | align="right" | 1 | align="right" | 22. juni 2007<ref name="macskako" /> | | |- | [[Kőszeg]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2010-07-23}} | align="right" | | align="right" | 23. juli 2010 | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Kőszeg]] | |- | [[Magyarmecske]] | [[Südtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-21}} | align="right" | | align="right" | 21. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Makó]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-20}} | align="right" | 4 | align="right" | 20. juni 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Makó]] | |- | [[Mátészalka]] | [[Nördliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-22}} | align="right" | 1 | align="right" | 22. juni 2007<ref name="macskako" /> | | |- | [[Nagykanizsa]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-28}} | align="right" | 4 | align="right" | 28. august 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Nagykanizsa]] | |- | [[Nagykőrös]] | [[Mittelungarn]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-18}} | align="right" | 1 | align="right" | 18. juni 2007<ref name="macskako" /> | | |- | [[Pécs]] | [[Südtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-30}} | align="right" data-sort-value="8" | mind. 8 | align="right" | 21. septembar 2014<ref name="macskako" /> | | |- | [[Sopron]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2014-09-23}} | align="right" | | align="right" | 23. septembar 2014 | align="center" | | |- | [[Szeged]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-20}} | align="right" | 5 | align="right" | 20. juni 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Szeged]] | |- | [[Szentes]] | [[Südliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2012-09-29}} | align="right" | | align="right" | 29. septembar 2012 | align="center" | | |- | [[Szolnok]] | [[Nördliche Große Tiefebene]] | align="right" | | align="right" | 3 | align="right" | <ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Szolnok]] | |- | [[Szombathely]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-29}} | align="right" | 4 | align="right" | 29. august 2007<ref name="macskako" /> | align="center" | [[Datoteka:Commons logo optimized.svg|16px|link=:commons:Category:Stolpersteine in Szombathely]] | |- | [[Újfehértó]] | [[Nördliche Große Tiefebene]] | align="right" | {{SortDate|2007-06-21}} | align="right" | 1 | align="right" | 21. juni 2007<ref name="macskako" /> | | |- | [[Zalaegerszeg]] | [[Westtransdanubien]] | align="right" | {{SortDate|2007-08-28}} | align="right" | 3 | align="right" | 28. august 2007<ref name="macskako" /> | | |} == Fußnoten == <references group="F" /> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.stolpersteine.eu/chronik/ Chronik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107184455/http://www.stolpersteine.eu/chronik/ |date=7. 11. 2015 }} auf der Projektseite stolpersteine.eu [[Kategorija:Stolpersteine]] dz09fo2047ihk2k258o76ls7xwjoh9s Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015. 0 389927 3848416 3834375 2026-05-22T01:58:22Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848416 wikitext text/x-wiki {{Infokutija međunarodno nogometno takmičenje | naziv_turnira = Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene | godina = 2015 | ostali_naslovi = Coupe du monde de football féminin 2015 | slika = 2015 FIFA Women's World Cup logo.svg | veličina = 175px | tekst = Logo turnira | država = Kanada | datumi = 6. juni – 5. juli | br_ekipa = [[#Kvalifikovane ekipe|24]] | konfederacije = 6 | stadioni = [[#Stadioni|6]] | gradovi = 6 | šampion_drugo = {{NOG-Ž|SAD}} | broj = 3 | drugi_drugo = {{NOG-Ž|JAP}} | treći_drugo = {{NOG-Ž|ENG}} | četvrti_drugo = {{NOG-Ž|NJE}} | utakmice = 52 | golovi = 146 | posjećenost = {{#expr: <!-- Grupa A -->+ 53058 + 53058 + 35544 + 35544 + 45420 + 26191 <!-- Grupa B -->+ 20953 + 20953 + 18987 + 18987 + 26191 + 7147 <!-- Grupa C -->+ 25942 + 25942 + 31441 + 31441 + 14522 + 10177 <!-- Grupa D -->+ 31148 + 31148 + 32716 + 32716 + 52193 + 10177 <!-- Grupa E -->+ 10175 + 10175 + 28623 + 28623 + 9543 + 21562 <!-- Grupa F -->+ 11686 + 11686 + 13138 + 13138 + 21562 + 13862 <!-- Osmina finala -->+ 22486 + 15958 + 12054 + 15518 + 53855 + 19829 + 19412 + 28717 <!-- Četvrtfinale -->+ 24859 + 24141 + 19814 + 54027 <!-- Polufinale -->+ 51176 + 31467 <!-- Utakmica za 3. mjesto -->+ 21483 <!-- Finale -->+53341}} | najbolji_strijelac = {{ZD|NJE}} [[Célia Šašić]]<br>{{ZD|SAD}} [[Carli Lloyd]]<br> {{nowrap|(6 golova svaka)}} | najbolji_igrač = {{ZD|SAD}} [[Carli Lloyd]] | najbolji_mladi_nogometaš = {{ZD|KAN}} [[Kadeisha Buchanan]] | najbolji_golman = {{ZD|SAD}} [[Hope Solo]] | fair_play = {{NOG-Ž|Francuska}} | prethodnasezona = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2011.|2011]] | sljedećasezona = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2019.|''2019'']] }} '''Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015.''' je sedmo [[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene|Svjetsko prvenstvo za žene]], četverogodišnji međunarodni turnir u [[Nogomet za žene|ženskom nogometu]]. U martu 2011. godine, Kanada je osvojila prava da postane domaćin, i ovo je prvi put da je ova država domaćin takmičenja i treći put da se održava u Sjevernoj Americi. Utakmice su se igrale u [[#Stadioni|šest gradova širom Kanade]] i u [[Vrijeme u Kanadi|pet vremenskih zona]]. Turnir je počeo 6. juna 2015 i završio je 5. jula.<ref>{{cite web|title=FIFA Calendar|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/calendar/events.html|publisher=FIFA|access-date=21. 2. 2013|archive-date=24. 4. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130424044547/http://www.fifa.com/aboutfifa/calendar/events.html|url-status=dead}}</ref> Turnir Svjetskog prvenstva u 2015. je proširen na 24 ekipe sa 16 iz [[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2011.|2011]]. godine.<ref name="Guardian Preview">{{cite web|last1=Kessel|first1=Anna|title=Biggest Women’s World Cup to kick off in Kanada amid surface tension|url=http://www.theguardian.com/football/2015/may/30/womens-world-cup-canada-artificial-pitches|publisher=The Guardian|access-date=1. 6. 2015}}</ref> [[Ženska nogometna reprezentacija Kanade|Kanada]] se direktno plasirala kao domažin, i održan je [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015.|kvalifikacijski turnir]] sa 134 ekipe za ostala 23 mjesta. Sa povećanjem turnira, osam ekipa je debitovalo na Svjetskom prvenstvu za žene 2015. godine.<ref name="Guardian Preview" /> Svi prethodni finalisti Svjetkog prvenstva su se kvalifikovali, sa [[Ženska nogometna reprezentacija Japana|Japanom]] kao [[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - finale|braniteljem titule]] i povratnicima titule [[Ženska nogometna reprezentacija Njemačke|Njemačkom]] ([[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2003 - finale|2003]], [[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2007 - finale|2007]]) i [[Ženska nogometna reprezentacija Sjedinjenih Američkih Država|SAD]]-om ([[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 1991 - finale|1991]], [[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 1999 - finale|1999]]) među favoritima.<ref>{{cite web|title=SAD Draws The ‘Grupa Of Death’ In 2015 Women’s World Cup|url=http://fivethirtyeight.com/datalab/usa-draws-the-group-of-death-in-2015-womens-world-cup/|publisher=Five Thirty Eight|access-date=1. 6. 2015|archive-date=31. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150531121042/http://fivethirtyeight.com/datalab/usa-draws-the-group-of-death-in-2015-womens-world-cup/|url-status=dead}}</ref> Turnir 2015. godine koristi [[goal-line technology]] po prvi put sa [[Hawk-Eye]] sistemom.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/32131951|title=Women's World Cup: Hawk-Eye to be used in Kanada tournament|publisher=BBC Sport|datum=31 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2015/m=3/news=hawk-eye-confirmed-as-goal-line-technology-provider-for-canada-2015-2580727.html|title=Hawk-Eye confirmed as goal-line technology provider for Kanada 2015|publisher=FIFA.com|datum=31 March 2015|access-date=23. 6. 2015|archive-date=16. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150516091254/http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2015/m=3/news=hawk-eye-confirmed-as-goal-line-technology-provider-for-canada-2015-2580727.html|url-status=dead}}</ref> Ovo je ujedno i prvi put da se Svjetsko prvenstvo za žene igra na [[Vještačka trava|vještačkoj travi]]. Igračice su iskazale zabrinutost zbog potencijalnih povreda zbog vještačke trave, ali pravni slučaj bi tražio da se utakmice premjeste za januar 2015. godine.<ref>{{cite web|last1=Rubin|first1=Josh|title=Women drop artificial turf complaint over 2015 World Cup in Kanada|url=http://www.thestar.com/sports/soccer/2015/01/21/women-drop-artificial-turf-complaint-over-2015-world-cup-in-canada.html|publisher=Toronto Star|access-date=1. 6. 2015}}</ref> == Odabir domaćina == Nadmetanje sa Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene obično uključuje domaćinska prava za [[Svjetsko U-20 prvenstvo u nogometu za žene]] [[Svjetsko U-20 prvenstvo u nogometu za žene 2014.|prethodne godine]] (slično kao [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|muška verzija]], u kojoj domaćin godinu prije ugosti [[FIFA Kup konfederacija|Kup konfederacija]]). Ponude za turnir je bilo potrebno podnijeti do decembra 2010. godine. Samo dvije ponude su bile podnijete:<ref name="fifa.com">{{cite web|title=Remarkable interest in hosting FIFA competitions|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/media/news/newsid=1366322/index.html|publisher=FIFA|access-date=21. 7. 2011|datum=17 January 2011|archive-date=8. 12. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208195833/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/media/news/newsid=1366322/index.html|url-status=dead}}</ref> * {{ZD|KAN}} [[Nogometni savez Kanade|Kanada]]<ref>[http://www.cbc.ca/sports/soccer/story/2011/01/17/sp-canada-womens-worldcup.html cbc.ca]; Kanada in mix for 2015 Women's World Cup; 17 January 2010</ref> * {{ZD|ZIM}} [[Nogometni savez Zimbabvea|Zimbabve]] (odustali) Zimbabve je povukao svoju ponudu 1. marta 2011.<ref name="Zimbabwe Withdraws">{{cite news|title=Zimbabwe withdraws bid to host 2015 Women's World Cup|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/9410484.stm|publisher=BBC|access-date=22. 2. 2012}}</ref> Država je bila viđena kao dalekometni šut jer je njena ženska selekcija bila na 103. mjestu u svijetu u vrijeme dostavljanja ponude i nikada se nije kvalifikovala za Svjetsko prvenstvo za žene. Također tu je i tekuća politička i ekonomska nestabilnost u zemlji.<ref>{{cite web|last=Reed |first=Nigel |url=http://www.cbc.ca/sports/blogs/nigelreed/2011/02/2015-the-case-for-canada.html |title=2015: The case for Kanada |publisher=Cbc.ca |datum=21 February 2011 |access-date=22. 10. 2012}}</ref> == Kvalifikacije == {{Glavni|Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015.}} [[Datoteka:2015 womens world cup qualification.PNG|right|thumb|350px|{{legend|#0000ff|Kvalifikovani}} {{legend|#fba522|Nisu se kvalifikovali}}{{legend|black|Nisu učestvovali}} {{legend|#9b9b9b|Neaktivna ženska selekcija}}]] Za 2015. godinu, broj kvalifikovanih ekipa je porastao sa 16 na 24 i broj utakmica je povećan sa 32 na 52.<ref name=windsor>{{cite news |url= http://www.windsorstar.com/sports/party+over+what+next/3910494/story.html |title= The party's over ... what's next? |first= John |last= MacKinnon |work= [[Edmonton Journal]] |datum= 1 December 2010 |access-date= 1. 12. 2010 |archive-date= 14. 5. 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200514160827/http://www.windsorstar.com/sports/party+over+what+next/3910494/story.html |url-status= dead }}</ref> 11. juna 2012. godine, FIFA je najavila promjenu u raspodjeli broja kvalifikovanih ekipa po kontinentalnim konfederacijama. FIFA-in Izvršni odbor odobrio je sljedeću raspodjelu mjesta i distribuciju osam novih mjesta:<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/news/newsid=1647597/index.html|title=Qualification slots for Kanada 2015 confirmed|publisher=FIFA.com|date=11. 6. 2012|access-date=23. 6. 2015|archive-date=30. 10. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030000350/http://www.fifa.com/womensworldcup/news/newsid=1647597/index.html|url-status=dead}}</ref> * [[Azijska nogometna konfederacija|AFC]] (Azija): 5 mjesta (gore od 3) * [[CAF]] (Afrika): 3 mjesta (gore od 2) * [[CONCACAF]] (Sjeverna, Srednja Amerika i Karibi): 3.5 mjesta (gore od 2.5) * [[CONMEBOL]] (Južna Amerika): 2.5 mjesta (gore od 2) * [[OFC]] (Okeanija): 1 mjesto (isto kao i 2011. godine) * [[UEFA]] (Evropa): 8 mjesta (gore od 4.5) * Domaćin: 1 mjesto (isto kao i 2011. godine) Nakon što je nekoliko igračica [[Ženska nogometna reprezentacija Sjeverne Koreje|Sjeverne Koreje]] bilo pozitivno na testu droga za povećanje performansi tokom [[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2011.|Svjetskog prvenstva za žene 2011]], FIFA je zabranila učešće ekipi Sjeverne Koreje na Svjetkom prvenstvu za žene 2015 u Kanada. Ovo je prvi put da je nekoj ženskoj ekipi zabranjen nastup na Svjetskom prvenstvu za žene, i ovo je prvi put od 1995. godine da Sjeverna Koreja nije učestvovala na Svjetskom prvenstvu za žene.<ref>{{cite news|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensworldcup/Njemačka2011/news/newsid=1498727/|title=FIFA Disciplinary Committee decisions for Njemačka 2011|datum=25 August 2011|access-date=12. 6. 2013}}{{Mrtav link}}</ref> === Kvalifikovane ekipe === Posljednji objavljeni [[FIFA svjetski poredak za žene|FIFA ranking]] prije turnira (mart 2015) je prikazan u zagradi.<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/women/rank=549/index.html|title=Women's Ranking (27 March 2015)|publisher=FIFA.com|datum=27 March 2015|access-date=23. 6. 2015|archive-date=1. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701005907/http://www.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/women/rank=549/index.html|url-status=dead}}</ref> {{col-begin}} {{col-3}} ;AFC (5) * {{NOG-Ž|AUS}} (10) * {{NOG-Ž|KIN}} (16) * {{NOG-Ž|JAP}} (4) * {{NOG-Ž|JKO}} (18) * {{NOG-Ž|TAJ}} (29) ;CAF (3) * {{NOG-Ž|KAM}} (53) * {{NOG-Ž|OBS}} (67) * {{NOG-Ž|NIG}} (33) {{col-3}} ;CONCACAF (4) * {{NOG-Ž|KAN}} (8) (domaćin) * {{NOG-Ž|KOS}} (37) * {{NOG-Ž|MEX}} (25) * {{NOG-Ž|SAD}} (2) ;CONMEBOL (3) * {{NOG-Ž|BRA}} (7) * {{NOG-Ž|KOL}} (28) * {{NOG-Ž|EKV}} (48) ;OFC (1) * {{NOG-Ž|NZL}} (17) {{col-3}} ;UEFA (8) * {{NOG-Ž|ENG}} (6) * {{NOG-Ž|FRA}} (3) * {{NOG-Ž|NJE}} (1) * {{NOG-Ž|HOL}} (12) * {{NOG-Ž|NOR}} (11) * {{NOG-Ž|ŠPA}} (14) * {{NOG-Ž|ŠVE}} (5) * {{NOG-Ž|ŠVI}} (19) {{col-3}} {{col-end}} == Emitovanje == [[Datoteka:Olympic Cauldron, Vancouver, BC (2013) - 1.jpg|thumb|right|[[Fox Sports (SAD)|Fox Sports]] je postavio studio za televizijski prenos u SAD-u na vancooverskoj [[Vancouver Convention Centre|Jack Poole Plazi]].]] Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015. je jedno od prvih FIFA turnira pod novim ugovorima o pravima u dva sjevernoamerčka tržišta. U zemlji domaćinu, Kanadi, takmičenje na televiziji emituju [[CTV Television|CTV]], [[The Sports Network|TSN]] i [[Réseau des sports|RDS]] (na [[Freancuski jezik|francuskom]]) kroz novi ugovor o pravima kroz matičnu kompaniju [[Bell Media]].<ref name=tsn-fifarights>{{cite web|title=Bell Media lands deal for FIFA soccer from 2015 through 2022|url=http://tsn.ca/soccer/story/?id=379012|work=TSN.ca|access-date=18. 2. 2014|archive-date=12. 12. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212051657/http://www.tsn.ca/soccer/story/?id=379012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=FiFA awards further TV rights|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=1533484/index.html|publisher=FIFA|access-date=5. 7. 2013|archive-date=1. 6. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601051516/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=1533484/index.html|url-status=dead}}</ref> U SAD-u, televizijska i radio prava za engleski jezik drži [[Fox Sports (SAD)|Fox Sports]], a prava za španski jezik drži [[NBC Deportes]], sa televizijskim emitovanjem na mrežama [[Telemundo]] i [[NBC Universo]].<ref>{{cite web|title=FIFA awards US TV Rights|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=1530715/index.html|publisher=FIFA|access-date=5. 7. 2013|archive-date=27. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627055322/http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=1530715/index.html|url-status=dead}}</ref> Prenosi Foxa potiču iz studija izgrađenog na Jack Poole Plazi u Vancouveru, odma pored [[Vancouver Convention Centre]].<ref name=theprovince-foxjackpoole>{{cite news|title=Screen goes dark on women's soccer game, Vancouver fans go ballistic|url=http://www.theprovince.com/sports/Screen+goes+dark+women+soccer+game+Vancouver+fans/11115832/story.html|access-date=9. 6. 2015|work=The Province|archive-url=https://web.archive.org/web/20150609201017/http://www.theprovince.com/sports/Screen+goes+dark+women+soccer+game+Vancouver+fans/11115832/story.html|archive-date=23. 6. 2015}}</ref> 8. decembra 2014, FIFA je potpisala ugovor sa [[Evropska radiodifuzijska unija|Evropskom radiodifuzijskom unijom]] za 37 zemalja.<ref>{{cite web|title=EBU & FIFA conclude media rights agreement|url=http://www3.ebu.ch/cms/render/live/en/sites/ebu/contents/news/2014/12/ebu-fifa-conclude-media-rights.html|publisher=EBU|access-date=8. 12. 2014|archive-date=19. 12. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219141344/http://www3.ebu.ch/cms/render/live/en/sites/ebu/contents/news/2014/12/ebu-fifa-conclude-media-rights.html|url-status=dead}}</ref> U Ujedinjenom Kraljevstvu, sve utakmice turnira su prokazivane na BBC-u i to [[BBC Two]], [[BBC Three]] i na [[BBC Red Button]], sa odabranim utakmicama uključujući sve utakmice Engleske uživo na [[BBC Radio 5 Live]].<ref>{{cite web|title=Women's World Cup on the BBC|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/32628063|website=bbc.co.uk/sport|publisher=BBC|access-date=6. 6. 2015}}</ref> U Australiji, [[Special Broadcasting Service|SBS]] je prenosio sve 52 utakmice užive preko interneta, i 41 utakmicu uživo na televiziji, a na televiziji nisu emitovane samo utakmice koje su igrane istovremeno.<ref>{{cite web|last=Knox|first=David|url=http://www.tvtonight.com.au/2015/05/fifa-womens-world-cup-on-sbs.html|title=FIFA Women’s World Cup on SBS|publisher=TV Tonight|datum=14 May 2015|access-date=14. 5. 2015}}</ref> == Maskota == 17. juni 2014. godine, maskota turnira, Shuéme, ženska [[snježna sova|velika bijela sova]] je predstavljena u [[Kanadski muzej prirode|Kanadskom muzeju prirode]] u [[Ottawa|Ottawi]].<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/organisation/media/newsid=2374629/index.html|title=FIFA Women’s World Cup Kanada 2015™ unveils official mascot|publisher=FIFA.com|date=17. 6. 2014|access-date=23. 6. 2015|archive-date=5. 2. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205061233/http://www.fifa.com/womensworldcup/organisation/media/newsid=2374629/index.html|url-status=dead}}</ref> == Pjesma prvenstva == {{Glavni|Warriors (pjesma Imagine Dragonsa)}} "Warriors" američkog [[Alternativni rock|Alternativnog rock]] benda [[Imagine Dragons]] je službena pjesma turnira.<ref>{{cite web|url=http://music-plus.gr/releases/news-imagine-dragons-warriors|title=Music Plus - IMAGINE DRAGONS - WARRIORS Releases|work=music-plus.gr|access-date=17. 6. 2015|archive-date=23. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150613064806/http://music-plus.gr/releases/news-imagine-dragons-warriors}}</ref> Prethodno je snimljena za [[Season 4 World Championship|''League of Legends'' 2014 World Championship]]. "Beautiful Life" od [[Nick Fradiani|Nicka Fradianija]] je korištena za prenose [[Fox Sports]]a.<ref>{{cite web|url=http://foxct.com/2015/05/14/watch-fifa-creates-music-video-to-nick-fradianis-debut-single-as-anthem-for-fifa-world-cup-coverage/|title=WATCH: Music video set to Nick Fradiani’s debut single picked as anthem for FIFA World Cup coverage - FOX CT|work=FOX CT|access-date=17. 6. 2015|archive-date=17. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617191242/http://foxct.com/2015/05/14/watch-fifa-creates-music-video-to-nick-fradianis-debut-single-as-anthem-for-fifa-world-cup-coverage/|url-status=dead}}</ref> Temu Svjetskog prvenstva u nogometu za FOX Sports je komonirao [[Peter Calandra]] zajedno sa [[Scott Schreer|Scottom Schreerom]] i Chrisom Woodsom.<ref>https://soundcloud.com/petecalandra/fox-sports-soccer-theme-song-2015</ref>{{better source|datum=June 2015|reason=primary source and should have something form a secondary source or at least the braodcaster}} == Stadioni == Gradovi [[Vancouver]], [[Edmonton]], [[Winnipeg]], [[Ottawa]], [[Montréal]] i [[Moncton]] su odabrani da ugoste utakmice turnira.<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2012/m=5/news=fifa-women-world-cup-canada-2015tm-host-cities-unveiled-1625191.html |title=FIFA Women’s World Cup Kanada 2015™ Host Cities unveiled |publisher=FIFA.com |datum=4 May 2012 |access-date=16. 12. 2014 |archive-date=15. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215054956/https://www.fifa.com/womensworldcup/news/fifa-women-world-cup-canada-2015tm-host-cities-unveiled-1625191 |url-status=dead }}</ref> [[Halifax]] je također trebao biti domaćin, ali se isključio iz takmičenja u martu 2012. godine.<ref>{{cite web|url=http://thechronicleherald.ca/metro/78048-no-halifax-stadium-soccer-world-cup |title=No Halifax stadium for soccer World Cup |publisher=Thechronicleherald.ca |datum=27 March 2012 |access-date=22. 10. 2012}}</ref> [[Toronto]] se odlučio da ne učestvuje, zbog potencijalnog konflikta sa [[Pan-američke igre 2015.|Pan-američkim igrama 2015]].<ref name="cbc">{{cite news |title =Canadian host cities for 2015 Women's World Cup unveiled |publisher = [[Canadian Broadcasting Corporation|CBC.ca]] |date =4. 5. 2012 |url =http://www.cbc.ca/news/story/2012/05/04/sp-soccer-women-world-cup-2015-canada-sites.html |access-date=4. 5. 2012}}</ref> Zbog FIFA-ine politike protiv komercijalnih sponzorskih imena stadiona, [[Investors Grupa Field]] u Winnipegu i [[TD Place Stadium]] u Ottawi su promijenili imena u Stadion Winnipeg<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/womensworldcup/destination/cities/city=18908/index.html |title=FIFA Women's World Cup Kanada 2015™ Destination: Winnipeg |publisher=FIFA |access-date=4. 1. 2015 |archive-date=31. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231163601/http://www.fifa.com/womensworldcup/destination/cities/city=18908/index.html |url-status=dead }}</ref>, osnosno Stadion Lansdowne<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/womensworldcup/destination/cities/city=3401/index.html |title=FIFA Women's World Cup Kanada 2015™ Destination: Ottawa |publisher=FIFA |access-date=4. 1. 2015 |archive-date=31. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231154100/http://www.fifa.com/womensworldcup/destination/cities/city=3401/index.html |url-status=dead }}</ref> tokom turnira. Kanada je prethodno ugostila FIFA turnire uključujući [[Svjetsko U-16 prvenstvo u nogometu 1987.|Svjetsko U-16 prvenstvo u nogometu 1987]], [[Svjetsko U-19 prvenstvo u nogometu za žene 2012.|Svjetsko U-19 prvenstvo u nogometu za žene 2012]], i [[Svjetsko U-20 prvenstvo u nogometu 2007.|Svjetsko U-20 prvenstvo u nogometu 2007]], gdje je postavljen i rekord posjećenosti za ovaj turnir, i zadnji [[Svjetsko U-20 prvenstvo u nogometu za žene 2014.|Svjetsko U-20 prvenstvo u nogometu za žene 2014]]. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[Vancouver]] ! [[Edmonton]] ! [[Winnipeg]] ! [[Ottawa]] |- | [[BC Place]] | [[Stadion Commonwealth (Edmonton)|Stadion Commonwealth]] | [[Investors Grupa Field|Stadion Winnipeg]] | [[Stadion TD Place|Stadion Lansdowne]] |- | <small>{{Coord|49|16|36|N|123|6|43|W|region:IT_type:landmark|display=inline|name=BC Place}}</small> | <small>{{Coord|53|33|35|N|113|28|34|W|region:IT_type:landmark|display=inline|name=Stadion Commonwealth}}</small> | <small>{{Coord|49|48|28|N|97|8|45|W|region:IT_type:landmark|display=inline|name=Investors Grupa Field}}</small> | <small>{{Coord|45|23|53.44|N|75|41|1.14|W|region:IT_type:landmark|display=inline|name=Stadion Frank Clair}}</small> |- | Kapacitet: '''54.500''' | Kapacitet: '''53.058''' | Kapacitet: '''33.422 ''' | Kapacitet: '''24.000''' |- | Podloga: [[Polytan|Polytan LigaTurf]] | Podloga: [[FieldTurf]] Duraspine | Podloga: [[FieldTurf]] Revolution | Podloga: [[FieldTurf]] |- | [[Datoteka:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|200px]] | [[Datoteka:Commonwealth.jpg|200px]] | [[Datoteka:Investors Group CANnwt vs USnwt.png|200px]] | [[Datoteka:TDPlace.jpg|200px]] |- !colspan=2 rowspan=6| {{lokacijska karta+|=middle|Kanada|width=410|caption=|places= {{lokacijska karta~|Kanada|lat=53.533333|long=-113.5|background=#FFFFFF|label=[[Edmonton]]|position=top}} {{lokacijska karta~|Kanada|lat=46.132778|long=-64.771389|background=#FFFFFF|label=[[Moncton]]|position=top}} {{lokacijska karta~|Kanada|lat=45.516667|long=-73.65|background=#FFFFFF|label=[[Montréal]]|position=right}} {{lokacijska karta~|Kanada|lat=45.420833|long=-75.69|background=#FFFFFF|label=[[Ottawa]]|position=bottom}} {{lokacijska karta~|Kanada|lat=49.25|long=-123.1|background=#FFFFFF|label=[[Vancouver]]|position=right}} {{lokacijska karta~|Kanada|lat=49.899444|long=-97.139167|background=#FFFFFF|label=[[Winnipeg]]|position=right}} }} ! [[Montréal]] ! [[Moncton]] |- | [[Olimpijski stadion (Montréal)|Olimpijski stadion]] | [[Stadion Moncton]] |- | <small>{{Coord|45|33|28|N|73|33|7|W|region:IT_type:landmark|display=inline|name=Olimspijski stadion}}</small> | <small>{{Coord|46|6|30|N|64|47|0|W|region:IT_type:landmark|display=inline|name=Stadion Moncton}}</small> |- | Kapacitet: '''61.004''' | Kapacitet: '''13.000''' |- | Podloga: [[Xtreme Turf]] | Podloga: [[FieldTurf]] |- | [[Datoteka:Olympic Stadium Soccer.JPG|200px]] | [[Datoteka:New moncton stadium.JPG|200px]] |} </center> Napomena: Kapacitet konfigurisan za FIFA utakmice. === Vještačka trava === Tereni na stadionima su napravljeni od [[vještačka trava|vještačke trave]] sto neki smatraju čini igrače više podložnim povredama. Preko 50 igračica su protestovale protiv korištenja vještačke trave na osnovu [[Seksizam|polne diskriminacije]]. One su podnijele tužbu osporavajući odluku FIFA-e da se igra na vještačkim terenima. U tužbi je rečeno da FIFA nikada ne bi muško Svjetsko prvenstvo održala na "nesigurnoj" vještačkoj teravi i time se krši [[Kanadski zakon o ljudskim pravima]].<ref>{{cite news |title = FIFA visit to Moncton stadium overshadowed by turf lawsuit | datum=2 October 2014 |publisher = [[CBC News]] |url = http://www.cbc.ca/news/canada/new-brunswick/fifa-visit-to-moncton-stadium-overshadowed-by-turf-lawsuit-1.2786077|access-date=11. 11. 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.foxsports.com/soccer/story/uswnt-stars-not-backing-down-on-stance-artificial-playing-surface-2015-womens-world-cup-091014|title=USWNT stars not backing down on artificial playing surface stance|author=Fox Sports|work=FOX Sports|access-date=9. 10. 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://espn.go.com/espnw/news-commentary/article/11593274/elite-female-players-sue-fifa-canada-soccer-association-turf-use-women-world-cup|title=elite female players sue|work=espnW|access-date=9. 10. 2014}}</ref> Svjetska igračica godine 2012, [[Abby Wambach]] je istaka "Muškarci bi štrajkali protiv igranja na vještačkoj travi."<ref>{{cite web|url=https://www.coworker.org/petitions/fifa-the-world-cup-should-be-played-on-natural-grass|title=FIFA: The World Cup Should Be Played on Natural Grass|publisher=|access-date=9. 10. 2014}}</ref> Kontroverzno pitanje polne jednakosti i jednakih terena za igru za sve je pokrenulo rasprave u mnogim državama širom svijeta. Tužba je podnijeta 1. oktobra 2014. godine u tribunalnom sudu u Ontariju od strane grupe međunarodnih nogometašica protiv FIFA-r i nogometnog saveza Kanade uz napomenu, da je FIFA 1994. godine potrošila $2 miliona da bi posadila pravu travu umjesto vještačke u [[Stadion Giants|New Jerseyu]] i [[Silverdome|Detroitu]].<ref>{{cite web|url=http://womens.soccerly.com/2014/10/01/players-officially-file-lawsuit-against-fifa-csa-over-artificial-turf-at-2015-womens-world-cup/|title=Equalizer Soccer – Players officially file lawsuit against FIFA, CSA over artificial turf at 2015 Women’s World Cup|publisher=|access-date=9. 10. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141005054909/http://womens.soccerly.com/2014/10/01/players-officially-file-lawsuit-against-fifa-csa-over-artificial-turf-at-2015-womens-world-cup|archive-date=5. 10. 2014}}</ref> Razne poznate ličnosti dale su svoju poršku nogometašicama u odbrani svoje tužbe uključujuću golmana [[Nogometna reprezentacija SAD-a|reprezentacije SAD-a]] [[Tim Howard]]a. Čak i uz mogućnost bojkota, [[FIFA]]-in šef ženskog takmičenja, Tatjana Haenni, bila je jasna "Mi igramo na vještačkoj travi i tu nema plana B."<ref>{{cite web|url=http://globalnews.ca/news/1593031/players-file-lawsuit-in-canada-over-artificial-womens-world-cup-turf/|title=Players file lawsuit in Kanada over artificial Women’s World Cup turf|datum=1 October 2014|work=Global News|access-date=9. 10. 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://globalnews.ca/news/1603131/fifa-officials-to-inspect-bc-place-turf-in-light-of-controversy/|title=FIFA officials to inspect BC Place turf in light of controversy|datum=7 October 2014|work=Global News|access-date=9. 10. 2014}}</ref> U januaru 2015. godine, tužba je povučena od strane igračica.<ref>{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/blogs/early-lead/wp/2015/01/21/womens-world-cup-players-withdraw-turf-war-lawsuit-against-fifa-canada-soccer-association/|title=Women’s World Cup players withdraw ‘turf war’ lawsuit against FIFA, Kanada Soccer Association|datum=21 January 2015|work=Washington Post|access-date=8. 5. 2015}}</ref> == Sastavi == {{Glavni|Igrači Svjetskog prvenstva u nogometu za žene 2015.}} Sastav svake ekipe na Svjetskom prvenstvu u nogometu za žene 2015. se morao sastojati od 23 igračice (od koje su tri morale biti golmani), dvije više nego u [[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2011.|turniru 2011]], i jednak broj kao na muškim Svjetskim prvenstvima u nogometu. Svaki nacionalni savez koji je učestvovao morao je potvrditi svoj konačni sastav od 23 igračice najkasnije 10 radnih dana prije početka takmičenja. Zamjena teško povrijeđene igračice je bila moguća do 24 sata prije prve utakmice ekipe na Svjetskom prvenstvu.<ref name="regulations"/> Sastavi su službeno objavljeni od strane FIFA-e 28. maja 2015. godine.<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2015/m=5/news=stellar-names-lined-up-for-canada-2015-2609275.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|title=Stellar names lined up for Kanada 2015|publisher=FIFA.com|datum=28 May 2015|access-date=23. 6. 2015|archive-date=28. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150528141505/http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2015/m=5/news=stellar-names-lined-up-for-canada-2015-2609275.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fifadata.com/document/FWWC/2015/pdf/FWWC_2015_SquadLists.pdf|title=FIFA Women's World Cup Kanada 2015™ – List of Players|publisher=FIFA.com|access-date=23. 6. 2015|archive-date=10. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410062327/http://www.fifadata.com/document/FWWC/2015/pdf/FWWC_2015_SquadLists.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Formiga (nogometašica)|Formiga]] iz Brazila i [[Homare Sawa]] iz Japana su bile uključene u sastave ekipa za Svjetsko prvenstvo po šesti put, što je rekord za bilo koju nogometašicu ili nogometaša.<ref>{{cite web|url=http://uk.reuters.com/article/2015/05/01/uk-soccer-women-japan-idUKKBN0NM3D120150501|title=Japan legend Sawa makes cut for sixth World Cup|publisher=Reuters|datum=1 May 2015|access-date=28. 5. 2015|archive-date=28. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150528073924/http://uk.reuters.com/article/2015/05/01/uk-soccer-women-japan-idUKKBN0NM3D120150501|url-status=dead}}</ref> == Sudije == Ukupno 22 suca, 7 sudija za podršku, i 44 pomoćnih sudija je izabrano za ovaj turnir.<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2015/m=3/news=22-referees-7-support-referees-and-44-assistant-referees-appointed-for-2580523.html|title=22 referees, 7 support referees and 44 assistant referees appointed for FIFA Women’s World Cup 2015™|publisher=FIFA.com|datum=30 March 2015|access-date=23. 6. 2015|archive-date=12. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212225339/https://www.fifa.com/womensworldcup/news/22-referees-7-support-referees-and-44-assistant-referees-appointed-for-2580523|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://resources.fifa.com/mm/document/footballdevelopment/refereeing/02/58/05/09/matchofficialsfwwccanada2015_260315_neutral.pdf|title=Referees and Assistant Referees for the FIFA Women’s World Cup Kanada 2015™|publisher=FIFA.com|access-date=23. 6. 2015|archive-date=8. 6. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608194357/https://resources.fifa.com/mm/document/footballdevelopment/refereeing/02/58/05/09/matchofficialsfwwccanada2015_260315_neutral.pdf|url-status=dead}}</ref> {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" |- !Konfederacija !Sudija |- | rowspan=5|[[Azijska nogometna konfederacija|AFC]] | [[Rita Gani]] ([[Nogometni savez Malezije|Malezija]]) |- | Abirami Naidu ([[Nogometni savez Singapura|Singapur]]) |- | Qin Liang ([[Nogometni savez Kine|Kina]]) |- | Ri Hyang-ok ([[Nogometni savez DPR Koreje|Sjeverna&nbsp;Koreja]]) |- | Sachiko Yamagishi ([[Nogometni savez Japana|Japan]]) |- | rowspan=3|[[CAF]] | Gladys Lengwe ([[Nogometni savez Zambije|Zambija]]) |- | Therese Neguel ([[Nogometni savez Kameruna|Kamerun]]) |- | Ledya Tafesse ([[Nogometni savez Etiopije|Etiopija]]) |- | rowspan=6|[[CONCACAF]] | Quetzalli Alvarado ([[Nogometni savez Meksika|Meksiko]]) |- | Melissa Borjas ([[Nogometni savez Hondurasa|Honduras]]) |- | Carol Chenard ([[Nogometni savez Kanade|Kanada]]) |- | [[Margaret Domka]] ([[Nogometni savez SAD-a|SAD]]) |- | [[Michelle Pye]] ([[Nogometni savez Kanade|Kanada]]) |- | Lucia Venegas ([[Nogometni savez Meksika|Meksiko]]) |- | rowspan=4|[[CONMEBOL]] | [[Salomé di Iorio]] ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) |- | Yeimy Martinez ([[Nogometni savez Kolumbije|Kolumbija]]) |- | Olga Miranda ([[Nogometni savez Paragvaja|Paragvaj]]) |- | Claudia Umpierrez ([[Nogometni savez Urugvaja|Urugvaj]]) |- | rowspan=2|[[Okeanijska nogometna konfederacija|OFC]] | Anna-Marie Keighley ([[Nogometni savez Novog Zelanda|Novi&nbsp;Zeland]]) |- | Tupou Patia ([[Nogometni savez Kukovih otoka|Kukovi&nbsp;otoci]]) |- | rowspan=9|[[UEFA]] | [[Teodora Albon]] ([[Nogometni savez Rumunije|Rumunija]]) |- | [[Stéphanie Frappart]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]]) |- | [[Katalin Kulcsár]] ([[Nogometni savez Mađarske|Mađarska]]) |- | [[Pernilla Larsson (sudac)|Pernilla Larsson]] ([[Nogometni savez Švedske|Švedska]]) |- | Efthalia Mitsi ([[Nogometni savez Grčke|Grčka]]) |- | [[Kateryna Monzul]] ([[Nogometni savez Ukrajine|Ukrajina]]) |- | [[Esther Staubli]] ([[Nogometni savez Švicarske|Švicarska]]) |- | [[Bibiana Steinhaus]] ([[Nogometni savez Njemačke|Njemačka]]) |- | [[Carina Vitulano]] ([[Nogometni savez Italije|Italija]]) |} {{col-2}} {| class="wikitable" |- !Konfederacija !Pomoćne sudije |- | rowspan=8|[[Azijska nogometna konfederacija|AFC]] | Cui Yongmei ([[Nogometni savez Kine|Kina]]) |- | Fang Yan ([[Nogometni savez Kine|Kina]]) |- | Allyson Flynn ([[Nogometni savez Australije|Australija]]) |- | [[Sarah Ho]] ([[Nogometni savez Australije|Australija]]) |- | Hong Kum-nyo ([[Nogometni savez DPR Koreje|Sjeverna&nbsp;Koreja]]) |- | Kim Kyoung-min ([[Nogometni savez Južne Koreje|Južna&nbsp;Koreja]]) |- | Widiya Shamsuri ([[Nogometni savez Malezije|Malezija]]) |- | Naomi Teshirogi ([[Nogometni savez Japana|Japan]]) |- | rowspan=4|[[CAF]] | Ayawa Dzodope ([[Nogometni savez Togoa|Togo]]) |- | Bernadettar Kwimbira ([[Nogometni savez Malavija|Malavi]]) |- | Souad Oulhaj ([[Nogometni savez Maroka|Maroko]]) |- | Lidwine Rakotozafinoro ([[Nogometni savez Madagaskara|Madagaskar]]) |- | rowspan=8|[[CONCACAF]] | Elizabeth Aguilar ([[Nogometni savez El Salvadora|El&nbsp;Salvador]]) |- | Princess Brown ([[Nogometni savez Jamajke|Jamajka]]) |- | Enedina Caudillo ([[Nogometni savez Meksika|Meksiko]]) |- | Marie-Josée Charbonneau ([[Nogometni savez Kanade|Kanada]]) |- | Mayte Chávez ([[Nogometni savez Meksika|Meksiko]]) |- | Kimberly Moreira ([[Nogometni savez Kostarike|Kostarika]]) |- | Suzanne Morisset ([[Nogometni savez Kanade|Kanada]]) |- | Shirley Perello ([[Nogometni savez Hondurasa|Honduras]]) |- | rowspan=6|[[CONMEBOL]] | Janette Arcanjo ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) |- | Liliana Bejarano ([[Nogometni savez Bolivije|Bolivija]]) |- | Mariana de Almeida ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) |- | Luciana Mascaraña ([[Nogometni savez Urugavaja|Urugvaj]]) |- | Maria Rocco ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) |- | Loreto Toloza ([[Nogometni savez Čilea|Čile]]) |- | rowspan=2|[[Okeanijska nogometna konfederacija|OFC]] | Lata Kaumatule ([[Nogometni savez Tonga|Tongo]]) |- | Sarah Walker ([[Nogometni savez Novog Zelanda|Novi&nbsp;Zeland]]) |- | rowspan=16|[[UEFA]] | Natalie Aspinall ([[Nogometni savez Engleske|Engleska]]) |- | Ella de Vries ([[Nogometni savez Belgije|Belgija]]) |- | Petruța Iugulescu ([[Nogometni savez Rumunije|Rumunija]]) |- | Chrysoula Kourompylia ([[Nogometni savez Grčke|Grčka]]) |- | Angela Kyriakou ([[Nogometni savez Kipra|Kipar]]) |- | Manuela Nicolosi ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]]) |- | Anna Nyström ([[Nogometni savez Švedske|Švedska]]) |- | Michelle O'Neill ([[Nogometni savez Irske|Irska]]) |- | Tonja Paavola ([[Nogometni savez Finske|Finska]]) |- | Yolanda Parga ([[Nogometni savez Španije|Španija]]) |- | Natalie Rachynska ([[Nogometni savez Ukrajine|Ukrajina]]) |- | Katrin Rafalski ([[Nogometni savez Njemačke|Njemačka]]) |- | Lucie Ratajová ([[Nogometni savez Češke|Češka]]) |- | Sanja Rođak-Karšić ([[Nogometni savez Hrvatske|Hrvatska]]) |- | Mária Súkeníková ([[Nogometni savez Slovačke|Slovačka]]) |- | Marina Wozniak ([[Nogometni savez Njemačke|Njemačka]]) |} {{col-end}} == Žrijeb == Žrijeb je održan 6. decembra 2014 u 12:00 [[Istočna vremenska zona (Sjeverna Amerika)|EST]] u [[Kanadski muzej prirode|Kanadskom muzeju prirode]] u [[Ottawa|Ottawi]], Kanada.<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/news/newsid=2381393/index.html|title=Final Draw to take place on 6 December|publisher=FIFA.com|date=22. 6. 2014|access-date=23. 6. 2015|archive-date=29. 9. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140929044726/http://www.fifa.com/womensworldcup/news/newsid=2381393/index.html|url-status=dead}}</ref> Šeširi za žrijebanje su objavljeni dan prije. Osim dvije grupe koje su sadržavale dvije ekipe iz Evrope, ni jedna grupa nije mogla sadržavati više od jedne ekipe iz iste konfederacije.<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2014/m=12/news=details-of-final-draw-for-canada-2015-2488260.html|title=Details of Final Draw for Kanada 2015|publisher=FIFA.com|datum=5 December 2014|access-date=23. 6. 2015|archive-date=6. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150606215917/http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2014/m=12/news=details-of-final-draw-for-canada-2015-2488260.html|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |- !width=25%| '''Šešir 1''' (Nosioci) !width=25%| '''Šešir 2''' (CAF, CONCACAF, OFC) !width=25%| '''Šešir 3''' (AFC, CONMEBOL) !width=25%| '''Šešir 4''' (UEFA) |- | {{NOG-Ž|KAN}} ''(domaćin)''<br /> {{NOG-Ž|BRA}}<br /> {{NOG-Ž|FRA}}<br /> {{NOG-Ž|NJE}}<br /> {{NOG-Ž|JAP}}<br /> {{NOG-Ž|SAD}} | {{NOG-Ž|KAM}}<br /> {{NOG-Ž|OBS}}<br /> {{NOG-Ž|NIG}}<br /> {{NOG-Ž|KOS}}<br /> {{NOG-Ž|MEX}}<br /> {{NOG-Ž|NZL}}<br /> | {{NOG-Ž|AUS}}<br /> {{NOG-Ž|KIN}}<br /> {{NOG-Ž|JKO}}<br /> {{NOG-Ž|TAJ}}<br /> {{NOG-Ž|KOL}}<br /> {{NOG-Ž|EKV}} | {{NOG-Ž|ENG}}<br /> {{NOG-Ž|HOL}}<br /> {{NOG-Ž|NOR}}<br /> {{NOG-Ž|ŠPA}}<br /> {{NOG-Ž|ŠVE}}<br /> {{NOG-Ž|ŠVI}} |} === Kontroverze === * Uprkos tome što ima niži FIFA ranking, Brazil je žrijeban ispred Švedske zbog geografskig razloga.<ref>{{cite web|url=http://equalizersoccer.com/2014/12/05/brazil-canada-france-Njemačka-japan-usa-seeded-teams-for-womens-world-cup-draw/|title=Equalizer Soccer – Brazil, Kanada, Francuska, Njemačka, Japan, SAD seeded teams for Women’s World Cup Draw|work=equalizersoccer.com|access-date=17. 6. 2015}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=http://equalizersoccer.com/2014/12/06/assigning-seeded-teams-to-groups-compromises-integrity-of-womens-world-cup-draw/|title=Equalizer Soccer – Assigning seeded teams to groups compromises integrity of Women’s World Cup Draw|work=equalizersoccer.com|access-date=17. 6. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/sport/sverige-snuvat-pa-toppseedning|title=Sverige snuvat på toppseedning|work=svt.se|access-date=17. 6. 2015|archive-date=17. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617211410/http://www.svt.se/sport/sverige-snuvat-pa-toppseedning|url-status=dead}}</ref> * Prije žrijeba, Organizacioni odbor postavio je nosioce u sljedeće grupe: Njemačku u grupu B, Japan u grupu C, SAD u grupu D, Brazil u grupu E i Francusku u grupu F; Kanada je već bila u grupi A kao domaćin.<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2014/m=12/news=canada-2015-hopefuls-learn-fate-in-ottawa-2488364.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|title=Kanada 2015 hopefuls learn fate in Ottawa|publisher=FIFA.com|date=6. 12. 2015|access-date=23. 6. 2015|archive-date=7. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607032326/http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2014/m=12/news=canada-2015-hopefuls-learn-fate-in-ottawa-2488364.html?intcmp=fifacom_hp_module_news_top|url-status=dead}}</ref> Ne žrijebanje grupa za nosioce je donijelo nekoliko kritika.<ref>{{cite web|url=https://www.framba.de/content/index.php?option=com_content&view=article&id=5916:frauen-wm-2015-gruppenauslosung-verkommt-zur-farce&catid=119&Itemid=888&|title=Frauen-WM 2015: Gruppenauslosung verkommt zur Farce|publisher=Framba.de|date=6. 12. 2014|language=njem.|access-date=23. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923130023/http://www.framba.de/content/index.php?option=com_content&view=article&id=5916:frauen-wm-2015-gruppenauslosung-verkommt-zur-farce&catid=119&Itemid=888&|archive-date=23. 9. 2015}}</ref><ref name="dynamotheory">{{cite web|url=http://www.dynamotheory.com/2014/12/6/7344703/results-of-the-2015-womens-world-cup-draw-include-a-group-of-death-and|title=Results of the Women's World Cup draw include a group of death and controversy|publisher=SB Nation|datum=6 December 2014|access-date=23. 6. 2015|archive-date=1. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150601235649/http://www.dynamotheory.com/2014/12/6/7344703/results-of-the-2015-womens-world-cup-draw-include-a-group-of-death-and|url-status=dead}}</ref><ref name="fivethirtyeight">{{cite web|url=http://fivethirtyeight.com/datalab/usa-draws-the-group-of-death-in-2015-womens-world-cup/|title=<nowiki>SAD Draws The 'Grupa Of Death' In 2015 Women's World Cup</nowiki>|publisher=FiveThirtyEight.com|datum=6 December 2014|access-date=23. 6. 2015|archive-date=31. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150531121042/http://fivethirtyeight.com/datalab/usa-draws-the-group-of-death-in-2015-womens-world-cup/|url-status=dead}}</ref> * Tokom žrijeba, Kolumbija je prvobitno postavljena u grupu E s Brazilom, ali su organizatori shvatili da su napravili grešku pa su Kolumbiju smjestili u grupu F. Umjesto da se grupa E vratila u šešire za ponovno žrijebanje, Južna Koreja je postavljena na poziciju E2 i sučili su se s Brazilom u prvoj utakmici.<ref name="dynamotheory" /><ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2014/m=12/news=follow-the-final-draw-live-2488401.html|title=RELIVE: The Final Draw for the FIFA Women's World Cup (video)|publisher=FIFA|datum=6 December 2014|access-date=23. 6. 2015|archive-date=7. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607001455/http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2014/m=12/news=follow-the-final-draw-live-2488401.html|url-status=dead}}</ref> == Grupna faza == Privremeni raspored utakmica turnira objavljen je 21. marta 2013,<ref name="autogenerated1">[http://www.fifa.com/womensworldcup/organisation/media/newsid=2035770/index.html FIFA Women's World Cup 2015 match schedule published] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802162023/http://www.fifa.com/womensworldcup/organisation/media/newsid=2035770/index.html |date=2. 8. 2014 }}. FIFA.com. 21 March 2013. Retrieved 21 March 2013.</ref> sa domaćinom, Kanadom, postavljenim u poziciju A1. Konačni raspored sa vremenima utakmica je objavljen na isti dan kada je izvršeno žrijebanje.<ref>{{cite web|url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/03/96/71/fwwc2015_matchschedule_16022015_en_neutral.pdf|title=Utakmica Schedule FIFA Women's World Cup Kanada 2015|publisher=FIFA.com|datum=16 February 2015|access-date=23. 6. 2015|archive-date=2. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702153544/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/03/96/71/fwwc2015_matchschedule_16022015_en_neutral.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Datoteka:FIFA Womens World Cup 2015.png|right||thumb|upright=1.9|{{col-start}} {{col-4}} {{legend|#2b42a3|Pobjednik}} {{legend|#34c0be|Finalist}} {{col-4}} {{legend|#269c5a|Treće mjesto}} {{legend|#81c846|Četvrto mjesto}} {{col-4}} {{legend|#e4e454|Četvrtfinale}} {{legend|orange|Osmina finala}} {{col-4}} {{legend|#b94954|Grupna faza}} {{col-end}}<br />Preliminarno]] <!-- Note: background colour style shown here for later use, when colour codes used in map determined: <span style="background-color:yellow">text here</span>- --> Prva runda, ili grpna faza, sastoji se od dvadeset i četiri ekipe koje su podijeljene u šest grupa po četiri ekipe. Svaka grupa igra po [[BerNJEov sistem|BerNJEovom sistemu]]- format šest utakmica, gdje svaka ekipa igra po jednu utakmicu protiv svake od ostalih ekipa u grupi. Ekipe osvajaju tri boda za pobjedu, jedan bod za nerješen rezultat i nijedan za poraz. Pobjednik i drugoplasirani iz svake grupe, kao i četiri najbolje trećeplasirane ekipe, kvalifikuju se za prvu rundu nokaut faze.<ref name="regulations">{{cite web|url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/07/47/91/regulationsfwwccanada2015e_neutral.pdf|title=Regulations FIFA Women’s World Cup Kanada 2015™|publisher=FIFA.com|access-date=23. 6. 2015|archive-date=29. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150529012432/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/07/47/91/regulationsfwwccanada2015e_neutral.pdf|url-status=dead}}</ref> Rangiranje ekipa u svakoj grupi se određuje na sljedeći način: # bodovi osvojeni u svim utakmicama grupe; # gol razlika u svim utakmicama grupe; # broj golova postignutih u svim utakmicama grupe; Ukoliko su dvije ili više ekipa izjednačene po gore navedenim krijerijima, njihovo mjesto se određuje na sljedeći način: # <li value=4> osvojeni bodovi u utakmicama grupe između izjednačenih ekipa; # gol razlika u utakmicama grupe između izjednačenih ekipa; # broj postignutih golova u utakmicama grupe između izjednačenih ekipa; # žrijebanje od strane FIFA Organizacionog odbora. === Grupa A === {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa A}} {{Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa A|only_pld_pts=no_hide_class_rules}} {| style="width:100%;" cellspacing="1" |- !width=25%| !width=2%| !width=8%| !width=2%| !width=25%| |- | 6. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|KAN}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa A#Kanada - Kina|1–0]] || || {{NOG-Ž|KIN}} || [[Stadion Commonwealth (Edmonton)|Stadion Commonwealth]], [[Edmonton]] |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|NZL}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa A#Novi Zeland - Holandija|0–1]] || || {{NOG-Ž|HOL}} || Stadion Commonwealth, Edmonton |- | 11. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|KIN}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa A#Kina - Holandija|1–0]] || || {{NOG-Ž|HOL}} || Stadion Commonwealth, Edmonton |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|KAN}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa A#Kanada - Novi Zeland|0–0]] || || {{NOG-Ž|NZL}} || Stadion Commonwealth, Edmonton |- | 15. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|HOL}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa A#Holandija - Kanada|1–1]] || || {{NOG-Ž|KAN}} || [[Olimpijski stadion (Montréal)|Olimpijski stadion]], [[Montréal]] |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|KIN}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa A#Kina - Novi Zeland|2–2]] || || {{NOG-Ž|NZL}} || [[Investors Group Field|Stadion Winnipeg]], [[Winnipeg]] |} === Grupa B === {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa B}} {{Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa B|only_pld_pts=no_hide_class_rules}} {| style="width:100%;" cellspacing="1" |- !width=25%| !width=2%| !width=8%| !width=2%| !width=25%| |- | 7. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|NOR}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa B#Norveška - Tajland|4–0]] || || {{NOG-Ž|TAJ}} || [[Stadion TD Place|Stadion Lansdowne]], [[Ottawa]] |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|NJE}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa B#Njemačka - Obala Slonovače|10–0]] || || {{NOG-Ž|OBS}} || Stadion Lansdowne, Ottawa |- | 11. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|NJE}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa B#Njemačka - Norveška|1–1]] || || {{NOG-Ž|NOR}} || Stadion Lansdowne, Ottawa |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|OBS}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa B#Obala Slonovače - Tajland|2–3]] || || {{NOG-Ž|TAJ}} || Stadion Lansdowne, Ottawa |- | 15. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|TAJ}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa B#Tajland - Njemačka|0–4]] || || {{NOG-Ž|NJE}} || [[Investors Group Field|Stadion Winnipeg]], [[Winnipeg]] |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|OBS}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa B#Obala Slonovače - Norveška|1–3]] || || {{NOG-Ž|NOR}} || [[Stadion Moncton]], [[Moncton]] |} === Grupa C === {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa C}} {{Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa C|only_pld_pts=no_hide_class_rules}} {| style="width:100%;" cellspacing="1" |- !width=25%| !width=2%| !width=8%| !width=2%| !width=25%| |- | 8. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|KAM}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa C#Kamerun - Ekvador|6–0]] || || {{NOG-Ž|EKV}} || [[BC Place]], [[Vancouver]] |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|JAP}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa C#Japan - Švicarska|1–0]] || || {{NOG-Ž|ŠVI}} || BC Place, Vancouver |- | 12. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|ŠVI}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa C#Švicarska - Ekvador|10–1]] || || {{NOG-Ž|EKV}} || BC Place, Vancouver |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|JAP}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa C#Japan - Kamerun|2–1]] || || {{NOG-Ž|KAM}} || BC Place, Vancouver |- | 16. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|EKV}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa C#Ekvador - Japan|0–1]] || || {{NOG-Ž|JAP}} || [[Investors Group Field|Stadion Winnipeg]], [[Winnipeg]] |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|ŠVI}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa C#Švicarska - Kamerun|1–2]] || || {{NOG-Ž|KAM}} || [[Stadion Commonwealth (Edmonton)|Stadion Commonwealth]], [[Edmonton]] |} === Grupa D === {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa D}} {{Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa D|only_pld_pts=no_hide_class_rules}} {| style="width:100%;" cellspacing="1" |- !width=25%| !width=2%| !width=8%| !width=2%| !width=25%| |- | 8. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|ŠVE}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa D#Švedska - NiNJEija|3–3]] || || {{NOG-Ž|NIG}} || [[Investors Grupa Field|Stadion Winnipeg]], [[Winnipeg]] |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|SAD}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa D#SAD - Australija|3–1]] || || {{NOG-Ž|AUS}} || Stadion Winnipeg, Winnipeg |- | 12. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|AUS}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa D#Australija - NiNJEija|2–0]] || || {{NOG-Ž|NIG}} || Stadion Winnipeg, Winnipeg |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|SAD}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa D#SAD - Švedska|0–0]] || || {{NOG-Ž|ŠVE}} || Stadion Winnipeg, Winnipeg |- | 16. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|NIG}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa D#NiNJEija - SAD|0–1]] || || {{NOG-Ž|SAD}} || [[BC Place]], [[Vancouver]] |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|AUS}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa D#Australija - Švedska|1–1]] || || {{NOG-Ž|ŠVE}} || [[Stadion Commonwealth (Edmonton)|Stadion Commonwealth]], [[Edmonton]] |} === Grupa E === {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa E}} {{Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa E|only_pld_pts=no_hide_class_rules}} {| style="width:100%;" cellspacing="1" |- !width=25%| !width=2%| !width=8%| !width=2%| !width=25%| |- | 9. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|ŠPA}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa E#Španija - Kostarika|1–1]] || || {{NOG-Ž|KOS}} || [[Olimpijski stadion (Montréal)|Olimpijski stadion]], [[Montréal]] |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|BRA}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa E#Brazil - Južna Koreja|2–0]] || || {{NOG-Ž|JKO}} || Olimpijski stadion, Montréal |- | 13. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|BRA}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa E#Brazil - Španija|1–0]] || || {{NOG-Ž|ŠPA}} || Olimpijski stadion, Montréal |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|JKO}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa E#Južna Koreja - Kostarika|2–2]] || || {{NOG-Ž|KOS}} || Olimpijski stadion, Montréal |- | 17. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|KOS}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa E#Kostarika - Brazil|0–1]] || || {{NOG-Ž|BRA}} || [[Stadion Moncton]], [[Moncton]] |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|JKO}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa E#Južna Koreja - Španija|2–1]] || || {{NOG-Ž|ŠPA}} || [[Stadion TD Place|Stadion Lansdowne]], [[Ottawa]] |} === Grupa F === {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa F}} {{Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa F|only_pld_pts=no_hide_class_rules}} {| style="width:100%;" cellspacing="1" |- !width=25%| !width=2%| !width=8%| !width=2%| !width=25%| |- | 9. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|FRA}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa F#Francuska - Engleska|1–0]] || || {{NOG-Ž|ENG}} || [[Stadion Moncton]], [[Moncton]] |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|KOL}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa F#Kolumbija - Meksiko|1–1]] || || {{NOG-Ž|MEX}} || Stadion Moncton, Moncton |- | 13. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|FRA}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa F#Francuska - Kolumbija|0–2]] || || {{NOG-Ž|KOL}} || Stadion Moncton, Moncton |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|ENG}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa F#Engleska - Meksiko|2–1]] || || {{NOG-Ž|MEX}} || Stadion Moncton, Moncton |- | 17. juni 2015 |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|MEX}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa F#Meksiko - Francuska|0–5]] || || {{NOG-Ž|FRA}} || [[Stadion TD Place|Stadion Lansdowne]], [[Ottawa]] |- style=font-size:90% | align=right| {{NOGŽ-D|ENG}} || || align=center|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - grupa F#Engleska - Kolumbija|2–1]] || || {{NOG-Ž|KOL}} || [[Olimpijski stadion (Montréal)|Olimpijski stadion]], [[Montréal]] |} === Poredak trećeplasiranih ekipa === Četiri najbolje trećeplasirane ekipe iz šest grupa prošle su u sljedeću fazu zajedno sa pobjednicima i druplasiranim iz šest grupa. Poredak trećeplasiranih ekipa je određen "pravilom klasifikacije" kao šro je prikazano u tabeli ispod (to je, ekipe su rangirane po kolonama Bod, GR, i DG po redu; a kasnije i žrijebanjem).<ref name="regulations"/> {{#invoke:Sports table|main|style=WDL |update=complete |source=[http://www.fifa.com/womensworldcup/groups/index.html FIFA] |teamwidth=200 |show_groups=T <!-- Display order is listed below. Change team # to change order. --> |team1=3F |team2=3A |team3=3C |team4=3D |team5=3B |team6=3E |result1=KO |result2=KO |result3=KO |result4=KO |win_3A=1 |draw_3A=1 |loss_3A=1 |gf_3A=2 |ga_3A=2 |group_3A='''[[#Grupa A|A]]''' |win_3B=1 |draw_3B=0 |loss_3B=2 |gf_3B=3 |ga_3B=10|group_3B='''[[#Grupa B|B]]''' |win_3C=1 |draw_3C=0 |loss_3C=2 |gf_3C=11|ga_3C=4 |group_3C='''[[#Grupa C|C]]''' |win_3D=0 |draw_3D=3 |loss_3D=0 |gf_3D=4 |ga_3D=4 |group_3D='''[[#Grupa D|D]]''' |win_3E=0 |draw_3E=2 |loss_3E=1 |gf_3E=3 |ga_3E=4 |group_3E='''[[#Grupa E|E]]''' |win_3F=1 |draw_3F=1 |loss_3F=1 |gf_3F=4 |ga_3F=3 |group_3F='''[[#Grupa F|F]]''' <!-- Teams --> |name_3A={{NOG-Ž|HOL}} |name_3B={{NOG-Ž|TAJ}} |name_3C={{NOG-Ž|ŠVI}} |name_3D={{NOG-Ž|ŠVE}} |name_3E={{NOG-Ž|KOS}} |name_3F={{NOG-Ž|KOL}} <!-- Settings --> |res_col_header=Rezultat |col_KO=green1 |text_KO=[[#Nokaut faza|Nokaut faza]] |class_rules=1) poeni; 2) gol razlika; 3) broj postignutih golova; 4) žrijabanje. }} U narednoj fazi četiri trećeplasirane ekipe su se sastatle sa pobjednicima grupa A, B, C i D u skladu sa tabelom objavljenom u članu 28 pravilnika turnira.<ref name="regulations"/> == Nokaut faza == {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza}} [[Eliminacioni turnir|Nokaut faza]] se sastoji od 16 ekipa koje su prošle grupnu fazu takmičenja. Postoje utakmice četiri kruga, i u svakom krugu pola ekipa se eliminiše. Runde po redu su osmina finala, četvrtfinale, polufinale i finale. Tu je i utakmica da bi se odredilo treće i četvrto mjesto. Ukoliko se bilo koja utakmica nokaut faze završi nerješenim rezultatom nakon 90 minuta, slijede [[produžeci]] od 30 minuta; ukoliko je rezultat i dalje izjednačen, slijedi [[Izvođenje penala (nogomet)|izvođenje penala]] da bi se odredilo ko prolazi u sljedeću rundu.<ref name="regulations"/> Obračun žutih kartona se briše nakon četvrtfinala, da bi se osiguralo da ni jedan igrač ne propusti finale zbog primanja opomene u polufinalu.<ref>{{Cite web |url=http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2015/m=6/news=calculators-and-cards-the-qualification-and-disciplinary-lowdown-2646911.html |title=Arhivirana kopija |access-date=23. 6. 2015 |archive-date=17. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150617144411/http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2015/m=6/news=calculators-and-cards-the-qualification-and-disciplinary-lowdown-2646911.html |url-status=dead }}</ref> {{:Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza}} === Osmina finala === {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=20. juni 2015 | vrijeme=16:00 [[Istočna vremenska zona (Sjeverna Amerika)|EDT]] ([[UTC−4]]) | tim1={{NOGŽ-D|NJE}} | rezultat=[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza#Njemačka - Švedska|4–1]] | izvještaj=[http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268032/match=300269469/report.html Izvještaj] | tim2={{NOG-Ž|ŠVE}} | golovi1=[[Anja Mittag|Mittag]] {{gol|24}}<br />[[Célia Šašić|Šašić]] {{gol|36|pen.|78}}<br />[[Dzsenifer Marozsán|Marozsán]] {{gol|88}} | golovi2=[[Linda Sembrant|Sembrant]] {{gol|82}} | stadion=[[Stadion TD Place|Stadion Lansdowne]] | lokacija=[[Ottawa]] | gledalaca=22.486 | sudac={{ZD|SJKOR}} Ri Hyang-ok }} ---- {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=20. juni 2015 | vrijeme=17:30 [[Mountain Daylight Time|MDT]] ([[UTC−6]]) | tim1={{NOGŽ-D|KIN}} | rezultat=[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza#Kina - Kamerun|1–0]] | izvještaj=[http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268032/match=300269508/report.html Izvještaj] | tim2={{NOG-Ž|KAM}} | golovi1=[[Wang Shanshan]] {{gol|12}} | golovi2= | stadion=[[Stadion Commonwealth (Edmonton)|Stadion Commonwealth]] | lokacija=[[Edmonton]] | gledalaca=15.958 | sudac={{ZD|NJE}} [[Bibiana Steinhaus]] }} ---- {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=21. juni 2015 | vrijeme=14:00 [[Atlantic Daylight Time|ADT]] ([[UTC−3]]) | tim1={{NOGŽ-D|BRA}} | rezultat=[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza#Brazil - Australija|0–1]] | izvještaj=[http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268032/match=300269501/report.html Izvještaj] | tim2={{NOG-Ž|AUS}} | golovi1= | golovi2=[[Kyah Simon|Simon]] {{gol|80}} | stadion=[[Stadion Moncton]] | lokacija=[[Moncton]] | gledalaca=12.054 | sudac={{ZD|RUM}} [[Teodora Albon]] }} ---- {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=21. juni 2015 | vrijeme=16:00 [[Istočna vremenska zona (Sjeverna Amerika)|EDT]] ([[UTC−4]]) | tim1={{NOGŽ-D|FRA}} | rezultat=[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza#Francuska - Južna Koreja|3–0]] | izvještaj=[http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268032/match=300269486/report.html Izvještaj] | tim2={{NOG-Ž|JKO}} | golovi1=[[Marie-Laure Delie|Delie]] {{gol|4||48}}<br>[[Élodie Thomis|Thomis]] {{gol|8}} | golovi2= | stadion=[[Olimpijski stadion (Montréal)|Olimpijski stadion]] | lokacija=[[Montréal]] | gledalaca=15.518 | sudac={{ZD|ARG}} [[Salomé di Iorio]] }} ---- {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=21. juni 2015 | vrijeme=16:30 [[Pacific Daylight Time|PDT]] ([[UTC−7]]) | tim1={{NOGŽ-D|KAN}} | rezultat=[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza#Kanada - Švicarska|1–0]] | izvještaj=[http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268032/match=300269477/report.html Izvještaj] | tim2={{NOG-Ž|ŠVI}} | golovi1=[[Josée BélanNJE|BélanNJE]] {{gol|52}} | golovi2= | stadion=[[BC Place]] | lokacija=[[Vancouver]] | gledalaca=53.855 | sudac={{ZD|NZL}} Anna-Marie Keighley) }} ---- {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=22. juni 2015 | vrijeme=17:00 [[Istočna vremenska zona (Sjeverna Amerika)|EDT]] ([[UTC−4]]) | tim1={{NOGŽ-D|NOR}} | rezultat=[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza#Norveška - Engleska|1–2]] | izvještaj=[http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268032/match=300269463/report.html Izvještaj] | tim2={{NOG-Ž|ENG}} | golovi1=[[Solveig Gulbrandsen|Gulbrandsen]] {{gol|54}} | golovi2=[[Steph Houghton|Houghton]] {{gol|61}}<br />[[Lucy Bronze|Bronze]] {{gol|76}} | stadion=[[Stadion TD Place|Stadion Lansdowne]] | lokacija=[[Ottawa]] | gledalaca=19.829 | sudac={{ZD|ŠVI}} [[Esther Staubli]] }} ---- {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=22. juni 2015 | vrijeme=18:00 [[Mountain Daylight Time|MDT]] ([[UTC−6]]) | tim1={{NOGŽ-D|SAD}} | rezultat=[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza#SAD - Kolumbija|2–0]] | izvještaj=[http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268032/match=300269505/report.html Izvještaj] | tim2={{NOG-Ž|KOL}} | golovi1=[[Alex Morgan|Morgan]] {{gol|53}}<br />[[Carli Lloyd|Lloyd]] {{gol|66|pen.}} | golovi2= | stadion=[[Stadion Commonwealth (Edmonton)|Stadion Commonwealth]] | lokacija=[[Edmonton]] | gledalaca=19.412 | sudac={{ZD|FRA}} [[Stéphanie Frappart]] }} ---- {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=23. juni 2015 | vrijeme=19:00 [[Pacific Daylight Time|PDT]] ([[UTC−7]]) | tim1={{NOGŽ-D|JAP}} | rezultat=[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza#Japan - Holandija|2–1]] | izvještaj=[http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268032/match=300269485/report.html Izvještaj] | tim2={{NOG-Ž|HOL}} | golovi1=[[Saori Ariyoshi|Ariyoshi]] {{gol|10}}<br />[[Mizuho Sakaguchi|Sakaguchi]] {{gol|78}} | golovi2=[[Kirsten van de Ven|Van de Ven]] {{gol|90+2}} | stadion=[[BC Place]] | lokacija=[[Vancouver]] | gledalaca=28.717 | sudac={{ZD|MEX}} Lucila Venegas }} === Četvrtfinale === {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=26. juni 2015 | vrijeme=16:00 [[Istočna vremenska zona (Sjeverna Amerika)|EDT]] ([[UTC−4]]) | tim1={{NOGŽ-D|NJE}} | rezultat=[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza#Njemačka - Francuska|1–1]] | izvještaj=[http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268018/match=300269498/report.html Izvještaj] | tim2={{NOG-Ž|FRA}} | golovi1=[[Célia Šašić|Šašić]] {{gol|84|pen.}} | golovi2=[[Louisa Nécib|Nécib]] {{gol|64}} | stadion=[[Olimpijski stadion (Montréal)|Olimpijski stadion]] | lokacija=[[Montréal]] | gledalaca=24.859 | sudac={{ZD|KAN}} Carol Chenard | jedanaesterci1=[[Melanie Behringer|Behringer]] {{pengol}}<br />[[Simone Laudehr|Laudehr]] {{pengol}}<br />[[Babett Peter|Peter]] {{pengol}}<br />[[Dzsenifer Marozsán|Marozsán]] {{pengol}}<br />[[Célia Šašić|Šašić]] {{pengol}} | jedanaesterci=5–4 | jedanaesterci2={{pengol}} [[Gaëtane Thiney|Thiney]]<br />{{pengol}} [[Camille Abily|Abily]]<br />{{pengol}} [[Louisa Nécib|Nécib]]<br />{{pengol}} [[Wendie Renard|Renard]]<br />{{penpromašaj}} [[Claire Lavogez|Lavogez]] }} ---- {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=26. juni 2015 | vrijeme=19:30 [[Istočna vremenska zona (Sjeverna Amerika)|EDT]] ([[UTC−4]]) | tim1={{NOGŽ-D|KIN}} | rezultat=[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza#Kina - SAD|0–1]] | izvještaj=[http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268018/match=300269488/report.html Izvještaj] | tim2={{NOG-Ž|SAD}} | golovi2=[[Carli Lloyd|Lloyd]] {{gol|51}} | stadion=[[Stadion TD Place|Stadion Lansdowne]] | lokacija=[[Ottawa]] | gledalaca=24.141 | sudac={{ZD|ITA}} [[Carina Vitulano]] }} ---- {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=27. juni 2015 | vrijeme=14:00 [[Mountain Daylight Time|MDT]] ([[UTC−6]]) | tim1={{NOGŽ-D|AUS}} | rezultat=[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza#Australija - Japan|0–1]] | izvještaj=[http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268018/match=300269496/report.html Izvještaj] | tim2={{NOG-Ž|JAP}} | golovi2=[[Mana Iwabuchi|Iwabuchi]] {{gol|87}} | stadion=[[Stadion Commonwealth (Edmonton)|Stadion Commonwealth]] | lokacija=[[Edmonton]] | gledalaca=19.814 | sudac={{ZD|UKR}} [[Kateryna Monzul]] }} ---- {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=27. juni 2015 | vrijeme=16:30 [[Pacific Daylight Time|PDT]] ([[UTC−7]]) | tim1={{NOGŽ-D|ENG}} | rezultat=[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza#Engleska - Kanada|2–1]] | izvještaj=[http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268018/match=300269493/report.html Izvještaj] | tim2={{NOG-Ž|KAN}} | golovi1=[[Jodie Taylor|Taylor]] {{gol|11}}<br />[[Lucy Bronze|Bronze]] {{gol|14}} | golovi2=[[Christine Sinclair|Sinclair]] {{gol|42}} | stadion=[[BC Place]] | lokacija=[[Vancouver]] | gledalaca=54.027 | sudac={{ZD|URU}} Claudia Umpierrez }} === Polufinale === {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=30. juni 2015 | vrijeme=19:00 [[Istočna vremenska zona (Sjeverna Amerika)|EDT]] ([[UTC−4]]) | tim1={{NOGŽ-D|SAD}} | rezultat=[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza#SAD - Njemačka|2–0]] | izvještaj=[http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268016/match=300269503/report.html Izvještaj] | tim2={{NOG-Ž|NJE}} | golovi1=[[Carli Lloyd|Lloyd]] {{gol|69|pen.}}<br />[[Kelley O'Hara|O'Hara]] {{gol|84}} | stadion=[[Olimpijski stadion (Montréal)|Olimpijski stadion]] | lokacija=[[Montréal]] | gledalaca=51.176 | sudac={{ZD|RUM}} [[Teodora Albon]] }} ---- {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=1. juli 2015 | vrijeme=17:00 [[Mountain Daylight Time|MDT]] ([[UTC−6]]) | tim1={{NOGŽ-D|JAP}} | rezultat=[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza#Japan - Engleska|2–1]] | izvještaj=[http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268016/match=300269504/report.html Izvještaj] | tim2={{NOG-Ž|ENG}} | golovi1=[[Aya Miyama|Miyama]] {{gol|33|pen.}}<br />[[Laura Bassett|Bassett]] {{gol|90+2|a.g.}} | golovi2=[[Fara Williams|Williams]] {{gol|40|pen.}} | stadion=[[Stadion Commonwealth (Edmonton)|Stadion Commonwealth]] | lokacija=[[Edmonton]] | gledalaca=31.467 | sudac={{ZD|NZL}} Anna-Marie Keighley }} === Utakmica za treće mjesto === {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=4. juli 2015 | vrijeme=14:00 [[Mountain Daylight Time|MDT]] ([[UTC−6]]) | tim1={{NOGŽ-D|NJE}} | rezultat=[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza#Utakmica za treće mjesto|0–1]] | izvještaj=[http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268014/match=300269475/report.html Izvještaj] | tim2={{NOG-Ž|ENG}} | golovi2=[[Fara Williams|Williams]] {{gol|108|pen.}} | stadion=[[Stadion Commonwealth (Edmonton)|Stadion Commonwealth]] | lokacija=[[Edmonton]] | gledalaca=21.483 | sudac={{ZD|KIN}} Ri Hyang-ok }} === Finale === {{glavni|Finale Svjetskog prvenstva u nogometu za žene 2015.}} {{Sklopiva nogometna kutija | nobars=1 | datum=5. juli 2015 | vrijeme=16:00 [[Pacific Daylight Time|PDT]] ([[UTC−7]]) | tim1={{NOGŽ-D|SAD}} | rezultat=[[Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015 - nokaut faza#Finale|5–2]] | izvještaj=[http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268012/match=300269506/report.html Izvještaj] | tim2={{NOG-Ž|JAP}} | golovi1=[[Carli Lloyd|Lloyd]] {{gol|3||5||16}}<br />[[Lauren Holiday|Holiday]] {{gol|14}}<br />[[Tobin Heath|Heath]] {{gol|54}} | golovi2=[[Yūki Ōgimi|Ōgimi]] {{gol|27}}<br />[[Julie Johnston|Johnston]] {{gol|52|a.g.}} | stadion=[[BC Place]] | lokacija=[[Vancouver]] | gledalaca=53.341 | sudac={{ZD|UKR}} [[Kateryna Monzul]] }} == Najbolji strijelci == ; 6 golova * {{ZD|NJE}} [[Célia Šašić]] * {{ZD|SAD}} [[Carli Lloyd]] ; 5 golova * {{ZD|NJE}} [[Anja Mittag]] ; 3 gola {{Div col|3}} * {{ZD|AUS}} [[Kyah Simon]] * {{ZD|KAM}} [[Gaëlle Enganamouit]] * {{ZD|ENG}} [[Fara Williams]] * {{ZD|FRA}} [[Marie-Laure Delie]] * {{ZD|FRA}} [[Eugénie Le Sommer]] * {{ZD|NOR}} [[Ada Hegerberg]] * {{ZD|ŠVI}} [[Ramona Bachmann]] * {{ZD|ŠVI}} [[Fabienne Humm]] {{Div col end}} ; 2 gola {{Div col|3}} * {{ZD|AUS}} [[Lisa De Vanna]] * {{ZD|KAM}} [[Madeleine Ngono Mani]] * {{ZD|KAM}} [[Gabrielle Onguéné]] * {{ZD|KAN}} [[Christine Sinclair]] * {{ZD|CHN}} [[Wang Lisi]] * {{ZD|CHN}} [[Wang Shanshan]] * {{ZD|KOL}} [[Lady Andrade]] * {{ZD|ENG}} [[Lucy Bronze]] * {{ZD|ENG}} [[Karen Carney]] * {{ZD|NJE}} [[Sara Däbritz]] * {{ZD|NJE}} [[Lena Petermann]] * {{ZD|OBS}} [[Ange N'Guessan]] * {{ZD|JAP}} [[Aya Miyama]] * {{ZD|JAP}} [[Yūki Ōgimi]] * {{ZD|HOL}} [[Kirsten van de Ven]] * {{ZD|NOR}} [[Solveig Gulbrandsen]] * {{ZD|NOR}} [[Isabell Herlovsen]] * {{ZD|ŠVE}} [[Linda Sembrant]] * {{ZD|TAJ}} [[Orathai Srimanee]] * {{ZD|SAD}} [[Megan Rapinoe]] {{Div col end}} ; 1 gol {{Div col|3}} * {{ZD|BRA}} [[Andressa Alves da Silva|Andressa Alves]] * {{ZD|BRA}} [[Formiga (footballer)|Formiga]] * {{ZD|BRA}} [[Marta (footballer)|Marta]] * {{ZD|BRA}} [[Raquel Fernandes|Raquel]] * {{ZD|KAM}} [[Christine Manie]] * {{ZD|KAM}} [[Ajara Nchout]] * {{ZD|KAN}} [[Josée Bélanger]] * {{ZD|KAN}} [[Ashley Lawrence (soccer)|Ashley Lawrence]] * {{ZD|KOL}} [[Daniela Montoya]] * {{ZD|KOL}} [[Catalina Usme]] * {{ZD|KOS}} [[Melissa Herrera]] * {{ZD|KOS}} [[Raquel Rodríguez]] * {{ZD|KOS}} [[Karla Villalobos]] * {{ZD|EKV}} [[Angie Ponce]] * {{ZD|ENG}} [[Steph Houghton]] * {{ZD|ENG}} [[Fran Kirby]] * {{ZD|ENG}} [[Jodie Taylor]] * {{ZD|FRA}} [[Amandine Henry]] * {{ZD|FRA}} [[Louisa Nécib]] * {{ZD|FRA}} [[Élodie Thomis]] * {{ZD|NJE}} [[Melanie Behringer]] * {{ZD|NJE}} [[Simone Laudehr]] * {{ZD|NJE}} [[Melanie Leupolz]] * {{ZD|NJE}} [[Dzsenifer Marozsán]] * {{ZD|NJE}} [[Alexandra Popp]] * {{ZD|OBS}} [[Josée Nahi]] * {{ZD|JAP}} [[Saori Ariyoshi]] * {{ZD|JAP}} [[Mana Iwabuchi]] * {{ZD|JAP}} [[Mizuho Sakaguchi]] * {{ZD|JAP}} [[Aya Sameshima]] * {{ZD|JAP}} [[Yuika Sugasawa]] * {{ZD|MEX}} [[Fabiola Ibarra]] * {{ZD|MEX}} [[Verónica Pérez]] * {{ZD|HOL}} [[Lieke Martens]] * {{ZD|NZL}} [[Rebekah Stott]] * {{ZD|NZL}} [[Hannah Wilkinson]] * {{ZD|NIG}} [[Ngozi Okobi]] * {{ZD|NIG}} [[Francisca Ordega]] * {{ZD|NIG}} [[Asisat Oshoala]] * {{ZD|NOR}} [[Maren Mjelde]] * {{ZD|NOR}} [[Trine Rønning]] * {{ZD|JKO}} [[Cho So-hyun]] * {{ZD|JKO}} [[Jeon Ga-eul]] * {{ZD|JKO}} [[Ji So-yun]] * {{ZD|JKO}} [[Kim Soo-yun]] * {{ZD|ŠPA}} [[Verónica Boquete]] * {{ZD|ŠPA}} [[Victoria Losada]] * {{ZD|ŠVE}} [[Nilla Fischer]] * {{ZD|ŠVE}} [[Sofia Jakobsson]] * {{ZD|ŠVI}} [[Eseosa Aigbogun]] * {{ZD|ŠVI}} [[Ana-Maria Crnogorčević]] * {{ZD|ŠVI}} [[Martina Moser]] * {{ZD|TAJ}} [[Thanatta Chawong]] * {{ZD|SAD}} [[Tobin Heath]] * {{ZD|SAD}} [[Lauren Holiday]] * {{ZD|SAD}} [[Alex Morgan]] * {{ZD|SAD}} [[Kelley O'Hara]] * {{ZD|SAD}} [[Christen Press]] * {{ZD|SAD}} [[Abby Wambach]] {{Div col end}} ; 1 autogol * {{ZD|ENG}} [[Laura Bassett]] (protiv [[Ženska nogometna reprezentacija Japana|Japana]]) * {{ZD|MEX}} [[Jennifer Ruiz]] (protiv [[Ženska nogometna reprezentacija Francuske|Francuske]]) * {{ZD|NIG}} [[Desire Oparanozie]] (protiv [[Ženska nogometna reprezentacija Švedske|Švedske]]) * {{ZD|SAD}} [[Julie Johnston]] (protiv [[Ženska nogometna reprezentacija Japana|Japana]]) ; 2 autogola * {{ZD|EKV}} [[Angie Ponce]] (u istoj utakmici, protiv [[Ženska nogometna reprezentacija Švicarske|Švicarske]]) {{small|Izvor: FIFA.com<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/statistics/players/goal-scored.html|title=Statistika — Igračice — Najviše golova|publisher=FIFA.com|access-date=23. 6. 2015|archive-date=2. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702153720/http://www.fifa.com/womensworldcup/statistics/players/goal-scored.html|url-status=dead}}</ref>}} == Nagrade == {{Također pogledajte|Nagrade Svjetskog prvenstva u nogometu za žene}} Sljedeće nagrade su dodijeljene po završetku turnira.<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/awards/index.html|title=Awards|publisher=FIFA.com|access-date=30. 7. 2015|archive-date=8. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908161333/http://www.fifa.com/womensworldcup/awards/index.html|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |- !Nagrada !Dobitnica<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2015/m=7/news=lloyd-and-sasic-lead-the-way-2661396.html|title=Lloyd, Solo and Sasic lead the way|publisher=FIFA.com|date=6. 7. 2015|access-date=30. 7. 2015|archive-date=24. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824192807/http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2015/m=7/news=lloyd-and-sasic-lead-the-way-2661396.html|url-status=dead}}</ref> !width=300|Drugi kandidati u užem izboru<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2015/m=7/news=fifa-announces-shortlists-for-fifa-women-s-world-cup-2015-awards-2660468.html|title=FIFA announces shortlists for FIFA Women's World Cup 2015 awards|publisher=FIFA.com|date=2. 7. 2015|access-date=30. 7. 2015|archive-date=23. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623141051/https://www.fifa.com/womensworldcup/news/y=2015/m=7/news=fifa-announces-shortlists-for-fifa-women-s-world-cup-2015-awards-2660468.html|url-status=dead}}</ref> |- !Zlatna lopta | {{ZD|SAD}} [[Carli Lloyd]] | rowspan=3| {{Col-begin}} {{Col-2}} {{ZD|JAP}} [[Saori Ariyoshi]]<br /> {{ZD|ENG}} [[Lucy Bronze]]<br /> {{ZD|SAD}} [[Julie Johnston]] {{Col-2}} {{ZD|SAD}} [[Megan Rapinoe]]<br /> {{ZD|NJE}} [[Célia Šašić]] {{Col-end}} |- !Srebrna lopta | {{ZD|FRA}} [[Amandine Henry]] |- !Bronzana lopta | {{ZD|JPN}} [[Aya Miyama]] |- !Zlatna kopačka | {{ZD|NJE}} [[Célia Šašić]]{{napomena|naziv=boot|[[Célia Šašić|Šašić]] i [[Carli Lloyd|Lloyd]] su imale isti broj golova i asistencija (6 golova, 1 asistencija). Šašić je osvoijla Zlatnu kopačku zbog manje minutaže.}} | rowspan=3 align=center|– |- !Srebrna kopačka | {{ZD|SAD}} [[Carli Lloyd]]{{napomena|naziv=boot}} |- !Bronzana kopačka | {{ZD|NJE}} [[Anja Mittag]] |- !Zlazna rukavica | {{ZD|SAD}} [[Hope Solo]] | {{Col-begin}} {{Col-2}} {{ZD|NJE}} [[Nadine Angerer]] {{Col-2}} {{ZD|JAP}} [[Ayumi Kaihori]] {{Col-end}} |- !Najbolja mlada igračica | {{ZD|KAN}} [[Kadeisha Buchanan]] | {{Col-begin}} {{Col-2}} {{ZD|NOR}} [[Ada Hegerberg]] {{Col-2}} {{ZD|KIN}} [[Tang Jiali (nogometašica)|Tang Jiali]] {{Col-end}} |- !FIFA Fair Play trofej | {{NOG-Ž|FRA}} | align=center|– |} ; Napomene {{napomene}} === Dream Team === Dream Team se odabrli korisnici web stranice fifa.com i sastavljen je od sljedećih igrača.<ref>{{cite web|title=2015 FIFA Women's World Cup Dream Team|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/dream-team/|website=FIFA.com|access-date=30. 7. 2015|archive-date=27. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127084508/http://www.fifa.com/womensworldcup/dream-team/|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:0 auto" |- ! Golman ! Odbrana ! Vezni red ! Napadači ! Selektor |- | align=left valign=top | {{ZD|SAD}} [[Hope Solo]] | align=left valign=top | {{ZD|KAN}} [[Kadeisha Buchanan]] <br> {{ZD|FRA}} [[Wendie Renard]] <br> {{ZD|SAD}} [[Julie Johnston]] <br> {{ZD|SAD}} [[Ali Krieger]] <br> | align=left valign=top | {{ZD|JAP}} [[Aya Miyama]] <br> {{ZD|SAD}} [[Carli Lloyd]] <br> {{ZD|SAD}} [[Megan Rapinoe]] | align=left valign=top | {{ZD|NJE}} [[Anja Mittag]] <br> {{ZD|NJE}} [[Célia Šašić]] <br> {{ZD|SAD}} [[Alex Morgan]] | align=left valign=top | {{ZD|NJE}} [[Silvia Neid]] |} == Novčana nagrada == Ukupni nagradni fond FIFA-e za turnir je bio [[Američki dolar|US]]$15 miliona,<ref name=prize>BBC Sport, [http://www.bbc.com/sport/0/football/30562216 Canada 2015: Prize money doubled for World Cup winners], 20. decembar 2014</ref> koji predstavlja 2.6% ukupnog nagradnog fonda za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo za muškarce 2014]] ($576 miliona).<ref name=mens>{{cite web|title=World Cup money pot increased to $576m|url=http://www.reuters.com/article/2013/12/05/us-soccer-world-prizemoney-idUSBRE9B40QG20131205|publisher=reuters.com|access-date=7. 7. 2014|archive-date=19. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151019202354/http://www.reuters.com/article/2013/12/05/us-soccer-world-prizemoney-idUSBRE9B40QG20131205|url-status=dead}}</ref> Pobjednička ekipa, Sjedinjene Američke Države, je dobila $2 miliona,<ref name=prize/> što predstavlja 5.7% iznosa koji je osvojila [[Nogometna reprezentacija Njemačke|Njemačka]] za osvajanje Svjetskog prvenstva za muškarce 2014. godine ($35 miliona).<ref name=mens/> ==Konačni poredak turnira== <small>Po statističkoj konvenciji u nogometu, utakmice odlučene u [[produžeci]]ma se računaju kao pobjeda ili izgubljena utakmica, dok utakmice koje su odlučene izvođenjem [[Izvođenje penala (nogomet)|penala]] računaju se kao neriješene utakmice.</small> {{#invoke:Sports table|main|style=football |update=complete |source=FIFA <!--Replace TXX with country code when final position is known--> |team1=SAD |team2=JAP |team3=ENG |team4=NJE |team5=FRA |team6=KAN |team7=AUS |team8=KIN |team9=BRA |team10=NOR |team11=KAM |team12=KOL |team13=HOL |team14=JKO |team15=ŠVI |team16=ŠVE |team17=TAJ |team18=KOS |team19=NZL |team20=ŠPA |team21=NIG |team22=MEX |team23=OBS |team24=EKV |name_AUS={{NOG-Ž|AUS}} |win_AUS=2 |draw_AUS=1 |loss_AUS=1 |gf_AUS=5 |ga_AUS=4 |name_BRA={{NOG-Ž|BRA}} |win_BRA=3 |draw_BRA=0 |loss_BRA=1 |gf_BRA=4 |ga_BRA=1 |name_KAN={{NOG-Ž|KAN}} |win_KAN=2 |draw_KAN=2 |loss_KAN=1 |gf_KAN=4 |ga_KAN=3 |status_KAN=H |name_KIN={{NOG-Ž|KIN}} |win_KIN=2 |draw_KIN=1 |loss_KIN=1 |gf_KIN=4 |ga_KIN=3 |name_OBS={{NOG-Ž|OBS}} |win_OBS=0 |draw_OBS=0 |loss_OBS=3 |gf_OBS=3 |ga_OBS=16 |name_KAM={{NOG-Ž|KAM}} |win_KAM=2 |draw_KAM=0 |loss_KAM=2 |gf_KAM=9 |ga_KAM=4 |name_KOL={{NOG-Ž|KOL}} |win_KOL=1 |draw_KOL=1 |loss_KOL=2 |gf_KOL=4 |ga_KOL=5 |name_KOS={{NOG-Ž|KOS}} |win_KOS=0 |draw_KOS=2 |loss_KOS=1 |gf_KOS=3 |ga_KOS=4 |name_EKV={{NOG-Ž|EKV}} |win_EKV=0 |draw_EKV=0 |loss_EKV=3 |gf_EKV=1 |ga_EKV=17 |name_ENG={{NOG-Ž|ENG}} |win_ENG=5 |draw_ENG=0 |loss_ENG=2 |gf_ENG=10|ga_ENG=7 |name_ŠPA={{NOG-Ž|ŠPA}} |win_ŠPA=0 |draw_ŠPA=1 |loss_ŠPA=2 |gf_ŠPA=2 |ga_ŠPA=4 |name_FRA={{NOG-Ž|FRA}} |win_FRA=3 |draw_FRA=1 |loss_FRA=1 |gf_FRA=10|ga_FRA=3 |name_NJE={{NOG-Ž|NJE}} |win_NJE=3 |draw_NJE=2 |loss_NJE=2 |gf_NJE=20|ga_NJE=6 |name_JAP={{NOG-Ž|JAP}} |win_JAP=6 |draw_JAP=0 |loss_JAP=1 |gf_JAP=11|ga_JAP=8 |name_JKO={{NOG-Ž|JKO}} |win_JKO=1 |draw_JKO=1 |loss_JKO=2 |gf_JKO=4 |ga_JKO=8 |name_MEX={{NOG-Ž|MEX}} |win_MEX=0 |draw_MEX=1 |loss_MEX=2 |gf_MEX=2 |ga_MEX=8 |name_HOL={{NOG-Ž|HOL}} |win_HOL=1 |draw_HOL=1 |loss_HOL=2 |gf_HOL=3 |ga_HOL=4 |name_NIG={{NOG-Ž|NIG}} |win_NIG=0 |draw_NIG=1 |loss_NIG=2 |gf_NIG=3 |ga_NIG=6 |name_NOR={{NOG-Ž|NOR}} |win_NOR=2 |draw_NOR=1 |loss_NOR=1 |gf_NOR=9 |ga_NOR=4 |name_NZL={{NOG-Ž|NZL}} |win_NZL=0 |draw_NZL=2 |loss_NZL=1 |gf_NZL=2 |ga_NZL=3 |name_ŠVI={{NOG-Ž|ŠVI}} |win_ŠVI=1 |draw_ŠVI=0 |loss_ŠVI=3 |gf_ŠVI=11|ga_ŠVI=5 |name_ŠVE={{NOG-Ž|ŠVE}} |win_ŠVE=0 |draw_ŠVE=3 |loss_ŠVE=1 |gf_ŠVE=5 |ga_ŠVE=8 |name_TAJ={{NOG-Ž|TAJ}} |win_TAJ=1 |draw_TAJ=0 |loss_TAJ=2 |gf_TAJ=3 |ga_TAJ=10 |name_SAD={{NOG-Ž|SAD}} |win_SAD=6 |draw_SAD=1 |loss_SAD=0 |gf_SAD=14|ga_SAD=3 |result1=1. |result2=2. |result3=3. |result4=4. |result5=QF |result6=QF |result7=QF |result8=QF |result9=R16 |result10=R16 |result11=R16 |result12=R16 |result13=R16 |result14=R16 |result15=R16 |result16=R16 |result17=GS |result18=GS |result19=GS |result20=GS |result21=GS |result22=GS |result23=GS |result24=GS |split4=yes |split8=yes |split16=yes |res_col_header=Konačan rezultat |col_1.=#FFD700 |text_1.=Pobjednik |col_2.=#C0C0C0 |text_2.=Finalist |col_3.=#CD7F32 |text_3.=Treće mjesto |text_4.=Četvrto mjesto |text_QF=Eliminisani u<br />[[#Četvrtfinale|četvrtfinalu]] |text_R16=Eliminisani u<br />[[#Osnima finala|osmini finala]] |text_GS=Eliminisani u<br />[[#Grupna faza|grupnoj fazi]] }} ===Kvalifikacije za Olimpijske igre 2016=== Tri ekip iz [[UEFA]]-e koje najdalje napreduju u ovom turniru (osim Engleske koja ne ispunjava uslove) će se kvalifikovati za [[Nogomet na Olimpijskim igrama 2016.|ženski nogometni turnir Olimpijskih igara 2016]], koji će biti održan u Brazilu.<ref name="COP">{{cite web|title=QUALIFICATION SYSTEM – GAMES OF THE XXXI OLYMPIAD – RIO 2016 Original|url=http://comiteolimpicoportugal.pt/wp-content/uploads/2014/09/Futebol.pdf|format=pdf|publisher=Comité Olímpico Portugal|access-date=22. 1. 2015|datum=23 April 2014|archive-date=9. 1. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109103955/http://comiteolimpicoportugal.pt/wp-content/uploads/2014/09/Futebol.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/womensworldcup/news/newsid=2191258.html|title=Njemačka and Norveška drawn together|publisher=UEFA.com|datum=6 December 2014}}</ref> Ukoliko su ekipe koje se bore za mjesta na Olimpijskim igrama eliminisane u istom krugu, izjednačenje se ne riješava njihovim ukupnim rezultatima sa turnira, nego će biti održan baraž ili mini turnir za mjesta na Olimpijskim igrama u februaru/martu 2016. godine.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/womensworldcup/news/newsid=2258982.html|title=European contenders impress in Canada|publisher=UEFA.com|date=18. 6. 2015}}</ref> Pošto [[Ženska nogometna reprezentacija Engleske|Engleska]] nije olimpijska nacija, njihova ekipa nema pravo učešća na Olimpijskim igrama. [[Nogometni savez Engleske]] je prvobitno 2. marta 2015. godine naveo svoje namjere da uđe i pokrene ekipu u ime [[Britanski olimpijski komitet|Britanskog olimpijskog komiteta]] za Olimpijske igre 2016 kako bi se Engleska mogla kvalifikovati.<ref name="fa">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/31702679|title=Football Association wants Great Britain sides at Rio Olympics|publisher=BBC Sport|datum=2 March 2015}}</ref> Nakon snažnih prigovora iz [[Nogometni savez Škotske|Škotskog]], [[Nogometni savez Velsa|Velškog]] i [[Nogometni savez Irske|Sjevernoirskog]] nogometnog saveza, i nagažovanju [[FIFA]]-e da neće dozvoliti ulazak britanske ekipe, osim ako se sve četiri domaće nacije slože, Nogometni savez Engleske (FA) je objavio 30. marta 2015. godine da neće tražiti svoje mjesto na Olimpijskom turniru.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/32125977|title=Rio 2016: FA scraps plans for Great Britain football teams|publisher=BBC Sport|datum=30 March 2015}}</ref> Prije posljednje utakmice osmine finala potvrđeno je da će dva od tri mjesta ići [[Njemačka women's national football team|Njemačkoj]] i [[Francuska women's national football team|Francuskoj]], zato što u četvrtfinalu ne mogu biti više od tri pogodne evropske ekipe.<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/womensolympic/news/y=2015/m=6/news=Njemačka-france-qualify-for-rio-2016-2652563.html |title=Germany, France qualify for Rio 2016 |publisher=[[FIFA]] |date=23. 6. 2015 |access-date=23. 6. 2015 }}{{Mrtav link}}</ref> == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|FIFA Women's World Cup 2015}} * [http://www.fifa.com/womensworldcup/index.html FIFA Women's World Cup] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080703220738/http://www.fifa.com/womensworldcup/index.html |date=3. 7. 2008 }} {{Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015.}} {{Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene}} {{Svjetska prvenstva u 2015}} {{DEFAULTSORT:Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015.| ]] [[Kategorija:Svjetska prvenstva u nogometu za žene|2015]] [[Kategorija:2015. u Kanadi|Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene]] [[Kategorija:2015. u nogometu za žene|Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene]] [[Kategorija:Međunarodna nogometna takmičenja održana u Kanadi|Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene 2015.]] [[Kategorija:Nogomet na Olimpijskim igrama 2016 – ženske kvalifikacije|Svjetsko prvenstvo u nogometu za žene]] [[Kategorija:2015. u nogometu]] e0brb7n7gueqvdem7lml7jmsakdzmr6 Logor Sušica 0 395651 3848425 3813316 2026-05-22T04:01:26Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848425 wikitext text/x-wiki {{Neutralnost}}{{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Videos produced by the MIP, logor Sušica.jpg|mini|logor Sušica<ref>{{Cite web|url=https://www.irmct.org/en/mip/features/susica|title=Sušica crimes {{!}} UNITED NATIONS {{!}} International Residual Mechanism for Criminal Tribunals|website=www.irmct.org|access-date=2026-01-05}}</ref>]] '''Logor "Sušica"''' je bio logor uspostavljen od strane srpskih snaga općine [[Vlasenica]] tokom [[Rat u BiH|rata u Bosni i Hercegovini]]. Kroz logor je prošlo oko 8.000 zatočenika. == Logor== Logor je otvoren u maju 1992. i nalazio se u šumskom predjelu općine Vlasenica. Kao logorski objekti su korišteni objekti nekadašnjih magacina i skladišta. U periodu od kraja maja do oktobra 1992, oko 8.000 bošnjačkih civila iz Vlasenice i drugih istočnobosanskih mjesta je sukcesivno bilo zatočeno u hangarima logora Sušica. Broj zatočenika u logoru je bio obično između 300 i 500 osoba. Zbog velikog broja zatvorenika koji su istovremeno bili zatvoreni, objekti su bili ozbiljno pretrpani i uslovi koji su vladali u logoru općenito su bili veoma loši.<ref name="Slučaj suđenja zločincu Draganu Nikoliću">{{Cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/dragan_nikolic/cis/en/cis_nikolic_dragan.pdf |title="Slučaj suđenja zločincu Draganu Nikoliću" |work=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju |access-date=29. 9. 2015}}</ref> U logoru su bili zatvoreni kako muškarci i žene tako i djeca a ponekad i čitave porodice. Žene i djeca do 8 godina su iz logora prebacivana na druga mjesta dok su muškarci zadržavani do njegovog zatvaranja krajem septembra 1992. nakon čega su preživjeli prebačeni u [[Logor Batković]] u blizini [[Bijeljina|Bijeljine]]. Žene svih životnih dobi su silovane ili seksualno zlostavljane od strane stražara ili drugih muškaraca kojima je bio dozvoljen ulazak u logor. I muškarci zatočenici logora su pretrpjeli sličnu sudbinu kao i žene. Oni su maltretirali, mučeni i ubijani. Zatočenici koncentracionog logora su odvođeni na prinudni rad, a korišteni su i kao živi štit. Ubijani su od strane stražara ili su umirali od posljedica zlostavljanja. Samo u toku noći 30. septembra 1992. godine desio se zločin kada je preostalih 140 do 150 zatvorenika odvezeno autobusima iz logora i pogubljeno.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/krajisnik/acjug/en/090317.pdf][[Sud Bosne i Hercegovine]]<span> -"Tužiteljstvo protiv Momčila Krajišnika" (PDF)</span> Pristupljeno 29. septembra 2015.</ref> == Presude za ratni zločin == Dragan Nikolić, komandant logora, izjasnio se krivim za zločine protiv čovječnosti te je osuđen na 20 godina zatvora.<ref name="Slučaj suđenja zločincu Draganu Nikoliću" /> [[Predrag Bastah]]<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/u-bolnici-u-banjoj-luci-preminuo-ratni-zlocinac-predrag-bastah-sluzio-kaznu-zatvora-od-35-godina/260105115|title=U bolnici u Banjoj Luci preminuo ratni zločinac Predrag Bastah, služio kaznu zatvora od 35 godina|website=Klix.ba|language=hr|access-date=2026-01-05}}</ref> i [[Goran Višković]] osuđeni su na 22 odnosno 18 godina zatvora, respektivno, za zločine počinjene u Logoru Sušica.<ref>[https://web.archive.org/web/20160303201056/http://www.sudbih.gov.ba/?opcija=predmeti&id=135&jezik=e Sud Bosne i Hercegovine - "Slučaj Bastah Predrag i ostali"] Pristupljeno 29. septembra 2015.</ref> == Također pogledajte == * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] * [[Genocid u Srebrenici]] * [[Etničko čišćenje Prijedora]] * [[Koncentracioni logor Trnopolje]] * [[Koncentracioni logor Omarska]] == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * https://www.sudbih.gov.ba/Search?searchterm=bastah {{Rat u Bosni i Hercegovini}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Vlasenica]] [[Kategorija:Genocid u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] ir3r6eillqobixkc9zi3fkc4akkzs1m 3848452 3848425 2026-05-22T06:10:49Z Panasko 146730 [[Kategorija:Ukidanja u 1992.]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848452 wikitext text/x-wiki {{Neutralnost}}{{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Videos produced by the MIP, logor Sušica.jpg|mini|logor Sušica<ref>{{Cite web|url=https://www.irmct.org/en/mip/features/susica|title=Sušica crimes {{!}} UNITED NATIONS {{!}} International Residual Mechanism for Criminal Tribunals|website=www.irmct.org|access-date=2026-01-05}}</ref>]] '''Logor "Sušica"''' je bio logor uspostavljen od strane srpskih snaga općine [[Vlasenica]] tokom [[Rat u BiH|rata u Bosni i Hercegovini]]. Kroz logor je prošlo oko 8.000 zatočenika. == Logor== Logor je otvoren u maju 1992. i nalazio se u šumskom predjelu općine Vlasenica. Kao logorski objekti su korišteni objekti nekadašnjih magacina i skladišta. U periodu od kraja maja do oktobra 1992, oko 8.000 bošnjačkih civila iz Vlasenice i drugih istočnobosanskih mjesta je sukcesivno bilo zatočeno u hangarima logora Sušica. Broj zatočenika u logoru je bio obično između 300 i 500 osoba. Zbog velikog broja zatvorenika koji su istovremeno bili zatvoreni, objekti su bili ozbiljno pretrpani i uslovi koji su vladali u logoru općenito su bili veoma loši.<ref name="Slučaj suđenja zločincu Draganu Nikoliću">{{Cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/dragan_nikolic/cis/en/cis_nikolic_dragan.pdf |title="Slučaj suđenja zločincu Draganu Nikoliću" |work=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju |access-date=29. 9. 2015}}</ref> U logoru su bili zatvoreni kako muškarci i žene tako i djeca a ponekad i čitave porodice. Žene i djeca do 8 godina su iz logora prebacivana na druga mjesta dok su muškarci zadržavani do njegovog zatvaranja krajem septembra 1992. nakon čega su preživjeli prebačeni u [[Logor Batković]] u blizini [[Bijeljina|Bijeljine]]. Žene svih životnih dobi su silovane ili seksualno zlostavljane od strane stražara ili drugih muškaraca kojima je bio dozvoljen ulazak u logor. I muškarci zatočenici logora su pretrpjeli sličnu sudbinu kao i žene. Oni su maltretirali, mučeni i ubijani. Zatočenici koncentracionog logora su odvođeni na prinudni rad, a korišteni su i kao živi štit. Ubijani su od strane stražara ili su umirali od posljedica zlostavljanja. Samo u toku noći 30. septembra 1992. godine desio se zločin kada je preostalih 140 do 150 zatvorenika odvezeno autobusima iz logora i pogubljeno.<ref>[http://www.icty.org/x/cases/krajisnik/acjug/en/090317.pdf][[Sud Bosne i Hercegovine]]<span> -"Tužiteljstvo protiv Momčila Krajišnika" (PDF)</span> Pristupljeno 29. septembra 2015.</ref> == Presude za ratni zločin == Dragan Nikolić, komandant logora, izjasnio se krivim za zločine protiv čovječnosti te je osuđen na 20 godina zatvora.<ref name="Slučaj suđenja zločincu Draganu Nikoliću" /> [[Predrag Bastah]]<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/u-bolnici-u-banjoj-luci-preminuo-ratni-zlocinac-predrag-bastah-sluzio-kaznu-zatvora-od-35-godina/260105115|title=U bolnici u Banjoj Luci preminuo ratni zločinac Predrag Bastah, služio kaznu zatvora od 35 godina|website=Klix.ba|language=hr|access-date=2026-01-05}}</ref> i [[Goran Višković]] osuđeni su na 22 odnosno 18 godina zatvora, respektivno, za zločine počinjene u Logoru Sušica.<ref>[https://web.archive.org/web/20160303201056/http://www.sudbih.gov.ba/?opcija=predmeti&id=135&jezik=e Sud Bosne i Hercegovine - "Slučaj Bastah Predrag i ostali"] Pristupljeno 29. septembra 2015.</ref> == Također pogledajte == * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] * [[Genocid u Srebrenici]] * [[Etničko čišćenje Prijedora]] * [[Koncentracioni logor Trnopolje]] * [[Koncentracioni logor Omarska]] == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * https://www.sudbih.gov.ba/Search?searchterm=bastah {{Rat u Bosni i Hercegovini}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Vlasenica]] [[Kategorija:Genocid u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1992.]] 9jxshziqyso666qgcc7bn8jvb8ebtu2 Sport u Bosni i Hercegovini 0 398408 3848376 3626227 2026-05-21T16:09:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848376 wikitext text/x-wiki '''Sport u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]''' obuhvata i tretira sve vrste sportskih aktivnosti, bilo da su ustrojene na profesionalnom ili amaterskom nivou. Prema Zakonu o sportu, koji predstavlja državni zakonski okvir za taj sektor, sport u Bosni i Hercegovini zasniva se na principima i standardima utvrđenim u Evropskoj povelji o sportu, [[Evropska konvencija o ljudskim pravima|Evropskoj konvenciji o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda]], [[Konvencija Ujedinjenih nacija o pravima djeteta|Konvenciji UN-a o pravima djeteta]], Međunarodnoj konvenciji protiv dopinga u sportu, Evropskoj konvenciji o nasilju i nedoličnom ponašanju gledalaca na sportskim priredbama, [[Olimpijska povelja|Olimpijskoj povelji]], Paraolimpijskoj povelji, pravilima međunarodnih sportskih asocijacija, Evropskom kodeksu o sportskoj etici, Deklaraciji o sportu, toleranciji i fer-pleju, te Izjavi iz [[Lausanne]] o organiziranju sporta u Bosni i Hercegovini. Nadležno ministarstvo na nivou Bosne i Hercegovine jest [[Ministarstvo civilnih poslova Bosne i Hercegovine|Ministarstvo civilnih poslova]]. == Sportski savezi == Ustrojstvo sportskih saveza u Bosni i Hercegovini uveliko prati administrativnu podjelu države, tako da osim nacionalnih sportskih saveza, koji su najvišeg nivoa, kod većine sportova postoje i entitetski, kantonalni i savezi na nivou [[Distrikt Brčko|Distrikta Brčko]]. U [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] postoji 37 sportskih saveza, u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] 35, a u Distriktu Brčko tri sportska saveza. Po kantonima, broj saveza jest sljedeći: * [[Kanton Sarajevo]] – 16 * [[Tuzlanski kanton]] – 14 * [[Zeničko-dobojski kanton]] – 14 * [[Srednjobosanski kanton]] – 9 * [[Unsko-sanski kanton]] – 8 * [[Zapadnohercegovački kanton]] – 7 * [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde]] – 4 * [[Hercegovačko-neretvanski kanton]] – 4 * [[Kanton 10]] – 2 * [[Posavski kanton]] – 1 Broj sportskih klubova: * Federacija Bosne i Hercegovine – 1.221 * Republika Srpska – 603 * Brčko Distrikt – 75 == Nogomet == {{Glavni|Nogomet u Bosni i Hercegovini}} == Košarka == {{Glavni|Košarka u Bosni i Hercegovini}} == Rukomet == {{Glavni|Rukomet u Bosni i Hercegovini}} == Učešće na [[Olimpijske igre|Olimpijskim igrama]] == {{Glavni|Bosna i Hercegovina na Olimpijskim igrama}} == Ostali sportovi == Banjalučki rukometni klub [[RK Borac Banja Luka|Borac]] postao je evropski prvak u rukometu 1976. godine. Sarajevski košarkaški klub [[KK Bosna Royal|Bosna]] osvojila je Evropsko klupsko košarkaško prvenstvo 1979, a tuzlansko Jedinstvo Aida je 1989. postalo evropski prvak u ženskoj košarci. [[FK Sarajevo|Sarajevo]], [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] i [[FK Velež Mostar|Velež]] među najpoznatijim su nogometnim klubovima iz ovog dijela Evrope. Neki čuveni bosanskohercegovački sportisti jesu [[Abas Arslanagić]], [[Asim Ferhatović]], [[Ivica Osim]], [[Mirza Delibašić]] (proglašen najboljim bosanskohercegovačkim sportistom ikad), [[Safet Sušić]], [[Dušan Bajević]], [[Sergej Barbarez]], [[Hasan Salihamidžić]], [[Nenad Marković]], [[Svetlana Kitić]] i [[Razija Mujanović]]. === Brzo klizanje na kratkim stazama === Edin Branković, član seniorske reprezentacije Bosne i Hercegovine u [[brzo klizanje na kratkim stazama|brzom klizanju na kratkim stazama]], zauzeo je 25. mjesto na Svjetskom prvenstvu 2016. u [[Seoul]]u.<ref>{{Cite web|url = http://www.klix.ba/sport/edin-brankovic-25-na-svjetskom-prvenstvu-u-seulu/160314061|title = Edin Branković 25. na Svjetskom prvenstvu u Seulu|website = Klix.ba|access-date = 14. 3. 2016}}</ref> === Alpinizam === {{Glavni|Historija alpinizma u Bosni i Hercegovini}} == Također pogledajte == * [[Sportista godine Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20160809100715/http://www.mcp.gov.ba/zakoni_akti/strategije/default.aspx?id=1672&langTag=bs-BA Strategija razvoja sporta u Bosni i Hercegovini], mcp.gov.ba *[Https://www.parlament.ba/law/DownloadDocument?lawDocumentId=1ef6c855-c0d5-44dd-a8c6-08d194e5abf9&langTag=bs ZAKON O SPORTU U BOSNI I HERCEGOVINI ] * http://mcp.gov.ba/Content/Read/sport-po%C4%8Detna {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240605175841/http://mcp.gov.ba/Content/Read/sport-po%C4%8Detna |date=5. 6. 2024 }} {{BiH po temama}} [[Kategorija:Sport u Bosni i Hercegovini|*]] sjg0gt228a9zxoztcrzf4vgyhg889an Esteraza 0 399180 3848519 3346841 2026-05-22T09:31:36Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neurofiziologija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848519 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:PBB Protein ACHE image.jpg|thumb|300px|3D struktura [[acetilholinesteraza|acetilholinesteraze]], čiji je supstrat [[acetilholin]].]] '''Esteraze''' su [[hidrolaza|hidrolazni]] [[enzim]]i koji razgrađuju [[ester]]e u [[kiseline]] i [[alkohol]]e, u [[hemijska reakcija|hemijskij reakciji]] sa [[voda|vodom]] – [[hidroliza|hidrolizi]]. Postoji širok spektar različitih esteraza koje se međusobno razlikuju po specifičnosti [[supstrat (biohemija)|supstrata]], [[protein]]skoj strukturi i biološkoj funkciji.<ref>Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R. (2000): Biologija 2. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-10-222-6}}.</ref><ref>Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-1-8}}.</ref> == EC klasifikacija/Lista enzima== ** '''EC 3.1.1.6''': [[Acetilesteraza]], odvaja [[acetil]] [[funkcionalna grupa|funkcijske grupe]] *** [[Holinesteraza]] **** [[Acetilholinesteraza]], inaktivira [[neurotransmiter]] [[acetilholin]] **** [[Butirilholinesteraza|Pseudoholinesteraza]], široka specifičnost supstrata, nađena u [[krv|krvnoj plazmi]] i [[jetra|jetri]] ** '''EC 3.1.1.11''': [[Pektinesteraza]], bistri voćne sokove * '''EC 3.1.2''': [[Tiolester hidrolaze]] ** [[Tioesteraza]] *** [[Ubikvuitin karboksi-terminalna hidrolaza L1]] * '''EC 3.1.3''': [[Fosfornea monoester hidrolaza]] **'''EC 3.1.3.x''': [[Fosfataza]], hidrolizira [[fosforni kiseli monoester]] u [[fosfat]]ni ion i [[alkohol]] *** [[Alkalna fosfataza]], otklanja fosfate+ne grupe sa mnogih tipova [[molekula]], uključujući i [[nukleotid]]e, [[protein]]e i [[alkaloid]]e. *** [[Fosfodiesteraza]] (PDE), inaktivira drugog kurira cikličnog adenozin monofosfata ([[cAMP]]) **** [[cGMP specifična fosfodiesteraza tip 5]] se inhibira [[Sildenafil]]om ([[Viagra]]) **'''EC 3.1.3.11''': [[Fruktoza 1,6-bisfosfataza]] knvertira fruktoza-1,6-bisfosfat u fruktoza-6-fosfat u in [[gluckoneogeneza|glukogenezi]] * '''EC 3.1.4''': [[Fosforna diester hidrolaza]] * '''EC 3.1.5''': [[Trifosforna monoester hidrolaza]] * '''EC 3.1.6''': [[Sumporna ester hidrolaza]] ([[sulfataza|sulfataze]]) * '''EC 3.1.7''': [[Difosforna monoester hidrolaza]] * '''EC 3.1.8''': [[Fosforna triester hidrolaza]] * [[Egzonukleaza|Egzonukleaze]] ([[dezoksiribonukleaza]] i [[ribonukleaza]]) ** '''EC 3.1.11''': [[Exodeoxyribonucleases]] producing [[5'-phosphomonoesters]] ** '''EC 3.1.13''': [[Egzoribonukleaza|Egzoribonukleaze]] produciraju [[5'-fosfomonoester]]e ** '''EC 3.1.14''': [[Egzoribonukleaza]] proizvodi [[3'-fosfomonoester]]e ** '''EC 3.1.15''': [[Egzonucleaza|Egzonukleaze]], aktivne sa svakom od ribo- ili dezoksiribonukleinskih kiselina * [[Endonukleaza]] ([[dezoksiribonukleaza]] i [[ribonukleaza]]) ** [[Endodeoksiribonucleaza]] ** [[Endoribonukleaza]] ** [[dezoksiribonukleaza]] ili [[ribonukleaza]]<ref>Kapur Pojskić L., Ed. (2014): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, 2. izdanje. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|978-9958-9344-8-3}}.</ref><ref>Kornberg A. (1989): For the love of enzymes – The Odyssay of a biochemist. Harvard University Press, Cambridge (Mass.), London,{{ISBN|0-674-30775-5}}, {{ISBN|0-674-30776-3}}.</ref><ref>Graeme K. Hunter G. K. (2000): Vital Forces. The discovery of the molecular basis of life. Academic Press, London 2000, {{ISBN|0-12-361811-8}}.</ref><ref>Nelson D. L., Cox M. M. (2013): Lehninger Principles of Biochemistry. W. H. Freeman and Co., {{ISBN|978-1-4641-0962-1}}.</ref> == Također pogledajte== * [[Enzim]] *[[Kataliza]] * [[Lista enzima]] * [[Ester]] * [[Nukleaza]] * [[Lipaza]] ==Reference== {{reference}} == Vanjski linkovi == * [http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/enzyme/EC3/1/ Enzyme nomenclature] [[Kategorija:Enzimi]] [[Kategorija:EC 3.1| ]] [[Kategorija:Neurofiziologija]] c4lw84rf00q13sp9b72lub16ejeuoon Suho Polje (Bijeljina) 0 406209 3848402 3812710 2026-05-21T22:02:04Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848402 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Suho Polje | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = Suvo Polje.jpg | opis_slike = Suho Polje, tabla na ulazu u selo | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | grad = [[Bijeljina]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.691 | dužina_stepeni = 19.1099 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 1194 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 55 | matični broj = 201421<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=17. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 20036 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Suho Polje u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Suho Polje''' je [[naseljeno mjesto]] u [[grad]]u [[Bijeljina|Bijeljini]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Suho Polje | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 201421 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620181203/http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 18) |work=fzs.ba |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 1194 | g2013_bosnjaci = 1 | g2013_srbi = 1175 | g2013_hrvati = 2 | g2013_slovenci = 1 | g2013_makedonci = 4 | g2013_nisu_izjasnili = 8 | g2013_nepoznato = 2 | g1991_ukupno = 1503 | g1991_srbi = 1443 | g1991_hrvati = 2 | g1991_jugosloveni = 40 | g1981_ukupno = 1593 | g1981_muslimani = 1 | g1981_srbi = 1565 | g1981_hrvati = 4 | g1981_jugosloveni = 13 | g1981_makedonci = 7 | g1971_ukupno = 1619 | g1971_muslimani = 10 | g1971_srbi = 1599 | g1971_hrvati = 8 }} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Suho Polje}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sobijeljina.org/ Zvanični sajt grada Bijeljine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202051416/http://www.sobijeljina.org/ |date=2. 2. 2015 }} {{Općina Bijeljina}} 7zu4qvhr94t633f7zvoo8q1dpcf43xg Triješnica 0 406213 3848535 3804479 2026-05-22T10:30:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848535 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Triješnica | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | grad = [[Bijeljina]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.8215 | dužina_stepeni = 19.2488 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 509 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 55 | matični broj = 201430<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=17. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 20036 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Triješnica u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Triješnica''' je [[naseljeno mjesto]] u [[grad]]u [[Bijeljina|Bijeljini]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Triješnica | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 201430 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620181203/http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 18) |work=fzs.ba |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 509 | g2013_srbi = 503 | g2013_hrvati = 3 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 1 | g1991_ukupno = 290 | g1991_srbi = 287 | g1991_hrvati = 2 | g1981_ukupno = 291 | g1981_srbi = 287 | g1981_jugosloveni = 3 | g1971_ukupno = 317 | g1971_srbi = 317 }} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sobijeljina.org/ Zvanični sajt grada Bijeljine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202051416/http://www.sobijeljina.org/ |date=2. 2. 2015 }} {{Općina Bijeljina}} ht51fjxgpn17brekpapkb2v4qhmrfb0 Trnjaci (Bijeljina) 0 406215 3848539 3804480 2026-05-22T10:42:58Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848539 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Trnjaci | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | grad = [[Bijeljina]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.8323 | dužina_stepeni = 19.2929 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 1087 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = 76310 | pozivni broj = (+387) 55 | matični broj = 201448<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=17. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 20036 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Trnjaci u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Trnjaci''' su [[naseljeno mjesto]] u [[grad]]u [[Bijeljina|Bijeljini]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Trnjaci | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 201448 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620181203/http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 18) |work=fzs.ba |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 1087 | g2013_bosnjaci = 2 | g2013_srbi = 1070 | g2013_hrvati = 3 | g2013_jugosloveni = 3 | g2013_slovenci = 4 | g2013_nisu_izjasnili = 4 | g1991_ukupno = 639 | g1991_muslimani = 1 | g1991_srbi = 618 | g1991_hrvati = 1 | g1991_jugosloveni = 13 | g1981_ukupno = 632 | g1981_muslimani = 1 | g1981_srbi = 529 | g1981_hrvati = 2 | g1981_jugosloveni = 46 | g1981_slovenci = 1 | g1971_ukupno = 692 | g1971_muslimani = 1 | g1971_srbi = 687 | g1971_hrvati = 1 | g1971_jugosloveni = 1 }} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sobijeljina.org/ Zvanični sajt grada Bijeljine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202051416/http://www.sobijeljina.org/ |date=2. 2. 2015 }} {{Općina Bijeljina}} 7ah1grn3y6mykf0beyw7yptcl29ixko Talamus 0 407094 3848428 3831883 2026-05-22T04:23:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848428 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Talamus<br> Thalamus dorsalis | Latin = | GraySubject = 189 | GrayPage = 808 | Image = Brain_chrischan thalamus.jpg | Caption = Označeni talamus ([[MRI]] poprečni presjek) | Image2 = Thalamusanterolateral.jpg | Caption2 = anterolateral view | IsPartOf = [[Diencefalon]] | Components = Vidi: [[spisak talamusnih jezgri]] | Artery = [[Zadnja cerebralna arterija]] i ogranci | Vein = | BrainInfoType = hier | BrainInfoNumber = 283 | MeshName = Thalamus | MeshNumber = A08.186.211.730.385.826 | NeuroLex = Thalamus | NeuroLexID = birnlex_954 }} '''Talamus''' ([[grčki jezik|grč.]] θάλαμος - ''talamos'' = komora)<ref>http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=thalamus&searchmode=none index. University of Washington.</ref><ref>http://faculty.washington.edu/chudler/neuroroot.html Faculty Web Server.</ref><ref>[http://www.google.co.uk/#hl=en&cp=18&gs_id=1y&xhr=t&q=etymology+thalamus&pf=p&sclient=psy-ab&rlz=1W1GPCK_enGB446&source=hp&pbx=1&oq=etymology+thalamus&aq=0v&aqi=g-v1&aql=&gs_sm=&gs_upl=&bav=on.2,or.r_gc.r_pw.r_cp.,cf.osb&fp=c5c3f35eb03724&biw=1600&bih=694 Search engine search page] + Perseus Project http://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=thalamus tufts.edu.</ref> je [[mozak|moždana]] dvodijelna struktura [[kičmenjak]]a, smještena između i [[mozak|korteksa]] i [[srednji mozak|srednjeg mozga]]. Neke od njegovih najznačajnijih funkcija su prenošenje impulsa od [[senzorni neuron|senzornih]] i [[motorni neuron|motornih neurona]] na [[mozak|koru velikog mozga]],<ref name = "Poetika">{{cite journal | doi=10.4249/scholarpedia.1583 | title = Thalamus | year=2006 | last1 = Sherman | first1 = S. | journal = Scholarpedia | volume = 1 | issue = 9 | pages = 1583}}</ref><ref>{{cite book | first1 = S. Murray | last1 = Sherman | first2 = R. W. | last2 = Guillery | year = 2000 | title = Istraživanje talamus | publisher = Academic Press | isbn = 978-0-12-305460-9}} {{Page needed | Date = Februar 2012 | poglavlje linkovi dostupan ovdje http : //www.sciencedirect.com/science/book/9780123054609}}</ref> i regulacija [[svijest]]i, [[san|sna]] i budnosti. Dva dijela talamusa okružuju [[treća moždana komora|treću moždanu komoru]]. To je glavni proizvod [[embrion]]skog [[međumozak|međumozga]] (''diencefalon'').<ref name="Poetics">{{cite journal |doi=10.4249/scholarpedia.1583 |title=Thalamus |year=2006 |last1=Sherman |first1=S. |journal=Scholarpedia |volume=1 |issue=9 |pages=1583}}</ref><ref>{{cite book |first1=S. Murray |last1=Sherman |first2=R. W. |last2=Guillery |year=2000 |title=Exploring the Thalamus |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-305460-9}}{{Page needed|date=februar 2012|chapter links available here http://www.sciencedirect.com/science/book/9780123054609}}</ref> ==Anatomija== [[Datoteka:Thalamus small.gif|thumb|right|400|Talamus (obilježen crveno) u rotaciji od 360°]] Talamus se nalazi u [[prednji mozak|prednjem mozgu]] iznad [[srednji mozak|srednjeg mozga]], sa nervnim vlaknima koja se projiciraju tako da moždana kora ima veze u svim pravcima. Medijalna površina talamusa predstavlja gornji dio lateralnog zida [[treća komora|treće komore]], a povezana je na odgovarajuće površine suprotne strane talamusa, na sivoj traci u međutlamusnom prianjanju.<ref>Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R. (2000): Biologija 2. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-10-222-6}}.</ref><ref>Hunter G. K. (2000): Vital Forces. The discovery of the molecular basis of life. Academic Press, London 2000, {{ISBN|0-12-361811-8}}.</ref><ref>Hall J. E., Guyton A. C. (2006): Textbook of medical physiology, 11th edition. Elsevier Saunders, St. Louis, Mo, {{ISBN|0-7216-0240-1}}.</ref><ref>Mader S. S. (2000): Human biology. McGraw-Hill, New York, {{ISBN|0-07-290584-0}}; {{ISBN|0-07-117940-2}}.</ref> === Morfologija=== Dvije polovine talamusa su izbočene moždane mase, smještene ukoso (oko 30°) i simetrično na svakoj strani treće moždane komore. Oba dijela ljudskog talamusa su po veličini i obliku slični [[orah]]u. Ovo su oko 5&nbsp;cm duga tijela, na najširem dijelu raspona oko 2,5 centimetara i visoka oko 2&nbsp;cm; dimenzije mogu varirati, srazmjerno ukupnoj veličini moždane mase. === Opskrba krvlju === Talamus ima dotok krvi iz brojnih arterija: polarne arterija ([[zadnja komunicirajuća arterija]]), paramedijalna tamusno-subtalamusna arterija, isnabdijeva donje bočne (talamogenikulatne) i zadnje bočne (srednju i bočnu) horoidne arterije.<ref>{{cite book |last1=Percheron |first1=G. |year=1982 |chapter=The arterial supply of the thalamus |editor1-last=Schaltenbrand |editor2-last=Walker |editor2-first=A. E. |title=Stereotaxy of the human brain |publisher=Thieme |location=Stuttgart |pages=218–32}}</ref> Sve su one ogranci zadnje cerebralne arterije.<ref>Knipe H., Jones J. et al.: Thalamus http://radiopaedia.org/articles/thalamus</ref> Neki ljudi imaju [[arterija perheron|arteriju perheron]], koja je rijetka anatomska varijacija u kojoj za opskrbu oba dijela talamusa dolazi jedan izdanak koji proizlazi iz zadnje moždane arterije. === Talamusna jezgra === [[Datoteka:Thalmus.png|Nuclei of the thalamus|mini|400px|Jezgra talamusa]] Talamus je dio jezgarnog kompleksa, strukturiranog od četiri dijela, [[hipotalamus]], [[epitalamus]], [[pretalamus]] (ranije pod nazivom ventralni talamus) i leđni talamus. Derivati [[dijencefalon]]a također uključuju i leđni [[epitalamus]] (u suštini [[habenula|habendulu]] i dodatke) i peritalamus (pretalamus) koji sadrži strukture zvane ''[[Zona incerta]]'' i [[talamusno mrežasto jezgro]]. Zbog različitog [[ontogeneza|ontogenetskog]] porijekla, epitalamus i epitalamus se formalno razlikuju od pravog talamusa.<ref>{{cite journal |doi=10.1007/s00381-002-0604-1 |title=Functional anatomy of thalamus and basal ganglia |year=2002 |last1=Herrero |first1=Mar&#x000ED;a-Trinidad |last2=Barcia |first2=Carlos |last3=Navarro |first3=Juana |journal=Child's Nervous System |volume=18 |issue=8 |pages=386}}</ref> Talamus se sastoji od sistema lamela (sastavljen od [[mijelin]]skih [[akson|vlakana]]) koje odvajaju različite talamusne pod-dijelove. Druga područja su definirani različitim skupineama [[neurona]]a, kao što je [[periventrikulsko jezgro|periventrikulska jezgra]], koja su intralamelni elementi (''nucleus limitans'') i drugi. Ove potonje, strukturno se razlikuju od glavnih dijelova talamusa, i grupirani su u ''[[alotalamus]]'', za razliku od ''[[izotalamus]]a''.<ref>Jones E. G.(2007): The thalamus. Cambridge Univ. Press.</ref><ref>{{cite book |last1=Percheron |first1=G. |year=2003 |chapter=Thalamus |editor1-last=Paxinos |editor1-first=G. |editor2-last=May |editor2-first=J. |title=The human nervous system |edition=2nd |publisher=Elsevier |location=Amsterdam |pages=592–675}}</ref> Ova razlika pojednostavljuje ukupni opis talamusa. ===Veze === [[Datoteka:Spinal cord tracts - English.svg|mini|400px|Talamus je vezan sa [[kičmena moždina|kičmenom moždinom]] preko spinotalamičkog trakta.]] Talamus je višestruko povezan sa [[hipokampus]]om preko [[Mamilotalamusni snop|mamilo-talamusnog snopa]], koji se sastoji od mamilarnoga tijelo i [[moždani forniks|forniksa]].<ref name=pmid21255590>{{cite journal |pmid=21255590 |year=2011 |last1=Carlesimo |first1=GA |last2=Lombardi |first2=MG |last3=Caltagirone |first3=C |title=Vascular thalamic amnesia: A reappraisal |volume=49 |issue=5 |pages=777–89 |doi=10.1016/j.neuropsychologia.2011.01.026 |journal=Neuropsychologia}}</ref> Povezan je i s korom velikog mozga, preko talamokortikalnih zraka.<ref>{{cite web | url =http://braininfo.rprc.washington.edu/centraldirectory.aspx?ID=1337 | title =Thalamocortical radiations | author =''[[University of Washington]]'' | publisher =washington.edu | year =1991 | access-date =2. 2. 2016 | archive-date =8. 5. 2021 | archive-url =https://web.archive.org/web/20210508063930/http://braininfo.rprc.washington.edu/centraldirectory.aspx?ID=1337 | url-status =dead }}</ref> [[Spinotalamički trakt]] je čulni put porijeklom iz [[kičmena moždina|kičmene moždine]]. Ona prenosi informacije do talamusa o bolu, temperatur, svrabu i grubom dodiru. Postoje njegova dva glavna dijela: * [[bočni spinotalamički trakt]], koji prenosi informacije o bolu i temperaturi, i *[[Prednji spinotalamički trakt]] (ili trbušni) spinotalamički trakt, koji prenosi impulse grubog dodira i pritiska. ==Dodatne slike== Slike potiču iz oko [[1858]].<ref>Gray H., Carter, H. V. (1858): Anatomy descriptive and surgical. John W. Parker and Son, London: [https://archive.org/stream/anatomydescript09graygoog#page/n7/mode/2up]</ref> <gallery> Datoteka:Gray773.png|Lijevi optički nerv i optički trakt Datoteka:Gray723.png|Bočni presjek moždane korone i 3. komora Datoteka:Gray716.png|Disekcija koja pokazuje moždane komore Datoteka:Gray730.png|Presjek mozga koji pokazuje gornju površinu sljepoočnog režnja [[Datoteka:Telencephalon-Horiconatal.jpg|Vodoravni presjek desne moždane hemisfere Datoteka:Gray715.png| Središnji aspekt mozga – presjek u srednjoj leđno-trbušnoj ravni Datoteka:Gray678.png|Prikaz glavnih ganglijskih kategorija (I do V). Datoteka:Gray713.png|Prikaz vlakana srednjeg (plavo) i bočnog (crveno) lemiskusa Datoteka:Gray685.png|Duboki presjek moždanog stabla: bočni izgled Datoteka:Gray690.png|Duboki presjek moždanog stabla: trbušni izgled Datoteka:Gray717.png|Koronski presjek mozka odmah ispred mosta Datoteka:Gray718.png|Koronski presjek kroz srednju masu 3. komore Datoteka:Human brain frontal (coronal) section description.JPG|Frontalni presjek ljudskog mozga Datoteka:Human brainstem-thalamus posterior view description.JPG|Pozicija talamusa u odnosu na ostale dijelove mozga Datoteka:Slide9gg.JPG|Talamus sa oznkama detalja Datoteka:Slide2GRE.JPG|Moždane komore i osnovna ganglija (izgled odozgo, vodoravni presjek, duboki rez). </gallery> == Funkcija == Talamus je dio mozga sa relejnim, integracijskim i modulacijskim funkcijama. Relejna uloga uključuje pojavu da se sve aferentne informacije koje idu ka [[centralni nervni sistem|centralnom nervnom sistemu]] ([[bol]], dodir, toplotne draži) i [[svijest|svjsni]] duboki senzibilitet, na pragu kortikalnih centara, sinapsno prekidaju u talamusnim jezgrima. To talamusu omogućava da ih integrira i zaključi šta [[receptor]]i prenose senzornoj kori velikog [[mozak|mozga]]. Zbog toga je i sam talamus, i bez senzorne kore, značajan za svjesno [[percepcija|doživljavanje]] signala sa receptora tjelesnog (somatskog) senzibiliteta.<ref>Voet D., Voet J. (1995): Biochemistry, 2nd Ed. Wiley, http://www.wiley.com/college/math/chem/cg/sales/voet.html.</ref> <ref>Laidler K. J. (1978): Physical chemistry with biological applications. Benjamin/Cummings, Menlo Park, {{ISBN|0-8053-5680-0}}.</ref> Pored toga, talamus može i da modulira primljene informacije, u suradnji s asocijacijskom korom, tako što pojačava one koje su trenutno bitne, dok nebitne slabi ili ih potpuno gasi. Time omogućava da se jedinka koncetrira na najbitnije okolnosti u određenom trenutku. ==Također pogledajte== *[[Hipotalamus]] *[[Mozak]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Thalamus}} * [http://www.scholarpedia.org/article/Thalamus Talamus na sajtu www.scholarpedia.org] {{Nervni sistem}} [[Kategorija:Nervni sistem]] [[Kategorija:Mozak]] [[Kategorija:Međumozak]] [[Kategorija:Neuroanatomija]] [[Kategorija:Neurologija]] [[Kategorija:Neurofiziologija]] [[Kategorija:Neuronauka]] [[Kategorija:Senzorni sistem]] [[Kategorija:Talamus]] 99wt7tmgbyobfzp8rjb4678hkxs7ih7 Taksonomski rang 0 411905 3848427 3506283 2026-05-22T04:21:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848427 wikitext text/x-wiki {{Taksonomski rangovi}} [[Datoteka:Taxonomic Rank Graph.svg|desno|thumb|300px|Glavni rangovi u taksonomskoj hijerarhiji: domen, carstvo, koljeno, razred, red, porodica, rod i vrsta (primjer: crvena [[lisica]] ([[Vulpes vulpes]])<ref>http://www.123rf.com /clipart-vector/vulpes_vulpes.html</ref>]] '''Taksonomski rang''' u [[biološka klasifikacija|biološkoj klasifikaciji]] predstavlja relativni nivo određene grupe organizama ([[takson]]a u [[Taksonomija|taksonomskoj hijerarhiji]]. Primjeri taksonomskih rangova su: [[Vrsta (biologija)|vrsta]], [[Rod (biologija)|rod]], [[porodica (biologija)|porodica]], [[red (biologija)|red]], [[razred (biologija)|razred]], [[koljeno (biologija)|koljeno]], [[carstvo (biologija)|carstvo]], [[domen (biologija)|domen]], itd. Dati rang objedinjuje sve niže kategorije, konkretnije opisane oblike života. Iznad njega se u svakoj općijoj kategoriji svrstavaju sve ukupne više kategorije organizama i grupa organizama koji su međusobno povezani putem [[nasljeđivanje|nasljeđivanja]] [[genetička informacija|genetičkih informacija]] ili osobina od zajedničkih predaka. Osnovni rang je ''vrsta'' i opis njenog ''roda'', što znači da za identifikaciju organizma obično nije potrebno ništa više, osim prva dva naziva.<ref>{{Cite web |url=http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art2 |title=International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants, Melbourne Code, 2012, articles 2 and 3 |access-date=5. 5. 2016 |archive-date=10. 6. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610042454/https://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art2 |url-status=dead }}</ref> [[Međunarodni kodeks zoološke nomenklature]] (''International Code of Zoological Nomenclature''), rang definira kao: „Nivo za nomenklaturne svrhe predstavlja jedan [[takson]] u taksonomskoj hijerarhiji (npr. sve porodice su za nomenklaturne svrhe na istom rangu, koji se nalazi između natporodice i potporodice).<ref>{{citation |author=International Commission on Zoological Nomenclature |year=1999 |title=International Code of Zoological Nomenclature. Fourth Edition |publisher=International Trust for Zoological Nomenclature |url=http://iczn.org/iczn/index.jsp |access-date=5. 5. 2016 |archive-date=21. 5. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190521182529/http://iczn.org/iczn/index.jsp |url-status=dead }}</ref> == Rangovi u zoologiji == U [[Međunarodni kodeks zoološke nomenklature|Međunarodnom kodeksu zoološke nomenklature]] postoje definicije sljedećih taksonomskih rangova: *[[Natporodica (biologija)|natporodica]] *[[porodica (biologija)|porodica]], *[[potporodica (biologija)|potporodica]], *[[pleme (biologija)|pleme]], *[[potpleme (biologija)|potpleme]], *[[rod (biologija)|rod]], *[[podrod (biologija)|podrod]], *[[Vrsta (biologija)|vrsta]], i *[[podvrsta]] Međunarodni kodeks zoološke nomenklature dijeli imena u "porodično-grupna imena“, "rodovsko-grupna" i specijsko-grupna. Kodeks izričito navodi [[takson]]e: ---- :Natporodica (''Superfamilia'') ''[[Porodica (biologija)|Porodica]]'' :[[Potporodica]] :[[Pleme (biologija)|Pleme]] :[[Potpleme]] ---- ''[[Rod (biologija)|Rod]]'' :[[Podrod]] ---- ''[[Vrsta (biologija)|vrsta]]'' :[[Podvrsta]] ---- Pravila u Kodeksu se odnose na rangove od natporodice do podvrste, i to samo u određenoj mjeri one iznad razine superfamilije. U grupama koje pripadaju rangovima "roda" i "vrste“ nisu dozvoljeni dalji (pod)rangovi. Među zoolozima, dodatni nazivi kao što su ''grupa vrsta'', ''podgrupa vrsta'', ''kompleks vrsta'' i ''nadvrsta'' (''supervrste'') se ponekad koriste iz praktičnih razloga kao dodatno, ali neslužbeno, svrstavanje između nivoa podroda i vrste u [[takson]]ima sa mnogo vrsta (npr., rod ''[[Drosophila]] ''). Na višim rangovima (porodica i na gore) niži nivoi se mogu označiti dodavanjem prefiksa "''infra''", što znači ''niži'', u rangu. Naprimjer, ''infra''red (ispod podreda) ili ''infra''porodica (ispod potfamilije). === Imena zooloških taksona === *Takson iznad ranga vrste ima naučno ime u jednom dijelu (uninomino – ''uninomen''). * Vrsta ima ime koje se sastoji od dva dijela (dvojno ime ili binomno – ''binomen''): [[rod (biologija)|generički naziv]] + ime [[vrsta|vrste]]; na primjer ''Canis lupus'' ili ''Homo sapiens''. *Ime podvrste se sastoji od tri dijela (tročlano ime ili [[trinomno]] – trinomen): [[rod (biologija)|generičko ime]] + ime [[vrsta|vrste]] + ime [[podvrste]]; na primjer ''Canis lupus familiaris'' ili ''Homo sapiens recens''. Pošto po Kodeksu postoji samo jedan mogući rang ispod vrsta, nema pojma za označavanje ranga koji je potreban ili se koristi. == Rangovi u botanici == U skladu sa članom 3.1 [[Međunarodni kodeks nomenklature [[Alge|algi]], [[Gljive|gljiva]] i biljaka]] ([[ICBN]]) najvažniji rangovi taksona su: *'''[[carstvo (biologija)|carstvo]]''', *'''[[Divizija (biologija)|divizija]]''' ili '''[[koljeno (biologija)|koljeno]]''', *'''[[razred (biologija)|razred]]''', *'''[[red (biologija)|red]]''', *'''[[porodica (biologija)|porodica]]''', *'''[[rod (biologija)|rod]], i *'''[[Vrsta (biologija)|vrsta]]'''. Prema članu 4.1 sekundarni rangovi taksona su plemena, sekcije, serije, varijeteti i oblici. Postoji neodređen broj redova. ICN izričito navodi:<ref>{{Cite web |url=http://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art3 |title=International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants, Melbourne Code, 2012, articles 3 and 4 |access-date=6. 5. 2016 |archive-date=10. 10. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010230658/https://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php?page=art3 |url-status=dead }}</ref> ---- '''''Primarni rangovi''''' :'''''Sekundarni rangovi''''' ::'''''Dalji rangovi''''' ---- '''''Carstvo''''' (''Regnum'') :: Potcarstvo (''Subregnum'') '''''Divizija''''' ili '''koljeno''' (''Divisio'', ''Phylum'') ::''Potkoljeno (''Subphylum'') '''''Razred''''' (''Classis'') ::Podrazred '''''Red''''' (''Ordo'') ::''Podred'' ---- '''''Porodica''''' (''Familia'') ::''Potporodica'' :'''Pleme''' (''Tribus'') ::''Potpleme'' '''''Rod''''' (''Genus'') ::''Podrod'' :'''Sekcija''' (''Sectio'') ::''Podsekcija'' :'''Serija''' (''Series'') ::''Podserija'' '''''Vrsta''''' (''Species'') ::Podvrsta (''Subspecies'') :'''Varijetet''' (''Varietas'') ::''Podvarijetet'' :'''Forma''' (''Forma'') ::''Potforma'' ---- Postoje i definicije taksonomskih kategorija u [[Međunarodni kodeks nomenklature gajenih biljaka|Međunarodnom kodeksu nomenklature gajenih biljaka]] su [[grupa kultivara]], [[kultivar]], [[jato (hortikultura)|jato]]. Pravila ICN se prvenstveno primjenjuju u redovima, porodicama i ispod, a samo u određenoj mjeri u onima iznad ranga porodice. === Imena botaničkih taksona === [[Botanika|Botanički]] rangovi koje je koristio [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]] su uključivali samo rodove, vrste i sorte, koje se još uvijek koriste. Taksoni na rangu roda i iznad imaju botanički naziv u jednom dijelu (unitarno ime). Oni na rangu vrsta i iznad (ali ispod roda) imaju naziv u dva dijela ([[binarno ime]]), a svi taksoni ispod ranga vrste imaju botaničko ime u tri dijela ([[infraspecijsko ime]]). Da se ukaže na rang infraspecijskog imena, potreban je "povezujući naziv" kao, naprimjer, ''Poa secunda'' subsp. ''juncifolia '', gdje je "subsp" skraćenica za "podvrsta". [[Hibrid (biologija)|Hibridi]] se mogu navesti pod "hibridnom formulom" koja određuje roditeljstvo ili im se može dati posebno ime. Za dobijanje [[ime hibrida (botanika)|imena hibrida]], primjenjuje se isti rang, sa prefiksom ''noto'' ([[grčki jezik|grč.]] ''notho'' = križanac, kopile), a njviši dozvoljeni rang je '''notorod''. ==== Zastarjela imena botaničkih rangova ==== Ako se koristio drugačiji izraz za rang u staroj publikaciji (iako uz jasnu namjeru), botanička nomenklatura određuje određene zamjene: * Ako su imena zamišljena kao nazivi redova, ali objavljena sa rangom koji je označen pojmovima kao što su: "cohors" (latinski za "kohortu"), "niksus", "alijansa" ili "Reiche" umjesto "red" (član 17.2), oni se tretiraju kao imena reda. *Kada je naziv "porodica " zamijenjen "order" (ordo) ili ''ordo naturalis'', pod određenim uslovima nije namijenjen modernom značenju "reda" (član 18.2). *Ako je naziv "potporodica zamijenjen sa "suborder"(subordo) pod određenim uslovima, ne zamjenjuje moderno značenje pojma ''podred'' (član 19.2). * U publikacijama do 1. januara [[1890]]. godine, ako se koristi samo jedan infraspecijski rang, smatra se da je to varijetet (član 37.4). To se obično odnosi na publikacije koje su infraspecijske taksone označavale grčkim slovima, α, β, γ, ... == Primjeri == Slijedi klasifikacija pet najčešće prećenih vrsta: vinska mušica ([[Drosophila melanogaster]]) poznata iz [[genetika|genetičkih laboratorija, čovjek (''[[Homo sapiens]]''), [[grašak]] (('' Pisum sativum ''), koji se koristi prema [[Gregor Mendel|Gregoru Mendelu]], gljiva ''[[Amanita muscaria]]'' i bakterija '' [[Escherichia coli]] ''. Osam velikih redova dati su masnim slovima; izbor manjih redova su prikazani kao što je dato. {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- style="background:palegrey; border: 1px;" | style="text-align:center;"| '''Rang''' | style="text-align:center;"| '''''[[Drosophila melanogaster]]''''' | style="text-align:center;"| '''''[[Homo sapiens]]''''' | style="text-align:center;"| '''''[[Pisum sativum]]''''' | style="text-align:center;"| '''''[[Amanita muscaria]]''''' | style="text-align:center;"| '''''[[Escherichia coli]]''''' |- |style="background:#f2f2f2;"|'''[[Domeen (biologija)|Domen]]''' |[[Eukaryote|Eukarya]] |[[Eukaryote|Eukarya]] |[[Eukaryote|Eukarya]] |[[Eukaryote|Eukarya]] |[[Bacteria]] |- |style="background:#f2f2f2;"|'''[[Carstvo (biologija)|Carstvo]]''' |[[Animalia]] |[[Animalia]] |[[Plantae]] |[[Fungi]] |[[Bacteria]] |- |style="background:#f2f2f2;"|'''[[Koljeno (biologija)|Koljeno]]''' ili '''[[Divizija (biologija)|Divizija]]''' |[[Arthropoda]] |[[Chordata]] |[[Magnoliophyta]] ([[Tracheophyta]]) |[[Basidiomycota]] |[[Proteobacteria]] |- |style="background:#f2f2f2;"|[[Potkoljeno (biologija)|Potkoljeno]] ili poddivizija |[[Hexapoda]] |[[Vertebrata]] |Magnoliophytina ([[Euphyllophytina]]) |[[Agaricomycotina]] | |- |style="background:#f2f2f2;"|'''[[Razred (biologija)|Razred]]''' |[[Insecta]] |[[Mammalia]] |[[Magnoliopsida]] ([[Equisetopsida]]) |[[Agaricomycetes]] |[[Gammaproteobacteria]] |- |style="background:#f2f2f2;"|Podrazred |[[Pterygota]] |[[Theria]] |[[Rosidae]] ([[Magnoliidae]]) |[[Agaricomycetidae]] | |- |style="background:#f2f2f2;"|Nadred | |[[Euarchontoglires]] |Rosanae | | |- |style="background:#f2f2f2;"|'''[[Red (biologija)|Red]]''' |[[Diptera]] |[[Primates]] |[[Fabales]] |[[Agaricales]] |[[Enterobacteriales]] |- |style="background:#f2f2f2;"|Podred |[[Brachycera]] |[[Haplorrhini]] |Fabineae |Agaricineae | |- |style="background:#f2f2f2;"|'''[[Porodica (biologija)|Porodica]]''' |[[Drosophilidae]] |[[Hominidae]] |[[Fabaceae]] |[[Amanitaceae]] |[[Enterobacteriaceae]] |- |style="background:#f2f2f2;"|Potporodica |[[Drosophilinae]] |[[Homininae]] |[[Faboideae]] |[[Amanitoideae]] | |- |style="background:#f2f2f2;"|'''[[Rod (biologija)|Rod]]''' |''[[Drosophila]]'' |''[[Homo (rod)|Homo]]'' |''[[Pisum]]'' |''[[Amanita]]'' |''[[Escherichia]]'' |- |style="background:#f2f2f2;"|'''[[Vrsta (biologija)|vrsta]]''' |''[[Drosophila melanogaster]]'' |''[[Homo sapiens]]'' |''[[Pisum sativum]]'' |''[[Amanita muscaria]]'' |''[[Escherichia coli]]'' |} ;Napomene: *Rangovi viših taksona, a pogotovo međukategorija, podložni su revizijama, kada se otkriju nove informacije o međusobnim vezama i odnosima pripadajućih taksona. Naprimjer, [[cvjetnice]] su vraćene sa ranga divizije ([[Magnoliophyta]]) na podrazred (''Magnoliidae''), rang po kojem se razlikuju glavne grupe cvjetnica.<ref>{{citation |author=Chase, M.W.; Reveal, J.L. |year=2009 |title=A phylogenetic classification of the land plants to accompany APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=122–127 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.01002.x}}</ref> Uobičajena klasifikacija [[primat]]a (razred ''Mammalia'' – podrazred ''Theria'' – infrarazred ''Eutheria'') je izmijenjena novom klasifikacijom, kao što su uradili McKenna i Bell (razred '''Mammalia'' – podrazred ''Theriformes'' – infrarazred ''Holotheria'') sa ''Theria'' i ''Eutheria'', dajući im niži rang između infrarazreda i reda primata. Te razlike nastaju zato što postoji samo mali broj opisanih redova i veliki broj grananja dokaza u [[fosil]]nim ostacima. *Mogu se prepoznavati i jedinice ispod vrste. Životinje se mogu svrstati u podvrste (na primjer, '' Homo sapiens sapiens '', moderni ljudi) ili [[Polimorfizam (biologija)|morfe]] (na primjer ''''Corvus corax varius'' morfa ''leucophaeus''). Biljke se mogu svrstati u podvrste (na primjer, '' Pisum sativum '' subsp. ''sativum'' baštenski grašak) ili sorte (na primjer, '' Pisum sativum'' var. ''macrocarpon'', snježni grašak), s kultiviranimm biljkama [[kultivar]]ima (naprimjer, ''Pisum sativum'' var. ''macrocarpon'' 'Snowbird'). Bakterije se mogu svrstati prema [[soj (biologija)|sojevima]] (naprimjer [[Escherichia coli|'' Escherichia coli '' O157: H7]], soj koji može uzrokovati [[trovanje]] hranom). * [[Mnemonika]] je dostupna na [http://www.mnemonic-device.eu/biology mnemonic-device.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124041526/http://www.mnemonic-device.eu/biology |date=24. 1. 2012 }} i [http://acronyms.thefreedictionary.com/KPCOFGS thefreedictionary.com]. == Glavni rangovi == U svojim orijentirnim publikacijama, kao što je '' [[Systema Naturae]] '', [[Carolus Linnaeus]] koristi rang skalu, koja je ograničena na: carstvo, razred, red, rod, vrstu i jedan rang ispod vrsta. Danas je nomenklatura regulirana [[nomenklaturni kod|nomenklaturnim kodovima]]. Postoji sedam glavnih taksonomskih redova: carstvo, koljeno ili divizija, razred, red, porodica, rod, vrsta. Osim toga, sada se široko koristi i ''domen'' (predložio [[Carl Woese]]), kao jedan od osnovnih rangova, iako se ne spominje u bilo kojimm nomenklaturnimm kodovima. ;Glavni taksonomski rangovi {| class="wikitable" width=100% |style="text-align:center;"| '''[[Latinski jezik|Latinski]]''' |style="text-align:center;"| |style="text-align:center;"| '''[[Bosanski jezik|Bosanski]]''' |style="text-align:center;"| |- |colspan=2 | ''Regio'' |colspan=2 | [[Domen (biologija)|Domen]] |- |colspan=2 | ''Regnum'' |colspan=2 | [[carstvo (biologija)|Carstvo]] |- ||''Phylum''||''Divisio'' ||[[Koljeno (taksonomija)|Koljeno]]<sup>([[zoologija]])</sup>||[[Divizija(biologija)|Divizija]]<sup>([[botanika]])</sup> |- |colspan=2 | ''Klassis'' |colspan=2 | [[Razred (biologija)|Razred]] |- |colspan=2 | ''Ordo'' |colspan=2 | [[Red (biologija)|Red]] |- |colspan=2 | ''Familia'' |colspan=2 | [[Porodica (biologija)|Porodica]] |- |colspan=2 | ''Genus'' |colspan=2 | [[Rod (biologija)|Rod]] |- |colspan=2 | ''Species'' |colspan=2 | [[Vrsta (biologija)|vrsta]] |} == Nomenklatura taksonomskih kategorija == [[taksonomija|Taksonomska nomenklatura]] određuje terminologiju koja omogućava da se iz sufiksa datog taksona, prepoznaje rang taksonomske kategorije i njegovo precizno mjesto u [[sistematika|sistematskoj]] hijerarhiji. U sljedećoj tabeli su prikazana glavna načela taksonomskog označavanja, po carstvima živog svijeta. <br> {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- !style="background:#f3f3f3;"|Taksonomska kategorija↓ | [[Carstvo (biologija)|Carstvo]]'''→''' !style="background:lightgreen;"|[[Biljke]]<br /><small>''[[Plantae]]''</small> !style="background:khaki;"|[[Alge]]<br /><small>''[[Protista]]''</small> !style="background:lightblue;"|[[Gljive]]<br /><small>''[[Fungi]]''</small> !style="background:lightgrey;"|[[Bakterija]]<br /><small>''[[Bacteria]]''</small> !style="background:pink;"|[[Životinje]]<br /><small>''[[Animalia]]''</small> |- |style="background:#f2f2f2;"|'''[[Divizija (biologija)|Divizija]]''' / '''[[Koljeno (biologija)|Koljeno]]''' | align="center" colspan="2" | ''–phyta'' |–''mycota'' | | |- |style="background:#f2f2f2;"|<small>[[Potkoljeno]]</small> | align="center" colspan="2" |–''phytina'' | –''mycotina'' | | |- |style="background:#f2f2f2;"|'''[[Razred (biologija)|Razred]]''' | –''opsida'' |–''phyceae'' | –''mycetes'' | | |- |style="background:#f2f2f2;"|<small>[[Podrazred (biologija)|Podrazred]]</small> | –''idae'' |–''phycidae'' |–''mycetidae'' | | |- |style="background:#f2f2f2;"|<small>[[Nadred (biologija)|Nadred]]</small> |align="center" colspan="2"|–''anae'' | | | |- |style="background:#f2f2f2;"|'''[[Red (biologija)|Red]]''' |align="center" colspan="4"| –''ales'' | |- |style="background:#f2f2f2;"|<small>[[Podred (biologija)|Podred]]</small> |align="center" colspan="4"| –''ineae'' | |- |style="background:#f2f2f2;"|<small>[[Infrared]]</small> |align="center" colspan="2"|–''aria'' | | | |- |style="background:#f2f2f2;"|<small>[[Natporodica (biologija)|Natporodica]]</small> |align="center" colspan="2"|–''acea'' | | | –''oidea'' |- |style="background:#f2f2f2;"|'''[[Porodica (biologija)|Porodica]]''' |align="center" colspan="4"| –''aceae'' | –''idae'' |- |style="background:#f2f2f2;"|<small>[[Potporodica (biologija)|Potporodica]]</small> |align="center" colspan="4"|–''oideae'' |–''inae'' |- |style="background:#f2f2f2;"|<small>'''[[Pleme (biologija)|Pleme]]'''</small> |align="center" colspan="3"|–''eae'', –''ae'' | –''eae'' | –''ini'' |- |style="background:#f2f2f2;"|<small>'''[[Potpleme (biologija)|Potpleme]]'''</small> |align="center" colspan="3"| | –''inae'' | –''ina'' |- |style="background:#f2f2f2;"|'''[[Rod (biologija)|Rod]]''' (najčešći sufiksi) |align="center" colspan="5"| –''us'', –''a'', –''um'', –''is'', –''os'', –''ina'', –''ium'', –''ides'', –''ella'', –''ula'', –''aster'', –''cola'', –''ensis'', –''oides'', –''opsis''… |- |} Ispod kategorija red i vrsta, sva imena taksona se nazivaju "kombinacije". Većina također ima više ili manje kodirane nazive, prema disciplini. Slijede primjeri označavanja nekoliko kombinacijskih kategorija. * Unutar roda i vrsta (podrod, sekcija, podsekcija, serije, podserije, itd), su '' infrageneričke'' kombinacije i ''[[binomna nomenklatura|binomne]]''. * U kategoriji vrste, kombinacije su specifične i ''[[binomna nomenklatura|binomne]]''. * Ispod vrste, kombinacije su ''infraspecijske'' i ''[[binomna nomenklatura|troimene]]''. == Hijerarhija rangova == Za grane (kladuse), alternativno se uzima više podjela === Primjeri u zoologiji === {| class="wikitable" |- ! Ime !! Značenje [[prefiks]]a !! Promjer 1 !! Primjer 2 !! Primjer 3<ref>Classification according to Systema Naturae 2000, which conflicts with Wikipedia's classification. {{cite web |url=http://taxonomicon.taxonomy.nl/TaxonTree.aspx?id=1014031| title=The Taxonomicon: Neornithes |access-date=3. 12. 2010}}</ref> |- | Nadrazred || [[wikt:super|super]]: iznad || [[Tetrapoda]] || || |- | Razred || || [[Mammalia]] || [[Maxillopoda]] || [[Sauropsida]] |- | Podrazred || [[wikt:sub|sub]]: ispod|| [[Theria]] || [[Thecostraca]] || [[Avialae]] |- | Infrarazred || [[wikt:infra|infra]]: ispod || || [[Cirripedia]] || [[Aves]] |- | Parvrazred || [[wikt:parvus|parvus]]: mali, neznačajan || || || [[Neornithes]] |} == Također pogledajte == *[[Međunarodni kodeks zoološke nomenklature]] *[[Međunarodni kodeks nomenklature algi, gljiva i biljaka]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Taxonomic rank}} {{Portal|Biologija}} [[Kategorija:Biološka terminologija]] [[Kategorija:Biološka klasifikacija]] [[Kategorija:Taksonomski rangovi]] nbk3oiqviv1wsujnxvdcdpvk3m1tu7p Summit (superračunar) 0 412104 3848403 3776170 2026-05-21T22:20:26Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848403 wikitext text/x-wiki '''Summit''' jeste superračunar kojeg [[IBM]] razvija za korištenje u [[Nacionalna laboratorija Oak Ridge|Oak Ridge državnoj laboratoriji]] u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u.<ref>{{Cite web|url=http://www.eetimes.com/document.asp?doc_id=1326359|title=IBM vs. Intel in Supercomputer Bout|last=R. Johnson|first=Colin|date=15. 4. 2015|publisher=EE Times|access-date=29. 12. 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cnet.com/news/ibm-nvidia-land-325-million-supercomputer-deal/|title=IBM, Nvidia land $325M supercomputer deal|last=Shankland|first=Steven|date=14. 9. 2015|publisher=C{{!}}Net|access-date=29. 12. 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.pcworld.com/article/2947792/ibm-nvidia-rev-hpc-engines-in-nextgen-supercomputer-push.html|title=IBM, Nvidia rev HPC engines in next-gen supercomputer push|last=Noyes|first=Katherine|date=16. 3. 2015|publisher=PC World|access-date=29. 12. 2015}}</ref> Zahvaljujući velikim projektovanim performansama, [[Računar|računarski sistem]] Summit će pomagati naučnoj zajednici da pokuša odgovoriti sa većom preciznošću na najkompleksnija temeljna pitanja kao što su: ko smo mi i koja je naša uloga na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]] i u našem [[svemir]]u.<ref>{{cite web | url = https://www.olcf.ornl.gov/summit/#home | title = Summit Home| last = | first = | date = | website = Oak Ridge National Laboratory| publisher = | access-date=14. 5. 2016| language = en }}</ref> Prethodnik Summita je [[Titan (superračunar)|Titan]], a evolutivne promjene u [[Računarska arhitektura|hibridnoj arhitekturi]] Titana omogućiće revolucionarne performanse kod Summita. Sistem Summit će biti isporučen 2017. godine a njegove računarske sposobnosti će biti pet puta veće od sistema Titan. Prema planu, korisnici će moći koristiti njegove mogućnosti od 2018. godine.<ref name="Summit Transition">{{cite web | url = https://www.olcf.ornl.gov/summit/#transition | title = Summit Transition| last = | first = | date = | website = Oak Ridge National Laboratory| publisher = | access-date=14. 5. 2016| language = en}}</ref><ref name="Summit Fact Sheet">{{cite web | url = https://www.olcf.ornl.gov/wp-content/uploads/2014/11/Summit_FactSheet.pdf| title = Summit Fact Sheet| last = | first = | date = | website = Oak Ridge National Laboratory| publisher = | access-date=14. 5. 2016| language = en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://insidehpc.com/2015/12/summit/|title=Buddy Bland Presents an Update on the Summit Supercomputer|last=Brueckner|first=Rich|date=14. 12. 2015|publisher=Inside HPC|access-date=29. 12. 2015|archive-date=24. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151224190745/http://insidehpc.com/2015/12/summit/|url-status=dead}}</ref> == Tranzicija Titan-Summit == Tokom tranzicije na sistem Summit, korisnici sistema Titan će imati bolju poziciju u smislu iskorištenja prednosti novog sistema; moći će kreirati aplikacije koje će istražiti njegovu [[portabilnost]] i iskoristiti dio neiskorištenih potencijala i to: * Upotrebom ubrzanih [[program]]skih biblioteka ({{jez-en| accelerated programming libraries}}) gdje god je to moguće. * Davanje prednosti [[kompajler]]skim direktivama visokog nivoa ({{jez-en| high-level compiler directives}} kao što su Open MP/Open ACC) u odnosu na radne okvire niskog nivoa (kao [[CUDA]] ili [[OpenCL]]). * Što bolje iskorištavanje paralelizma na nodularnom nivou ({{jez-en| node-level parallelism}}). *Oslanjanjem na komplet razvojnih alata radi maksimiziranja paralelizma.<ref name="Summit Transition"/> == Tehničke karakteristike == Snaga performansi računarskog sistema Titan iznosi 27 [[FLOPS|petaflopsa]].<ref name="Summit Fact Sheet"/> Poređenja radi, kineski superračunar [[Tianhe-2]] ima 33.86 petaflopsa,<ref>{{cite web | url = http://www.top500.org/lists/2015/11/| title = Top 500 superračunara| last = | first = | date = | website = | publisher = | access-date=17. 6. 2013| language = }}</ref> virtuelni računarski sistem [[BOINC]] ima snagu od 139 teraflopsa<ref>{{cite web |url=http://boincstats.com/en/stats/-1/project/detail |title=BOINCstats – BOINC combined credit overview |access-date=3. 3. 2013 |archive-date=22. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122022019/http://boincstats.com/en/stats/-1/project/detail/ |url-status=dead }}</ref> a [[SETI@Home]] 0.677 petaflopsa <ref>{{cite web |url=http://boincstats.com/en/stats/0/project/detail |title=SETI@Home Credit overview |publisher=BOINC |access-date=21. 4. 2010 |archive-date=3. 7. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130703143037/http://boincstats.com/en/stats/0/project/detail |url-status=dead }}</ref> Sistem Summit, sa oko 3.400 čvorova, bi trebao imati pet puta veću računarsku moć od Titanovih 18,688 čvorova. Svaki pojedinačni čvor sistema Summit će biti složen od više IBM POWER9 [[Centralna procesorska jedinica|procesora]] i NVIDIA Volta [[Grafički procesor|grafičkih procesora]] međusobno povezanih NVIDIA NVLink-ovima velike brzine i ogromnom količinom [[Memorija računara|memorije]] – svaki čvor će imati više od 500 [[Bajt|gigabajta]] koheretne memorije (HBM high bandwidth memory + DDR4) koju će moći adresirati svi procesori. Pored toga, sistem će raspolagati i sa dodatnih 800 gigabajta NVRAM-a za svaki čvor.<ref name="Summit Fact Sheet"/> Summit će koristiti NVIDIA NVLink-ove velike brzine za direktnu komunikaciju između procesora i (CPU) i grafičkih procesora (GPU), brzina te komunikacije biće pet do dvanaest puta veća nego kod Titana. Kapacitet [[Tvrdi disk|diskova]] će iznositi 120 petabajta. Pored toga, Summit će biti povezan na sistem za pohranu podataka visokih performansi ({{jez-en| High Performance Storage System (HPSS)}}. Vršna snaga sistema je projektovana na 10 [[Vat|megavata]].<ref name="Summit Fact Sheet"/> == Namjena == Superračunar Summit će naučnicima pomoći u rješavanju mnogih naučnih problema na svim naučnim poljima. Summit će otvoriti i nove puteve za naučna otkrića i bolje razumijevanje mnogih područja [[Nauka|nauke]] kao što su [[inženjerstvo]], [[Gorivo|goriva]], [[nuklearna energija]], [[Biogorivo|biogoriva]], [[fuzija]], [[klimatske promjene]], [[solarna energija]] itd. Nova saznanja će imati uticaj na [[Ekonomija|ekonomiju]] i kvalitet života u cijelom svijetu.<ref name="Summit Fact Sheet"/> == Također pogledajte == * [[Tianhe-2]] * [[Titan (superračunar)]] * [[Računar]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == *[https://www.olcf.ornl.gov/summit Zvanične stranice] *[http://www.top500.org/ Top 500 računara] {{InformatikaPortal}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Računarstvo]] c9ywn8iqh58rbn3p8m85cc2g8r52qce Razdražljivost 0 417096 3848517 3766452 2026-05-22T09:31:31Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neurofiziologija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848517 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bolest | Ime = Razdražljivost | Image = | Caption = | DiseasesDB = | ICD10 = {{ICD10|R|45|4|r|40}} | ICD9 = {{ICD9|799.2}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 003214 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = }} '''Razdražljivost''' je podražajni odgovor na [[stimulans (fiziologija)|stimulanse]]. Termin se koristi i za [[fiziologija|fiziološke]] reakcije na stimulanse i za [[patologija|patološku]], abnormalnu ili pretjerana osjetljivost na nadražaje. To se obično koristi da odnosi na [[bijes]] ili [[frustracije]]. Razdražljivost se može ispoljavati kao rastući odgovor na stimulanse gladi ili žeđi u [[Životinje|životinja]] ili ljudi koji onda stiču određeni nivo svijesti o toj potrebi. Razdražljivost može se pokazati u odgovorima ponašanja kako fiziološkog i [[etologija|etološkog]] stimulusa, uključujući životno okruženje, situacijske, [[sociologija|društvene]] i [[emocija|emocijske]] podražaje.<ref name="Hadžiselimović-Pojskić">{{cite book |author=Hadžiselimović R., Pojskić N. |year=2005|title= Uvod u humanu imunogenetiku.|publisher= Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo|isbn=9958-9344-3-4}}</ref><ref name="Hadži-selimović">{{cite book |author=Hadžiselimović R.|year=2005 |title=Bioantropologija – Biodiverzitet recentnog čovjeka.|publisher= Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo|isbn=9958-9344-2-6}}</ref><ref name="Hadži-Maslić">{{cite book|author=Hadžiselimović R., Maslić E. |year= 1996|title=Biologija ponašanja životinja i ljudi|publisher= Sarajevo Publishing, Sarajevo|isbn= 9958-21-091-6}}</ref><ref name="Hadži-Masl">{{cite book|author=Hadžiselimović R., Maslić E. |year= 1996|title=Biologija 1|publisher=Federecija Bosne i Hercegovine – Ministarstvo obrazovanja, nauke, kulture i sporta|place= Sarajevo}}</ref> ==Stanja== Razdražljivost se može javiti kod ljudi koji doživljavaju razna promijenjena stanja, uključujući ona kao što su: {{columns-list|3| * [[Alkoholizam]] * [[Alzheimerova bolest]] * [[Anemija]] * [[Anksioznost]] * [[Antisocijali osobni poremećaj]] * [[Apnea]] * [[Apstinencija]] * [[Astma]] * [[Autizam]] * [[Bipolarni poremećaj]] * [[Bjesnilo]] * [[Bol]] * [[Borbena stresna reakcija]] * [[Depresija (raspoloženje)|Depresija]] * [[Diabetes mellitus]] * [[Diarea]] * [[Dismenoreja]] * [[Drogiranje]] * [[Ekem]] * [[Fibromijalgija]] * [[Generalizirani anksiozni poremećaj]] * [[Glad]] * [[Glavobolja]] * [[Granični poremećaj ličnosti]] * [[Groznica]] * [[Hipertermija]] * [[Hipertiroidizam]] * [[Hipoglikemija]] * [[Hipomanija]] * [[Hipotiroidizam]] * [[Hronična plućna opstrukcija]] * [[Huntingtonova bolest]] * [[Insomnija]] * [[Konstipacija]] * [[Manija]] * [[Mastoiditis]] * [[Meningitis]] * [[Menstrualni ciklus]] * [[Mizofonija]] * [[Nedostatak pažnje i hiperaktivnost]] * [[Nesanica]] * [[Neutropenija]] * [[Opsesivno–kompulzivni poremećaj]] * [[Paraliza spavanja]] * [[Parkinsonsonova bolest]] * [[Perimenopauza]] * [[Polenska groznica]] * [[Posttraumatski stresni poremećaj]] * [[Premenstruacijski sindrom]] * [[Psihološka trauma]] * [[Shizophrenija]] * [[Sindrom iritabilnog kolona]] * [[Sindrom nemirnih nogu]] * [[Stres (medicina)|Stres]] * [[Tahikardija]] * [[Tireoidna bolesti]] * [[Trovanje cezijem]] * [[Trovanje olovom]] * [[Trudnoća]] * [[Umor (medicina)|Umor]] * [[Opioidi|Upotreba opioida]] * [[Veliki depresivni poremećaj]] * [[Žeđ]] }} == Također pogledajte == * [[Nervni sistem]] *[[Emocija]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Irritability}} [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategorija:Emocije]] [[Kategorija:Simptomi i znakovi mentalnih poremećaja]] [[Kategorija:Neurofiziologija]] 3hbwavgkkntek3w3g605fci59au8ssw Teofano od Atine 0 430553 3848439 3656694 2026-05-22T05:49:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848439 wikitext text/x-wiki '''Teofano od Atine''' (grč. Θεοφανώ) je bila [[Bizantijsko carstvo|bizantijska carica]] kao jedina zakonita supruga cara [[Staurakije|Staurakija]], koji je samostalno vladao Bizantijskim carstvom od 26. jula 811. do 2. oktobra iste godine.<ref>{{Cite web |url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/BYZANTIUM.htm#_Toc359578625 |title=''FAMILY of NIKEFOROS'' |access-date=29. 5. 2017 |archive-date=10. 6. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170610052028/http://fmg.ac/Projects/MedLands/BYZANTIUM.htm#_Toc359578625 |url-status=dead }}</ref> Prema [[Teofan|hronici svetog Teofana]], carica Teofano je bila rodica carice [[Irena od Atine|Irene od Atine]], koja je vladala od 797. do 31. oktobra 802. te se čini da je Teofano rođena u samoj [[Atina|Atini]]. == Biografija == Dana 20. decembra 807, Teofano se udala za Staurakija, koji je bio sin i suvladar cara [[Nikefor I|Nikefora I]]. Pretpostavlja se da je Nikeforova supruga već bila umrla, šta bi značilo da je Teofano bila jedina carica na dvoru cara Nikefora, kao žena njegovog sina. Nikefor je ubijen u bitci 26. jula 811. te je Staurakije postao samostalni vladar, ali je bolovao te je uskoro abdicirao u korist svog šogora Mihaela, koji je postao car [[Mihael I Rangabe]]. Mihaelova supruga je bila carica [[Prokopija]]. Staurakije i Teofano su se povukli u manastire te je Teofano osnovala svoj vlastiti manastir, Ta Hebraïka („jevrejski manastir“). Teofano i njen muž pokopani su zajedno u manastiru [[Sveto Trojstvo|Svetog Trojstva]] u [[Konstantinopolj|Konstantinopolju]].<ref>Adelbert Davids, ''The Empress Theophano'' (1995).</ref> {{s-start}} {{S-hou|||||}} |- | width="30%" align="center" | Prethodnik:<br />'''[[Teodota]]''' | width="40%" align="center" | '''[[Spisak rimskih i bizantskih carica|Carica Bizantijskog carstva]]''' | width="30%" align="center" | Nasljednik:<br />'''[[Prokopija]]''' {{s-end}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija: Bizantijske carice]] t9pypukibylv1r4i7bmcm5yl6spypc0 Stephen Curry 0 431061 3848391 3821781 2026-05-21T19:39:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848391 wikitext text/x-wiki {{Infokutija košarkaš | ime_košarkaša = Stephen Curry | slika = Stephen Curry Shooting (cropped).jpg | veličina_slike = | opis_slike = Curry 2017. <!-- Lični podaci --> | puno_ime = Wardell Stephen Curry II | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1988|03|14}} | mjesto_rođenja = [[Akron (Ohio)|Akron]], [[Ohio]], [[SAD]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|godinaSmrt|mjesecSmrt|datumSmrt|godinaRođenja|mjesecRođenja|datumRođenja}} --> | mjesto_smrti = | nacionalnost = Amerikanac | državljanstvo = | visina = 191 cm | težina = 86 kg | nadimak = | pozicija = [[Plejmejker]] / [[bek šuter]] | početak_karijere = 2009. | NBA_draft = [[NBA draft 2009.|2009]] / 1. runda / 7. pik ([[Golden State Warriors]]) | kraj_karijere = <!-- Informacija o klubu --> | trenutni_klub = [[Golden State Warriors]] | broj_na_dresu = 30 <!-- Profesionalni klubovi --> | godine1 = 2009–trenutno | klub1 = [[Golden State Warriors]] | godine2 = | klub2 = | godine3 = | klub3 = <!-- ****** **** --> | godine15 = | klub15 = <!-- Trenirane ekipe --> | godine_treniranja = | trenirane_ekipe = <!-- Nagrade --> | nagrade = * 4× [[Spisak prvaka NBA-lige|prvak NBA]] ([[NBA finale 2015.|2015]], [[NBA finale 2017.|2017]], [[NBA finale 2018.|2018]], [[NBA finale 2022.|2022]]) * [[Najkorisniji igrač NBA finala]] ([[NBA finale 2022.|2022]]) * 2× [[NBA Najkorisniji igrač lige|najkorisniji igrač lige]] ([[NBA 2014/2015.|2015]], [[NBA 2015/2016.|2016]]) * 10× [[Spisak učesnika NBA All-Star utakmica|NBA All-Star]] ([[NBA All-Star utakmica 2014.|2014]]–[[NBA All-Star utakmica 2019.|2019]], [[NBA All-Star utakmica 2021.|2021]]–[[NBA All-Star utakmica 2024.|2024]]) * [[Najkorisniji igrač NBA All-Star utakmice]] ([[NBA All-Star utakmica 2022.|2022]]) * 4× član [[All-NBA ekipa|najbolje petorke]] ([[NBA 2014/2015.|2015]], [[NBA 2015/2016.|2016]], [[NBA 2018/2019.|2019]], [[NBA 2020/2021.|2021]]) * 4× član [[All-NBA ekipa|najbolje druge petorke]] ([[NBA 2013/2014.|2014]], [[NBA 2016/2017.|2017]], [[NBA 2021/2022.|2022]], [[NBA 2022/2023.|2023]]) * 2× član [[All-NBA ekipa|najbolje treće petorke]] ([[NBA 2017/2018.|2018]], [[NBA 2023/2024.|2024]]) * [[Najkorisniji igrač konferencijskog finala (NBA)|Najkorisniji igrač finala Zapadne konferencije]] ([[NBA doigravanje 2022.|2022]]) * 2× [[NBA takmičenje u tricama|Pobjednik takmičenja u tricama]] ([[NBA All-Star utakmica 2015.|2015]], [[NBA All-Star utakmica 2021.|2021]]) * 2× [[Najbolji strijelci NBA po sezonama|Najbolji strijelac NBA lige]] ([[NBA 2015/2016.|2016]], [[NBA 2020/2021.|2021]]) * [[Spisak najboljih kradljivaca lopti sezone NBA lige|Najbolji kradljivac lopti sezone]] ([[NBA 2015/2016.|2016]] * [[Klub 50–40–90]] ([[NBA 2015/2016.|2016]]) * Član [[NBA All-Rookie ekipa|najbolje petorke novajlija]] ([[NBA 2009/2010.|2010]]) * Izabran u [[NBA 75]] * [[Sportska osoba godine (NBA)|Sportska osoba godine]] ([[NBA 2010/2011.|2011]]) * [[Associated Press|AP]]-jev najbolji sportist godine (2015) | medalje = {{MedaljaSport|[[Košarka]]}} {{MedaljaDržava|{{ZID|SAD}}}} {{MedaljaTakmičenje|[[Košarka na Olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]}} {{MedaljaZlato|[[Košarka na Olimpijskim igrama 2024 – muškarci|Pariz 2024.]]|[[Košarkaška reprezentacija SAD-a|Reprezentacija]]}} {{MedaljaTakmičenje|[[Svjetsko prvenstvo u košarci|Svjetsko prvenstvo]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u košarci 2010.|2010. Turska]]|[[Ekipa Sjedinjenih Američkih Država za Svjetsko prvenstvo u košarci 2010.|ekipa]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|2014. Španija]]|[[Ekipa Sjedinjenih Američkih Država za Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|ekipa]]}} {{MedaljaTakmičenje|[[Svjetsko prvenstvo u košarci za muškarce do 19 godina|Svjetsko juniorsko prvenstvo]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u košarci za muškarce do 19 godina 2007.|2007. Srbija]]|ekipa}} }} '''Wardell Stephen Curry II''' (rođen 14. marta 1988) [[SAD|američki]] je [[košarka]]š.<ref name="br">{{cite web|url=http://www.basketball-reference.com/players/c/curryst01.html|title=Stephen Curry NBA Stats|work=Basketball-Reference.com|date=14. 2. 2015|access-date=15. 2. 2015|archive-date=22. 7. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160722105121/http://www.basketball-reference.com/players/c/curryst01.html|url-status=dead}}</ref> Član je [[Golden State Warriors]]a i igra na poziciji [[plejmejker]]a. Warriorsi su ga izabrali u prvom krugu [[NBA draft]]a [[NBA draft 2009.|2009.]] kao sedmi pik.<ref>{{cite web|url=http://nba-croatia.com/nba/index.php?option=com_content&task=view&id=2812&Itemid=65|title=NBA draft 2009: Stephen Curry|date=|access-date=8. 12. 2015}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot}}</ref> Tri sezone igrao je na Koledžu Davidson, gdje je nastupao za ekipu [[Davidson Wildcats]]a. Sin je nekadašnjeg profesionalnog košarkaša [[Dell Curry|Della Curryja]], koji je 16 sezona nastupao u NBA ligi, a njegov brat [[Seth Curry|Seth]] trenutno igra za [[Brooklyn Nets]]e. Godine 2015. na [[NBA All-Star vikend|All-Star vikendu]] pobijedio je u takmičenju u brzom šutiranju trica, osvojio je prvi šampionski prsten s Golden Stateom i proglašen [[NBA Najkorisniji igrač lige|najkorisnijim igračem]] lige. Sljedeće sezone drugi put je bio najkorisniji igrač, a sa 73 pobjede u 82 utakmice Warriorsi su oborili rekord generacije [[Chicago Bulls]]a iz sezone 1995/96. Osvojio je drugi šampionski prsten u sezoni 2016/17. Drži rekord NBA lige po postignutim tricama u regularnoj sezoni. Prvi je košarkaš u historiji koji je postigao više od 400 trica u regularnom dijelu sezone. U tandemu s klupskim kolegom [[Klay Thompson|Klayom Thompsonom]], zajednički drže rekord lige po broju postignutih trica u regularnoj sezoni, dobivši nadimak "[[Splash Brothers]]". Godine 2021. postao je igrač s najviše ubačenih trica u historiji NBA lige, prestigavši [[Ray Allen|Raya Allena]]. Sa seniorskom [[Košarkaška reprezentacija Sjedinjenih Američkih Država|reprezentacijom SAD-a]] osvojio je zlatnu medalju na [[Olimpijske igre 2024.|Olimpijskim igrama 2024.]] i dvije zlatne medalje na [[Svjetsko prvenstvo u košarci|svjetskim prvenstvima]] [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2010.|2010.]] i [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|2014.]] Pojedini košarkaški stručnjaci, kolege i navijači smatraju da je najbolji šuter u historiji NBA lige.{{efn|name=best|Pogledajte: * {{cite web|url=http://grantland.com/the-triangle/nba-shootaround-get-your-brooms-ready/|title=NBA Shootaround: Get Your Brooms Ready|work=Grantland.com|date=27. 5. 2015|access-date=27. 5. 2015}} * {{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/2482473-is-stephen-curry-the-best-shooter-ever-yes-say-many-of-nbas-all-time-marksmen|title=Is Steph Curry The Best Shooter Ever? Yes, Say Many of NBA's All-Time Marksmen|work=Bleacherreport.com|date=1. 6. 2015|access-date=1. 6. 2015}} * {{cite web|url=http://grantland.com/the-triangle/making-sense-of-the-madness-in-game-2-of-the-nba-finals/|title=Making Sense of the Madness in Game 2 of the NBA Finals|work=Grantland.com|date=8. 6. 2015|access-date=8. 6. 2015}} * {{cite web|url=https://soundcloud.com/the-bill-simmons-podcast/ep-34-nba-nfl-picks-w-joe-house-1|title=Ep. 34: NBA + NFL Picks w/ Joe House|website=SoundCloud.com|host=Bill Simmons|date=4. 12. 2015|time=38:02|access-date=7. 12. 2015|archive-date=8. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208222841/https://soundcloud.com/the-bill-simmons-podcast/ep-34-nba-nfl-picks-w-joe-house-1|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.nbaserbia.rs/vesti/12689/nba-serbia-predstavlja-najbolji-suteri-xxi-veka|title=NBA SERBIA PREDSTAVLJA: Najbolji šuteri XXI veka|work=nbaserbia.com|date=10. 12. 2015|access-date=13. 12. 2015}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * {{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/2597549-reggie-miller-comments-on-comparisons-to-steph-curry-warriors-success|title=Reggie Miller Comments on Comparisons to Steph Curry, Warriors' Success|work=bleacherreport.com|date=9. 12. 2015|access-date=16. 12. 2015}} * {{cite web|title=Celtics' Ainge: Stephen Curry, not Larry Bird, is best shooter ever|url=http://www.foxsports.com/nba/story/golden-state-warriors-boston-celtics-stephen-curry-danny-ainge-larry-bird-best-shooter-ever-092415|publisher=Fox Sports|access-date=10. 1. 2016}}}} == Biografija == Rođen je u [[Akron (Ohio)|Akronu]] u [[Ohio|Ohiju]]. Odrastao je u [[Charlotte (Sjeverna Karolina)|Charlotteu]], gdje je njegov otac [[Dell Curry|Dell]] proveo 10 godina igrajući za ekipu [[Charlotte Hornets]]a.{{efn|Kroz historiju, klub je mijenjao ime; od 2004. do 2014. naziv kluba je bio [[Charlotte Bobcats]].<ref>{{cite web|url=http://www.sportske.net/vest/kosarka/strsljenovi-se-vratili-u-sarlot-137665.html|title=Stršljenovi se vratili u Šarlot|work=sportske.net|date=9. 12. 2015|access-date=18. 12. 2015|archive-date=22. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222111023/http://www.sportske.net/vest/kosarka/strsljenovi-se-vratili-u-sarlot-137665.html|url-status=dead}}</ref>}} Curry i njegov mlađi brat [[Seth Curry|Seth]] često su prisustvovali na utakmicama kada je igrao njihov otac. Majka [[Sonya Curry|Sonya]] igrala je [[odbojka|odbojku]] na Univerzitetu Virginia.<ref name="FCA">{{cite web|url=http://www.fca.org/themagazine/stephen-curry-golden-state-warriors/#.U_SztvldUUg|title=Stephan Curry, Golden State Warriors|publisher=Fellowship of Christian Athletes|access-date=20. 8. 2014}}</ref> Završio je srednju školu u Charlotteu. Želio je nastaviti školovanje na Virginia Techu, matičnom univerzitetu njegovih roditelja, ali mu nisu ponudili stipendiju, pa je izabrao Koledž Davidson u [[Sjeverna Karolina|Sjevernoj Karolini]]. Mlađi brat [[Seth Curry|Seth]] igrao je košarku i studirao na [[Univerzitet Duke|Univerzitetu Duke]], a u sezoni 2013/14. bio je igrač Golden Statea. Ima i mlađu sestru Sydel, koja trenira odbojku.<ref>{{cite web|url= http://elonphoenix.com/roster.aspx?rp_id=3961&path=wvball|title=Sydel Alicia Curry |publisher=Elon University |date=12. 6. 2015 |access-date=12. 6. 2015}}</ref> Dana 30. jula 2011. Curry se oženio Ayeshom Alexander iz Charlottea.<ref>{{cite web|url=http://jocksandstilettojill.com/2011/08/golden-state-warriors-guard-stephen-curry-marries-college-sweetheart-ayesha-alexander/ |title=Golden State Warriors Guard Stephen Curry Married His College Sweetheart Ayesha Alexander&nbsp;: Jocks and Stiletto Jill &#124; ESPN meets Sex and the City &#124; Jocks And Stiletto Jill // ESPN meets Sex and the City |publisher=Jocks And Stiletto Jill|date=3. 8. 2011 |access-date=16. 9. 2011}}</ref> Par ima dvije kćerke, jednu rođenu 2012, a drugu 2015.<ref>{{cite web |url= http://espn.go.com/blog/playbook/visuals/post/_/id/6569/fans-draw-for-stephen-currys-daughter|title=Fans draw for Stephen Curry's daughter |publisher= ESPN |date=1. 8. 2012|access-date=3. 8. 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://abc7news.com/family/steph-currys-wife-announces-birth-of-baby-girl/842929/|title=Golden State Warriors' Steph Curry's wife announces birth of baby girl|access-date=12. 7. 2015}}</ref> te sina rođenog 2018. Živjeli su u malom mjestu [[Orinda (Kalifornija)|Orinda]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]], a zatim su se preselili u [[Alamo (Kalifornija)|Alamo]].<ref>{{cite news |last1= Tyler |first1= Carolyn |title=Warriors star Steph Curry has special connection to Orinda|url=http://abc7news.com/sports/warriors-star-curry-has-special-connection-to-orinda/745297/|access-date=14. 12. 2015|work=ABC 7 News|publisher=ABC Inc., KGO-TV San Francisco|date=27. 5. 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Touring the many homes of Stephen Curry – Curbed SF|url=http://sf.curbed.com/2016/10/28/13458002/stephen-curry-homes-alamo-walnut-creek-orinda-oakland|access-date=21. 11. 2016|website=sf.curbed.com|date=21. 11. 2016|archive-date=22. 11. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161122072957/http://sf.curbed.com/2016/10/28/13458002/stephen-curry-homes-alamo-walnut-creek-orinda-oakland|url-status=dead}}</ref> Izjašnjava se kao [[Kršćanstvo|kršćanin]].<ref>{{cite web|title=Curry: In His Own Words|url=http://www.fca.org/in-action/2015/05/04/curry-in-his-own-words|website=fca.org|access-date=16. 6. 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://prodigalmagazine.com/stephen-curry-interview/ |title=Stephen Curry Interview &#124; Prodigal Magazine |publisher=Prodigalmagazine.com |date=16. 2. 2009 |access-date=16. 9. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404220407/http://www.prodigalmagazine.com/stephen-curry-interview/ |archive-date=4. 4. 2016 |url-status=dead}}</ref> Na dresu nosi broj 30, u čast svog oca, koji je također igrao s tim brojem.<ref>{{cite web|url=http://www.basketball-reference.com/players/c/curryde01.html|title=Dell Curry |author= |date= |website=Basketball-Reference.com|access-date=3. 11. 2015}}</ref> == Igračka karijera == === Srednja škola === Iako nizak rastom, Curry odlučuje pristupiti kršćanskoj [[srednja škola|srednjoj školi]] u Charlotteu. Sa šutom od preko 48 procenata i osvojena tri prstena, postao je višestruki MVP, ali ni to nije bilo dovoljno da dobije stipendiju od prestižnijih [[koledž]]a. Virginia Hokies ponudili su mu ulogu ''walk-on'' igrača, što bi praktično značilo da je igrač koji nema nikakvu šansu za dobijanje stipendije.<ref>{{cite news|last=Posnanski|first=Joe|url=http://www.kansascity.com/sports/story/551547.html|title=Kansas will have to deal with Stephen Curry to get to Final Four|date=28. 3. 2008|newspaper=Kansas City Star|archive-url=https://web.archive.org/web/20081215033209/http://www.kansascity.com/sports/story/551547.html|archive-date=15. 12. 2008}}</ref> Razočaran takvim odnosom koji su imali prema njemu, odlučuje prihvatiti ponudu Davidsona. === Koledž === [[Datoteka:Stephen Curry Davidson cropped.jpg|mini|lijevo|Curry u redu Davidson Wildcatsa 2008.]] Curry je proveo tri sezone na koledžu Davidson (2006–2009) gdje je nastupao za ekipu Davidson Wildcatsa.<ref name="returning">{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/ncb/ncaatourney08/news/story?id=3321332 |title=Sophomore sensation Curry returning to Davidson |publisher=Sports.espn.go.com |date=31. 3. 2008 |access-date=17. 9. 2010}}</ref> Tokom tri godine studija na koledžu Davidson, odigrao je 104 utakmice, s prosjekom od 25,3 postignutih poena po utakmici. U prvoj sezoni, Curry je proglašen za najboljeg početnika u Južnoj konferenciji, a u naredne dvije sezone bio je najbolji igrač Konferencije. Na svojoj drugoj koledž utakmici protiv Michigan Statea, postigao je 32 poena, dodao devet skokova i četiri asistencije. Sveukupno, cijela frešmen sezona protekla je u njegovim odličnim igrama. Wildcatsi su ostvarili rezultat od 29–5, Curry je bio prvi strijelac tima s 21,5 poena po utakmici, a drugi u cijeloj Južnoj konferenciji. Postavio je NCAA rekord za frešmene po broju ubačenih trica.<ref>{{cite web |url=http://www.soconsports.com/ViewArticle.dbml?DB_OEM_ID=4000&ATCLID=812781 |title=And Then There Were Two: Championship Set for Saturday – SoConSports.com—Official Web Site of The Southern Conference |publisher=Soconsports.com |date= |access-date=17. 9. 2010 |archive-date=5. 3. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305084802/http://www.soconsports.com/ViewArticle.dbml?DB_OEM_ID=4000&ATCLID=812781 |url-status=dead }}</ref> Predvodio je Davidson do završnice NCAA turnira u kojoj su poraženi od Marylanda.<ref>{{cite web|author=HSBC Arena, Buffalo, NY |url=http://scores.espn.go.com/ncb/recap?gameId=274000051 |title=No. 4 seed Maryland survives against upstart Davidson |publisher=Scores.espn.go.com |date=15. 3. 2007 |access-date=17. 9. 2010}}</ref> Uvršten je na spisak reprezentacije SAD-a za Svjetski šampionat za igrače ispod 19 godina, koji se 2007. održao u [[Novi Sad|Novom Sadu]]. Wildcatsi nisu bili miljenici žrijeba, ali je Curry u svojoj drugoj godini igrao odlično i uglavnom bilježio preko 20 poena po utakmici, što je bilo dovoljno za osvajanje konferencije i plasman na NCAA turnir. Igrajući protiv Gonzage, Davidson je bilježio prvu pobjedu od 1969, a Curry je sa 40 postignutih poena i šutom 8/10 za tri bio najefikasniji strijelac. U drugoj rundi završnog turnira savladan je [[Georgetown]]. Iako su cijelu utakmicu zaostajali za rivalom, Curry je doprinio pobjedi s 25 poena.<ref name="upsethoyas">{{cite web|author=RBC Center, Raleigh, NC |url=http://scores.espn.go.com/ncb/recap?gameId=284000013 |title=No. 10 seed Davidson clinches Sweet 16 berth after upset of Hoyas |publisher=Scores.espn.go.com |date=23. 3. 2008 |access-date=17. 12. 2010}}</ref> Koledž Davidson plasirao se među osam najboljih, gdje su ih eliminirali Kansas Jayhawksi.<ref>{{cite web|author=Ford Field, Detroit, MI |url=http://scores.espn.go.com/ncb/recap?gameId=284000015 |title=Goliath slays Davidson, Curry as Kansas holds on |publisher=Scores.espn.go.com |date= 30. 3. 2008 |access-date=17. 9. 2010}}</ref> Uprkos porazu od Kansasa, Curry je osvojio nekoliko nagrada i oborio nekoliko rekorda. Svoju koledž karijeru obilježio je prepoznatljivim šutom i veoma dobrim procentima; tako je [[18. novembar|18. novembra]] [[2008.]] u utakmici protiv Oklahome upisao lični rekord od 44 postignuta poena.<ref name="Oklahomaloss">{{cite web|author=Lloyd Noble Center, Norman, OK |url=http://sports.espn.go.com/ncb/recap?gameId=283230201 |title=Curry's career-high 44 points not enough as Griffin-led Oklahoma tops Davidson |publisher=Sports.espn.go.com |date=18. 11. 2008 |access-date=17. 9. 2010}}</ref> Bile su mu potrebne samo 83 utakmice kako bi zabilježio više od 2000 poena, a propustio je samo jednu utakmicu svog Davidsona; imao je 30 utakmica na kojima je bilježio 30 i više poena, postavio je rekord u broju postignutih trica svih vremena te više pojedinačnih rekorda tokom jedne sezone. Dana [[28. februar]]a [[2009]], postao je vodeći strijelac svih vremena koledža Davidson, ubacivši 34 poena protiv Georgije. Dao je ukupno 2488 koševa i tako pretekao Johna Gerdyja.<ref>{{cite web |url=http://www.sandiegouniontribune.com/news/2009/feb/28/bkc-georgia-southern-davidson-022809/ |title=Curry sets mark, Davidson routs Ga Southern 99–56 |publisher=sandiegouniontribune.com |date=17. 9. 2010 |access-date=17. 9. 2010 |archive-date=22. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133306/http://www.sandiegouniontribune.com/news/2009/feb/28/bkc-georgia-southern-davidson-022809/ |url-status=dead }}</ref> U posljednjoj koledž godini bio je najbolji poenter NCAA i uvršten je u prvi tim lige.<ref>{{cite web |url=http://www.sports-reference.com/cbb/players/stephen-curry-1.html |title=Stephen Curry Stats &#124; College Basketball at |publisher=Sports-reference.com |date= |access-date=9. 4. 2013 |archive-date=2. 2. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202073633/http://www.sports-reference.com/cbb/players/stephen-curry-1.html |url-status=dead }}</ref> ==== Univerzitetska statistika ==== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 70%;" |+ Prosječno po utakmici ! Sezona ! Tim ! OU ! POE ! SKO ! ASI ! UKR ! BLK ! ŠI% ! 3P% ! SB% ! MIN ! TO |- | 2006/07. | rowspan=3|Davidson Wildcats | 34 | 21,5 | 4,6 | 2,8 | 1,8 | 0,2 | 0,463 | 0,408 | 0,855 | 30,9 | 2,8 |- | 2007/08. | 36 | 25,9 | 4,6 | 2,9 | 2,1 | 0,4 | 0,483 | 0,439 | 0,894 | 33,1 | 2,6 |- | 2008/09. | 34 | 28,6 | 4,4 | 5,6 | 2,5 | 0,2 | 0,454 | 0,387 | 0,876 | 33,7 | 3,7 |- !colspan=2|Karijera ! 104 ! 25,3 ! 4,5 ! 3,7 ! 2,1 ! 0,3 ! 0,467 ! 0,412 ! 0,876 ! 32,6 ! 3,0 |} === NBA === [[Datoteka:Stephen Curry 2.jpg|mini|desno|Stephen Curry 2011.]] ==== 2009–2014. ==== Na [[NBA draft]]u 2009, odabrali su ga [[Golden State Warriors]]i kao 7. pika. Potpisao je četvorogodišnji ugovor vrijedan 12,7 miliona [[američki dolar|dolara]].<ref>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/07/08/SP4F18LAC0.DTL|title=Curry signs deal|publisher=San Francisco Chronicle|date=8. 7. 2009|first=Rusty|last=Simmons|access-date=8. 7. 2017|archive-date=13. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713180933/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/07/08/SP4F18LAC0.DTL|url-status=dead}}</ref> U svojoj prvoj sezoni uvršten je u najbolju petorku novajlija. Curry je odmah postao glavni plejmejker u timu, a do tada najveća zvijezda ''Ratnika'' – [[Monta Ellis]] – vratio se na svoju omiljenu poziciju beka. Debitirao je za prvi tim 28. oktobra 2009. protiv [[Huston Rockets]]a. Počeo je utakmicu u startnoj petorci te za 36 minuta igre postigao 14 poena, imao 7 asistencija i 4 ukradene lopte.<ref>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/10/28/SPQS1AC7IH.DTL|title=Curry's debut is solid, but not off the charts|publisher=San Francisco Chronicle|date=28. 10. 2009|first=Scott|last=Osler|access-date=9. 4. 2013|archive-date=2. 11. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091102073507/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/10/28/SPQS1AC7IH.DTL|url-status=dead}}</ref> U utakmici s [[Los Angeles Clippers]]ima 10. februara 2010, Curry je imao najbolji učinak: postigao je 36 poena i napravio prvi [[tripl-dabl]] u karijeri.<ref>{{cite web|url=http://espn.go.com/nba/player/gamelog/_/id/3975/year/2010/stephen-curry |title=Stephen Curry Game By Game Stats and Performance – Golden State Warriors – ESPN |publisher=Espn.go.com |date=14. 3. 2013 |access-date=9. 4. 2013}}</ref> Učestvovao je na [[NBA All-Star vikend|All-Star vikendu]] 2011. i pobijedio u takmičenju [[NBA All-Star vikend#Skills Challenge|''Skills Challenge'']], gdje igrači pokazuju svoje vještine u driblingu, gađanju, dodavanju, brzini i preciznosti. Imao je najbolji procent slobodnih bacanja u ligi i postavio je novi rekord Warriorsa s 93,4%, čime je nadmašio Ricka Barryja koji je imao 92,4%. Također je dobio nagradu za sportsku ličnost sezone 2010/11.<ref>{{cite web |url=http://www.nba.com/playerfile/stephen_curry/bio.html |title=Stephen Curry Bio Page |publisher=NBA.com |date=14. 3. 2013 |access-date=16. 4. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123010955/http://www.nba.com/playerfile/stephen_curry/bio.html |archive-date=23. 1. 2013 |url-status=dead }}</ref> Tokom mjeseca maja 2011, Curry je morao na operaciju zgloba desne noge.<ref name="mercurynews1">{{cite web|url=http://www.mercurynews.com/warriors/ci_22390965/golden-state-warriors-charles-jenkins-eager-show-off |title=Golden State Warriors' Stephen Curry sidelined by ankle injury again – San Jose Mercury News |publisher=Mercurynews.com |date=9. 4. 2013|access-date=9. 4. 2013}}</ref> Zbog povrede koja ga je mučila imao je slab učinak, s prosjekom od 14,7 poena, 3,4 skokova, 5,3 asistencije te 1,5 ukradenih lopti.<ref>{{cite web|url=http://espn.go.com/nba/standings/_/year/2012 |title=2011-2012 NBA Regular Season Conference Standings – National Basketball Association – ESPN |publisher=Espn.go.com |date=|access-date=9. 4. 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://espn.go.com/nba/player/gamelog/_/id/3975/year/2012/stephen-curry |title=Stephen Curry Game By Game Stats and Performance – Golden State Warriors – ESPN |publisher=Espn.go.com |date=14. 3. 2013 |access-date=9. 4. 2013}}</ref> Prije početka sezone 2012/13, Curry je produžio ugovor s Golden Stateom u vrijednosti od 44 miliona dolara na četiri godine.<ref>{{cite web|url=https://sports.yahoo.com/news/nba--stephen-curry-lands--44m-contract-extension-31571909.html|title=Stephen Curry lands $44M contract extension|date=31. 10. 2012|work=Yahoo Sports|access-date=15. 2. 2015}}</ref> Tokom te sezone postavio je rekord NBA lige po postignutim tricama u regularnoj sezoni (272).<ref>{{cite web|url=http://espn.go.com/nba/story/_/id/9184857/stephen-curry-golden-state-warriors-sets-new-3-point-season-record |title=Stephen Curry of Golden State Warriors sets new 3-point season record – ESPN |publisher=Espn.go.com |date=18. 4. 2013 |access-date=30. 4. 2014}}</ref> Dana 28. februara 2013, u dvorani [[Madison Square Garden]] u [[New York]]u ([[New York (savezna država)|New York]]), Curry je ubacio 54 poena [[New York Knicks]]ima, od čega 11 trica iz 13 pokušaja.<ref>{{cite web|url=http://mondo.rs/a281052/Sport/Kosarka/NBA-Kari-stavio-11-trojki.html|title=NBA: Kari "stavio" 11 trojki|author=|work=mondo|access-date=15. 2. 2015|archive-date=22. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222102237/http://mondo.rs/a281052/Sport/Kosarka/NBA-Kari-stavio-11-trojki.html|url-status=dead}}</ref> Naredne godine, Curry i saigrač [[Klay Thompson]] postavljaju zajednički NBA rekord po postignutim tricama u sezoni sa 484,<ref>{{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/1994265-steph-curry-sets-nba-record-for-most-three-pointers-in-a-span-of-2-seasons|title=Steph Curry Sets NBA Record for Most Three-Pointers in a Span of 2 Seasons|author=Bleacher Report Milestones|work=Bleacher Report|access-date=15. 2. 2015}}</ref> a zbog toga dobijaju nadimak "Splash Brothers".<ref>{{cite web|url=http://www.nba.com/video/channels/nba_tv/2013/12/21/20131221-inside-splash-bros.nba/|title=Inside Stuff: Golden State's Splash Brothers|work=NBA.com|access-date=15. 2. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WqDDsyUHClQ|title=Like Father, Like Son: Curry & Thompson's NBA Legacies|date=13. 5. 2013|work=YouTube|access-date=15. 2. 2015}}</ref> Golden State završio je regularnu sezonu rezultatom 47–35, izborio je doigravanje i dobio Denver Nuggetse u prvom krugu.<ref>{{cite web|author=Correspondent |url=http://bleacherreport.com/articles/1610191-what-the-experts-are-saying-about-golden-state-warriors-postseason-chances |title=What the Experts Are Saying About Golden State Warriors' Postseason Chances |publisher=Bleacher Report |date=20. 4. 2013 |access-date=30. 4. 2014}}</ref> To je Curryju i većini njegovih saigrača bio prvi nastup u doigravanju.<ref>{{cite web | url=http://www.nba.com/2013/news/04/18/warriors-playoff-rookies.ap/index.html | title=Warriors head to Denver lacking playoff experience | publisher=NBA | date=18. 4. 2013 | access-date=27. 4. 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130423063519/http://www.nba.com/2013/news/04/18/warriors-playoff-rookies.ap/index.html | archive-date=23. 4. 2013 | url-status=dead }}</ref> U polufinalu su igrali protiv [[San Antonio Spurs]]a; Curry je u prvoj utakmici serije postigao 44 poena, ali su ispali poslije šest odigranih utakmica. Uvršten je u najbolji drugi tim sezone, a također je po prvi put učestvovao na [[NBA All-Star utakmica|All-Star utakmici]].<ref>{{cite web|title=Curry starts in first All-Star Game; LeBron top vote-getter|url=http://www.nba.com/2014/news/01/23/nba-all-star-2014-starters-announced-release/|work=NBA.com|date=23. 1. 2014|access-date=25. 1. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140127013641/http://www.nba.com/2014/news/01/23/nba-all-star-2014-starters-announced-release|archive-date=27. 1. 2014|url-status=dead}}</ref> ==== Prvi šampionski prsten, priznanja i rekordi ==== {{Quote box |title = |quote = "Curry je [[Michael Jordan]] ove generacije – mi smo svi željeli biti kao Mike, a današnja djeca odrastat će gledajući Stepha."&emsp;–&nbsp;[[Jason Kidd]], bivši američki košarkaš<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/nba.php?yyyy=2015&mm=12&dd=14&nav_id=1074259|title=Kid: Kari je Džordan ove generacije|work=B92|date=14. 12. 2015|access-date=16. 12. 2015}}</ref> |align = rigt |width = 33% |bgcolor = }} U sezoni 2014/15, Curry je predvodio ''Ratnike'' do prve NBA titule od 1975. Golden State u finalu je pobijedio [[Cleveland Cavaliers]]e ukupnim rezultatom 4–2, a Curry je u finalnoj seriji imao učinak od 26,0 poena, 5,2 skoka, 6,3 asistencije i 1,8 ukradenih lopti.<ref>{{cite web|url=http://www.basketball-reference.com/players/c/curryst01/gamelog/2015/|title=Stephen Curry 2014-15 Game Log|author=|date=|work=Basketball-Reference.com|access-date=15. 12. 2015|archive-date=19. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151219092832/http://www.basketball-reference.com/players/c/curryst01/gamelog/2015/|url-status=dead}}</ref> Iste godine imenovan je za [[NBA Najkorisniji igrač lige|najkorisnijeg igrača lige (MVP)]], a tim Warriorsa ujedno je zabilježio 67 pobjeda, što je do tada bilo najviše u historiji franšize.<ref name=mvp>{{cite web|url=http://www.nba.com/warriors/news/curry-mvp-20150504|title=Warriors Guard Stephen Curry Named 2014–15 Kia NBA Most Valuable Player|date=4. 5. 2015|work=NBA.com|access-date=4. 5. 2015}}</ref> Oborio je svoj prethodni rekord po postignutim tricama u regularnoj sezoni 9. aprila 2015,<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=EhLFTDd5YxY|title=Stephen Curry Breaks NBA Record with 273rd 3-Pointer of Season|date=9. 4. 2015|work=YouTube|access-date=9. 4. 2015}}</ref> a do kraja sezone postigao je 286 trica. Po prvi put je izabran u najbolju petorku NBA lige, a pored [[LeBron James|LeBrona Jamesa]] dobio je svih 129 glasova.<ref>{{cite web|url=http://www.vijesti.me/sport/kari-i-dzejms-dobili-sve-glasove-834634|title=Kari i Džejms dobili najviše glasova, Vučević 25.|work=vijesti|access-date=13. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222115033/http://www.vijesti.me/sport/kari-i-dzejms-dobili-sve-glasove-834634|archive-date=22. 12. 2015|url-status=dead}}</ref> Na All-Staru u New Yorku pobijedio je u takmičenju u [[NBA takmičenje u brzom šutiranju trica|brzom šutiranju trica]], postavivši novi rekord od 27 poena.<ref>{{cite web|url=http://espn.go.com/nba/allstar2015/story/_/id/12327367/all-star-game-stephen-curry-leaves-no-doubt-taking-3-point-contest-title|title=All-Star Game — Stephen Curry leaves no doubt in taking 3-point Contest title – ESPN|work=ESPN.com|access-date=15. 2. 2015}}</ref> Curry je nastavio s dobrom igrom i u sezoni 2015/16, njegov tim je nanizao 24 uzastopne pobjede od početka takmičenja.<ref>{{cite web|url=http://www.politika.rs/scc/clanak/345236/Sport/Kosarka/Jokic-brojao-do-19-Marjanovic-sest-Bjelica-tri-poena|title=НБА: Јокић бројао до 19, Марјановић шест, Бјелица три поена|work=Politika|access-date=12. 12. 2015}}</ref> Niz pobjeda Golden Statea prekinut je porazom od ekipe [[Milwaukee Bucks]]a, a Curry je bio najefikasniji igrač u svom timu sa 28 postignutih poena.<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/nba.php?yyyy=2015&mm=12&dd=13&nav_id=1073916|title=Baksi prekinuli niz Voriorsa, Bobi bez minuta|work=B92 sport|date=13. 12. 2015|access-date=13. 12. 2015}}</ref> Na utakmici protiv [[Brooklyn Nets]]a 14. novembra 2015, postigao je pet trica te prevazišao učinak svog oca Della Curryja. Dell je u cjelokupnoj karijeri dao ukupno 1245 trica, dok je Stephen poslije utakmice s Netstima na svom saldu imao tri trice više od svog oca.<ref>{{cite web|url=http://www.sportske.net/vest/kosarka/stef-kari-nadmasio-oca-243941.html|title=Stef Kari 'nadmašio' oca|work=sportske.net|date=15. 11. 2015|access-date=16. 12. 2015}}</ref> U pobjedi ''Ratnika'' protiv [[Sacramento Kings]]a 28. decembra 2015. u [[Oracle Arena|Oracle Areni]], Stephen je zabilježio šesti tripl-dabl u karijeri; 23 poena, 14 asistencija i 10 skokova.<ref>{{cite web|url=http://www.nba.com/games/20151228/SACGSW/gameinfo.html?ls=iref:nbahpt6a|title=Curry's triple-double leads Warriors past Kings 122-103|work=nba.com|date=28. 12. 2015|access-date=29. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101123832/http://www.nba.com/games/20151228/SACGSW/gameinfo.html?ls=iref:nbahpt6a|archive-date=1. 1. 2016|url-status=dead}}</ref> Na istoj utakmici dao je 17 uzastopnih poena za tri minute.<ref>{{cite web|url=http://www.telegraf.rs/sport/1929311-i-ovo-moze-kari-17-poena-za-3-minuta-video|title=I ovo može Kari: 17 poena za 3 minuta!|work=telegraf.rs|date=30. 12. 2015|access-date=1. 1. 2016}}</ref> Curry je oborio još jedan rekord NBA lige na utakmici [[25. februar]]a [[2016.]] protiv [[Orlando Magic]]a, postigavši barem jednu tricu u rekordnoj 128. utakmici u nizu.<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/nba.php?yyyy=2016&mm=02&dd=26&nav_id=1100945|title=Kari 51 i trojkaški rekord, Marjanović bez poena|work=b92sport.rs|date=26. 2. 2016|access-date=27. 2. 2016}}</ref> Na sljedećoj utakmici protiv [[Oklahoma City Thunder]]a, ponovo je oborio vlastiti rekord po broju postignutih trica u regularnom dijelu (288), pritom s postignutih 12 trica na utakmici se izjednačio s [[Kobe Bryant|Kobejem Bryantom]] i [[Donyell Marshall|Donyellom Marshallom]].<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/nba.php?yyyy=2016&mm=02&dd=28&nav_id=1101685|title=Stef Kari.|work=B92 sport košarka|date=28. 2. 2016|access-date=28. 2. 2016}}</ref> Curry je s Warriorsima nastavio postizati miljokaze u NBA ligi, pobjedom protiv [[Memphis Grizzlies]]a 125–104 (ubacio 46 poena). Na taj način su oborili rekord generacije Chicago Bullsa iz sezone 1995/96. s ostvarena 73 trijumfa u regularnom dijelu sezone.<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/nba.php?yyyy=2016&mm=04&dd=14&nav_id=1119722|title=Karijeva magija, Voriorsi prestigli Bulse!|work=B92 sport|date=14. 4. 2016|access-date=14. 4. 2016}}</ref> U četvrtoj utakmici polufinala doigravanja protiv [[Portland Trail Blazers|Portlanda]], Curry je u prvom poluvremenu ubacio 13 poena, ali se znatno popravio u drugom i poentirao kada god je bilo potrebno. Također je oborio rekord i postao prvi igrač koji je u produžetku ubacio 17 poena u NBA ligi.<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/nba.php?yyyy=2016&mm=05&dd=10&nav_id=1129506|title=Kari "iz kreveta" do još jednog rekorda NBA|work=B92 sport|date=9. 5. 2016|access-date=10. 5. 2016}}</ref> Curry je drugi put u karijeri osvojio MVP-nagradu, a postao je prvi igrač u historiji koji je jednoglasno dobio ovo priznanje.<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/vesti.php?yyyy=2016&mm=05&dd=10&nav_id=1129790|title=Jednoglasno: Kari je MVP!|work=B92 sport|date=10. 5. 2016|access-date=11. 5. 2016}}</ref> Curry nije uspio osvojiti drugi šampionski prsten, budući da je Golden State poražen u neizvjesnom NBA finalu od Clevelanda s 3–4 u seriji. ==== Drugi šampionski prsten ==== U sezoni 2016/17, dvostruki MVP ubacio je rekordnih 13 trica (13/17) u pobjedi Golden State Warriorsa nad [[New Orleans Pelicans]]ima 116–106.<ref>{{cite web|url=http://sport.blic.rs/kosarka/nba/kobi-je-proslost-kari-ispalio-13-strela-prestigao-brajanta-i-ispisao-istoriju-video/210qlsx|title=KOBI JE PROŠLOST Kari ispalio 13 strela, prestigao Brajanta i ispisao istoriju! |work=Blic sport|date=8. 11. 2016|access-date=8. 11. 2016}}</ref> Dolaskom [[Kevin Durant|Kevina Duranta]] iz Oklahome, znatno je ojačan tim iz Oaklanda. Bio je jedan od najzaslužnijih, pored Duranta, za osvajanje drugog šampionskog prstena pobjedom u finalu NBA lige protiv [[Cleveland Cavaliers]]a sa 4–1 u seriji.<ref>{{cite web|url=http://mondo.rs/a1016128/Mondo-TV/Sport/Golden-Stejt-osvojio-titulu-NBA-lige.html|title=Kraj! Golden Stejtu šampionski prsten, Durent MVP|work=Mondo|date=8. 6. 2017|access-date=5. 7. 2017|archive-date=17. 7. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170717093713/http://mondo.rs/a1016128/Mondo-TV/Sport/Golden-Stejt-osvojio-titulu-NBA-lige.html|url-status=dead}}</ref> Njegov agent Jeff Austin, početkom jula [[2017]]. dao je izjavu medijima u kojoj je naveo da je Curry postao najplaćeniji igrač u historiji NBA.<ref>{{cite web|url=http://sportklub.rs/Kosarka/NBA/a176935-Stef-Kari-postaje-najplaceniji-igrac-u-istoriji-NBA.html|title=Stef Kari postaje najplaćeniji igrač u istoriji NBA |work=Sportklub|date=1. 7. 2017|access-date=7. 7. 2017}}</ref> Potpisao je novi petogodišnji ugovor s Golden Gateom vrijedan 201 milion dolara i ujedno je prvi košarkaš s ugovorom od preko 200 miliona dolara.<ref>{{cite news|url=https://www.si.com/nba/2017/06/30/stephen-curry-warriors-contract-update-supermax|title=Report: Warriors will sign Curry to max deal|last=Woo|first=Jeremy|work=Sports Illustrated|date=1. 7. 2017|access-date=1. 7. 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/forbes/welcome/?toURL=https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2017/07/01/stephen-curry-to-sign-richest-contract-in-nba-history-worth-201-million/&refURL=https://www.google.co.uk/&referrer=https://www.google.co.uk/|title=Stephen Curry Will Make More Than $80 Million Next Season After Signing Richest Contract In NBA History|date=1. 7. 2017|access-date=1. 7. 2017}}{{Mrtav link}}</ref> Sedmicu dana kasnije [[James Harden]] potpisao je ugovor s Rocketsima od 208 miliona dolara i tako pretekao Curryja.<ref>{{cite web|last=Krawczynski|first=Jon|url=http://www.nba.com/article/2017/07/08/rockets-sign-harden-four-year-contract-extension|title=Houston Rockets sign James Harden to reported record contract extension|work=NBA.com|date=8. 7. 2017|access-date=8. 7. 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nezavisne.com/sport/kosarka/Harden-najplaceniji-kosarkas-svijeta/433860|title=Harden najplaćeniji košarkaš svijeta|date=9. 7. 2017|access-date=18. 7. 2017}}</ref> === Reprezentacija === S juniorskom reprezentacijom SAD-a, Stephen Curry osvojio je srebrnu medalju na [[Svjetsko prvenstvo u košarci za muškarce do 19 godina 2007.|Svjetskom prvenstvu 2007.]] u [[Novi Sad|Novom Sadu]]. U finalu prvenstva, SAD je poražen od domaćina [[Košarkaška reprezentacija Srbije do 18 i 19 godina|Srbije]] sa 69–74. Za [[Košarkaška reprezentacija Sjedinjenih Američkih Država|seniorsku reprezentaciju SAD-a]] debitirao je 2010. Osvojio je dvije zlatne medalje na [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2010.|Svjetskom prvenstvu 2010.]] u [[Turska|Turskoj]] i na [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|Svjetskom prvenstvu 2014.]] u [[Španija|Španiji]]. Na završnoj utakmici Svjetskog prvenstva u [[Madrid]]u, protiv reprezentacije [[Košarkaška reprezentacija Srbije|Srbije]] postigao je 10 poena.<ref>{{cite web|url=http://www.fiba.com/basketballworldcup/2014/1409/USA-Serbia|title=USA - Serbia final statistics|work=fiba.com boxscore statistics|access-date=10. 12. 2015|archive-date=25. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151125164608/http://www.fiba.com/basketballworldcup/2014/1409/USA-Serbia|url-status=dead}}</ref> == Igrački profil == {{Quote box |title = |quote = "Nikada ranije nisam vidio nikoga kao što je on u historiji košarke."&emsp;–&nbsp;[[LeBron James]], američki košarkaš<ref>{{cite web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/nba.php?yyyy=2016&mm=02&dd=28&nav_id=1101707|title=Lebron Kariju: Čoveče, stani malo|work=B92 sport|date=28. 2. 2016|access-date=28. 2. 2016}}</ref> |align = right |width = 33% |bgcolor = }} Curry igra na poziciji [[plejmejker]]a kao organizator igre. Dva puta je bio MVP i dva puta izabran u prvu petorku NBA lige.<ref name=br/> Od 2013, bio je rangiran u prvih deset igrača u NBA, kao dio projekta ''#NBArank'' medijske kuće [[ESPN]].<ref>{{cite web|title=2013 NBA Player Rankings 6|url=http://espn.go.com/nba/story/_/id/9858105/2013-nba-player-rankings-6|publisher=ESPN|access-date=19. 2. 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 NBA Player Rankings 6|url=http://espn.go.com/nba/story/_/id/11752976/2014-nba-player-rankings-6|publisher=ESPN|access-date=19. 2. 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=NBA: NBArank 1–5|url=http://espn.go.com/nba/story/_/id/13963434/nbarank-1-5|publisher=ESPN|access-date=19. 2. 2016}}</ref> Od januara 2015, bio je drugi u historiji NBA lige po procentu šuta za tri poena.<ref>{{cite web|title=NBA & ABA Career Leaders and Records for 3-Pt Field Goal Pct|url=http://www.basketball-reference.com/leaders/fg3_pct_career.html|publisher=Basketball Reference|access-date=10. 1. 2016|archive-date=26. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126084347/http://www.basketball-reference.com/leaders/fg3_pct_career.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=NBA & ABA Single Season Leaders and Records for 3-Pt Field Goals|url=http://www.basketball-reference.com/leaders/fg3_season.html|publisher=Basketball Reference|access-date=10. 1. 2016|archive-date=10. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110114704/http://www.basketball-reference.com/leaders/fg3_season.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last1=Miron|first1=Danny|title=The Statistical Case For Steph Curry As Best Shooter of All-Time|url=http://thesportsquotient.com/nba/2015/11/14/is-stephen-curry-the-best-shooter-of-all-time|website=Sports Quotient|access-date=18. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160116105920/http://thesportsquotient.com/nba/2015/11/14/is-stephen-curry-the-best-shooter-of-all-time|archive-date=16. 1. 2016|url-status=dead}}</ref> Koristeći odličan skok šut, Curry je u stanju veoma brzo izbaciti loptu iz ruke prilikom šuta na koš; pri tome, dodatni luk otežava protivnicima da ga blokiraju.<ref>{{cite web|last1=Fleming|first1=David|title=Sports' perfect 0.4 seconds|url=http://espn.go.com/nba/story/_/id/10703246/golden-state-warriors-stephen-curry-reinventing-shooting-espn-magazine|publisher=ESPN|access-date=10. 1. 2016}}</ref> Pored preciznog šuta za tri poena, jedan je od najboljih izvođača slobodnih bacanja i najbolji u historiji franšize Warriorsa. Ima odličan dribling prilikom ulaza pod koš i veoma dobro pogađa poene na drugi obruč pored mnogo viših igrača od sebe.<ref>{{cite web|title=Da li je ovo najbolji NBA dribling u sezoni?|url=http://www.srbijadanas.com/clanak/da-li-je-ovo-najbolji-nba-dribling-u-sezoni-video-01-04-2015|publisher=srbijadanas.com|access-date=13. 2. 2016}}</ref> Mnogi košarkaški analitičari, komentatori te sadašnji i bivši igrači smatraju da je Curry najbolji šuter svih vremena.{{efn|name=best}} == Trofeji == [[Datoteka:20140814 World Basketball Festival Stephen Curry (cropped).JPG|mini|desno|Curry u reprezentaciji SAD-a 2014.]] === Klupski === * [[Golden State Warriors|Golden State]]: ** [[NBA finale|Prvak NBA lige]] (1): 2015. ** [[NBA finale|Prvak NBA lige]] (2): 2017. ==== Rekordi franšize ==== * Najbolji šuter za tri poena u historiji * Najbolji procent slobodnih bacanja u historiji === Pojedinačno === * 2× najkorisniji igrač regularnog dijela sezone (MVP): 2015, 2016. * 2× najbolji strijelac NBA lige: 2016.<ref>{{cite web|url=http://basketball-reference.com/leagues/NBA_2016.html|title=2015-16 NBA Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=basketball-reference.com|access-date=14. 4. 2016|archive-date=10. 6. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170610003446/http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_2016.html|url-status=dead}}</ref>, 2021. * 4× izabran u najbolji tim NBA lige: 2015, 2016. * 10× učesnik All-Star utakmice: 2014–2019, 2021–2024. * Najviše ukradenih lopti: 2016.<ref>{{cite web|url=http://rs.n1info.com/a152150/Sport-Klub/Kosarka/Statistika-Ko-je-obelezio-NBA-sezonu.html|title=Statistika: Ko je obeležio NBA sezonu|publisher=rs.n1info.com|work=|access-date=6. 5. 2016|archive-date=2. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602192826/http://rs.n1info.com/a152150/Sport-Klub/Kosarka/Statistika-Ko-je-obelezio-NBA-sezonu.html|url-status=dead}}</ref> * 5× najbolji procent šuta za tri poena u ligi: 2013, 2014, 2015, 2016, 2017. * 3× najbolji procent s linije sl. bacanja u ligi: 2011, 2015, 2016. * 2× izabran u drugi najbolji tim NBA lige: 2014, 2017. * 1× izabran za NBA sportsku ličnost: 2011. * 1× izabran u drugi tim NBA lige: 2014. * 1× izabran u tim novajlija NBA lige: 2010. * 1× osvojio takmičenje [[NBA All-Star vikend#Skills Challenge|''Skills Challenge'']]: 2011. * 1× osvojio [[NBA takmičenje u brzom šutiranju trica|takmičenje u brzom šutiranju trica]]: 2015. === Nagrade === * Nagrada "ESPY" za najboljeg košarkaša: 2015.<ref>{{cite web|url=http://variety.com/2015/biz/news/espys-winners-list-2015-1201541259|title=ESPYs 2015: Full Winners List|work=Variety.com|date=15. 7. 2015|access-date=15. 7. 2015}}</ref> * Nagrada "BET" za najboljeg sportistu: 2015, 2016, 2017.<ref>{{cite web|url=http://www.bet.com/shows/bet-awards/2015/nominees/sportsman-of-the-year.html|title=BET Award for Sportsman of the Year|work=BET.com|access-date=15. 7. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bet.com/shows/bet-awards/2016/nominees/sportswoman-of-the-year-award.html|title=BET Awards 2016 Winners & Nominees – Sportswoman of the Year|website=BET|access-date=13. 5. 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/7793144/bet-awards-2017-nominees|title=Beyoncé and Bruno Mars Top 2017 BET Awards Nominees Slate|website=Billboard|date=15. 5. 2017|access-date=16. 5. 2017}}</ref> * Nagrada [[Associated Press]]a za najboljeg sportistu godine: 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.cbssports.com/nba/eye-on-basketball/25426950/warriors-stephen-curry-wins-ap-male-athlete-of-the-year-|title=Warriors' Stephen Curry named AP Male Athlete of the Year|work=cbssports.com|access-date=13. 2. 2016|archive-date=27. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151227105900/http://www.cbssports.com/nba/eye-on-basketball/25426950/warriors-stephen-curry-wins-ap-male-athlete-of-the-year-|url-status=dead}}</ref> * Nagrada "Magic Johnson": 2016.<ref name=medžik>{{cite web|url=http://rs.n1info.com/a157119/Sport-Klub/Kosarka/NBA-Kariju-nagrada-Medzik-Dzonson.html|title=NBA: Kariju nagrada "Medžik Džonson"|work=n1|date=3. 5. 2016|access-date=11. 7. 2017|archive-date=12. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812212212/http://rs.n1info.com/a157119/Sport-Klub/Kosarka/NBA-Kariju-nagrada-Medzik-Dzonson.html|url-status=dead}}</ref> == NBA statistika == [[Datoteka:Stephen Curry close up.jpg|mini|desno|Curry je jedan od najpreciznijih izvođača slobodnih bacanja u NBA ligi]] [[Datoteka:Stephen Curry (Crop).jpg|mini|desno|Curry 2016.]] {| class="wikitable" |- |style="background-color:#AFE6BA; width:3em;"|† |Sezone u kojima je Curry osvojio [[Spisak prvaka NBA lige|NBA titulu]] |- |style="background:#CFECEC; width:1em"| |Na čelu lige |- |'''Podebljano''' |Najbolje u karijeri |- |} {| class="toccolours" style="font-size: 90%; white-space: nowrap;" |- | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black;" | &nbsp;&nbsp;OU | Odigrane utakmice | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black" | &nbsp;&nbsp;ZU&nbsp; | Započete utakmice | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black" | &nbsp;MIN&nbsp; | Minuta po utakmici |- | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black;" | &nbsp;ŠI%&nbsp; | style="padding-right: 8px" | Postotak [[Šut iz igre (košarka)|šuta iz igre]] | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black" | &nbsp;3P%&nbsp; | style="padding-right: 8px" | Postotak šuta za [[Trica (košarka)|tricu]] | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black" | &nbsp;SB%&nbsp; | Postotak [[slobodno bacanje|slobodnih bacanja]] |- | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black;" | &nbsp;SKO&nbsp; | Skokova po utakmici | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black" | &nbsp;ASI&nbsp; | [[Asistencija (košarka)|Asistencije]] po utakmici | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black" | &nbsp;UKR&nbsp; | [[Ukradena lopta (košarka)|Ukradene lopte]] po utakmici |- | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black;" | &nbsp;BLO&nbsp; | [[Blokada (košarka)|Blokade]] po utakmici | style="background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black" | &nbsp;POE&nbsp; | Poeni po utakmici |- |} === Regularna sezona === {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" ! Godina ! Tim ! OU !! ZU !! MIN !! ŠI% !! 3P% !! SB% !! SKO !! ASI !! UKR !! BLO !! POE |- | style="text-align:left;"| [[NBA 2009/2010.|2009/10.]] | style="text-align:left;" rowspan=15| [[Golden State Warriors|Golden State]] | '''80''' || 77 || 36.2 || .462 || .437 || .885 || 4.5 || 5.9 || 1.9 || .2 || 17.5 |- | style="text-align:left;"| [[NBA 2010/2011.|2010/11.]] | 74 || 74 || 33.6 || .480 || .442 || style="background:#cfecec;" | '''.934''' || 3.9 || 5.8 || 1.5 || '''.3''' || 18.6 |- | style="text-align:left;"| [[NBA 2011/2012.|2011/12.]] | 26 || 23 || 28.2 || .490 || '''.455''' || .809 || 3.4 || 5.3 || 1.5 || '''.3''' || 14.7 |- | style="text-align:left;"| [[NBA 2012/2013.|2012/13.]] | 78 || 78 || '''38.2''' || .451 || .453 || .900 || 4.0 || 6.9 || 1.6 || .2 || 22.9 |- | style="text-align:left;"| [[NBA 2013/2014.|2013/14.]] | 78 || 78 || 36.5 || .471 || .424 || .885 || 4.3 || '''8.5''' || 1.6 || .2 || 24.0 |- | style="text-align:left;background:#afe6ba;"| [[NBA 2014/2015.|2014/15]]† | '''80''' || '''80''' || 32.7 || .487 || .443 || style="background:#cfecec;" | .914 || 4.3 || 7.7 || 2.0 || .2 || 23.8 |- | style="text-align:left;"| [[NBA 2015/2016.|2015/16.]] | 79 || 79 || 34.2 || '''.504''' || .454 || style="background:#cfecec;" | .908 || '''5.4''' || 6.7 || style="background:#cfecec;" | '''2.1''' || .2 || style="background:#cfecec;" | '''30.1''' |- | style="text-align:left;background:#afe6ba;"| [[NBA 2016/2017.|2016/17]]† | 79 || 79 || 33.4 || .468 || .411 || .898 || 4.5 || 6.6 || 1.8 || .2 || 25.3 |- | style="text-align:left; background:#afe6ba;"|[[NBA 2017/2018.|2017/18]]† | 51 || 51 || 32.0 || .495 || .423 || style="background:#cfecec;"|.921* || 5.1 || 6.1 || 1.6 || .2 || 26.4 |- | style="text-align:left;"|[[NBA 2018/2019.|2018/19.]] | 69 || 69 || 33.8 || .472 || .437 || .916 || 5.3 || 5.2 || 1.3 || '''.4''' || 27.3 |- | style="text-align:left;"|[[NBA 2019/2020.|2019/20.]] | 5 || 5 || 27.8 || .402 || .245 || '''1.000''' || 5.2 || 6.6 || 1.0 || '''.4''' || 20.8 |- | style="text-align:left;"|[[NBA 2020/2021.|2020/21.]] | 63 || 63 || 34.2 || .482 || .421 || .916 || '''5.5''' || 5.8 || 1.2 || .1 || style="background:#cfecec;"| '''32.0'''* |- | style="text-align:left; background:#afe6ba;"|[[NBA 2021/2022.|2021/22.]]† | 64 || 64 || 34.5 || .437 || .380 || .923 || 5.2 || 6.3 || 1.3 || '''.4''' || 25.5 |- | style="text-align:left;"|[[NBA 2022/2023.|2022/23.]] | 56 || 56 || 34.7 || .493 || .427 || .915 || '''6.1''' || 6.3 || .9 || '''.4''' || 29.4 |- | style="text-align:left;"|[[NBA 2023/2024.|2023/24.]] | 74 || 74 || 32.7 || .450 || .408 || .923 || 4.5 || 5.1 || .7 || '''.4''' || 26.4 |- class="sortbottom" | style="text-align:center;" colspan="2"|Karijera | 956 || 950 || 34.2 || .473 || .426 || style="background:#e0cef2;"|.910<sup>{{double dagger}}</sup> || 4.7 || 6.4 || 1.5 || .2 || 24.8 |- class="sortbottom" | style="text-align:center;" colspan="2"|All-Star | 9 || 8 || 27.9 || .425 || .395 || 1.000 || 5.6 || 6.0 || 1.2 || .3 || 21.8 |} ==== ''Play-in'' ==== {{NBA player statistics start}} |- | style="text-align:left;"|[[NBA doigravanje 2021.|2021.]] | style="text-align:left;" rowspan=2|[[Golden State Warriors|Golden State]] | '''2''' || '''2''' || '''44.0''' || .490 || '''.500''' || .933 || '''5.5''' || '''4.0''' || 1.5 || .0 || '''38.0''' |- | style="text-align:left;"|[[NBA doigravanje2024.|2024.]] | 1 || 1 || 36.5 || '''.500''' || .429 || '''1.000''' || 4.0 || 2.0 || '''2.0''' || '''1.0''' || 22.0 |- class="sortbottom" | style="text-align:center;" colspan="2"| Karijera | 3 || 3 || 41.5 || .493 || .484 || .944 || 5.0 || 3.3 || 1.7 || .3 || 32.7 {{s-end}} === Doigravanje === {{NBA player statistics start}} |- | style="text-align:left;"|[[NBA doigravanje 2013.|2013.]] | style="text-align:left;" rowspan=9|[[Golden State Warriors|Golden State]] | 12 || 12 || 41.4 || .434 || .396 || .921 || 3.8 || 8.1 || 1.7 || .2 || 23.4 |- | style="text-align:left;"|[[NBA doigravanje 2014.|2014.]] | 7 || 7 || '''42.3''' || .440 || .386 || .881 || 3.6 || '''8.4''' || 1.7 || .1 || 23.0 |- | style="text-align:left; background:#afe6ba;"|[[NBA doigravanje 2015.|2015]]† | 21 || 21 || 39.3 || .456 || '''.422''' || .835 || 5.0 || 6.4 || 1.9 || .1 || '''28.3''' |- | style="text-align:left;"|[[NBA doigravanje 2016.|2016.]] | 18 || 17 || 34.3 || .438 || .404 || .916 || 5.5 || 5.2 || 1.4 || .3 || 25.1 |- | style="text-align:left; background:#afe6ba;"|[[NBA doigravanje 2017.|2017]]† | 17 || 17 || 35.3 || '''.484''' || .419 || .904 || '''6.2''' || 6.7 || '''2.0''' || .2 || 28.1 |- | style="text-align:left; background:#afe6ba;"|[[NBA doigravanje 2018.|2018]]† | 15 || 14 || 37.0 || .451 || .395 || '''.957''' || 6.1 || 5.4 || 1.7 || '''.7''' || 25.5 |- | style="text-align:left;"|[[NBA doigravanje 2019.|2019.]] | '''22''' || '''22''' || 38.5 || .441 || .377 || .943 || 6.0 || 5.7 || 1.1 || .2 || 28.2 |- | style="text-align:left; background:#afe6ba;"|[[NBA doigravanje 2022.|2022]]† | '''22''' || 18 || 34.7 || .459 || .397 || .829 || 5.2 || 5.9 || 1.3 || .4 || 27.4 |- | style="text-align:left;"|[[NBA doigravanje 2023.|2023.]] | 13 || 13 || 37.9 || .466 || .363 || .845 || 5.2 || 6.1 || 1.0 || .5 || '''30.5''' |- class="sortbottom" | style="text-align:center;" colspan="2"|Karijera | 147 || 141 || 37.4 || .453 || .397 || .889 || 5.3 || 6.2 || 1.5 || .3 || 27.0 {{s-end}} === Rekordi i dostignuća === * Najviše postignutih trica u regularnoj sezoni (402) – 2015/16. * Najviše postignutih trica u doigravanju u jednoj sezoni (98 – dijeli s Klayom Thompsonom) – 2014/15. * Najviše šuteva za tri poena u doigravanju (231) – 2014/15. * Najviše postignutih trica u regularnoj sezoni, zajednički s Klayom Thompsonom (687) – 2015/16. * Najviše šuteva za tri poena u regularnoj sezoni, zajednički s Klayom Thompsonom (1536) – 2015/16. * Najviše postignutih trica u jednom mjesecu (81) – januar 2016. * Postigao barem jednu tricu na 157 utakmica u nizu.<ref>{{cite web|url=http://mondo.rs/a953845/Sport/Kosarka/Stef-Kari-nije-postigao-trojku-posle-157-utakmica.html|title=Stef Kari potrošio "municiju" posle 157 utakmica|work=MTS Mondo|access-date=18. 7. 2017|archive-date=10. 11. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110201024/http://mondo.rs/a953845/Sport/Kosarka/Stef-Kari-nije-postigao-trojku-posle-157-utakmica.html|url-status=dead}}</ref> * Jedini igrač u NBA historiji koji je osvojio MVP nagradu jednoglasno: 2016.<ref>{{cite web|last1=Stein|first1=Marc|title=Stephen Curry wins MVP for second straight season|url=http://www.espn.com/nba/story/_/id/15499690/stephen-curry-golden-state-warriors-first-unanimous-most-valuable-player |website= ESPN.com |access-date=18. 7. 2017|location=Portland, Oregon|date=11. 5. 2016}}</ref> * Prvi igrač koji je u produžetku ubacio 17 poena u NBA ligi * Drugi igrač po broju pogođenih trica u jednoj utakmici (13) {{Hidden begin |title = Curryjevi tripl-dablovi |titlestyle = background: #04529C; color: #FFC61E; border:#FFC61E 2px solid; text-align:center; }} {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" |Broj ! scope="col" |Datum ! scope="col" |Protivnik ! scope="col" |Rezultat ! scope="col" |Poeni ! scope="col" |Skokovi ! scope="col" |Asistencije ! scope="col" |Ukr. lopte ! scope="col" |Blokade |- |align=center|1. |10. 2. 2010. |[[Los Angeles Clippers]] |P 132–102 |align=center|36 |align=center|10 |align=center|13 |align=center|3 |align=center|0 |- |align=center|2. |4. 11. 2013. |[[Philadelphia 76ers]] |P 90–110 |align=center|18 |align=center|10 |align=center|12 |align=center|5 |align=center|1 |- |align=center|3. |27. 12. 2013. |[[Phoenix Suns]] |P 115–86 |align=center|14 |align=center|13 |align=center|16 |align=center|1 |align=center|0 |- |align=center|4. |28. 2. 2014. |[[New York Knicks]] |P 103–126 |align=center|27 |align=center|11 |align=center|11 |align=center|0 |align=center|1 |- |align=center|5. |11. 4. 2014. |[[Los Angeles Lakers]] |P 95–112 |align=center|30 |align=center|10 |align=center|12 |align=center|2 |align=center|0 |- |align=center|6. |28. 12. 2015. |[[Sacramento Kings]] |P 122–103 |align=center|23 |align=center|14 |align=center|10 |align=center|2 |align=center|0 |- |align=center|7. |22. 1. 2016. |[[Indiana Pacers]] |P 122–110 |align=center|39 |align=center|10 |align=center|12 |align=center|1 |align=center|0 |- |align=center|8. |4. 6. 2017. |[[Cleveland Cavaliers]] |P 132–113 |align=center|32 |align=center|10 |align=center|11 |align=center|1 |align=center|0 |- |align=center|9. |20. 5. 2019. |[[Portland Trail Blazers]] |P 119–117 ([[produžeci|prod.]]) |align=center|37 |align=center|13 |align=center|11 |align=center|1 |align=center|0 |- |align=center|10. |19. 10. 2021. |[[Los Angeles Lakers]] |P 121–114 |align=center|21 |align=center|10 |align=center|10 |align=center|0 |align=center|1 |- |align=center|11. |11. 1. 2022. |[[Memphis Grizzlies]] |I 108–116 |align=center|27 |align=center|10 |align=center|10 |align=center|2 |align=center|0 |- |align=center|12. |1. 11. 2022. |[[Miami Heat]] |I 109–116 |align=center|23 |align=center|13 |align=center|13 |align=center|1 |align=center|0 |- |align=center|13. |8. 5. 2023. |[[Los Angeles Lakers]] |I 101–104 |align=center|31 |align=center|10 |align=center|14 |align=center|3 |align=center|0 |} {| class="toccolours" style="font-size: 90%; white-space: nowrap;" |- |Legenda:<br><tt>'''P'''</tt> – pobijedio utakmicu, <tt>'''I'''</tt> – izgubio utakmicu |} {{Hidden end}} <span style="font-size:80%; font-weight:lighter; color:#555;">Ažurirano: 18. 6. 2022 (<span class="plainlinks">[http://www.nba.com/players/stephen/curry/201939 referenca]</span>)</span> == Oprema == Na početku karijere Stephena je sponzorirao proizvođač [[sport]]ske opreme [[Nike Inc.|Nike]]; od 2013. sarađuje s proizvođačem opreme Under Armour.<ref>{{cite web|url=http://sports.yahoo.com/news/nba--stephen-curry-leaves-nike-for-under-armour-160855080.html|title=Stephen Curry leaves Nike for Under Armour|work=yahoo.com|date=25. 5. 2015|access-date=13. 12. 2015|archive-date=7. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207060900/http://sports.yahoo.com/news/nba--stephen-curry-leaves-nike-for-under-armour-160855080.html|url-status=dead}}</ref> Godine 2015, brend Under Armour objavio je prvu liniju opreme "Curry One".<ref>{{cite web|url=http://www.complex.com/sneakers/2014/12/under-armour-ceo-confirms-the-steph-curry-1-release-date|title=Under Armour CEO Confirms the Steph Curry 1 Release Date|work=complex.com|date=25. 5. 2015|access-date=13. 12. 2015|archive-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924142350/http://www.complex.com/sneakers/2014/12/under-armour-ceo-confirms-the-steph-curry-1-release-date|url-status=dead}}</ref> Curry ima ugovor o sponzorstvu s još nekoliko preduzeća: [[Apple Inc.|Apple]], Degree, Express, JBL, Kaiser Permanente, MoGo Sport, Muscle Milk i State Farm.<ref>{{cite web|url=http://espn.go.com/blog/nba/post/_/id/2503/stephen-currys-underdog-story-extends-to-endorsements|title=Stephen Curry's underdog story extends to endorsements|work=espn.com|date=25. 5. 2015|access-date=13. 12. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mashable.com/2015/10/25/steph-curry-apple-iphone/#GWLOUJ3KagqG|title=NBA star Steph Curry joins list of Apple iPhone celebrity endorsers|date=25. 10. 2015|access-date=17. 12. 2015}}</ref> == Također pogledajte == {{div col}} * [[Spisak najboljih strijelaca NBA lige svih vremena]] * [[Spisak najboljih strijelaca NBA franšiza svih vremena]] * [[Spisak najboljih tricaša NBA lige svih vremena]] * [[Spisak NBA igrača s najviše pogođenih slobodnih bacanja svih vremena]] * [[Spisak najboljih strijelaca NBA lige svih vremena u doigravanju‎‎]] {{div col end}} == Napomene == {{notelist}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Stephen Curry}} * [http://www.nba.com/playerfile/stephen_curry Stephen Curry] na ''NBA.com'' * [http://www.davidsonwildcats.com/roster.aspx?rp_id=631&path=mbball Stephen Curry] na sajtu Koledža Davidson * [http://www.biography.com/people/stephen-curry Biografija Stephena Curryja] * [http://basketball.realgm.com/player/Stephen-Curry/Summary/1600 Profil Stephena Curryja] {{Navkutije | naslov = Postignuća Stephena Curryja | stanje = collapsed | podaci1 = {{NBA draft 2009.}} {{Najkorisniji igrač NBA}} {{Najkorisniji igrač NBA finala}} {{Najkorisniji igrač konferencijskog finala (NBA)}} {{Najbolji strijelci sezone u NBA}} {{Najbolji kradljivci lopti sezone u NBA}} {{Najkorisniji igrač NBA All-star utakmice}} {{Pobjednici NBA takmičenja u tricama}} {{Pobjednici NBA Skills Challengea}} {{Sportska osoba godine (NBA)}} {{Nagrada "J. Walter Kennedy"}} {{NBA 75}} }} {{Sastav košarkaške reprezentacije Sjedinjenih Američkih Država na SP 2010}} {{Sastav košarkaške reprezentacije Sjedinjenih Američkih Država na SP 2014}} {{Sastav košarkaške reprezentacije Sjedinjenih Američkih Država na OI 2024}} {{DEFAULTSORT:Curry, Stephen}} [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Akron (Ohio)]] [[Kategorija:Američki košarkaši]] [[Kategorija:Američki olimpijci]] [[Kategorija:Plejmejkeri]] [[Kategorija:Košarkaši Golden State Warriorsa]] [[Kategorija:Košarkaši na Olimpijskim igrama 2024.]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (SAD)]] ek71o9pvd2gdi1qp8yiu5yf41hxgmis Teodozija 0 431799 3848438 3628789 2026-05-22T05:48:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848438 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = | supružnik = [[Leon V Armenac]] | roditelji = [[Arsaber]] }} [[Datoteka:A coin of Byzantine Emperor, Leo V, the Armenian.jpg|130px|mini|Novčić cara Leona V]] '''Teodozija''' (grčki Θεοδοσία, ''Theodosia'') je bila [[grčka]] plemkinja i [[Bizantijsko carstvo|bizantijska carica]], koja je rođena oko 775. kao kćerka plemića [[Arsaber|Arsabera]] (Ἀρσαβήρ) i njegove supruge. Arsaber, koji je bio [[Armenija|armenskog]] porijekla, pokušao je svrgnuti cara [[Nikefor I|Nikefora I]] 808. Suprug Teodozije je bio car [[Leon V Armenac]],<ref>[http://fmg.ac/Projects/MedLands/BYZANTIUM.htm#LeonVdied820B Car Leon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610052028/http://fmg.ac/Projects/MedLands/BYZANTIUM.htm#LeonVdied820B |date=10. 6. 2017 }}. „''THEODOSIA, daughter of ARSABER patrikios & his wife...''”</ref> koji je vladao od 813. do 820. Leon je imao nekoliko sinova te se pretpostavlja da ih je rodila Teodozija.<ref>Neki historičari smatraju da je Leon imao i kćer Anu.</ref> Sinovi cara Leona su bili: *[[Konstantin (sin Leona V)|Symbatios Konstantin]] (Leonov suvladar) *Bazilije (pristalica patrijarha [[Ignacije Carigradski|Ignacija]]) *Grgur *Teodozije (umro 820) Nakon ubistva cara Leona, njegovi sinovi i Teodozija su otišli na ostrvo Proti ([[Kınalıada]]). [[Teodor Studit]] je poslao pismo Teodoziji. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{s-start}} {{S-hou|||||}} |- | width="30%" align="center" | Prethodnik:<br />'''[[Prokopija]]''' | width="40%" align="center" | '''Bizantijska carica''' | width="30%" align="center" | Nasljednik:<br />'''[[Tekla (žena Mihaela II)]]''' {{s-end}} {{s-start}} {{S-hou|||||}} |- | width="30%" align="center" | Prethodnik:<br />'''[[Prokopija]]''' | width="40%" align="center" | '''Bizantijska carica majka''' | width="30%" align="center" | Nasljednik:<br />'''[[Marija od Amnije]]''' {{s-end}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija: Bizantijske carice]] [[Kategorija:770-e]] qb3g25noec4dc6xpfy8awd91ztu23fb Vodafone Arena 0 433034 3848411 2845347 2026-05-22T00:23:21Z Xqbot 17178 Robot: Popravlja dvostruka preusmjerenja na [[Beşiktaş Park]] 3848411 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Beşiktaş Park]] 44ekzn94x20m9t91e5bzdx48qhh1qcr Stećci u Trebinju 0 438926 3848397 3635385 2026-05-21T20:32:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848397 wikitext text/x-wiki '''Nekropole stećaka u Trebinju''' iz [[Bosna i Hercegovina u srednjem vijeku|srednjeg vijeka]], predstavljaju značajne dokumente za proučavanje istorije i umjetnosti [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] od XII do XV vijeka. == Nekropole stećaka == U srednjem vijeku [[Trebinje]] sa okolinom nalazilo se u oblasti [[Travunija|Travunije]], [[Hum]]a, zatim u sastavu [[Srbija|srpske države]] do polovine XIV vijeka, kada je [[Tvrtko I, kralj Bosne|Tvrtko I]] pripojio Bosni. [[Nikolići]] su bili feudalni gospodari, nekada kao neposredni vazali bosanskog kralja, ali češće su bili vazali [[Sankovići|Sankovića]] i [[Kosače|Kosača]]. [[File:Grd1.jpg|mini|desno|Ploča župana Grda]] '''Stećak župana Grda''' je najstariji datirani [[Stećak župana Grda|stećak]] na području rasprostiranja. Potiče iz sredine XII vijeka. Pronađen je tokom obnove crkve svetog Jovana u [[Poljice Popovo|Poljicama]] i bio je ugrađen u ogradu crkve.<ref>{{Cite web |url=https://etrebinje.com/2020/07/trebinje-ponosno-cuva-ime-vec-osam-vijekova-sta-sve-otkrivamo-posjetom-muzeju-hercegovine/ |title=Trebinje ponosno čuva ime već osam vijekova – Šta sve otkrivamo posjetom Muzeju Hercegovine - etrebinje.com - 2020. |access-date=11. 10. 2022 |archive-date=11. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221011133232/https://etrebinje.com/2020/07/trebinje-ponosno-cuva-ime-vec-osam-vijekova-sta-sve-otkrivamo-posjetom-muzeju-hercegovine/ |url-status=dead }}</ref> Stećak je sa [[natpisi na stećcima|natpisom]] koji je jedan je od najstarijih [[Ćirilica|ćiriličnih]] natpisa na području Bosne i Hercegovine.<ref>[https://trebinjelive.info/2015/03/02/trebinje-jos-nije-prepoznalo-znacaj-stecci-veoma-znacajni-za-kulturu-istoriju-i-turizam/ Stećci - veoma značajni za kulturu, istoriju i turizam - TREBINJELIVE, 2015.]</ref> '''Nekropola stećaka u Aranđelovu''', proglašena je za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref name="Aranđelovo">{{Cite web|url= http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2718|title= Stećci u Aranđelovu|work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika|access-date= 9. 2. 2017|archive-date= 5. 12. 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211205210337/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2718|url-status= dead}}</ref> Selo [[Aranđelovo]] nalazi se udaljeno 25 kilometara istočno od Trebinja. Krajem pedesetih godina 20. stoljeća na nekropoli je evidentirano 76 spomenika,<ref name="Bešlagi">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/SefikBeslagicStecciKataloskoTopografskiPregled/Sefik%20Beslagic,%20Stecci%20-%20katalosko-topografski%20pregled_djvu.txt |title=Šefik Bešlagić: STEĆCI, KATALOŠKO-TOPOGRAFSKI PREGLED |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1971 |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> a u oktobru 2005. godine 52 [[Stećak|stećka]], od toga 20 ploča i 56 sanduka, od kojih je 5 ukrašenih motivima mača, luka i strijele i bordurama od tordirane trake i povijene lozice.<ref name="Aranđelovo"/> '''Nekropola stećaka u Veličanima''', proglašena je za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref name="Veličani">{{Cite web |url= http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=735 |title= Stećci u Veličanima |work= kons.gov.ba |access-date= 13. 11. 2016 |archive-date= 3. 1. 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170103094032/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=735 |url-status= dead }}</ref> Selo [[Veličani]] je smješteno u centralnom dijelu [[Popovo polje|Popovog polja]] – istočna strana, uz put Mostar-Ljubinje-Trebinje. Od ukupnog broja stećaka (62) na ploče je otpadalo 31, sanduke 20, 1 [[Oblici stećaka|sljemenjak]], 2 krstače i 8 stubaca. Ukrašeno je ukupno 18 primjeraka: 1 sljemenjak, 7 sanduka, 6 ploča, 2 krstače i 2 stupca. Najbrojniji motivi ukrasa na stećcima su bordure i frizovi od kosih paralelnih crta, povijene lozice sa trolistovima, tordirana traka, rozete i krstovi. Na nekim stećcima javljaju se štitovi sa mačevima, polujabuke, polumjesec, mač, ljiljan i kvadrat.<ref name="Bešlagi"/> Godine 1963. ekipa Zavičajnog muzeja iz Trebinja izvršila je iskopavanje tri groba. Predmeti iz grobova nalaze se u [[Muzej Hercegovine u Trebinju|Muzeju Hercegovine u Trebinju]]. Dva stećka su sa natpisima [[Bosančica|starobosanskom ćirilicom]] majuskulom. U trećoj grobnici ispod sljemenaka, nađeni su odjevni predmeti i kupasta čaša od tankog bijelog stakla iz XV vijeka. U grobu je bio i jedan [[Dubrovnik|dubrovački]] novčić emisije od polovine XIV do polovine XV vijeka.<ref name="Veličani"/> '''Nekropola stećaka u Mesarima''', proglašena je za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref name="Mesari">{{Cite web|url= http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3011|title= Stećci u Mesarima|work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika|access-date= 9. 2. 2017|archive-date= 6. 5. 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210506163425/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3011|url-status= dead}}</ref> [[Mesari]] su od Trebinja udaljeni 17 kilometara vazdušne linije prema sjeverozapadu. U nekropoli je 8 stećaka u jednoj i 9 u drugoj grupi. Među njima je i stećak sa uklesanim raspećem, a na nekim se još primjećuju ostaci ukrasa. Osim ovih stećaka uočavaju se tri uzidana u zid platoa sa zapadne strane.<ref name="Leksikon">{{Cite web |url=https://de.scribd.com/document/116247376/Arheoloski-leksikon-Tom-3 |title=Arheološki leksikon, arheološka nalazišta |work=Zemaljski muzej, Sarajevo |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> '''Nekropola stećaka Kličanj''' u [[Krajkovići]]ma, proglašena je za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref name="Kličanj">{{Cite web |url= http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2563 |title= Stečci u Kličnju |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |access-date= 9. 2. 2017 |archive-date= 26. 9. 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200926074406/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2563 |url-status= dead }}</ref> Nacionalni spomenik čine ostaci praistorijskog naselja, ostaci crkve, nekropola sa osamdeset stećaka i pokretno nasljeđe pronađeno na arheološkom području koje se nalazi u [[Muzej Hercegovine u Trebinju|Zavičajnom muzeju Trebinje]]. Crkva i nekropola sa stećcima Kličanj mogu okvirno da se datiraju u drugu polovinu XIV. vijeka, XV. vijeka i početak XVI. vijeka. Oko crkve se prostire nekropola od osamdeset stećaka, od čega je pedeset ploča i trideset sanduka. Obrada je različita, a veći broj primjeraka je dobro obrađen. Pet primjeraka je ukrašeno. [[File:Strujici P1015036mod.jpg|mini|desno|Stećci u Strujićima]] '''Nekropola stećaka u Strujićima''' sastoji se od 4 stećka, od kojih je samo jedan stećak ukrašen. Orijentirani su u smjeru istok-zapad. Materijal od kojeg su klesani je krečnjak. Nekropola je proglašena za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref name="Strujići">{{Cite web |url= http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2990 |title= Stećci u Strujićima |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |access-date= 9. 2. 2020 |archive-date= 5. 12. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211205210033/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2990 |url-status= dead }}</ref> Stećci Popova po oblicima, ukrasima, natpisima i svim drugim osobinama ni po čemu ne izlaze iz vremenskog okvira stećaka Bosne i Hercegovine. Za datiranje stećaka u [[Strujići]]ma može pomoći jedini ukras -„kamenice“ okružene rozetom (na stećku br. 1), kakav je nađen i u [[Ljubinje|Ljubinju]]. Kako su stećci u okolini Ljubinja s dosta sigurnosti datirani u XIV i XV stoljeće, nema razloga da se i stećci iz Strujića analogijom ne smjeste u ovaj period. '''Nekropola stećaka u Drijenjanima''' sastoji se od 8 stećka, od čega 6 sanduka i 2 ploče. Orijentirani su u smjeru istok-zapad. Nekropola je proglašena za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref name="Drijenjani">{{Cite web |url= http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3285 |title= Stećci u Drinjanima |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |access-date= 9. 2. 2020 |archive-date= 9. 7. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210709182910/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3285 |url-status= dead }}</ref> == Literatura == * Konstantin Jireček, Vlastela humska na natpisu u Veličanima, Glasnik Zemaljskog muzeja IV, Sarajevo, 1892, str. 279-285. * Milenko Filipović, – Ljubo Mičević, Popovo u Hercegovini, Naučno društvo, Sarajevo, 1959. * Marko Vego, Novi i revidirani natpisi iz Hercegovine, Glasnik Zemaljskog muzeja (Arheologija) n.s. sv. VII, Sarajevo,1962, str. 191-243. * [[Marko Vego]], Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine II, Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1964. * [[Šefik Bešlagić]], Popovo-srednjovjekovni nadgrobni spomenici, Zavod za zaštitu spomenika kulture Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1966. * Ljubinka Kojić – [[Marian Wenzel]], Veličani - srednjovjekovna nekropola i pregled srednjovjekovnog stakla Bosne i Hercegovine, Starinar n.s. XVIII/1967, Arheološki institut Srpske akademije nauka, Beograd, 1968, st. 139-155. * [[Pavao Anđelić]], Srednjovjekovna župa Popovo. Tribunija 7, Zavičajni muzej Trebinje, Trebinje, 1983, 61-79. * [[Esad Kurtović]], Seniori hercegovačkih vlaha, Zbornik radova Hum i Hercegovina kroz povijest, Hrvatski institut za povijest, Zagreb 2011, 647-695. == Reference == {{Refspisak|2}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{DEFAULTSORT:G}} [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Trebinju]] [[Kategorija:Stećci u Trebinju]] [[Kategorija:Hum]] k4gmwtrnm26ftxs7gmomgh96lb59wpc Šablon:Poljski sportist godine 10 441932 3848486 3808869 2026-05-22T06:58:32Z Panasko 146730 3848486 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Poljski sportist godine | naslov = [[Poljski sportist godine]] | podaciklasa = hlist | naslovstil = background: gold; | nowrapitems = yes | podaci1 = * 1926:&nbsp;[[Wacław Kuchar]] * 1927–1928:&nbsp;[[Halina Konopacka]] * 1929:&nbsp;[[Stanisław Petkiewicz]] * 1930:&nbsp;[[Stanisława Walasiewicz]] * 1931:&nbsp;[[Janusz Kusociński]] * 1932–1934:&nbsp;[[Stanisława Walasiewicz]] * 1935:&nbsp;[[Roger Verey]] * 1936–1937:&nbsp;[[Jadwiga Jędrzejowska]] * 1938:&nbsp;[[Stanisław Marusarz]] * 1948:&nbsp;[[Aleksy Antkiewicz]] * 1949:&nbsp;[[Zdobysław Stawczyk]] * 1950:&nbsp;[[Helena Rakoczy]] * {{nowrap|1951–1952:&nbsp;[[Zygmunt Chychła]]}} * 1953:&nbsp;[[Leszek Drogosz]] * 1954–1955:&nbsp;[[Janusz Sidło]] * 1956:&nbsp;[[Elżbieta Krzesińska]] * 1957:&nbsp;[[Jerzy Pawłowski]] * 1958:&nbsp;[[Zdzisław Krzyszkowiak]] * 1959:&nbsp;[[Edmund Piątkowski]] * 1960:&nbsp;[[Józef Szmidt]] * 1961:&nbsp;[[Ireneusz Paliński]] * 1962:&nbsp;[[Teresa Ciepły]] * 1963:&nbsp;[[Ryszard Parulski]] * 1964:&nbsp;[[Józef Szmidt]] * 1965–1966:&nbsp;[[Irena Szewińska|Irena Kirszenstein]] * 1967:&nbsp;[[Sobiesław Zasada]] * 1968:&nbsp;[[Jerzy Pawłowski]] * 1969:&nbsp;[[Waldemar Baszanowski]] * 1970:&nbsp;[[Teresa Sukniewicz]] * 1971:&nbsp;[[Ryszard Szurkowski]] * 1972:&nbsp;[[Witold Woyda]] * 1973:&nbsp;[[Ryszard Szurkowski]] * 1974:&nbsp;[[Irena Szewińska]] * 1975:&nbsp;[[Zygmunt Smalcerz]] * 1976:&nbsp;[[Irena Szewińska]] * 1977:&nbsp;[[Janusz Pyciak-Peciak]] * 1978:&nbsp;[[Józef Łuszczek]] * 1979:&nbsp;[[Jan Jankiewicz]] * 1980:&nbsp;[[Władysław Kozakiewicz]] * 1981:&nbsp;[[Janusz Pyciak-Peciak]] * 1982:&nbsp;[[Zbigniew Boniek]] * 1983:&nbsp;[[Zdzisław Hoffmann]] * 1984:&nbsp;[[Andrzej Grubba]] * 1985:&nbsp;[[Lech Piasecki]] * 1986:&nbsp;[[Andrzej Malina]] * 1987:&nbsp;[[Marek Łbik]] / [[Marek Dopierała]] * 1988:&nbsp;[[Waldemar Legień]] * 1989:&nbsp;[[Joachim Halupczok]] * 1990–1991:&nbsp;[[Wanda Panfil]] * 1992:&nbsp;[[Waldemar Legień]] * 1993:&nbsp;[[Rafał Kubacki]] * 1994:&nbsp;[[Andrzej Wroński]] * 1995:&nbsp;[[Paweł Nastula]] * 1996:&nbsp;[[Renata Mauer]] * 1997:&nbsp;[[Paweł Nastula]] * 1998:&nbsp;[[Robert Korzeniowski]] * 1999:&nbsp;[[Tomasz Gollob]] * 2000:&nbsp;[[Robert Korzeniowski]] * {{nowrap|2001–2003:&nbsp;[[Adam Małysz]]}} * 2004–2006:&nbsp;[[Otylia Jędrzejczak]] * 2007:&nbsp;[[Adam Małysz]] * 2008:&nbsp;[[Robert Kubica]] * 2009–2013:&nbsp;[[Justyna Kowalczyk]] * 2014:&nbsp;[[Kamil Stoch]] * 2015:&nbsp;[[Robert Lewandowski]] * 2016:&nbsp;[[Anita Włodarczyk]] * 2017:&nbsp;[[Kamil Stoch]] * 2018:&nbsp;[[Bartosz Kurek]] * 2019:&nbsp;[[Bartosz Zmarzlik]] * 2020–2021:&nbsp;[[Robert Lewandowski]] * 2022–2023:&nbsp;[[Iga Świątek]] * 2024:&nbsp;[[Aleksandra Mirosław]] * 2025:&nbsp;[[Klaudia Zwolińska]] }}<includeonly>[[Kategorija:Poljski sportisti godine]]</includeonly> <noinclude> [[Kategorija:Šabloni sportskih nagrada]] </noinclude> cyeuxe7etpuxrmistud5zqzsi7oqpsz Teodora, supruga Romana I 0 442251 3848437 3638738 2026-05-22T05:46:34Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848437 wikitext text/x-wiki '''Teodora''' ([[Grčki jezik|grč]]. Θεοδώρα [θjo'ðora]) (? – 20. februar 922) bila je [[Bizantijsko carstvo|bizantijska]] ''Augusta'', čiji muž je bio [[Roman I Lakapen|bizantijski car Roman I Lakapen]],<ref>Adelbert Davids (2002). ''The Empress Theophano: Byzantium and the West at the Turn of the First Millennium''. Cambridge University Press. [https://books.google.hr/books?id=Db9Z_BagLw8C&pg=PA73&dq=Theodora+Romanos+I&hl=hr&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Theodora%20Romanos%20I&f=false str. 73].</ref> suvladar cara [[Konstantin VII Porfirogenet|Konstantina VII Porfirogeneta]]. Njeni roditelji su nepoznati. Prema teoriji Jean-Françoisa Vanniera, Teodora je bila druga supruga cara Romana. Romanovi i Teodorini sinovi bili su [[Stjepan Lakapen]], [[Konstantin Lakapen]] i [[Teofilakt Lakapen]].<ref>Roman je imao još jednog sina, čije ime je bilo [[Kristofor Lakapen|Kristofor]]. On je možda bio Teodorin sin, ali prema teoriji, on je bio sin Romana i nepoznate žene.</ref> Stjepan i Konstantin su bili očevi suvladari, dok je Teofilakt postao [[Patrijarh (kršćanstvo)|patrijarh]] Konstantinopolja.<ref>[http://fmg.ac/Projects/MedLands/BYZANTIUM.htm#_Toc359578633 Teodora i njen muž] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610052028/http://fmg.ac/Projects/MedLands/BYZANTIUM.htm#_Toc359578633 |date=10. 6. 2017 }}. "''According to the Vita Basil, the patriarch Theofilaktos was the son of Emperor Romanos's second marriage to Theodora.''"</ref> Kći Romana i Teodore je bila [[Helena Lekapene]], supruga Konstantina VII. U januaru 921, Teodora je krunisana za ''Augustu'', a umrla je 20. februara 922. {{s-start}} {{S-hou|||||}} |- | width="30%" align="center" | Prethodnik:<br />'''[[Zoe Karbonopsina]]''' | width="40%" align="center" | '''Carica majka Bizantijskog carstva''' | width="30%" align="center" | Nasljednik:<br />'''[[Helena Lekapene]]''' {{s-end}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Auguste]] [[Kategorija:Bizantijske carice]] [[Kategorija:Porodica Lakapen]] [[Kategorija:Umrli 922.]] k4fwqlfpnq5z0v62199auhokj1ilcfh Koncentracijski logor Liplje 0 448927 3848449 3813134 2026-05-22T06:09:48Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Osnivanja u 1992.]]; +[[Kategorija:Ukidanja u 1992.]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848449 wikitext text/x-wiki '''Koncentracijski logor Liplje''' bio je logor uspostavljen od strane srpskih paravojnih formacija, koji je u periodu od 25. maja do 2. juna 1992. djelovao u naselju [[Liplje (Zvornik)|Liplje]], koje se nalazi u općini [[Zvornik]]. Uspostavljen je za [[Bošnjaci|Bošnjake]], uključujući žene i djecu, u pokušaju [[etničko čišćenje|etničkog čišćenja]] ovog područja. Jedini je koncentracijski logor koji je oslobođen u toku [[rat u Bosni i Hercegovini|rata]].<ref>{{cite web|url=http://www.radiosarajevo.ba/novost/55058 |title=Godišnjica oslobađanja koncentracionog logora Liplje|publisher=Radio Sarajevo|date=2. 6. 2011|access-date=1. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402144834/http://www.radiosarajevo.ba/novost/55058|archive-date= 2. 4. 2015|df=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://radioglasdrine.com/vijesti/lokalne-vijesti/obiljezavanje-22-godisnjice-zlocina-nad-bosnjacima-zvornik-sjecanje-na-logor-u-liplju-foto/|title=Obilježavanje 22. godišnjice zločina nad Bošnjacima Zvornika: Sjećanje na logor u Liplju|publisher=Radio Glas Drine|date=30. 5. 2014|access-date=1. 10. 2018|archive-date=1. 11. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101055233/http://radioglasdrine.com/vijesti/lokalne-vijesti/obiljezavanje-22-godisnjice-zlocina-nad-bosnjacima-zvornik-sjecanje-na-logor-u-liplju-foto/|url-status=dead}}</ref> Na početku rata, naoružani Srbi iz [[Snagovo|Snagova]] zauzeli su Liplje 1. maja i do 25. maja pretvorili ga u koncentracijski logor.<ref>{{cite web|url=http://radioglasdrine.com/rgd-sehara/ispovijest-silovane-bosnjakinje-iz-zvornika-molila-sam-ih-da-me-ubiju/|title=Ispovijest silovane Bošnjakinje iz Zvornika: "Molila sam ih da me ubiju"|publisher=Radio Glas Drine|date=27. 1. 2014|access-date=1. 10. 2018|archive-date=28. 12. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228013748/http://radioglasdrine.com/rgd-sehara/ispovijest-silovane-bosnjakinje-iz-zvornika-molila-sam-ih-da-me-ubiju/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.zzi.at/files/subasic_molila_sam.pdf|title=SVJEDOČENJE ŽRTVE ZLOČINA SILOVANJA|publisher=ZZI|date=|access-date=1. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513073127/http://www.zzi.at/files/subasic_molila_sam.pdf|archive-date=13. 5. 2015|df=}}</ref> Između 420 i 460 osoba je bilo zarobljeno.<ref>{{cite web|url=http://www.vijesti.ba/vijesti/bih/89187-Godisnjica-oslobodjenja-logora-Liplje-juna-Zvorniku.html|title=Godišnjica oslobođenja logora Liplje 1. juna u Zvorniku|publisher=Vijesti|date=29. 5. 2012|access-date=1. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402092627/http://www.vijesti.ba/vijesti/bih/89187-Godisnjica-oslobodjenja-logora-Liplje-juna-Zvorniku.html |archive-date= 2. 4. 2015|df=}}</ref> Došlo je do maltretiranja, mučenja i [[Silovanje|silovanja]].<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=Q1TrvGxJeasC&pg=PA116&lpg=PA116&dq=Liplje,+Zvornik&source=bl&ots=pC28XvGpEe&sig=It_DuxMg14tH9Z8YTsMPyan8XRM&hl=en&sa=X&ei=8M8cVdKELM63yASI2IC4CA&ved=0CC4Q6AEwBTgK#v=onepage&q=Liplje%2C%20Zvornik&f=false|title=''Bosnia Remade: Ethnic Cleansing and Its Reversal''; str. 116|publisher=Google Books|date=16. 2. 2011|access-date=1. 10. 2018}}</ref> 27 osoba je ubijeno.<ref>{{cite web|url=http://www.radiosarajevo.ba/novost/201229/liplje-kod-zvornika-sjecanje-na-prvi-oslobodeni-logor-u-bih-foto|title=Liplje kod Zvornika: Sjećanje na prvi oslobođeni logor u BiH|publisher=Radio Sarajevo|date=18. 9. 2015|access-date=1. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160409070150/http://www.radiosarajevo.ba/novost/201229/liplje-kod-zvornika-sjecanje-na-prvi-oslobodeni-logor-u-bih-foto|archive-date= 9. 4. 2016|df=}}</ref> Bjegunci iz Liplja organizirali su se u [[Cerska|Cerskoj]] i [[Kamenica Donja|Kamenici]]. Preko noći, na prijelazu između 1. i 2. juna, oko 300 Bošnjaka naoružanih sa 27 pušaka uspjelo je osloboditi logor.<ref>{{cite web|url=http://www.kalesija.info/zvornik-liplje-dan-kada-je-osloboden-prvi-logor-za-bosnjake-u-selima-zvornickog-zaleda/|title=Dan kada je oslobođen prvi logor za Bošnjake u selima zvorničkog zaleđa|publisher=kalesija.info|date=1. 6. 2013|access-date=1. 10. 2018|archive-date=1. 11. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101095542/http://www.kalesija.info/zvornik-liplje-dan-kada-je-osloboden-prvi-logor-za-bosnjake-u-selima-zvornickog-zaleda/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=WVHwAwAAQBAJ&pg=PA92&lpg=PA92&dq=Liplje,+Zvornik&source=bl&ots=JLyz1iPL33&sig=qT2eseTzG-Z0UoR4Ij3kmxJtPYo&hl=en&sa=X&ei=8M8cVdKELM63yASI2IC4CA&ved=0CCUQ6AEwAjgK#v=onepage&q=Liplje%2C%20Zvornik&f=false|title=''Genocide on the Drina River''; str. 91 i 92|publisher=Google Books|date=1. 7. 2014|access-date=1. 10. 2018}}</ref> Nijedan od silovatelja iz logora nije odgovarao za zločine. ==Reference== {{reference}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Zvornik]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1992.]] i6e0cg7f8qot07blkz72ph3th9f8uda Šablon:Sportista godine Bosne i Hercegovine 10 449287 3848488 3558794 2026-05-22T07:02:17Z Panasko 146730 ažuriranje 3848488 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Sportista godine Bosne i Hercegovine | naslov = [[Sportista godine Bosne i Hercegovine]] | slika = | podaciklasa = hlist | grupa1 = Muškarci | podaci1 = * 2001: [[Hasan Salihamidžić]] * 2002: [[Denis Muhović]] * 2003: [[Lejla Ferhatbegović]]* * 2004: [[Đorđe Paštar]] * 2005: [[Markica Dodig]] * 2006: [[Enid Tahirović]] * 2007: [[Markica Dodig]] * 2008: [[Memnun Hadžić]] * 2009: [[Edin Džeko]] * 2010: [[Nermin Potur]] * 2011: [[Amel Mekić]] * 2012: [[Mirza Teletović]] * 2013: [[Zvjezdan Misimović]] * 2014: [[Nikola Prce]] * 2015: [[Amel Tuka]] * 2016: [[Mirsad Terzić]] * 2017: [[Damir Džumhur]] * 2018: [[Edin Džeko]] * 2019: [[Amel Tuka]] * 2020: [[Miralem Pjanić]] * 2021: [[Nedžad Husić]] * 2022–2023: [[Džanan Musa]] * 2024: [[Nedžad Husić]] * 2025: [[Edin Atić]] | grupa2 = Žene | podaci2 = * 2007: [[Arnela Odžaković]] * 2008: [[Lucia Kimani]] * 2009–2010: [[Larisa Cerić]] * 2011: [[Dragana Knežević]] * 2012: [[Ivana Ninković]] * 2013–2014: [[Larisa Cerić]] * 2015: [[Aleksandra Samardžić]] * 2016: [[Ivona Ćavar]] * 2017–2019: [[Larisa Cerić]] * 2020: [[Marica Gajić]] * 2021: [[Jonquel Jones]] * 2022–2025: [[Lana Pudar]] | grupa3 = Timovi | podaci3 = * 2001: [[FK Željezničar Sarajevo|FK Željezničar]] * 2002: [[ŠK Bosna]] * 2003: [[Karate reprezentacija Bosne i Hercegovine|Karate reprezentacija]] * 2004–2005: [[RK Izviđač Ljubuški|RK Izviđač]] * 2006–2008: [[RK Bosna Sarajevo|RK Bosna]] * 2009: [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Nogometna reprezentacija]] * 2010: [[Karate reprezentacija Bosne i Hercegovine|Karate reprezentacija]] * 2011: [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Nogometna reprezentacija]] * 2012: [[Košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine|Košarkaška reprezentacija]] * 2013–2014: [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Nogometna reprezentacija]] * 2015: [[Košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine U-16|Košarkaška reprezentacija U-16]] * 2016: [[Davis Cup reprezentacija Bosne i Hercegovine|Davis Cup reprezentacija]] * 2017: [[KK Igokea]] * 2018: [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Nogometna reprezentacija]] * 2019: [[Rukometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Rukometna reprezentacija]] * 2020–2021: [[Ženska košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine|Ženska košarkaška reprezentacija]] * 2022: [[Ženska odbojkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine|Ženska odbojkaška reprezentacija]] * 2023: [[HŠK Zrinjski]] * 2024-2025: [[Košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine|Košarkaška reprezentacija]] | grupa4 = Treneri | podaci4 = * 2001: [[Suad Ćupina]] * 2002: [[Amar Osim]] * 2003: [[Blaž Slišković]] * 2004–2005: [[Mensur Bajramović]] * 2006: [[Halid Demirović]] * 2007: [[Zoran Mikeš]] * 2008: [[Almedin Fetahović]] * 2009: [[Miroslav Blažević]] * 2010: [[Suad Ćupina]] * 2011: [[Branimir Crnogorac]] * 2012: [[Aleksandar Petrović (košarkaš)|Aleksandar Petrović]] * 2013: [[Safet Sušić]] * 2014: [[Dragan Marković (rukometaš)|Dragan Marković]] * 2015: [[Josip Pandža]] * 2016: [[Samira Hurem]] * 2017: [[Branislav Crnogorac]] * 2018: [[Blaž Slišković]] * 2019: [[Bilal Šuman]] * 2020–2021: [[Goran Lojo]] * 2022–2023: [[Goran Grahovac]] * 2024: [[Damir Đedović]] * 2025: [[Adis Bećiragić]] |ispod = <nowiki>*</nowiki> – do 2006. za sportsku osobu godine birani su zajednički muškarci i žene; od 2007. izbor je podijeljen po spolu }}<noinclude> [[Kategorija:Sport u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Sportski šabloni za Bosnu i Hercegovinu]] [[Kategorija:Šabloni sportskih nagrada|Sportista godine Bosne i Hercegovine]] </noinclude> bwjdvzw21jobsdfqemsinfzptgyz7b4 Šablon:Belgijski sportist godine 10 450913 3848482 3808846 2026-05-22T06:54:32Z Panasko 146730 3848482 wikitext text/x-wiki {{Navkutija |ime = Belgijski sportist godine |naslov = [[Belgijski sportist godine]] |naslovstil = background: gold; |podaciklasa = hlist |podaci1 = * [[Ferdinand Bracke]] (1967) * [[Serge Reding]] (1968) * [[Eddy Merckx]] (1969–1974) * [[Bruno Brokken]] (1975) * [[Ivo Van Damme]] (1976) * [[Michel Pollentier]] (1977) * [[Raymond Ceulemans]] (1978) * [[Robert Van de Walle]] (1979–1980) * [[Freddy Maertens]] (1981) * [[Jacky Ickx]] (1982) * [[Eddy Annys]] (1983) * [[Claude Criquielion]] (1984) * [[Gaston Rahier]] i [[Vincent Rousseau]] (1985) * [[William Van Dijck]] (1986) * [[Georges Jobé]] (1987) * [[Eric Geboers]] (1988) * [[Thierry Boutsen]] (1989) * [[Rudy Dhaenens]] (1990) * [[Jean-Michel Saive]] (1991) * [[Georges Jobé]] (1992) * [[Vincent Rousseau]] (1993) * [[Jean-Michel Saive]] (1994) * [[Frédérik Deburghgraeve]] (1995–1996) * [[Luc Van Lierde]] (1997) * [[Frédérik Deburghgraeve]] (1998) * [[Luc Van Lierde]] (1999) * [[Joël Smets]] (2000) * [[Stefan Everts]] (2001–2004) * [[Tom Boonen]] (2005) * [[Stefan Everts]] (2006) * [[Tom Boonen]] (2007) * [[Sven Nys]] (2008) * [[Philippe Gilbert]] (2009–2011) * [[Tom Boonen]] (2012) * [[Frederik Van Lierde]] (2013) * [[Thibaut Courtois]] (2014) * [[Kevin De Bruyne]] (2015) * [[Greg Van Avermaet]] (2016) * [[David Goffin]] (2017) * [[Eden Hazard]] (2018) * [[Remco Evenepoel]] (2019) * [[Wout van Aert]] (2020–2021) * [[Remco Evenepoel]] (2022–2025) }}<includeonly>[[Kategorija:Belgijski sportisti godine]]</includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni sportskih nagrada]] </noinclude> ese2oa37edgy3tfevwg7t38lginld1g Spisak naseljenih ostrva u Hrvatskoj 0 454426 3848345 3666084 2026-05-21T14:47:38Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848345 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Croatian islands map.png|desno|mini|300px|Karta hrvatskih ostrva u Jadranskom moru]] [[Datoteka: Hvar_grad.JPG|mini|250 px|Luka u gradu Hvaru]] Ovo je '''spisak naseljenih ostrva u Hrvatskoj''', poredanih po broju stanovnika na dan 31. mart 2001. U [[Hrvatska|hrvatskom]] dijelu [[Jadransko more|Jadrana]] ima 698 [[ostrvo|ostrva]], 389 ostrvca i 78 [[greben]]a,<ref name="yearbook">{{cite web | url = http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2005/01-tab.pdf | title = Geografski i meteorološki podaci | access-date = 2. 10. 2006 | author = Državni zavod za statistiku RH | year = 2005 | format = PDF | work = Statistički ljetopis 2005. | publisher = Državni zavod za statistiku RH | page = 43 | archive-date = 4. 3. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120304110825/http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2005/01-tab.pdf | url-status = dead }}</ref> što hrvatska ostrva čini najbrojnijim u Jadranskom moru i drugim po brojnosti na [[Sredozemlje|Sredozemlju]] ([[Spisak ostrva u Grčkoj|grčko ostrvlje]] je najbrojnije).<ref name="geo.hr">{{cite web | url = http://www.geografija.hr/novosti.asp?id_novosti=853&id_projekta=0&id_stranice=0 | title = Hrvatski pseudo-otoci | access-date = 2. 10. 2006 | autor = Josip Faričić | date = 23. 2. 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080522202810/http://www.geografija.hr/novosti.asp?id_novosti=853&id_projekta=0&id_stranice=0 | archive-date=22. 5. 2008 | url-status = dead }}</ref> Od 698 otoka samo ih je 48 naseljeno u smislu da najmanje jedna osoba boravi na tom ostrvu. Neki izvori ukazuju na to da Hrvatska ima 66 naseljenih ostrva,<ref name="www.hr">{{cite web| url = http://www.hr/darko/etf/gen.html| title = Generalities and basic facts about CROATIA| access-date = 2. 10. 2006| last = Žubrinić| first = Darko| year = 1995| language = engleski| archive-date = 1. 10. 2006| archive-url = https://web.archive.org/web/20061001230004/http://www.hr/darko/etf/gen.html| url-status = dead}}</ref> što je broj ostrva koja na sebi imaju naselja,<ref name="yearbook" /> ali od ostrva s naseljem 19 ih je izgubilo stalne stanovnike kao rezultat stalnog smanjenja broja stanovnika na svim hrvatskim ostrvima zbog slabe ekonomske aktivnosti<ref name="vjesnik">{{cite web| url = http://dns1.vjesnik.hr/pdf/2006%5C09%5C01%5C02A2.PDF| title = Za otoke milijardu kuna godišnje!| access-date = 2. 10. 2006| author = Bojan Treglav| date = 1. 9. 2006| format = PDF| publisher = Vjesnik| page = 2}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> i preseljavanja najstarijih stanovnika s najopustjelijih ostrva u staračke domove na obližnjim ostrvima. Godine 2012. zabilježeno je da je još jedno hrvatsko ostrvo dobilo stalnog stanovnika – [[Veliki Budikovac]].<ref name="HRT">[[HRT]] – emisija o turizmu, emitirana u razdoblju od 11. do 17. jula 2012.</ref> Hrvatska ostrva naseljena su od vremena [[Antička Grčka|antičke Grčke]] (naprimjer, [[Hvar]] je već bio naseljen između 3500. p. n. e. i 2500. p. n. e.<ref name="hvar-povijest">{{cite web | url = http://wwww.hvar.hr/Po%C4%8Detna/povijest/tabid/1133/Default.aspx | title = Povijest | access-date = 2. 10. 2006 | year = 2005 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080926165527/http://wwww.hvar.hr/Po%C4%8Detna/povijest/tabid/1133/Default.aspx | archive-date=26. 9. 2008 | url-status = dead }}</ref> kada je [[Dionizije I Sirakuški|Dionizije I]] iz [[Sirakuza|Sirakuze]] osnovao tamo [[kolonija (politika)|koloniju]] u [[4. vijek p. n. e.|4. stoljeću p. n. e.]]<ref name="hvar-povijest" /><ref name="vis-povijest">{{cite web | url = http://nautic-apartments.com/hrv/povijest.htm | title = Povijest otoka Visa | access-date = 2. 10. 2006 | author = Dražen Gazija | archive-url = https://web.archive.org/web/20080316122205/http://nautic-apartments.com/hrv/povijest.htm | archive-date=16. 3. 2008 | url-status = dead }}</ref>). Glavne [[industrija|industrije]] na ostrvima su [[poljoprivreda]] (primarno [[vinogradarstvo]] i [[maslinarstvo]]), [[ribarstvo]] i [[turizam]]. Lokalna ekonomija relativno je nerazvijena, tako da [[Vlada Republike Hrvatske|hrvatska vlada]] pruža razne oblike podrške i zaštite kroz Zakon o otocima da bi stimulirala ekonomiju na njima, što uključuje ukidanje [[mostarina|mostarine]] i jeftinije ili besplatne karte za [[trajekt]]e za ostrvljane.<ref>{{cite web | url = http://www.nn.hr/clanci/sluzbeno/1999/0706.htm | title = Zakon o otocima | access-date = 2. 10. 2006 | date = 1. 4. 1999 | publisher = Narodne novine | archive-url = https://web.archive.org/web/20050920044110/http://www.nn.hr/clanci/sluzbeno/1999/0706.htm | archive-date=20. 9. 2005 | url-status = dead }}</ref> <div style="float:right"> '''Legenda gustoće naseljenosti'''<br> {{Legenda|#FFE4E4|0–10 st/km²|border=1px solid #AAAAAA}} {{Legenda|#FFB7B7|10–50 st/km²|border=1px solid #AAAAAA}} {{Legenda|#FF7D7D|50–100 st/km²|border=1px solid #AAAAAA}} {{Legenda|#FF4E4E|100–150 st/km²|border=1px solid #AAAAAA}} {{Legenda|#FF0000|150+ st/km²|border=1px solid #AAAAAA}} </div>[[Datoteka:MURVICA BEACH.JPG|desno|mini|250px|Plaža na [[Brač]]u]] [[Datoteka:Kornati 2.JPG|desno|mini|250px|[[Kornati|Kornatska ostrva]]]] [[Datoteka:Vis - Way to Smricevica.JPG|desno|mini|250px|Šuma na [[Vis]]u]] [[Datoteka:Otok Rab 02.jpg|desno|mini|250px|[[Rab]]]] [[Datoteka:Vis vineyard.JPG|desno|mini|250px|[[Vinograd]] na [[Vis]]u]] <onlyinclude> {| class="wikitable sortable" |- ! # ! Ostrvo ! Broj<br />stanovnika<ref name="yearbook" /> ! Površina<ref name="yearbook" /><br /><small>(km²)</small> ! Najviša tačka<ref name="yearbook" /><br /><small>([[metar]]a)</small> ! Gustoća<br />naseljenosti<br /><small>(st<br/>km²)</small> |- | 1. | [[Krk]] |align="right"| 17.860 |align="right"| 405,78 |align="right"| 568 |align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 44,0 |- | 2. | [[Korčula]] |align="right"| 16.182 |align="right"| 276,03 |align="right"| 569 |align="right" bgcolor="#FF7D7D" | 58,6 |- | 3. | [[Brač]] | align="right"| 14.031 | align="right"| 394,57 | align="right"| 780 | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 35,6 |- | 4. | [[Hvar]] | align="right"| 11.103 | align="right"| 299,66 | align="right"| 628 | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 37,1 |- | 5. | [[Rab]] | align="right"| 9.480 | align="right"| 90,84 | align="right"| 410 | align="right" bgcolor="#FF4E4E" | 104,4 |- | 6. | [[Pag]] | align="right"| 8.398 | align="right"| 284,56 | align="right"| 349 | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 29,5 |- | 7. | [[Lošinj]] | align="right"| 7.771 | align="right"| 74,68 | align="right"| 589 | align="right" bgcolor="#FF4E4E" | 104,1 |- | 8. | [[Ugljan]] | align="right"| 6.182 | align="right"| 50,21 | align="right"| 286 | align="right" bgcolor="#FF4E4E" | 123,1 |- | 9. | [[Murter]] | align="right"| 5.060 | align="right"| 18,60 | align="right"| 125 | align="right" bgcolor="#FF0000" | 272,0 |- | 10. | [[Čiovo]] | align="right"| 4.455 | align="right"| 28,80 | align="right"| 217 | align="right" bgcolor="#FF0000" | 154,7 |- | 11. | [[Vis]] | align="right"| 3.617 | align="right"| 90,26 | align="right"| 587 | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 40,1 |- | 12. | [[Cres]] | align="right"| 3.184 | align="right"| 405,78 | align="right"| 639 | align="right" bgcolor="#FFE4E4" | 7,8 |- | 13. | [[Pašman]] | align="right"| 2.711 | align="right"| 63,34 | align="right"| 272 | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 42,8 |- | 14. | [[Dugi otok]] | align="right"| 1.772 | align="right"| 114,44 | align="right"| 337 | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 15,5 |- | 15. | [[Vir (ostrvo)|Vir]] | align="right"| 1.608 | align="right"| 22,38 | align="right"| 112 | align="right" bgcolor="#FF7D7D" | 71,9 |- | 16. | [[Šolta]] | align="right"| 1.479 | align="right"| 58,98 | align="right"| 236 | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 25,1 |- | 17. | [[Mljet]] | align="right"| 1.111 | align="right"| 100,41 | align="right"| 513 | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 11,1 |- | 18. | [[Lastovo]] | align="right"| 835 | align="right"| 46,87 | align="right"| 415 | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 17,8 |- | 19. | [[Iž]] | align="right"| 557 | align="right"| 17,59 | align="right"| 168 | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 31,7 |- | 20. | [[Prvić]] | align="right"| 453 | align="right"| 2,37 | align="right"| 75 | align="right" bgcolor="#FF0000" | 191,1 |- | 21. | [[Šipan]] | align="right"| 436 | align="right"| 15,81 | align="right"| 224 | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 27,6 |- | 22. | [[Koločep]] | align="right"| 294 | align="right"| 2,4<ref name="Kolocep">{{cite web| url = http://peljar.cvs.hr/show_place_info.php?id=189| title = Koločep |website = peljar.cvs.hr| access-date = 2. 10. 2006}}</ref> | align="right"| 125<ref name="Kolocep" /> | align="right" bgcolor="#FF4E4E" | 122,5 |- | 23. | [[Zlarin]] | align="right"| 276 | align="right"| 8,19 | align="right"| 169 | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 33,7 |- | 24. | [[Lopud]] | align="right"| 269 | align="right"| 4,63<ref name="Lopud">{{cite web| url = http://www.lopud.nl/lopud/basis-cr.htm| title = Otok Lopud, Dubrovnik| access-date = 2. 10. 2006| archive-date = 5. 2. 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120205182223/http://www.lopud.nl/lopud/basis-cr.htm| url-status = dead}}</ref> | align="right"| 216<ref name="Lopud" /> | align="right" bgcolor="#FF7D7D" | 58,1 |- | 25. | [[Silba]] | align="right"| 265 | align="right"| 14,98 | align="right"| 83 | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 17,7 |- | 26. | [[Vrgada]] | align="right"| 242 | align="right"| 3,7<ref name="Vrgada">{{cite web | url = http://peljar.cvs.hr/show_place_info.php?id=111 | title = Vrgada |website = peljar.cvs.hr| access-date = 2. 10. 2006}}</ref> | align="right"| 115<ref name="Vrgada" /> | align="right" bgcolor="#FF7D7D" | 65,4 |- | 27. | [[Krapanj]] | align="right"| 237 | align="right"| 0,36<ref name="Krapanj">{{cite web| url = http://www.tz-brodarica.hr/hrv/| title = Turistička zajednica Brodarica - Krapanj| access-date = 2. 10. 2006| archive-url = https://web.archive.org/web/20090408054731/http://www.tz-brodarica.hr/hrv/| archive-date=8. 4. 2009| url-status = dead}}</ref> | align="right"| 1,5<ref name="Krapanj" /> | align="right" bgcolor="#FF0000" | 658,3 |- | 28. | [[Molat]] | align="right"| 207 | align="right"| 22,82 | align="right"| 148 | align="right" bgcolor="#FFE4E4" | 9,1 |- | 29. | [[Ist]] | align="right"| 202 | align="right"| 9,7<ref name="Ist">{{cite web| url = http://peljar.cvs.hr/show_place_info.php?id=164| title = Ist |website = peljar.cvs.hr| access-date = 2. 10. 2006}}</ref> | align="right"| 174<ref name="Ist" /> | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 20,8 |- | 30. | [[Susak]] | align="right"| 188 | align="right"| 3,8<ref name="Susak">{{cite web| url = http://peljar.cvs.hr/show_place_info.php?id=68| title = Susak |website = peljar.cvs.hr| access-date = 2. 10. 2006}}</ref> | align="right"| 98<ref name="Susak" /> | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 49,5 |- | 31. | [[Drvenik Veli]] | align="right"| 168 | align="right"| 12,07 | align="right"| 178 | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 13,9 |- | 32. | [[Olib]] | align="right"| 147 | align="right"| 26,09 | align="right"| 74 | align="right" bgcolor="#FFE4E4" | 5,6 |- | 33. | [[Kaprije]] | align="right"| 143 | align="right"| 6,97 | align="right"| 132 | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 20,5 |- | 34. | [[Žirje]] | align="right"| 124 | align="right"| 15,06 | align="right"| 134 | align="right" bgcolor="#FFE4E4" | 8,2 |- | 35. | [[Ilovik]] | align="right"| 104 | align="right"| 5,2<ref name="Ilovik">{{cite web| url = http://peljar.cvs.hr/show_place_info.php?id=163| title = Ilovik |website = peljar.cvs.hr| access-date = 2. 10. 2006}}</ref> | align="right"| 92<ref name="Ilovik" /> | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 20,0 |- | 36. | [[Rava]] | align="right"| 98 | align="right"| 3,6<ref name="Rava">{{cite web| url = http://peljar.cvs.hr/show_place_info.php?id=38| title = Rava |website = peljar.cvs.hr| access-date = 2. 10. 2006}}</ref> | align="right"| 98<ref name="Rava" /> | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 27,2 |- | 37. | [[Unije]] | align="right"| 90 | align="right"| 16,92 | align="right"| 132 | align="right" bgcolor="#FFE4E4" | 5,3 |- | 38. | [[Premuda]] | align="right"| 58 | align="right"| 9,25 | align="right"| 88 | align="right" bgcolor="#FFE4E4" | 6,3 |- | 39. | [[Drvenik Mali]] | align="right"| 54 | align="right"| 3,3<ref name="Drvenik Mali">{{cite web| url = http://peljar.cvs.hr/show_place_info.php?id=212| title = Drvenik Mali |website = peljar.cvs.hr| access-date = 2. 10. 2006}}</ref> | align="right"| 79<ref name="Drvenik Mali" /> | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 16,4 |- | 40. | [[Sestrunj]] | align="right"| 48 | align="right"| 11,1<ref name="Sestrunj">{{cite web| url = http://peljar.cvs.hr/show_place_info.php?id=49| title = Sestrunj |website = peljar.cvs.hr| access-date = 2. 10. 2006}}</ref> | align="right"| 185<ref name="Sestrunj" /> | align="right" bgcolor="#FFE4E4" | 4,3 |- | 41. | [[Zverinac]] | align="right"| 48 | align="right"| 4,2<ref name="Zverinac">{{cite web| url = http://peljar.cvs.hr/show_place_info.php?id=123| title = Zverinac |website = peljar.cvs.hr| access-date = 2. 10. 2006}}</ref> | align="right"| 111<ref name="Zverinac" /> | align="right" bgcolor="#FFB7B7" | 11,4 |- | 42. | [[Rivanj]] | align="right"| 22 | align="right"| 4,4<ref name="Rivanj">{{cite web| url = http://peljar.cvs.hr/show_place_info.php?id=40| title = Rivanj |website = peljar.cvs.hr| access-date = 2. 10. 2006}}</ref> | align="right"| 112<ref name="Rivanj" /> | align="right" bgcolor="#FFE4E4" | 5,0 |- | 43. | [[Biševo]] | align="right"| 19 | align="right"| 5,8<ref name="Biševo">{{cite web| url = http://peljar.cvs.hr/show_place_info.php?id=140| title = Biševo |website = peljar.cvs.hr| access-date = 2. 10. 2006}}</ref> | align="right"| 239<ref name="Biševo" /> | align="right" bgcolor="#FFE4E4" | 3,3 |- | 44. | [[Ošljak]] | align="right"| 18 | align="right"| 0,33 | align="right"| 90 | align="right" bgcolor="#FF7D7D" | 54,5 |- | 45. | [[Vele Srakane]] | align="right"| 8 | align="right"| 1,15<ref name="Vele Srakane">{{cite web| url = http://peljar.cvs.hr/show_place_info.php?id=653| title = Vele Srakane |website = peljar.cvs.hr| access-date = 2. 10. 2006}}</ref> | align="right"| 59<ref name="Vele Srakane" /> | align="right" bgcolor="#FFE4E4" | 5,3 |- | 46. | [[Kornat]] | align="right"| 7 | align="right"| 32,30 | align="right"| 237 | align="right" bgcolor="#FFE4E4" | 0,2 |- | 47. | [[Male Srakane]] | align="right"| 2 | align="right"| 0,61<ref>[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=14783 Coastline lenghts and areas of islands in the Croatian part of the Adriatic Sea determined from the topographic maps at the scale of 1:25 000]</ref> | align="right"| 40<ref>{{cite web| url = http://www.diver.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=3&Itemid=8| title = DSC Mali Lošinj| access-date = 2. 10. 2006| publisher = DSC Lošinj| archive-url = https://web.archive.org/web/20091108174602/http://www.diver.hr/index.php?option=com_content&task=view&id=3&Itemid=8| archive-date=8. 11. 2009| url-status = dead}}</ref> | align="right" bgcolor="#FFE4E4" | 3,27 |- | 48. | [[Sveti Andrija (Rovinj)|Sveti Andrija]] | align="right"| 1 | align="right"| 0,14<ref>{{cite web| url = http://peljar.cvs.hr/show_place_info.php?id=433| title = Sveti Andrija |website = peljar.cvs.hr| access-date = 2. 10. 2006}}</ref> | align="right"| 30 | align="right" bgcolor="#FFE4E4" | 7,1 |- | 49. | [[Veliki Budikovac]] | align="right"| 1+<ref name="HRT"/> | align="right"| 0,317 | align="right"| ? | align="right" bgcolor="#FFE4E4" | |- |50 |[[Vrnik]] | align="right"| ? | align="right"| 0,282 | align="right"| ? | align="right"| ? |} == Reference == {{refspisak}} {{Naseljena ostrva u Hrvatskoj}} [[Kategorija:Ostrva u Hrvatskoj|Hrvatska ostrva]] 7xyye4xt9fy4wyaibq1e22osj7r62sk Tet ofanziva 0 454428 3848467 3845355 2026-05-22T06:26:31Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848467 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rat | sukob = Tet ofanziva | dio = [[Vijetnamski rat]] | slika = [[Datoteka:Tet Offensive map.png|300px]] | opis_slike = Mapa na kojoj su označena područja u kojima je došlo do većih borbenih djelovanja tokom Tet ofanzive | datum = Prva faza: 30. januar – 28. mart 1968.<br>Druga faza: 5. maj – 15. juni 1968.<br>Treća faza: 9. august – 23. septembar 1968. | mjesto = [[Južni Vijetnam]] | casus = | rezultat = Južnovijetnamsko-američka taktička pobjeda; sjevernovijetnamska propagandna, politička i strateška pobjeda.<ref>{{cite web |url=http://www.history.com/topics/tet-offensive |title=Tet Offensive |website=history.com}}</ref> *Teški gubici na obje strane. *Odbijena sjevernovijetnamska invazija. | posjed = | strana1 = {{ZID|Južni Vijetnam}}<br>{{ZID|SAD}}<br>Ostali:<br>{{ZID|Australija}}<br>{{ZID|Južna Koreja}}<br>{{ZID|Novi Zeland}}<br>{{ZID|Tajland}} | strana2 = [[Datoteka:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|25px]] [[Việt Cộng]]<br>{{ZD|Vijetnam}} [[Sjeverni Vijetnam]] | strana3 = | komandant1 = {{ZD|Južni Vijetnam}} [[Nguyễn Văn Thiệu]]<br>{{ZD|Južni Vijetnam}} [[Cao Văn Viên]]<br>{{ZD|SAD}} [[Lyndon B. Johnson]]<br>{{ZD|SAD}} [[William Westmoreland]]<br>{{ZD|Južna Koreja}} [[Chae Myung-shin]] | komandant2 = {{ZD|Vijetnam}} [[Lê Duẩn]]<br>{{ZD|Vijetnam}} [[Lê Đức Thọ]]<br>{{ZD|Vijetnam}} [[Văn Tiến Dũng]]<br>[[Datoteka:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|25px]] [[Hoàng Văn Thái]]<br>[[Datoteka:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|25px]] [[Trần Văn Trà]] | komandant3 = | snage1 = ~1.000.000 | snage2 = Prva faza: ~80.000<br>Ukupno: između 323.000 i 595.000 | snage3 = | žrtve1 = '''Prva faza:'''<br>{{ZD|Južni Vijetnam}} 4.954 poginulih<br>15.917 ranjenih<br>926 nestalih<br>'''Ostali:'''<br>4.124 poginulih<br>19.295 ranjenih<br>604 nestala<br>'''Ukupno u prvoj fazi:'''<br>9.078 poginulih<br>35.212 ranjenih<br>1.530 nestalih<br>123 letjelice uništene, 214 teško oštećeno i 215 srednje oštećeno<br>'''Ukupan broj žrtava u sve tri faze:'''<br>Nepoznato | žrtve2 = '''Prva faza:'''<br>5.000–17.000 poginulih<br>10.000–20.000 ranjenih<br>najmanje 7.000 zarobljenih<br>'''Ukupan broj žrtava u sve tri faze:'''<br>45.267 poginulih<br>61.267 ranjenih<br>5.070 nestalih | žrtve3 = | karta_država = | karta_lat = | karta_long = | napomena = '''Civilne žrtve:''' 14.000 ubijenih i 24.000 ranjenih }} '''Tet ofanziva''' ([[Vijetnamski jezik|vijetnamski]]: ''Sự kiện Tết Mậu Thân 1968''), poznata i kao '''Generalna ofanziva''', bila je jedna od najvećih vojnih kampanja u [[Vijetnamski rat|Vijetnamskom ratu]]. Počela je 30. januara 1968. serijom iznenadnih napada jedinica [[Việt Cộng]]a i [[Sjeverni Vijetnam|sjevernovijetnamske]] [[Vijetnamska narodna armija|Narodne armije]] na vojne i civilne komandne i kontrolne centre širom [[Južni Vijetnam|Južnog Vijetnama]]. Ime je dobila po prazniku [[Tết]], Vijetnamskoj novoj godini, kada su se desili prvi napadi.<ref name="state tet offensive">{{cite web | url=https://history.state.gov/milestones/1961-1968/tet | title=U.S. Involvement in the Vietnam War: The Tet Offensive, 1968 | publisher=United States Department of State | access-date=10. 7. 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181228012036/https://history.state.gov/milestones/1961-1968/tet | archive-date=28. 12. 2018 | url-status=dead }}</ref> Ofanziva je preuranjeno počela u kasnim noćnim satima u zonama odgovornosti [[1. korpus Armije Republike Vijetnam|1.]] i [[2. korpus Armije Republike Vijetnam|2. korpusa]] [[Armija Republike Vijetnam|Armije Republike Vijetnam]], što je dozvolilo južnovijetnamskim i američkim snagama da pripreme odbrambene mjere. Glavni napad počeo je sljedećeg jutra. Ofanziva je obuhvatala cijelu državu i bila je dobro koordinisana; više od 80.000 sjevernovijetnamskih i vojnika Việt Cộnga napalo je stotinjak gradova, uključujući 36 od 44 pokrajinska glavna grada, pet od šest autonomnih gradova i 72 od 245 distriktnih gradova. Ovo je bila najveća vojna operacija u Vijetnamskom ratu dotad. [[Hanoi|Hà Nội]] je ofanzivu pokrenuo s vjerovanjem da će ofanziva izazvati ustanak i dovesti do pada južnovijetnamske vlade. Iako su početni napadi iznenadili američke i južnovijetnamske snage i uzrokovali privremeni pad nekoliko gradova, one su se brzo regrupisale, odbile napade i nanijele teške gubitke jedinicama Sjevernog Vijetnama i Việt Cộnga. Očekivani ustanak nije se desio. Tokom [[Bitka za Huế|bitke za Huế]], jednomjesečne intenzivne borbe rezultirale su uništenjem grada. Tokom okupacije grada, sjevernovijetnamski vojnici [[Masakr u Huếu|pogubili]] su više hiljada ljudi. Borbe oko američke baze u [[Bitka kod Khe Sanha|Khe Sanhu]] nastavile su se još dva mjeseca. Ofanziva je bila vojni poraz za Sjeverni Vijetnam. Ipak, general [[William Westmoreland|Westmoreland]] smatrao je da je za poraz Sjevernog Vijetnama potrebno još 200.000 vojnika i aktivacija rezervista.<ref>{{cite web|url=https://www.u-s-history.com/pages/h1862.html|title=Tet Offensive|author=|date=|website= u-s-history.com}}</ref> Ofanziva je imala jak efekt na američku vladu i šokirala je američku javnost, čija je podrška za rat ubrzo opala. Pojam "Tet ofanziva" uglavnom se koristi za januarske i februarske borbe mada može podrazumijevati i [[Majska ofanziva|Majsku]] i [[Augustovska ofanziva|Augustovsku ofanzivu]]. == Pozadina == === Sjedinjene Američke Države === Tokom jeseni 1967, pitanje da li američka strategija iscrpljivanja uspijeva u Južnom Vijetnamu mučilo je američku javnost i administraciju predsjednika [[Lyndon B. Johnson|Lyndona B. Johnsona]]. General Westmoreland, vrhovni komandant američkih jedinica u Vijetnamu, vjerovao je da će Amerikanci rat dobiti ukoliko broj ubijenih ili zarobljenih neprijatelja bude veći od broja regrutovanih. U septembru, došlo je do susreta predstavnika obavještajnih službi [[Military Assistance Command, Vietnam|MACV-a]] i [[Centralna obavještajna agencija|CIA-e]] u vezi izrade obavještajne procjene koju bi koristila administracija kao mjerilo američke uspješnosti u ratu. Prema procjenama CIA-e, broj pripadnika Việt Cộnga u Južnom Vijetnamu bio je 430.000, dok su obavještajne službe MACV-a držale da broj ne može biti veći od 300.000. Westmoreland je bio duboko zabrinut o tome kakav bi utjecaj procijenjeno povećanje broja neprijatelja imalo na američku javnost, s obzirom da je ono predstavljalo dokaz da Sjevernovijetnamci imaju i sposobnost i volju da nastave dugoročni rat iscrpljivanja. [[Datoteka:Gen William C Westmoreland.jpg|mini|lijevo|General William Westmoreland, vrhovni komandant američkih snaga u Vijetnamu.]] MACV je u maju pokušao izboriti kompromis sa CIA-om tvrdeći da Việt Cộng ne predstavlja ozbiljnu vojnu snagu, već u osnovi petu kolonu koja se koristi za prikupljanje informacija. CIA je ovu tvrdnju smatrala smiješnom, jer su gerilci bili odgovorni za polovinu američkih žrtava. [[George Carver]], CIA-in zamjenik direktora za vijetnamska pitanja, dobio je zadatak da posreduje u sporu. Carver je u septembru smislio kompromis prema kojem broj gerilaca neće biti uključen u ukupan broj neprijatelja, ali će pozicija agencije biti objašnjena u dodatku. George Allen, Carverov zamjenik, smatrao je [[Richard Helms|Richarda Helmsa]], direktora agencije, odgovornim za kapitulaciju jer nije želio da se agencija protivi političkim interesima administracije. Tokom druge polovine 1967, administracija je postala alarmirana usljed kritika i smanjenja podrške za politiku koja se vodi u Vijetnamu. Prema anketama, broj Amerikanaca koji su vjerovali da je napravljena greška slanjem trupa u Vijetnam porastao je sa 25% 1965. na 45% u decembru 1967. Ovaj trend rastao je prije svega zbog velikog broja žrtava, povećanja poreza i osjećaja da se rat ne bliži kraju. Iz tog razloga administracija je pokrenula "Ofanzivu uspjeha", koncentrisani pokušaj da se promjeni javna percepcija da je rat dosegao mrtvu tačku i da se Amerikanci ubijede da politika administracije uspijeva. Pod vodstvom savjetnika za nacionalnu bezbjednost [[Walt Whitman Rostow|Walta W. Rostowa]], mediji su bili preplavljeni valom optimizma. U [[Kongres Sjedinjenih Američkih Država|Kongresu]] i u medijima korišten je svaki statistički pokazatelj napretka, poput omjera ubijenih, ukupnog broja ubijenih i pacifikacije sela. "Počinjemo dobijati ovu borbu", izjavio je potpredsjednik [[Hubert Humphrey]] na [[NBC]]-jevoj emisiji ''Today'' sredinom novembra. Kampanja je vrhunac dosegla krajem novembra, kada je Johnson pozvao Westmorelanda i novog ambasadora [[Ellsworth Bunker|Ellswortha Bunkera]] u Washington na procjenu stanja. Po dolasku, obojica su poduprla tvrdnje administracije o uspjehu. Iz [[Hồ Chí Minh (grad)|Sài Gòna]], [[Robert Komer]] tvrdio je da program [[CORDS]] za pacifikaciju ruralnih područja uspijeva te da je 68% stanovništva Južnog Vijetnama pod kontrolom vlade iz Sài Gòna, a samo 17% pod kontrolom Việt Cộnga. General [[Bruce Palmer Jr.]] tvrdio je da je Việt Cộng poražen jer, nakon promjene strategije i povlačenja s obale u planine, nema mogućnosti opskrbljivanja i regrutovanja. Westmoreland je bio još odlučniji u svojim izjavama. U obraćanju 21. novembra tvrdio je da su komunisti "nesposobni organizovati veću ofanzivu. Apsolutno sam siguran da, dok je 1965. neprijatelj pobjeđivao, danas sigurno gubi. Došli smo do bitne tačke gdje kraj rata dolazi u vidokrug". Do kraja godine podrška administraciji porasla je za 8%, ali i pored toga, prema anketi Gallupa, u januaru 1968. 47% Amerikanaca nije podržavalo način vođenja rata. Tokom intervjua za ''[[Time (časopis)|Time]]'' Westmoreland je pozvao komuniste da napadnu: "Nadam se da će pokušati nešto jer mi tražimo borbu". === Sjeverni Vijetnam === ==== Partijska politika ==== Planiranje u Hà Nộiu za zimsku i proljetnu ofanzivu 1968. počelo je početkom 1967. i nastavilo se sve do početka 1968. Prema američkim izvorima, vijetnamski historičari s oklijevanjem pišu o procesu planiranja ofanzive. U službenoj vijetnamskoj literaturi, odluka da se pokrene Tet ofanziva predstavlja se kao rezultat američkog neuspjeha da brzo pobjedi rat, neuspjeha američke kampanje bombardovanja Sjevernog Vijetnama i anti-ratnog raspoloženja koje je vladalo među američkim stanovništvom. Međutim, odluka da se izvrši ofanziva bila je mnogo komplikovanija. Odluka je signalizirala kraj žestoke, decenijama duge debate prvo između dvije, a kasnije među tri frakcije u sjevernovijetnamskoj vladi. Umjerena skupina smatrala je da ekonomska održivost Sjevernog Vijetnama treba biti ispred masovnog i konvencionalnog rata na jugu i uglavnom se zalagala za [[Sovjetski Savez|sovjetsku]] liniju mirnog suživota i ujedinjenja Vijetnama kroz politička sredstva. Ovu grupu predvodili su partijski teoretičar [[Trường Chinh]] i ministar odbrane [[Võ Nguyên Giáp]]. S druge strane, militantna skupina slijedila je [[Kina|kinesku]] liniju, protivila se pregovorima s Amerikancima i zalagala se za ujedinjenje kroz vojna sredstva. Ovu grupu predvodili su generalni sekretar Centralnog komiteta [[Komunistička partija Vijetnama|Komunističke partije]] [[Lê Duẩn]], [[Lê Đức Thọ]] i [[Nguyễn Chí Thanh]], komandant [[Centralni izvršni komitet za Južni Vijetnam|Centralnog izvršnog komiteta za Južni Vijetnam]]. Od početka do sredine 1960-ih, militanti su kontrolisali pravac rata u Južnom Vijetnamu. Sljedbenici kineske linije zasnovali su svoju strategiju protiv Amerikanaca na akcijama velikih razmjera umjesto iscrpljujućeg gerilskog rata kojeg je zagovarao [[Mao Zedong]]. Ipak, do 1966–1967, nakon masovnih žrtava, neuspjeha na bojnom polju i uništenja sjevernovijetnamske ekonomije usljed američkog bombardovanja, prevladalo je shvatanje da će Hà Nội, ako se tadašnji trendovi nastave, s vremenom izgubiti resurse neophodne za utjecaj na vojnu situaciju na jugu. Rezultat toga bili su pozivi umjerene skupine na pregovore i reviziju strategije. Smatrali su da je povratak na gerilsko ratovanje prikladan jer se Amerikanci ne mogu poraziti konvencionalno. Također su smatrali da je politika protiv pregovora pogrešna. Tokom 1967. stvari su postale toliko loše na ratištu da je Lê Duẩn naredio Thanhu da inkorporira aspekte dugoročnog gerilskog ratovanja u svoju strategiju. Tokom istog perioda pojavila se i treća skupina, centristi, predvođena predsjednikom [[Hồ Chí Minh]]om, Lê Đức Thoom i ministrom vanjskih poslova [[Nguyễn Duy Trinh]]om, koja je pozvala na pregovore. Od oktobra 1966. do aprila 1967, u štampi i na radiju vodila se javna debata o vojnoj strategiji između Thanha i njegovog rivala za vojnu prevlast, Giápa. Giáp se zalagao za odbrambenu, uglavnom gerilsku strategiju. Thanhova pozicija bila je da se Giáp i njegovi sljedbenici previše osvrću na sopstvena iskustva tokom [[Prvi indokineski rat|Prvog indokineskog rata]] i da su previše "konzervativni i zarobljenici starih metoda i bivših iskustava... mehanički ponavljajući prošlost". Prepirke oko vojne strategije imale su i jak spoljašnji elemenat, s obzirom da je Sjeverni Vijetnam, poput Južnog, bio ovisan o stranoj vojnoj i ekonomskoj pomoći. Velika većina vojne opreme dobijena je ili od Sovjetskog Saveza ili od Kine. [[Peking]] se zalagao za dugoročni rat [[Maoizam|maoističkog]] modela, strahujući da bi konvencionalni rat mogao uvući Kinu, kao što se desilo tokom [[Korejski rat|Korejskog rata]]. Kinezi su se protivili i pregovorima sa neprijateljem. [[Moskva]] je, na drugu stranu, zagovarala pregovore, ali je istovremeno naoružavala sjevernovijetnamske jedinice da vode konvencionalni rat sovjetskog modela. Kako bi se "slomila volja domaćih neprijatelja i reafirmisala autonomija nasuprot stranih saveznika", 27. jula 1967. uhapšeno je na stotine pro-sovjetski nastrojenih članova partije, oficira i inteligencije. Sva hapšenja izvršena su na bazi stavova uhapšenih individualaca o izboru taktike i strategije za predloženu generalnu ofanzivu. Ovime se politika militanata zacementirala kao strategija Hà Nộia. Do novih hapšenja došlo je u novembru i decembru. ==== Generalna ofanziva i ustanak ==== [[Datoteka:T4 Vietcong Tet Offensive.jpg|mini|desno|Borci Việt Cộnga prije odlaska za Sài Gòn.]] Operacioni plan generalne ofanzive i ustanka porijeklo vodi od prijedloga Thanhovog Centralnog izvršnog komiteta iz aprila 1967. koji je proslijeđen u Hà Nội narednog mjeseca. Thanh je potom pozvan u glavni grad da svoj koncept lično objasni Centralnoj vojnoj komisiji. Na sastanku u julu, Thanh je izvjestio Politbiro o svom planu. Naveče 6. jula, nakon što je dobio dozvolu da počne sa pripremama za ofanzivu, Thanh je prisustovao žurci i umro je usljed srčanog udara od pretjeranog opijanja. Nakon hapšenja protivnika, militanti su ubrzali pripreme za ofanzivu. Zaključili su da su vlada iz Sài Gòna i američka prisutnost toliko nepopularni među južnjačkim stanovništvom da bi opći napad izazvao spontani ustanak stanovništva, koji bi, ukoliko bi ofanziva bila uspješna, omogućio Sjeveru da ostvari brzu, odlučnu pobjedu. Osnova za takav zaključak uključivala je vjerovanje da južnovijetnamska vojska nije više borbeno efikasna, rezultate predsjedničkih izbora u septembru 1967. (na kojim je [[Nguyễn Văn Thiệu]] osvojio svega oko 35% glasova), [[Budistička kriza|Budističku krizu 1963.]] i [[Budistički ustanak|Budistički ustanak 1966]], anti-ratne demonstracije u Sài Gònu i konstantnu kritiku Thiệuove vlade u južnjačkoj štampi. Takva ofanziva ugušila bi i pozive na pregovore, kritike vojne strategije te kineske i sovjetske spoljašnje utjecaje. [[Datoteka:Viet Cong Sworn In.jpg|mini|lijevo|Pripadnici Việt Cộnga na polaganju zakletve prije Tet ofanzive.]] U oktobru, Politbiro je operaciju zakazao za praznik Tết i ponovo se susreo u decembru da potvrdi odluku koja je formalizirana na 14. plenarnoj sjednici Centralnog komiteta održanoj u januaru 1968. Rezolucija donesena na sjednici učinila je koncesiju centristima saglasivši se da su pregovori mogući, ali se u osnovi centrirala na pokretanju "spontanog ustanka kako bi se ostvarila odlučna pobjeda u najkraćem vremenskom roku". Suprotno od zapadnjačkog vjerovanja, general Giáp nije isplanirao niti je komandovao ofanzivom. Thanhov originalni plan razradio je partijski komitet kojeg je predvodio Thanhov zamjenik [[Phạm Hùng]]. Potom je taj razrađeni prijedlog modificirao Giáp, koji je izgubio većinu članova svog štaba u hapšenjima. Giáp je kombinirao gerilske operacije u nešto što je u osnovi bila konvencionalna ofanziva, a teret podizanja ustanka prebacio je na Việt Cộng, čime bi neuspjeh operacije bio poguban samo za gerilce. Za umjerenu i centrističku struju, ovaj plan ostavljao je mogućnost pregovora i završetka američkog bombardovanja. Samo u očima Việt Cộnga neuspjeh nije bio opcija, dok su se drugi u Politbirou mogli pomiriti sa mnogo manje ambicioznom "pobjedom". [[Datoteka:Tet Offensive Preparation.jpg|mini|desno|Pripadnice Việt Cộnga proučavaju mapu jednog od distrikta Sài Gòna prije Tet ofanzive.]] Službena historija Narodne armije navodi da su ciljevi ofanzive bili: * uništiti i izazvati potpunu dezintegraciju "marionetske" vojske * srušiti "marionetski" režim na svim nivoima i vlast staviti u ruke naroda * istrijebiti značajan dio američkih trupa i uništiti značajan dio američke ratne opreme, kako bi se Amerikanci spriječili u obavljanju političkih i vojnih misija * uništiti američku volju i primorati Ameriku da prihvati poraz u Južnom Vijetnamu i prestane sa svim neprijateljskim akcijama prema Sjeveru * koristeći već nabrojane tačke kao osnovu, postići ciljeve revolucije (nezavisnost, demokratija, mir i neutralnost na Jugu), a potom izvršiti ujedinjenje. Operacijom je predviđena preliminarna faza, tokom koje bi diverzantski napadi duž graničnih područja Južnog Vijetnama odvukli američku pažnju i snage od gradova. Potom bi nastupila generalna ofanziva sa istovremenim napadima na glavne neprijateljske baze i većinu urbanih područja, sa posebnim naglaskom na Sài Gòn i Huế. Značajne snage napadale bi na američku bazu u [[Khe Sanh]]u. Napad na Khe Sanh odvukao bi znatan dio sjevernovijetnamskih vojnika od ofanzive na gradove, ali Giáp ga je smatrao neophodnim za odvraćanje pažnje Amerikancima i zaštitu sopstvenih linija snabdijevanja. Napadi na američke jedinice bili su od sekundarne, ili čak tercijarne važnosti, jer je Giáp za glavni cilj uzimao slabljenje ili uništenje južnovijetnamske vojske i vlade kroz ustanak. Ofanziva je samim tim bila uperena na južnjačku, a ne američku javnost. Postoje kontradiktorni dokazi da li je, ili do kojeg stepena, cilj ofanzive bio utjecati na martovske predizbore i novembarske predsjedničke izbore u Americi. [[Datoteka:NLF Main Force troops.jpg|mini|lijevo|Pripadnici Việt Cộnga poziraju sa novim AK-47 puškama i američkim radijima.]] Prema generalu [[Trần Văn Trà]]u, novom komandantu Centralnog izvršnog komiteta, ofanziva je trebala imati tri faze. Prvu fazu, čiji početak je zakazan za 30. januar, činili bi napadi na gradove, izvršeni uglavnom od jedinica Việt Cộnga. Istovremeno bi započela propagandna ofanziva koja bi pozivala vojnike ARVN-a da dezertiraju i južnjačko stanovništvo na ustanak protiv vlade. Ukoliko generalna ofanziva ne bi ostvarila svoje ciljeve, nastavile bi se operacije sa ciljem da se neprijatelj izmori i da se dođe do sporazumnog rješenja. Početak druge faze zakazan je za 5. maj, a treće za 17. august. Pripreme za ofanzivu uveliko su bile u toku. Logističke pripreme počele su sredinom 1967. Do početka 1968. 81.000 tona zaliha i 200.000 vojnika, uključujući sedam kompletnih regimenata i 20 samostalnih bataljona, premješteno je na jug preko [[Hồ Chí Minhov put|Hồ Chí Minhovog puta]]. Tokom tog procesa, borci Việt Cộnga naoružani su jurišnim puškama [[AK-47]] i raketnim bacačima [[RPG-2|B-40]], čime je ostvarena superiornost u vatrenoj moći nad slabije naoružanim jedinicama ARVN-a. Kako bi zbunio neprijatelja u vezi svojih namjera, Hà Nội je pokrenuo diplomatsku ofanzivu. Ministar vanjskih poslova Trinh saopćio je 30. decembra da bi Sjever ušao u pregovore s Amerikancima ukoliko se okonča bombardovanje. Prema procjenama južnovijetnamskih i američkih vojnih obavještajnih službi, ukupan broj neprijatelja u Južnom Vijetnamu u januaru 1968. iznosio je 323.000, od čega 160.000 pripadnika Việt Cộnga, 130.000 pripadnika Narodne armije i 33.000 pripadnika bataljona podrške i drugih jedinica. Ove jedinice bile su organizovane u devet divizija sa 35 pješadijskih i 20 artiljerijskih ili protivzračnih regimenata koji su i sami bili podijeljeni na 230 pješadijskih i šest inžinjerijskih bataljona. === Nepripremljenost američkih snaga === ==== Sumnje i diverzije ==== Znakovi predstojeće komunističke akcije primjećeni su od strane američkih i južnovijetnamskih obavještajnih službi. Tokom kasnog ljeta i jeseni 1967. obavještajne službe prikupile su niz tragova koji su ukazivali na značajan zaokret u komunističkom strateškom planiranju. Do sredine decembra, sve veći broj dokaza ubijedio je mnoge u Washingtonu i Sài Gònu da se nešto veliko dešava. Tokom tri zadnja mjeseca godine, obavještajne službe uočile su znake ozbiljnih sjevernovijetnamskih priprema. Osim zarobljenih dokumenata (poput kopije ''Rezolucije 13'' koja je zarobljena početkom oktobra), praćene su i neprijateljske logističke operacije. U oktobru, broj vozila uočenih na Hồ Chí Minhovom putu u [[Laos]]u povećao se sa 480, koliko je primjećeno u septembru, na 1.116. U novembru je taj broj iznosio 3.823, a u decembru čak 6.315.<ref>{{cite web |url=http://www.ashbrook.org/publicat/dialogue/hayward-tet.html#2r |title=The Tet Offensive: Dialogues |date=1. 4. 2004 |publisher=Ashbrook Center |access-date=10. 7. 2019 |archive-date=7. 4. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070407171630/http://www.ashbrook.org/publicat/dialogue/hayward-tet.html#2r |url-status=dead }}</ref> Westmoreland je 20. decembra izvjestio Washington da očekuje da Sjevernovijetnamci i Việt Cộng "poduzmu intenzivniji napor širom zemlje, možda maksimalni napor, preko relativno kratkog vremenskog perioda". [[Datoteka:Fred Weyand Vietnam.jpg|mini|desno|General-poručnik [[Frederick Weyand]], komandant američkog [[2. korpus Armije Sjedinjenih Država (Vijetnam)|2. korpusa]].]] I pored svih znakova upozorenja, skala i obim ofanzive iznenadili su saveznike. Prema Hoangu Ngocu Lungu, pukovniku ARVN-a, odgovor leži u obavještajnoj metodologiji, koja je vjerovatni neprijateljski tok akcije bazirala prema mogućnostima, a ne namjerama neprijatelja. Problem su predstavljali i manjak koordinacije i saradnje između različitih obavještajnih grana, i južnovijetnamskih i američkih. Situaciju iz američke perspektive sumirao je obavještajni analitičar MACV-a: "Da smo dobili cijeli plan bitke, ne bi u njega povjerovali. Ne bi nam bio vjerodostojan". Od proljeća do jeseni 1967, američka komanda u Sài Gònu bila je zbunjena serijom akcija iniciranih od Sjevernovijetnamaca i Việt Cộnga u graničnim područjima. Patrola [[Marinski korpus Sjedinjenih Država|marinaca]] izazvala je 24. aprila preuranjenu sjevernovijetnamsku ofanzivu čiji je cilj bilo zauzimanje piste i baze u Khe Sanhu, ključnih tačaka za odbrambene pozicije marinaca u zapadnom dijelu provincije [[Provincija Quảng Trị|Quảng Trị]]. Do završetka borbi u maju, poginulo je 940 Sjevernovijetnamaca i 155 marinaca. U periodu od 49 dana od ranog septembra do oktobra, marinska baza u [[Cồn Tiên]]u, odmah južno od [[Vijetnamska demilitarizovana zona|Demilitarizovane zone]], bila je meta žestokog granatiranja (100–150 granata na dan). Westmoreland je kao odgovor naredio [[Operacija "Neutralize"|Operaciju "Neutralize"]], intenzivnu kampanju vazdušnog bombadovanja od oko 4.000 borbenih letova u i odmah sjeverno od DMZ-a. 27. oktobra, bataljon ARVN-a u [[Provincija Sông Bé|Sông Béu]], glavnom gradu provincije [[Provincija Phước Long|Phước Long]], napadnut je od strane čitavog sjevernovijetnamskog regimenta. Dva dana kasnije, drugi sjevernovijetnamski regiment napao je bazu američkih specijalnih snaga u [[Lộc Ninh]]u, u provinciji [[Provincija Bình Long|Bình Long]]. Ovim napadom započele su borbe koje će trajati deset dana i u kojima će učestvovati elementi američke [[1. pješadijska divizija Armije Sjedinjenih Država|1. pješadijske divizije]] i [[18. divizija Armije Republike Vijetnam|18. divizije]] ARVN-a. U tim borbama poginulo je oko 800 Sjevernovijetnamaca. Najznačajnija od graničnih bitki izbila je u oktobru i novembru oko [[Bitka kod Đắk Tôa|Đắk Tôa]], baze u provinciji [[Provincija Kon Tum|Kon Tum]]. Borbe su trajale 22 dana, a u njima su učestvovali 1. sjevernovijetnamska divizija na jednoj strani te [[4. pješadijska divizija Armije Sjedinjenih Država|4. pješadijska divizija]], [[173. vazdušnodesantna brigada Armije Sjedinjenih Država|173. vazdušnodesantna brigada]] i pješadijski i vazdušnodesantni elementi ARVN-a na drugoj. U ovim borbama poginulo je između 1.200 i 1.600 Sjevernovijetnamaca i 262 američka vojnika. Obavještajci MACV-a bili su zbunjeni mogućim motivima Sjevernovijetnamaca u izazivanju masovnih akcija u zabačenim regionima gdje se američka artiljerijska i vazdušna vatrena moć mogla upotrijebiti neselektivno, što je značilo da taktički i strateški te operacije nisu imale smisla. Ovime su zapravo Sjevernovijetnamci izvršili prvu fazu svoga plana: odvukli su pažnju američke komande i veliki broj američkih trupa od gusto naseljenih obalskih nizina i gradova. Westmoreland je više bio zabrinut situacijom u Khe Sanhu, gdje je 21. januara između 20.000 i 40.000 sjevernovijetnamskih vojnika opkolilo marinski garnizon. MACV je bio ubijeđen da Sjevernovijetnamci planiraju napad i zauzimanje baze kao uvod u opći napad sa ciljem osvajanja dvije najsjevernije provincije Južnog Vijetnama. Kako bi se takva mogućnost spriječila, u zonu odgovornosti 1. korpusa poslato je 250.000 vojnika, uključujući polovinu američkih manevarskih bataljona. Ovaj slijed događaja uznemirio je generala-poručnika [[Frederick Weyand|Fredericka Weyanda]], komandanta američkih jedinica u zoni odgovornosti [[3. korpus Armije Republike Vijetnam|3. korpusa]], koja je uključivala i Sài Gòn. Weyand, bivši obavještajac, bio je zabrinut obrascem komunističkih aktivnosti u svojoj zoni odgovornosti te je 10. januara obavijestio Westmorelanda o svojim brigama. Westmoreland se složio sa njegovom procjenom te je naredio da se 15 američkih bataljona premjesti sa [[kambodža]]nske granice u okolinu Sài Gòna. Kada je ofanziva počela, ukupno 27 manevarskih bataljona branilo je grad i okolinu. Ovo premještanje trupa bila je jedna od najkritičnijih taktičkih odluka rata. ==== Prije ofanzive ==== [[Datoteka:South Vietnam Map.jpg|mini|desno|Zone odgovornosti korpusa u Južnom Vijetnamu.]] Do početka januara 1968, Amerika je u Južni Vijetnam poslala 331.098 pripadnika [[Armija Sjedinjenih Država|Armije Sjedinjenih Država]] i 78.013 marinaca raspoređenih u devet divizija, regiment oklopne konjice i dvije posebne brigade. Osim toga, u Vijetnamu su boravili i [[1. australijska operativna grupa]], regiment [[Kraljevska tajlandska armija|Kraljevske tajlandske armije]], dvije [[Južna Koreja|južnokorejske]] pješadijske divizije i brigada južnokorejskog [[Marinski korpus Republike Koreje|Marinskog korpusa]]. Vojska Južnog Vijetnama imala je oko 350.000 regularaca raspoređenih u Armiji, [[Zračne snage Republike Vijetnam|Zračnim snagama]], [[Mornarica Republike Vijetnam|Mornarici]] i [[Marinska divizija Republike Vijetnam|Marinskoj diviziji]]. Njih su podržavale regionalne i lokalne paravojske organizovane u [[Južnovijetnamske regionalne snage|Južnovijetnamskim regionalnim snagama]] sa 151.000 boraca i [[Južnovijetnamske narodne snage|Južnovijetnamskim narodnim snagama]] sa 149.000 boraca. U danima prije ofanzive, spremnost savezničkih snaga bila je na relativno ležernom nivou. Hà Nội je u oktobru najavio da će poštovati jednosedmično praznično primirje od 27. januara do 3. februara. U skladu s tim, južnovijetnamska vojska spremala je da dozvoli oko polovini svojih snaga odsustvo. Westmoreland, koji je već otkazao primirje u zoni odgovornosti 1. korpusa, tražio je od svojih saveznika da otkažu primirje, ali je predsjednik Thiệu (koji je već skratio primirje na 36 sati) odbio da to uradi, tvrdivši da bi to samo oštetilo moral i išlo u korist komunističkoj propagandi. 28. januara, 11 pripadnika Việt Cộnga zarobljeno je u [[Qui Nhơn]]u sa već pripremljenim audio trakama sa porukama za stanovništvo u "već zauzetim Sài Gònu, Huếu i [[Đà Nẵng]]u". Narednog poslijepodneva, general [[Cao Văn Viên]], komandant južnovijetnamskog Zajedničkog generalštaba, naredio je komandantima četiri korpusa svoje vojske da dovedu svoje trupe u stanje opreza. I pored toga, među vojskom nije vladalo stanje hitnosti. Čak ni Westmoreland nije shvatao potencijalnu opasnost. Naveče 30. januara, 200 američkih oficira, pripadnika obavještajnih službi MACV-a, prisustovalo je žurci na bazenu u svojoj kasarni u Sài Gònu. Westmoreland nije adekvatno svoje brige prenio Washingtonu. Iako je između 25. i 30. januara upozorio predsjednika da će se komunistički napadi većih razmjera desiti u bliskoj budućnosti, njegove opomene bile su ispunjene optimizmom pa je i administracija ofanzivu dočekala nespremno. Niko u Washingtonu i Vijetnamu nije očekivao šta će se desiti. General-poručnik Weyand pozvao je dopisnika [[CBS News]]a Johna Laurenca i reportera ''[[The Washington Post|Washington Posta]]'' Dona Oberdorfera u sjedište 3. korpusa svega sedmicu dana prije ofanzive, kako bi ih obavijestio da će ozbiljan neprijateljski napad desiti "ili prije ili neposredno poslije Tếta". Smatrao je da Vijetnamci gaje previše poštovanja prema prazniku da napadnu tokom istog. == Ofanziva == Prvim valom napada, koji je započeo ubrzo nakon ponoći 30. januara, zahvaćeni su svi glavni gradovi provincija u zoni odgovornosti 2. korpusa i Đà Nẵng u zoni odgovornosti 1. korpusa. Prvo je napadnut [[Nha Trang]], sjedište američkog 1. korpusa, a ubrzo potom i [[Buôn Ma Thuột]], [[Kon Tum]], [[Hội An]], [[Tuy Hòa]], Đà Nẵng, Qui Nhơn i [[Pleiku]]. U svim ovim napadima primijenjen je isti obrazac: minobacački i raketni napadi praćeni su napadima elemenata Việt Cộnga jačine bataljona, kojima su ponekad podršku pružali sjevernovijetnamski regularci. Ove snage bi se ubrzo pridružile lokalnim kadrovima koji su služili kao vodiči koji bi regularce odveli do najvažnijih južnovijetnamskih sjedišta i radio stanica. Operacija, ipak, nije bila dobro koordinisana na lokalnom nivou. Do zore, gotovo sve komunističke jedinice odbijene su od svojih ciljeva. General [[Phillip Davidson]], novi obavještajni šef u MACV-u, obavijestio je Westmorelanda da će se isti napadi desiti u ostatku zemlje tu večer i sutra ujutru. Sve američke jedinice stavljene su na maksimalni oprez, a slična naređenja izdata su i jedinicama ARVN-a. Ipak, i pored toga nije bilo osjećaja hitnosti. Naređenja kojima se otkazuju odsustva došla su ili prekasno ili nisu ispoštovana. [[Datoteka:Tet1968.jpg|mini|desno|upright=1.1|Marinci sa puškama [[M14]] na odbrambenim položajima u selu Hamo.]] U 03:00 31. januara sjevernovijetnamske snage napale su Sài Gòn, [[Chợ Lớn]] i [[Provincija Gia Định|Gia Định]] u Vojnom distriktu glavnog grada; Quảng Trị, Huế, [[Provincija Quảng Tín|Quảng Tín]], [[Tam Kỳ]], [[Quảng Ngãi]] i američke baze u [[Međunarodni aerodrom Phú Bài|Phú Bàiu]] i [[Chu Lai]]u u zoni odgovornosti 1. korpusa; [[Phan Thiết]], [[Tuy Hòa]]u i baze u [[Bồng Sơn]]u i [[Distrikt An Khê|An Khê]]u u zoni odgovornosti 2. korpusa; [[Cần Thơ]] i [[Vĩnh Long]] u zoni odgovornosti [[4. korpus Armije Republike Vijetnam|4. korpusa]]. Narednog dana napadnuti su i [[Biên Hòa]], [[Long Thành]] i [[Provincija Bình Dương|Bình Dương]] u zoni odgovornosti 3. korpusa, te [[Provincija Bến Tre|Kiến Hòa]], [[Provincija Định Tường|Định Tường]], [[Gò Công]], [[Provincija Kiên Giang|Kiên Giang]], [[Vĩnh Bình]], [[Bến Tre]] i [[Kiến Tường]] u zoni odgovornosti 4. korpusa. Posljednji napad početne operacije izvršen je na [[Bạc Liêu]] u zoni odgovornosti 4. korpusa 10. februara. Sveukupno je u napadu učestvovalo oko 84.000 pripadnika Việt Cộnga i sjevernovijetnamskih regularaca, dok su hiljade drugih stajale u rezervi ili blokirale puteve i linije snabdijevanja. Sve veće američke i južnovijetnamske zračne baze bile su raketirane ili na udaru minobacačke vatre. Napadnuta su 64 sjedišta distrikta i brojni drugi manji gradovi. U većini slučajeva, odbranu su predvodili Južnovijetnamci. Lokalne milicije ili jedinice ARVN-a, uz podršku policije, većim dijelom su istjerale napadače nakon dva ili tri dana, neke čak i u par sati. Ipak, žestoke borbe koje su trajale još par dana vođene su u Kon Tumu, Buôn Ma Thuộtu, Phan Thiếtu, Cần Thơu i Bến Treu. Obično je na situaciju velikim dijelom utjecala sposobnost lokalnih komandanata. Tokom ove presudne krize, nijedna južnovijetnamska jedinica nije prešla na stranu komunista. Prema Westmorelandu, on je na napade odgovorio s optimizmom, i u medijima i u izvještajima Washingtonu. Ipak, prema drugim izvještajima bio je "zapanjen da su komunisti mogli koordinisati toliko napada u takvoj tajnosti", te "utučen i duboko potresen". Prema Clarku Cliffordu, u vrijeme početnih napada reakcija američkog vojnog vodstva "približavala se panici". Iako je Westmorelandova ocjena vojne situacije bila tačna, neispravno je insistirao da je glavna meta Khe Sanh, a da je 155 napada izvršenih od strane 84.000 trupa predstavljalo diverziju (tu poziciju držao je najmanje do 12. februara). Reporter ''Washington Posta'' Peter Braestrup sumirao je osjećaje svojih kolega kada je upitao: "Kako može ikakav napad na Sài Gòn, posebno centar Sài Gòna, biti diverzija?". === Sài Gòn === Iako je Sài Gòn bio fokusna tačka ofanzive, komunisti nisu planirali potpuno zauzimanje grada. Napadnuto je šest lokacija u centru: sjedište Zajedničkog generalštaba ARVN-a, zračna baza [[Zračna baza Tân Sơn Nhứt|Tân Sơn Nhứt]], [[Palata nezavisnosti]], [[Ambasada Sjedinjenih Američkih Država u Sài Gònu|američka ambasada]], sjedište Mornarice i nacionalna radio stanica. U ostatku grada, deset lokalnih bataljona Việt Cộnga napalo je centralnu policijsku stanicu i komande oklopnih i artiljerijskih jedinica u [[Distrikt Gò Vấp|Gò Vấpu]]. Prema planu, početne snage trebale su ove objekte zauzeti i držati 48 sati, do dolaska pojačanja. Odbrana Vojnog distrikta glavnog grada bila je primarno južnovijetnamska odgovornost. Na početku ofanzive, grad je branilo osam pješadijskih bataljona ARVN-a uz lokalne policijske snage. Do 3. februara došlo je pojačanje u vidu 15 bataljona ARVN-a, po pet rendžerskih, marinskih i vazdušnodesantnih. U odbrani grada učestvovali su i Amerikanci sa sedam pješadijskih (jedan mehanizovani) i šest artiljerijskih bataljona, uz 716. bataljon vojne policije. Komunisti su planirali koristiti zarobljene tenkove i artiljeriju iz sjedišta oklopnih i artiljerijskih jedinica na sjevernim obodima grada, ali su tenkovi dva mjeseca ranije pomjereni u drugu bazu, dok su iz artiljerijskih komada uklonjeni dijelovi što ih je činilo beskorisnim. [[Datoteka:Black smoke covers areas of the capital city and fire trucks rush to the scenes of fires set during attacks by the Viet - NARA - 541874.jpg|mini|lijevo|Dim iznad Sài Gòna tokom Tet ofanzive.]] Jedna od najvažnijih meta, iz simboličke i propagandističke tačke gledišta, bila je nacionalna radio stanica. Napadači su sa sobom ponijeli traku sa snimljenim govorom Hồ Chí Minha u kojem objavljuje oslobođenje Sài Gòna i poziva na generalni ustanak protiv Thiệuove vlade. Zgradu su zauzeli i držali šest sati. Kada im je ponestajalo municije, osam posljednjih napadača raznijelo je zgradu koristeći eksploziv, ubivši sebe u procesu. Poruku nisu uspjeli emitirati jer su linije između glavnog studija i tornja presječene čim je stanica zauzeta. Američka ambasada, ogromna šestospratna zgrada, kompletirana je tek u septembru prethodne godine. U 02:45 našla se na udaru 19 napadača, koji su eksplozivom napravili rupu u zidu oko ambasade visokom 2,4 m. Nakon što su im oficiri ubijeni u početnom napadu, napadači nisu uspjeli ući u zgradu te su svi pobijeni ili zarobljeni od strane američkih pojačanja koja su na krov zgrade sletjela šest sati kasnije. Do 09:20 zgrada i teren oko nje očišćeni su. Poginulo je pet Amerikanaca. U 03:00 31. januara, 12 napadača približilo se sjedištu Mornarice u dva civilna auta, ubivši dva čuvara na barikadi na Trgu Mê Linh. Zvuk pucnjave upozorio je stražare koji su osigurali kapiju baze i oglasili alarm. Mitraljez lociran na drugom spratu sjedišta onesposobio je oba auta i ubio ili ranio više napadača dok su sigurnosne snage Mornarice pripremale protivnapad. Istovremeno je savjetnik američke Mornarice kontaktirao američku vojnu policiju koja je ubrzo napala pripadnike Việt Cộnga iz okolnih ulica. Ovime je završen napad, u kojem je poginulo osam napadača dok su dva zarobljena. [[Datoteka:ARVN Rangers defend Saigon, Tet Offensive.jpg|mini|desno|Rendžeri ARVN-a u odbrani grada.]] Manje grupe pripadnika Việt Cộnga po čitavom su gradu napadale stanove i kuće vojnika i oficira ARVN-a i distriktne policijske stanice. Svi uhvaćeni vojni oficiri i civilni službenici koji su bili na crnim listama pogubljeni su. Dana 1. februara general [[Nguyễn Ngọc Loan]], načelnik [[Nacionalna policija Republike Vijetnam|Nacionalne policije]], javno je pogubio oficira Việt Cộnga [[Egzekucija Nguyễna Văn Léma|Nguyễna Văn Léma]], uslikanog u civilnoj odjeći, ispred fotografa Edwarda T. Adamsa i filmskog snimatelja. Ta fotografija, pod naslovom ''Sajgonsko smaknuće'', osvojila je [[Pulitzerova nagrada|Pulitzerovu nagradu]] 1969. i smatra se jednim od definirajućih momenata rata zbog utjecaja koji je imala na američku javnost. Neki je čak nazivaju i "slikom koja je izgubila rat".<ref>{{cite web|title=Just How Big an Impact Do Pictures of War Have on Public Opinion?|url=http://historynewsnetwork.org/article/9880|publisher=History News Network}}</ref> Izvan grada, dva bataljona Việt Cộnga napala su sjedište i američki logistički kompleks u [[Long Bình]]u. [[Kamp Lê Văn Duyệt]], sjedište 3. korpusa ARVN-a, i zračna baza [[Zračna baza Biên Hòa|Biên Hòa]] bili su meta po jednog bataljona. Zračnu bazu Tân Sơn Nhứt, na sjeverozapadu grada, napala su tri bataljona. Bataljon padobranaca ARVN-a koji je čekao prijevoz za Đà Nẵng, umjesto toga otišao je direktno u akciju zaustavljanja napada kao podrška američkim jedinicama, 377. sigurnosnoj policijskoj eskadrili Zračnih snaga i 3. eskadronu [[4. konjički regiment Armije Sjedinjenih Država|4. konjičkog regimenta]]. U napadu na Sài Gòn učestvovalo je 35 bataljona Việt Cộnga i Narodne armije. Mnogi od napadača bili su kadrovi koji su godinama radili i živjeli u ili oko glavnog grada. Do zore eliminisana je većina napada u centru grada, ali su žestoke borbe izbile u [[Kinezi|kineskoj]] četvrti Chợ Lớn oko trkačke staze [[Trkačka staza Phú Thọ|Phú Thọ]], jugozapadno od centra. To područje koristili su Việt Cộng i Narodna armija kao komandni i kontrolni centar. Stanovnicima ovog područja naređeno je 4. februara da napuste svoje domove. Borbe u gradu okončane su žestokom bitkom rendžera ARVN-a i jedinica Narodne armije 7. marta. Osim u Huếu i operacija čišćenja terena u i oko Sài Gòna, prva faza ofanzive bila je gotova do druge sedmice februara. Amerikanci procjenjuju da je u prvoj fazi (od 30. januara do 8. aprila) ubijeno 45.000 pripadnika Việt Cộnga i Narodne armije. Godinama se ova brojka smatra pretjerano optimističnom, jer predstavlja preko polovine komunističkih snaga koje su učestvovale u ofanzivi. Novinar i historičar [[Stanley Karnow]] tvrdio je da mu je ova brojka potvrđena u Hà Nộiu 1981. Sam Westmoreland je iznio brojku od 32.000 ubijenih i 5.800 zarobljenih neprijatelja. Južnovijetnamci su imali 2.788 poginulih, 8.299 ranjenih i 587 nestalih u akciji, a Amerikanci i ostali 1.536 poginulih, 7.764 ranjena i 11 nestalih. === Huế === {{Glavni|Bitka za Huế}} U 03:40 maglovitog jutra 31. januara, saveznički položaji sjeverno od rijeke [[Hương]] u gradu Huếu našli su se na udaru dva bataljona 6. regimenta Narodne armije, nakon što su prethodno raketirani i gađani minobacačima. Meta napada bilo je sjedište [[1. divizija Armije Republike Vijetnam|1. divizije]] ARVN-a u [[citadela|citadeli]] [[Carski grad u Huếu|Carski grad]], kompleksu palata, parkova i rezidencija površine tri kvadratne milje, okruženom rovovima i ogromnom tvrđavom koju je početkom [[19. vijek]]a podigao car [[Gia Long]]. Branioci ARVN-a, pod komandom generala [[Ngô Quang Trưởng|Ngôa Quanga Trưởnga]], uspjeli su održati svoje pozicije, ali je veći dio citadele pao u ruke Narodne armije. Na južnoj obali rijeke, 4. regiment Narodne armije pokušao je zauzeti lokalno sjedište MACV-a, ali je napad odbila improvizirana grupa od oko 200 Amerikanaca. Ostatak grada pao je u ruke Narodne armije, koja je napad izvršila sa 7.500 boraca. Obje strane požurile su da pojačaju svoje snage. Bitka za Huế, koja je trajala 25 dana, postala je jedna od najdužih i najkrvavijih pojedinačnih bitki rata.<ref name="hisnet">{{cite web |url=http://www.historynet.com/tet-what-really-happened-at-hue.htm |title=Tet - What Really Happened at Hue |publisher=historynet.com |date=25. 1. 2011}}</ref> Tokom prvih dana okupacije grada od strane Sjevernovijetnamaca, američki obavještajci ogromno su podcijenili broj neprijateljskih vojnika. Westmoreland je obavijestio [[Zajednički komitet načelnika štabova]] da "neprijatelj ima otprilike tri čete u citadeli u Huếu i marinci su poslali bataljon da očisti područje". Prema kasnijoj procjeni, tri marinska i 11 bataljona ARVN-a sukobila su se sa najmanje osam bataljona 6. regimenta Narodne armije i Việt Cộnga, ne uključujući veliki broj trupa izvan grada. [[Datoteka:Hue Massacre Interment.jpg|mini|lijevo|Sahrana preko 300 žrtava [[Masakr u Huếu|masakra]].]] S obzirom da u Huếu nije bilo američkih jedinica, pojačanja su morala doći iz Phú Bàia, udaljenog osam kilometara jugoistočno. Po magli i kiši, jedinice 1. marinske divizije te 1. divizije i Marinskog korpusa ARVN-a grad su čistile ulicu po ulicu, kuću po kuću, smrtonosnom i destruktivnom formom urbanog ratovanja u kojoj američka vojska nije učestvovala još od [[Druga bitka za Seoul|bitke za Seoul]] tokom Korejskog rata i za koju nijedna strana nije bila pripremljena. Zbog loših vremenskih uslova, logističkih problema i historijskog i kulturnog značaja grada, Amerikanci nisu odmah primijenili zračne i artiljerijske udare tako široko kao u drugim gradovima. Snage Việt Cộnga u Huếu brojale su šest bataljona, uz podršku dva regimenta Narodne armije. Kasnije su tokom bitke kao pojačanje iz Khe Sanha došla još tri regimenta. Sjevernovijetnamski plan napada na Huế uključivao je intenzivne pripreme i izviđanja. Preko 190 meta, uključujući sve vojne i vladine instalacije sa obje strane rijeke, napale su 31. januara trupe jačine 5.000 boraca. Druge snage blokirale su puteve, uglavnom autoput 1, onemogućujući dolazak pojačanja. Preko polovine boraca 1. divizije ARVN-a bilo je na prazničnom odsustvu. Komandanti Narodne armije vjerovali su da će se stanovništvo Huếa pridružiti borbi kao dio generalnog ustanka. Izvan grada, elementi [[1. konjička divizija Armije Sjedinjenih Država|1. konjičke]] i [[101. vazdušnodesantna divizija Armije Sjedinjenih Država|101. vazdušnodesantne divizije]] pokušavali su presjeći linije snabdijevanja i dolazak pojačanja Narodne armije. Do tada je već 16 do 18 bataljona Narodne armije (8.000–11.000 boraca) učestvovalo u bitki u ili na prilazima gradu. Dva sjevernovijetnamska regimenta izvršila su forsirani marš od okoline Khe Sanha do Huếa kako bi učestvovala u bitki. Tokom većeg dijela februara, saveznici su se postepeno približavali citadeli, koja je zauzeta tek poslije 25 dana žestokih borbi. Grad je proglašen oslobođenim tek 25. februara, kada su borci 2. bataljona 3. regimenta 1. divizije ARVN-a podigli zastavu Južnog Vijetnama iznad Palate mira. [[Datoteka:Marines Clear Buildings, 2 February 1968 (16428160745).jpg|mini|desno|Marinci napreduju pokraj tenka [[M48 Patton]] tokom bitke.]] Tokom intenzivnih borbi, poginulo je između 1.042 i 5.000 Sjevernovijetnamaca, a zarobljeno je 89. Poginulo je 216 marinaca, dok je 1.609 ranjeno. ARVN je imala gubitke od 421 poginulog, 2.123 ranjena i 31 nestalog. Stradalo je i preko 5.800 civila, dok je 116.000 od 140.000 stanovnika ostalo bez domova. 40–50% grada razrušeno je u borbama. Ubrzo poslije završetka borbi, otkriveno je nekoliko masovnih grobnica (posljednja je otkrivena tek 1970). Žrtve su ubijene pucnjem, pretučene do smrti ili žive zakopane. Službeno objašnjenje glasilo je da je tokom okupacije grada Narodna armija sistematski sakupila, a potom pogubila do 2.800 civila za koje se vjerovalo da bi mogli bili neprijateljski raspoloženi prema komunističkoj vlasti. Hapšeni su vojnici i oficiri ARVN-a, tadašnji i bivši službenici, učitelji, policajci i religijske figure. Oficir Narodne armije Bùi Tín priznao je da su hapšeni "reakcionarni" elementi za transport na sjever, ali da su ih lokalni komandanti ubijali. General ARVN-a Ngô Quang Trưởng vjerovao je da su zarobljenici ubijani kako bi se zaštitili članovi lokalnih ćelija Việt Cộnga koji su razotkrili svoje tajne identitete. Tačne okolnosti i razlozi ubijanja građana Huếa nisu ni do danas poznati. === Khe Sanh === {{Glavni|Bitka kod Khe Sanha}} Napad na Khe Sanh, koji je počeo 21. januara, vjerovatno je služio i kao pokušaj zauzimanja baze, ali većim dijelom i kao diverzija da se odvuku američka pažnja i snage od populacijskih centara u nizinama. Prema Westmorelandu, svrha baze u Khe Sanhu bila je da se Sjevernovijetnamci uvuku u produženi sukob na ograničenom geografskom području, što bi dozvolilo maksimalnu upotrebu masovnih američkih artiljerijskih i vazdušnih napada koji bi izazvali teške gubitke neprijatelju u relativno nenaseljenom području. Do kraja 1967, MACV je gotovo polovinu svojih manevarskih bataljona poslao u zonu odgovornosti 1. korpusa u iščekivanju takve bitke. [[Datoteka:DMZ1.jpg|mini|desno|upright=1.2|Sjeverni dio provincije Quảng Trị i DMZ.]] Westmoreland i američki mediji, koji su obimno izvještavali o bitki, često su pravili poređenja između Khe Sanha i [[Bitka kod Điện Biên Phủa|Điện Biên Phủa]], gdje je [[francuska]] baza opsjedana i na kraju pregažena od strane boraca [[Việt Minh]]a pod komandom generala Giápa tokom Prvog indokineskog rata. Westmoreland, koji je poznavao sklonost Nguyễna Chí Thanha ka akcijama velikih razmjera, ali nije bio obaviješten o njegovoj smrti, mislio je da će Narodna armija pokušati kopirati tu pobjedu. Khe Sanh i 6.000 branilaca iz Marinskog korpusa, Armije i ARVN-a bilo je okruženo jedinicama dvije do tri divizije, ukupne jačine oko 20.000 boraca. Tokom opsade, koja je trajala do 8. aprila, baza je bila meta teškog minobacačkog, raketnog i artiljerijskog granatiranja, kombiniranog sa sporadičnim manjim pješadijskim napadima na udaljene položaje. Izuzev napada i zauzimanja baze američkih [[Specijalne snage Armije Sjedinjenih Država|Specijalnih snaga]] u [[Bitka za Làng Vây|Làng Vâyu]], nije izvršen veći pješadijski napad na bazu, te je bitka većim dijelom postala duel između artiljeraca, uz masovne američke zračne napade. Do kraja opsade, letjelice Zračnih snaga, Marinskog korpusa i Mornarice bacile su 39.179 tona raznih raketa, bombi i sl. na neprijatelja. Kopnena linija snabdijevanja baze presječena je, a letovi teretnih letjelica predstavljali su veliki rizik zbog neprijateljske protivzračne vatre. Zahvaljujući kreativnoj upotrebi [[Borbeni avioni|borbenih]] [[bombarder]]a sa velikim brojem teretnih helikoptera, te novoj [[LAPES]] metodi pomoću [[Lockheed C-130 Hercules|C-130 Herculesa]] snabdijevanje baze iz zraka nije prestajalo tokom čitave opsade. Kada je počela Tet ofanziva, u MACV-u se smatralo da bazu očekuje žestok napad. U zoni odgovornosti 1. korpusa primirje je otkazano u iščekivanju napada koji se nije dogodio. Ofanziva je preskočila Khe Sanh, u kojem se nastavila naizmjenična bitka. Westmorelandova fiksacija bazom nastavila se i dok su se borbe odvijale oko njega u Sài Gònu. 1. februara, kada je ofanziva dosegla svoj vrhunac, napisao je bilješku svom štabu, koja nikad nije isporučena, u kojoj govori: "Neprijatelj pokušava da nas zbuni... Također sumnjam da pokušava da odvuče svačiju pažnju od područja najveće prijetnje, sjevernog dijela zone odgovornosti 1. korpusa. Dozvolite mi da upozorim svakoga da ne bude u zabuni". Na kraju, ekspedicija (Operacija "Pegasus") sastavljena od sve tri brigade 1. konjičke divizije stigla je u Khe Sanh 8. aprila, ali do tada su se Sjevernovijetnamci već povlačili. Obje strane tvrdile su da je bitka poslužila svrsi. Prema procjenama MACV-a, poginulo je 5.500 Sjevernovijetnamaca, dok je znantno veći broj ranjen. U Operaciji "Pegasus" poginulo je 730 Amerikanaca, uz 2.642 ranjena. Baza je 5. jula 1968. zatvorena zbog manje strateške važnosti nego ranije. == Druga faza == {{Glavni|Majska ofanziva}} [[Datoteka:Marines in DaiDo Vietnam during Tet Offensive 1968.jpg|mini|lijevo|upright|Marinci prolaze kroz ruševine Dai Doa nakon nekoliko dana intenzivnih borbi.]] Kako bi pojačali svoju političku poziciju na pregovorima u [[Pariz]]u koji su počinjali 13. maja, Sjevernovijetnamci su krajem aprila započeli drugu fazu ofanzive. Američki obavještajni izvori procijenili su da je između februara i maja oko 50.000 Sjevernovijetnamaca prebačeno na jug preko Hồ Chí Minhovog puta, kako bi zamijenili gubitke iz prethodnih borbi. 8.000 boraca 320. divizije Narodne armije napalo je 29. aprila, uz podršku artiljerije preko DMZ-a, američku logističku bazu u [[Vojna baza Đông Hà|Đông Hàu]], na sjeverozapadu provincije Quảng Trị. Žestoke borbe, poznate pod nazivom [[bitka za Dai Do]], trajale su do povlačenja Narodne armije 30. maja. Prema tvrdnjama Amerikanaca i ARVN-a, poginulo je 2.100 Sjevernovijetnamaca, dok su saveznički gubici bili 290 poginulih i 946 ranjenih. [[Datoteka:Kham Duc Evacuation during Vietnam War May 12th 1968.jpg|mini|lijevo|upright|Khâm Đức tokom evakuacije.]] [[Datoteka:Vietcong.jpg|mini|desno|Pripadnici Việt Cộnga ubijeni tokom Mini-Teta.]] Tokom ranih jutarnjih sati 4. maja, komunističke jedinice inicirale su drugu fazu ofanzive (poznatu i kao Mini-Tet), napavši 199 meta širom Južnog Vijetnama, uključujući Sài Gòn. Ovaj put, ipak, obavještajne službe bile su bolje pripremljene, pa nije bilo elementa iznenađenja. Većina napadača presretnuta je prije nego što je došla do svojih meta. Grad je uspjelo infiltrirati 13 bataljona Việt Cộnga. Žestoke borbe vodile su se u Phú Lâmu (gdje je trebalo dva dana da se uništi 267. lokalni bataljon Việt Cộnga), oko Y mosta i u Tân Sơn Nhứtu. Do 12. maja jedinice Việt Cộnga su se povukle, ostavljajući iza sebe preko 3.000 mrtvih. U vrijeme kad su se borbe u Sài Gònu smirivale, Amerikanci su pretrpjeli poraz u [[Bitka za Khâm Đức|Khâm Đứcu]] u provinciji Quảng Tín gdje je pregažen posljednji nadzorni kamp Specijalnih snaga u zoni odgovornosti 1. korpusa. 1.800 američkih i južnovijetnamskih vojnika izolovano je i trpjelo je intenzivne napade kada je MACV odlučio da izbjegne situaciju poput Khe Sanha. Khâm Đức je evakuiran zračnim putem i prepušten Sjevernovijetnamcima. Komunisti su se u Sài Gòn vratili 25. maja i pokrenuli drugi val napada na grad. Za razliku od prethodnih akcija, u ovoj nisu napadani američki objekti. Tokom borbi, pripadnici Việt Cộnga zauzeli su šest budističkih pagoda, pogrešno vjerujući da se one neće naći na udaru artiljerije i zračnih snaga. Najžešće borbe vodile su se u Chợ Lớnu. Značajan događaj desio se 18. juna kada su se 152 pripadnika Việt Cộngovog Quyết Thắng regimenta predala ARVN-u, u najvećoj komunističkoj predaji tokom rata. Usljed borbi, stradalo je 500, ranjeno 4.500, a bez domova ostalo 87.000 civila. Od 5. do 30. maja Amerikanci su imali gubitke od 1.161 poginulog i 3.954 ranjena. == Treća faza == {{Glavni|Augustovska ofanziva}} Treća faza započela je 17. augusta i uključivala je napade u zonama odgovornosti 1, 2. i 3. korpusa. Ovaj put su mete Sjevernovijetnamaca bile uglavnom vojnog karaktera. Ofanzivi su prethodili napadi na granične gradove [[Tây Ninh]], [[An Lộc]] i [[Lộc Ninh]], koji su inicirani sa ciljem da se odbrambene snage odvuku od gradova. Napad na Đà Nẵng preduhitrili su marinci [[Operacija "Allen Brook"|Operacijom "Allen Brook"]]. Nastavljajući granične operacije, tri regimenta Narodne armije vršila su pritisak na bazu Specijalnih snaga u [[Kamp Bu Prang|Bu Prangu]], u provinciji Quảng Đức, pet kilometara od kambodžanske granice. Borbe su trajale dva dana prije nego su ih Sjevernovijetnamci okončali. Prema navodima Amerikanaca i ARVN-a, stradalo je 776 pripadnika Narodne armije i Việt Cộnga, 114 Južnovijetnamaca i dva Amerikanca. Sài Gòn je opet napadnut tokom ove faze, ali su napadi odbijeni. Prema MACV-u, Augustovska ofanziva bila je veliki neuspjeh. U pet sedmica borbe i uz gubitak 20.000 trupa, neprijateljski ciljevi podizanja ustanka i izazivanja masovnog dezerterstva nisu ostvareni tokom ove "finalne i odlučujuće faze". Ipak, prema historičaru [[Ronald Spector|Ronaldu Spectoru]] "ni komunistički neuspjesi također nisu bili finalni i odlučujući". Ogroman broj žrtava u komunističkim jedinicama tokom ovih neprekidnih borbi počeo se primjećivati. Činjenica da nije bilo većih vojnih uspjeha kojima bi se opravdao veliki broj žrtava samo je pogoršala situaciju. Tokom prve polovine 1969, preko 20.000 komunista predalo se ARVN-u i Amerikancima, trostruko povećanje od brojke iz 1968. == Posljedice == === Sjeverni Vijetnam === [[Datoteka:TetMap.jpg|mini|desno|Mete tokom Tet ofanzive.]] Hà Nội je bio utučen ishodom ofanzive. Prvi i najambiciozniji cilj, podizanje generalnog ustanka, završio je sa velikim neuspjehom. Tokom graničnih bitki 1967. i devetomjesečne kampanje, poginulo je 45.267 komunista. Hà Nội je podcijenio stratešku mobilnost saveznika, koja im je omogućila da po volji premještaju snage u ugrožena područja; plan bitke bio je previše komplikovan i težak za koordinisanje, što je demonstrirano već tokom napada 30. januara; masovni napad umjesto koncentrisanja snaga na manji broj meta doveo je do poraza jedne po jedne grupe napadača. Sama kampanja bila je bazirana na netačnim pretpostavkama. Prema generalu Trần Văn Tràu: "Nismo tačno procijenili specifični balans snaga između sebe i neprijatelja, nismo u potpunosti shvatili da je neprijatelj i dalje imao značajne sposobnosti, a da su naše bile limitirane, i postavili smo zahtjeve koji su bili daleko iznad naše stvarne jačine". [[Datoteka:Vietcong2.jpg|thumb|upright|mini|lijevo|Gerilac Việt Cộnga čeka ispitivanje nakon što je zarobljen u napadima na Sài Gòn.]] Komunistički pokušaj da se povrati kontrola nad ruralnim područjima bio je nešto uspješniji. Prema [[State Department]]u, Việt Cộng je "pacifikaciju učinio praktično neoperativnom. U delti rijeke [[Mekong]] Việt Cộng je jači nego što je ikad bio, a i u drugim regionima ruralna područja pripadaju Việt Cộngu". General Wheeler izvijestio je da je ofanziva dovela protivustaničke programe do zastoja i da "u velikoj mjeri, Việt Cộng kontroliše ruralna područja". Ipak, ovo stanje stvari nije dugo trajalo. Usljed velikih gubitaka, Việt Cộng je uskoro počeo gubiti i teritoriju. Teški gubici Việt Cộnga nanijeli su veliku štetu infrastrukturi koja se stvarala preko decenije. Prema procjenama MACV-a, tokom 1968. poginulo je 181.149 boraca Việt Cộnga i Narodne armije. Od tada pa nadalje, Hà Nội je bio primoran popunjavati preko 70% kadrova Việt Cộnga sjevernovijetnamskim regularcima. Ministar pravde [[Trương Như Tảng]] tvrdio je da je u Tet ofanzivi Việt Cộng izgubio polovinu trupa,<ref>{{cite web |url=http://www.i-served.com/v-v-a-r.org/VietnamAndTheMedia_part03.html |title=Vietnam Veterans for Academic Reform |access-date=12. 7. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226221928/http://www.i-served.com/v-v-a-r.org/VietnamAndTheMedia_part03.html |archive-date=26. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref> dok se u službenoj vijetnamskoj historiji navodi da je do 1969. na jugu postojalo jako malo "oslobođenih zona".<ref>{{Cite web |title=Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam, 1954–1975 (book review) |url=http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/bookrev/pribbenow.html |publisher=Air & Space Power Journal |access-date=12. 7. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207103945/http://www.airpower.maxwell.af.mil/airchronicles/bookrev/pribbenow.html |archive-date=7. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref> Ipak, ova promjena imala je mali značaj za ukupni ishod rata, s obzirom da, za razliku od Việt Cộnga, Narodna armija nije imala nikakvog problema nadoknaditi žrtve iz ofanzive. Neki zapadnjački historičari vjeruju da je podmukao potajni motiv za kampanju bilo eliminisanje južnjačkih članova partije, čime bi se osigurala dominacija sjevernjaka po završetku rata. Tek po završetku prve faze ofanzive Hà Nội je shvatio da žrtve možda nisu bile uzaludne. General [[Trần Độ]], komandant Narodne armije u bitki za Huế, izjavio je: "Iskreno, nismo ostvarili svoj glavni cilj, koji je bio podizanje ustanka širom juga. Ipak, nanijeli smo velike gubitke Amerikancima i njihovim marionetama, i to je za nas bio veliki dobitak. Kad je riječ o utjecaju na Sjedinjene Države, to nije bila naša namjera, ali se ispostavilo kao povoljan rezultat". Trường Chinh se 5. maja obratio partijskom kongresu, kritikujući militantnu skupinu i njihov pokušaj ostvarenja brze pobjede. Njegova tirada izazvala je debatu unutar partijskog vodstva koja je trajala četiri mjeseca. Kao jedan od vođa militantne skupine, Lê Duẩn našao se na žestokom udaru kritika. U augustu, Chinhov izvještaj o situaciji prihvaćen je u potpunosti, objavljen i emitiran na Radiju Hà Nội. Ovo je označilo početak promjene ratne strategije. Việt Cộng je sebe proglasio [[Privremena revolucionarna vlada Republike Južni Vijetnam|Privremenom revolucionarnom vladom Republike Južni Vijetnam]] i pod tim nazivom učestvovao je u budućim [[Pariski mirovni sporazum|pregovorima]]. Frakcija pod vodstvom Lê Duẩna i [[Hoàng Văn Thái|Hoànga Văn Tháia]] koja je zagovarala brze, odlučne ofanzive, zamijenjena je umjerenom skupinom, koja je zastupala strategiju dugotrajnog konvencionalnog rata sa gerilskim napadima kako bi se vršio pritisak na Amerikance i ARVN dok se istovremeno izgrađuju mehanizovani i drugi kapaciteti. Plan za opći ustanak i narodni rat zamijenjen je većom kombinacijom gerilskog i konvencionalnog ratovanja. U liniji sa novom strategijom Hà Nộia, Centralni izvršni komitet za Južni Vijetnam izdao je 5. aprila 1969. svim podređenim jedinicama ''Direktivu 55'' u kojoj se navodi: "Nikada više i pod nikakvim okolnostima nećemo rizikovati cijelu vojsku zbog takve ofanzive. Nasuprot, nastojaćemo sačuvati naš vojni potencijal za buduće kampanje". === Južni Vijetnam === [[Datoteka:Nguyen Van Thieu with map (cropped).jpg|mini|desno|[[Nguyễn Văn Thiệu]] bio je predsjednik Južnog Vijetnama.]] Južni Vijetnam bio je, i u toku i poslije ofanzive, nacija u rasulu. Sukob je po prvi put došao i do gradova. Kako su se vladine trupe povukle da brane gradove, u selima je Việt Cộng popunio prazninu. Nasilje i uništenje tokom ofanzive ostavilo je dubok psihološki trag na civilnom stanovništvu. Povjerenje u vladu bilo je uzdrmano, jer se činilo da ni pored ogromne američke podrške vlada ne može zaštiti svoje građane. Ljudska i materijalna šteta bila je zapanjujuća. Prema proračunima vlade, poginulo je 14.300, a ranjeno 24.000 civila. Na već postojećih 800.000 izbjeglica, došlo je novih 630.000. Do kraja 1968, svaki dvanaesti Južnovijetnamac živio je u izbjegličkom kampu. Preko 70.000 domova uništeno je, a oko 30.000 teško oštećeno u borbama. Infrastruktura države i sama je bila praktično uništena. Južnovijetnamska vojska, i pored toga što je ostvarila bolje rezultate nego što su Amerikanci očekivali, patila je od sniženog morala. Stopa dezerterstva na 1.000 vojnika porasla je sa 10,5 prije Teta na 16,5 u julu. 1968. je bila i najsmrtonosnija godina za ARVN do tada, sa 27.915 poginulih. [[Datoteka:Cholon after Tet Offensive operations 1968.jpg|mini|desno|upright=1.1|Civili među ruševinama svojih domova u Chợ Lớnu.]] Thiệu je 1. februara proglasio vanredno stanje, a 15. juna parlament je odobrio njegov zahtjev za generalnom mobilizacijom stanovništva i uključivanjem 200.000 regruta u vojsku do kraja godine (ta odredba nije prošla u parlamentu svega pet mjeseci ranije). Ovo povećanje dovelo bi broj trupa na više od 900.000. Ubrzo su izvršene mobilizacija, kampanje protiv korupcije, demonstracije političkog jedinstva i administrativne reforme. Također je uspostavljen Nacionalni komitet za nadgledanje raspodjele hrane i izgradnju stanova za izbjeglice. Mnogi stanovnici gradova bili su ogorčeni činjenicom da su komunisti napad pokrenuli za vrijeme praznika. Novinari, političke figure i religijski lideri, čak i militantni budisti, iskazali su povjerenje vladinim planovima. Thiệu je uvidio priliku da učvrsti svoju ličnu moć i iskoristio ju je. Njegov jedini pravi politički rival bio je potpredsjednik [[Nguyễn Cao Kỳ]], bivši vrhovni komandant Zračnih snaga. Poslije ofanzive, sljedbenici Kỳja u vojsci i administraciji uklonjeni su sa pozicija, uhapšeni ili poslati u egzil. Uvedene su i restrikcije štampi. Na visoke pozicije u vladi i vojsci vratili su se članovi [[Personalistička radnička revolucionarna partija|Personalističke radničke revolucionarne partije]] bivšeg predsjednika [[Ngô Đình Diệm|Ngôa Đìnha Diệma]]. Do ljeta 1968, Thiệu je među narodom dobio nadimak "mali diktator". Thiệu je također bio veoma sumnjičav prema Amerikancima, nevjerujući (kao i mnogi Južnovijetnamci) da ih je ofanziva iznenadila. "Sada kada je sve gotovo, znali ste šta dolazi, zar ne?", upitao je gostujućeg službenika iz Washingtona. Johnsonova odluka 31. marta da se smanji bombardovanje Sjevernog Vijetnama samo je potvrdilo ono čega se Thiệu bojao, da će Amerikanci državu prepustiti komunistima. Za Thiệua, prestanak bombardovanja i početak pregovora donijeli su ne nadu za završetkom rata, već "trajni strah od mira". Ipak, 18. jula na sastanku u [[Honolulu]]u Johnson je potvrdio da će Sài Gòn biti jednak partner u svim pregovorima i da Amerika neće "podržati nametanje koalicione vlade, ili bilo kakve druge forme vlade, narodu Južnog Vijetnama". === Sjedinjene Američke Države === Tet ofanziva stvorila je krizu unutar Johnsonove administracije, koja nije uspjela ubijediti američku javnost da su komunisti doživjeli veliki poraz. Optimistične procjene administracije i Pentagona date prije ofanzive našle su se na udaru kritika i ismijavanja. U vrijeme Tet ofanzive, stav većeg dijela američke javnosti bio je da Amerika ne pobjeđuje rat, i pored uvjeravanja od strane predsjednika i vojnih lidera da se upravo to dešava.<ref>[https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/reports/2007/R3060.pdf Casualties, Public Opinion and Presidential Policy During the Vietnam War.]</ref> U borbama je tokom 1969. poginulo 11.780 Amerikanaca, što je bila druga najsmrtonosnija godina rata za njih.<ref>{{cite web|url=https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#date|title=Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics|date=15. 8. 2016}}</ref> Ovo je bila jasna naznaka da su Sjevernovijetnamci sposobni izvoditi ofanzivne akcije i pored poraza u Tet ofanzivi. Većina Amerikanaca bila je umorna od velikog broja žrtava bez naznake da će prestati u bližoj budućnosti. 18. februara 1968. MACV je objavio broj američkih gubitaka, najveći u ratu, za prethodnu sedmicu: 543 poginula i 2.547 ranjenih. Kao posljedica teških borbi, 1968. bila je najsmrtonosnija godina za Amerikance u Vijetnamu sa 16.592 poginula vojnika. 23. februara najavljena je regrutacija još 48.000 ljudi, druga najveća u ratu. Sekretar odbrane [[Robert McNamara]], koji je nadgledao eskalaciju rata 1964. i 1965, ali se kasnije okrenuo protiv njega, dao je ostavku 28. februara. ==== Zahtjevi za pojačanjima ==== Tokom prve dvije sedmice februara, generali Westmoreland i Wheeler komunicirali su u vezi nužnosti povećanja broja trupa u Vijetnamu. Westmoreland je insistirao da mu trebaju samo one trupe koje su već u zemlji ili one koje su već zakazane za dolazak i bio je zbunjen osjećajem hitnosti u Wheelerovim žalbama. Westmoreland je, ipak, bio pred iskušenjem kada je Wheeler naglasio da bi Bijela kuća mogla smanjiti restrikcije i dozvoliti operacije u Laosu, Kambodži ili čak Sjevernom Vijetnamu. 8. februara, Westmoreland je odgovorio da bi mogao koristiti još jednu diviziju "ukoliko budu autorizovane operacije u Laosu". Wheeler se nije složio sa Westmorelandovom ocjenom situacije, te je izjavio: "U zaključku, ako ti treba više trupa, pitaj za njih". Zajednički komitet načelnika štabova više puta tražio je nacionalnu mobilizaciju, ne samo kao vid pripreme za moguće rasplamsavanje rata, već i kao način da se osigura da strateške rezerve ne postanu iscrpljene. Indirektno traživši od Westmorelanda da traži više trupa, Wheeler je pokušavao riješiti taj problem. U poređenju sa ostalim izvještajima MACV-a, koji su bili puni optimizma i odlučnosti, onaj iz 12. februara, kojim je Westmoreland zatražio 10.500 trupa, bio je mnogo hitniji. 10.500 marinaca i pripadnika vazdušnodesantnih jedinica poslato je u Vijetnam već narednog dana. Zajednički komitet je poslije toga savjetovao predsjednika da odbije zatraženo pojačanje veličine jedne divizije od strane MACV-a ukoliko ne aktivira 1.234.001 marinskog i armijskog rezervistu. Johnson je 20. februara poslao Wheelera u Sài Gòn. I Wheeler i Westmoreland bili su ushićeni što će za samo osam dana umjesto McNamare doći [[Clark Clifford]] i što će možda konačno stići dozvola da se rat proširi. Wheeler je u svom pismenom izvještaju s putovanja zatražio povećanje broja trupa za 206.765 ljudi, tvrdeći da je to pitanje od vitalnog značaja. Johnnson i McNamara diskutovali su 27. februara o predloženom povećanju broja trupa. Trošak povećanja trupa iznosio bi 10 milijardi [[Američki dolar|$]] tokom 1969. i još 15 milijardi 1970. Toliki troškovi bili su zabrinjavajući, jer je Amerika tokom jeseni 1967. i proljeća 1968. prolazila kroz jednu od najtežih monetarnih kriza tog perioda. Bez novih poreza i rezanja budžeta, zemlja bi se suočila sa još većom inflacijom i mogućim kolapsom monetarnog sistema. Clifford, Johnsonov prijatelj, bio je zabrinut šta bi javnost mislila o eskalaciji rata. ==== Procjene ==== Kako bi se procijenio Westmorelandov zahtjev i mogući utjecaj na domaću politiku, Johnson je 28. februara sazvao "Cliffordovu grupu". Neki od članova grupe smatrali su da je ofanziva predstavljala priliku za potpuni poraz Sjevernovijetnamaca, dok su drugi smatrali da nijedna strana vojno ne može pobijediti, te da je potrebna promjena strategija koja ne bi zahtijevala pobjedu, već sporazumno rješenje. Konačni izvještaj podijeljene grupe, izdat 4. marta, nije donio značajniju promjenu politike, već se činilo da preporučuje da se nastavi sa tadašnjom. McNamaru je na poziciji sekretara odbrane 1. marta naslijedio Clifford. Clifford, koji je bio protivnik McNamarinih anti-ratnih pogleda, tokom narednog mjeseca okrenuo se protiv rata. Postao je ubijeđen da je de-eskalacija jedino rješenje za Ameriku, te da će povećanje broja trupa samo dovesti do više nasilja. Tražio je saveznike u administraciji da ubijede predsjednika da zatraži pregovore sa Hà Nộiom, te da borbenu odgovornost prebaci na Južnovijetnamce. Cliffordovi saveznici postali su poznati pod imenom "8:30 grupa". Državni sekretar [[Dean Rusk]] predložio je 27. februara da se djelimično prekine bombardovanje Sjevernog Vijetnama i da se Hà Nộiu ponude pregovori. Rusk je 4. marta ponovo iznio svoj prijedlog, objasnivši da je bombardovanje manje efikasno tokom kišne sezone. Ovo je bio prije svega politički potez, jer je vjerovatno bilo da će Sjevernovijetnamci odbiti pregovore, čime bi teret zbog onoga što će uslijediti bio prebačen na leđa Hà Nộia. Zahtjev za povećanjem broja trupa procurio je u štampu i objavljen je u ''[[The New York Times|New York Timesu]]'' 10. marta. U članku je također otkriveno da je administracija podijeljena po tom pitanju. Historičari su dosta pisali o tome kako su američki mediji napravili od ofanzive prekretnicu u percepciji rata. Međutim, većina Amerikanca je stala na stranu predsjednika. Prema anketi Gallupa iz januara 1968, 56% Amerikanaca podržavalo je agresivnu ratnu politiku, 27% mirovnu dok 17% nije imalo mišljenje. U ranom februaru, na vrhuncu prve faze ofanzive, 61% podržavalo je agresivnu politiku, a 23% mirovnu. Johnson je tokom ili poslije ofanzive dao malo komentara za štampu, te je u javnosti vladala slika neodlučnosti. Ta slika neodlučnosti bila je glavni uzrok koji je doveo do rasta neodobravanja načina vođenja rata. Do kraja februara, podrška predsjedniku pala je sa 63% na 47%. Do kraja marta, broj Amerikanaca koji su imali povjerenja u vojnu politiku u jugoistočnoj Aziji pao je sa 74% na 54%. Do 22. marta, Johnson je obavijestio Wheelera "da zaboravi na 100.000 ljudi". Predsjednik i njegovo osoblje radili su na novom planu povećanja trupa prema kojem bi pozvano bilo 62.000 rezervista, od kojih bi 13.000 bilo poslato u Vijetnam. Tri dana kasnije, na Cliffordov prijedlog, Johnson je sazvao sastanak grupe visokih zvaničnika. Samo četiri člana nisu pozvala na postepeno povlačenje iz rata, što je predsjednika "duboko potreslo". Prema knjizi ''Pentagon Papers'', savjeti grupe izneseni na sastanku bili su odlučujući faktor u Johnsonovoj odluci da se smanji bombardovanje Sjevernog Vijetnama. Johnson je bio očajan i potišten zbog razvoja situacije. Članak ''New York Timesa'' izašao je svega dva dana prije [[Demokratska stranka (SAD)|demokratskih]] predizbora u [[New Hampshire]]u, gdje je Johnson odnio tijesnu pobjedu nad senatorom [[Eugene McCarthy|McCarthyjem]]. Ubrzo se u trku za demokratsku nominaciju za predsjednika uključio i senator [[Robert F. Kennedy]]. Johnson je 31. marta trebao dati televizijski govor. Clifford ga je pokušao ubijediti da objavi da neće doći do povećanja trupa, te da prihvati Ruskov prijedlog. Na Cliffordovo iznenađenje, ni Rusk ni Rostow nisu se usprotivili njegovom prijedlogu. Johnson je 31. marta najavio djelimični prestanak bombardovanja Sjevernog Vijetnama, te da neće ulaziti u trku za predsjednika. Na iznenađenje Washingtona, Hà Nội je 3. aprila prihvatio poziv na pregovore, čiji je početak zakazan za 13. maj u Parizu. Westmoreland je 9. juna smijenjen, te je na njegovu poziciju doveden general [[Creighton Abrams]]. Iako je odluka donesena u decembru 1967, a Westmoreland postavljen za načelnika štaba Armije, mnogi su u odluci vidjeli kaznu za debakl u vezi Tet ofanzive. Abramsova nova strategija ubrzo je demonstrirana zatvaranjem baze u Khe Sanhu, ukidanjem višedivizijskih [[search and destroy]] operacija, prebacivanjem borbenog tereta na Južnovijetnamce, pacifikacijom ruralnih područja i uništavanjem komunističke logistike. Nova administracija predsjednika [[Richard Nixon|Richarda Nixona]] nadgledaće povlačenje američkih jedinica i nastavak pregovora. == U popularnoj kulturi == Drugi dio [[Stanley Kubrick|Kubrickovog]] filma ''[[Bojevi metak]]'' iz 1987. odvija se tokom Tet ofanzive, u i oko Huếa.<ref>{{Cite web|date=24. 6. 2010|title=Full Metal Jacket: history unzipped|url=https://www.theguardian.com/film/2010/jun/24/full-metal-jacket-stanley-kubrick|publisher=The Guardian}}</ref> == Literatura == {{div col}} * Foreign Broadcast Information Service (1983). [http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/Vietnam.pdf ''Vietnam: History of the Bulwark B2 Theater, Volume 5: Concluding the 30 Years War. Southeast Asia Report No. 1247''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190710010509/https://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/Vietnam.pdf |date=10. 7. 2019 }}. [[Washington D.C.|Washington D.C]]. * Hammond, William H. (1988). ''The United States Army in Vietnam, Public Affairs: The Military and the Media, 1962–1968''. [[Washington, D.C.|Washington, D.C]]: [[Centar za vojnu historiju Armije Sjedinjenih Država]]. * Institut za vojnu historiju Vijetnama. ''Victory in Vietnam: A History of the People's Army of Vietnam, 1954–1975''. Engleski prijevod: Pribbenow, Merle (2002). [[Lawrence (Kansas)|Lawrence]]: University of Kansas Press. * Leonard Blaisol, David Dawson, Jack Schulimson i Charles R. Smith (1997). ''[https://www.marines.mil/Portals/1/Publications/US%20Marines%20In%20Vietnam%20The%20Defining%20Year%201968%20%20PCN%2019000313800_1.pdf U.S. Marines in Vietnam: 1968, the Decisive Year]''. [[Washington D.C.|Washington D.C]]: Historijsko i muzejsko odjeljenje [[Marinski korpus Sjedinjenih Država|Marinskog korpusa Sjedinjenih Država]]. * Lung, Hoang Ngoc (1978). ''The General Offensives of 1968–69''. [[McLean (Virginia)|McLean]]: General Research Corporation. * Shore III, Moyars S. (2009). ''The Battle of Khe Sanh''. [[Washington D.C.|Washington D.C]]: Historijsko odjeljenje [[Marinski korpus Sjedinjenih Država|Marinskog korpusa Sjedinjenih Država]]. [http://www.marines.mil/Portals/59/Publications/Close%20Air%20Support%20and%20the%20Battle%20for%20Khe%20Sanh%20%20PCN%2010600090000_1.pdf Prvi dio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228221923/http://www.marines.mil/Portals/59/Publications/Close%20Air%20Support%20and%20the%20Battle%20for%20Khe%20Sanh%20%20PCN%2010600090000_1.pdf |date=28. 12. 2016 }}. [http://www.marines.mil/Portals/59/Publications/Close%20Air%20Support%20and%20the%20Battle%20for%20Khe%20Sanh%20%20PCN%2010600090000_2.pdf Drugi dio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170131171451/http://www.marines.mil/Portals/59/Publications/Close%20Air%20Support%20and%20the%20Battle%20for%20Khe%20Sanh%20%20PCN%2010600090000_2.pdf |date=31. 1. 2017 }}. === Primarni izvori === * [[Centar za vojnu historiju Armije Sjedinjenih Država]]. ''[http://history.army.mil/html/books/vietnam/tet_battles/tet.pdf The 1968 Battles of Quang Tri City & Hue]''. * [[Centralna obavještajna agencija]] (1968). ''[http://www.foia.cia.gov/sites/default/files/document_conversions/89801/DOC_0000097712.pdf Intelligence Warning of the Tet Offensive in South Vietnam; An Interim Study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417153243/http://www.foia.cia.gov/sites/default/files/document_conversions/89801/DOC_0000097712.pdf |date=17. 4. 2016 }}''. * Fox Butterfield, E. W. Kenworthy, Neil Sheehan i Hedrick Smith (1971). ''The Pentagon Papers''. [[New York]]: Bantam. * ''[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+vn0040) Library of Congress Country Studies: Vietnam & The Tet Offensive]''. * ''[https://web.archive.org/web/20130708215934/http://history.state.gov/milestones/1961-1968/TET MILESTONES: 1961-1968, U.S. Involvement in the Vietnam War: The Tet Offensive, 1968]''. * ''[https://web.archive.org/web/20130226205934/http://www.dod.gov/pubs/foi/International_security_affairs/vietnam_and_southeast_asiaDocuments/545-2.pdf The Joint Chiefs of Staff and the War in Vietnam 1960-68, 2. dio]''. * ''[http://static.history.state.gov/frus/frus1964-68v06/ebook/frus1964-68v06.epub Vietnam January-August 1968]''. === Historiografija i sjećanja === * Arnold, James R. (1990). ''The Tet Offensive 1968''. [[Westport (Connecticut)|Westport]]: Praeger. * Blood, Jake (2005). ''The Tet Effect: Intelligence and the Public Perception of War'' (''Cass Military Studies''). Routledge. * Braestrup, Peter (1983). ''Big Story: How the American Press and Television Reported and Interpreted the Crisis of Tet in Vietnam and Washington''. [[New Haven (Connecticut)|New Haven]]: Yale University Press. * Bùi Diễm i David Channof (1999). ''In the Jaws of History''. [[Bloomington (Indiana)|Bloomington]]: Indiana University Press. * Cheng Guan, Ang (1998). ''Decision-making Leading to the Tet Offensive (1968) – The Vietnamese Communist Perspective'' (''Journal of Contemporary History''). * Clark Clifford i [[Richard Holbrooke]] (1991). ''Counsel to the President: A Memoir''. [[New York]]: Random House. * Clark Dougan, Stephen Weiss i drugi (1983). ''Nineteen Sixty-Eight''. [[Boston]]: Boston Publishing Company. * Davidson, Phillip (1988). ''Vietnam at War: The History, 1946–1975''. [[Novato (Kalifornija)|Novato]]: Presidio Press. * Duiker, William J. (1996). ''The Communist Road to Power in Vietnam''. [[Boulder (Colorado)|Boulder]]: Westview Press. * Edward Doyle, Samuel Lipsman, Terrance Maitland i drugi (1986). ''The North''. [[Boston]]: Boston Publishing Company. * Elliot, David (2003). ''The Vietnamese War: Revolution and Social Change in the Mekong Delta, 1930–1975''. [[Armonk (New York)|Armonk]]: M. E. Sharpe. * John Prados i Ray Stubbe (1991). ''Valley of Decision: The Siege of Khe Sanh''. [[Annapolis (Maryland)|Annapolis]]: Naval Institute Press. * [[Lyndon B. Johnson|Johnson, Lyndon B.]] (1971). ''The Vantage Point: Perspectives on the Presidency, 1963–1969''. [[New York]]: Holt, Rinehart and Winston. * Karnow, Stanley (1991). ''Vietnam: A History''. [[New York]]: Penguin. * Laurence, John (2002). ''The Cat from Hue: A Vietnam War Story''. [[New York]]: Public Affairs Press. * Lewy, Guther (1980). ''America in Vietnam''. [[New York]]: Oxford University Press. * Macdonald, Peter (1994). ''Giap: The Victor in Vietnam''. [[London]]: Fourth Estate. * Marc J. Gilbert i William Head (1996). ''The Tet Offensive''. [[Westport (Connecticut)|Westport]]: Praeger. * Morocco, John (1984). ''Thunder from Above: Air War, 1941–1968''. [[Boston]]: Boston Publishing Company. * Nguyen, Lien-Hang T. (2006). ''The War Politburo: North Vietnam's Diplomatic and Political Road to the Tet Offensive'' (''Journal of Vietnamese Studies''). * Oberdorfer, Don (1971). ''Tet!: The Turning Point in the Vietnam War''. [[Baltimore]]: The Johns Hopkins University Press. * Palmer, Dave Richard (1978). ''Summons of the Trumpet: The History of the Vietnam War from a Military Man's Viewpoint''. [[New York]]: Ballantine Books. * Pike, Thomas F. (2013). ''Military Records, February 1968, 3rd Marine Division: The Tet Offensive''. [[Charleston (Južna Karolina)|Charleston]]: Createspace. * Pike, Thomas F. (2017). ''I Corps Vietnam: An Aerial Retrospective''. [[Charleston (Južna Karolina)|Charleston]]: Createspace. * Pisor, Robert (1982). ''The End of the Line: The Siege of Khe Sanh''. [[New York]]: Ballantine Books. * Schlander, Herbert Y. (1977). ''The Unmaking of a President: Lyndon Johnson and Vietnam''. [[Princeton (New Jersey)|Princeton]]: Princeton University Press. * Schmitz, David F. (2004). ''The Tet Offensive: Politics, War and Public Opinion''. [[Westport (Connecticut)|Westport]]: Praeger. * Smedberg, Marco (2008). ''Vietnamkrigen: 1880–1980''. Historiska Media. * Sorley, Lewis (1999). ''A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam''. [[New York]]: Harvest Books. * Spector, Ronald H. (1993). ''After Tet: The Bloodiest Year in Vietnam''. [[New York]]: The Free Press. * Stanton, Shelby L. (1985). ''The Rise and Fall of an American Army: U.S. Ground Forces in Vietnam, 1965–1973''. [[New York]]: Dell. * Terrence Maitland i John McInerney (1983). ''A Contagion of War''. [[Boston]]: Boston Publishing Company. * Tín, Bùi (2002). ''From Enemy to Friend: A North Vietnamese Perspective on the War''. [[Annapolis (Maryland)|Annapolis]]: Naval Institute Press. * Văn Trà, Trần (1994). ''Tet: The 1968 General Offensive and General Uprising'' u ''The Vietnam War: Vietnamese and American Perspectives'' Jaynea S. Warnera i Luua Doana Huynha. [[Armonk (New York)|Armonk]]: M. E. Sharpe. * [[William Westmoreland|Westmoreland, William]] (1976). ''A Soldier Reports''. [[New York]]: Doubleday. * Wiest, Andrew (2002). ''The Vietnam War, 1956–1975''. [[London]]: Osprey Publishers. * Willbanks, James H. (2008). ''The Tet Offensive: A Concise History''. [[New York]]: Columbia University Press. * Wirtz, James J. (1991). ''The Tet Offensive: Intelligence Failure in War''. [[Ithaca (New York)|Ithaca]]: Cornell University Press. * Zaffiri, Samuel (1994). ''Westmoreland''. [[New York]]: William Morrow. {{div col end}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Tet Offensive}} * [http://edmoise.sites.clemson.edu/tet.html Bibliografija o Tet ofanzivi i bitki za Khe Sanh] * [https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1964-68v06/d68 Westmorelandov zahtjev za povećanje broja trupa od 12. februara 1968.] {{istaknuti članak}} [[Kategorija:Bitke u Vijetnamskom ratu]] [[Kategorija:Sjedinjene Američke Države u Vijetnamskom ratu]] [[Kategorija:1968. u Vijetnamu]] tuwhapkr6kcxx9omzk7yxwju9ugjb5q Tijelovo 0 456865 3848492 3331681 2026-05-22T07:32:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848492 wikitext text/x-wiki '''Tijelovo''' (ponegdje i ''Brašančevo''), punim nazivom '''Svetkovina presvetog tijela i krvi Kristove''' je [[Katoličanstvo|katolički]] blagdan. Slavi se u četvrtak, 60 dana nakon [[Uskrs]]a, poslije svetkovine [[Sveto Trojstvo|Svetog trojstva]]. Za [[Katolička crkva|Katoličku Crkvu]], svetkovina se održava u spomen na ustanovljenje [[Euharistija|euharistije]] na [[Veliki četvrtak]]. [[Datoteka:Tijelovo,procesija u Kiseljaku760.jpg|mini|Procesija Tijelova u [[Kiseljak]]u]] Svetkovine Tijela i Krvi Kristove su jedne od idejnih blagdana, koji su duboko ukorijenjeni u životu Katoličke crkve. == Historija == Historijska podloga i razvoj kreću od 8. vijeka, a službenu potvrdu dobivaju u 13. vijeku kada se sastavljaju euharistijski obrasci, koji nisu promijenjeni do današnjih dana. Na cijelo zapadno [[kršćanstvo]] proširuje se u 14. vijeku. Augustinska redovnica [[Sveta Julijana]] iz samostana kod [[Liege]]a u [[Belgija|Belgiji]], imala je viđenje punog mjeseca, na kojem je opazila mrlju. [[Puni mjesec]] je protumačila kao [[Crkva|Crkvu]], a mrlju kao nedostatak blagdana, kojim bi se častio Presveti oltarski sakramenat. Na njezinu molbu, mjesni je [[biskup]] za svoju biskupiju uspostavio blagdan, koji se na početku zvao blagdan Euharistije. Sveta Julijana i njeni savremenici su se zalagali za ideju obilježavanja toga blagdana i željeli su ga proširiti na cijelu Crkvu. [[Papa Urban IV.]] objavljuje [[Bula|bulu]] 1264, kojom blagdan Euharistije, želi proširiti na cijelu Crkvu, ali brza smrt ga je spriječila u tome. Tek u 14. vijeku, [[papa Ivan XXII.]] širi blagdan na cijelu [[Rimokatolička crkva|Rimokatoličku crkvu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.learnreligions.com/when-is-corpus-christi-541612|title=When Is the Feast of Corpus Christi This Year?|last=Visitor|first=Scott P. Richert Scott P. Richert is senior content network manager of Our Sunday|last2=Humanitas|first2=the world's largest English language Catholic publisher He has written about Catholicism for outlets including|website=Learn Religions|language=en|access-date=3. 11. 2019|last3=Magazine|first3=Catholic Answers|archive-date=13. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213023118/https://www.learnreligions.com/when-is-corpus-christi-541612|url-status=dead}}</ref> == Također pogledajte == *[[Uzašašće|Spasovo]] == Reference == <references /> [[Kategorija:Katolički praznici]] [[Kategorija:Četvrtak]] [[Kategorija:Praznici u maju]] [[Kategorija:Praznici u junu]] [[Kategorija:Praznici u Austriji]] 0wj4qkptdr4lhyicwi8eccw6dhs34ko The One Where No One Proposes 0 458208 3848484 3786658 2026-05-22T06:56:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848484 wikitext text/x-wiki {{Infokutija TV-epizoda | naslov = The One Where<br/>No One Proposes | serija = [[Prijatelji (serija)|Prijatelji]] | slika = <!-- Samo naziv datoteke. Prefiks "Datoteka:" i veličina u pikselima nisu potrebni. --> | veličina_slike = <!-- Sirov broj. Sufiks "px" nije potreban. --> | alt = | opis_slike = | sezona = 9. | br_serijala = | epizoda = 1. | režiser = [[Kevin S. Bright]] | scenarist = Sherry Bilsing-Graham <br/> Ellen Plummer | priča = | TV-scenarij = | narator = | voditelj = | producent = | muzika = | kinematografija = | montaža = | produkcijski_kod = 175251 | premijera = 26. 9. 2002. | trajanje = | nagrade = | gostujuće_uloge = | spisak_sezona = | prethodna_epizoda = [[The One Where Rachel Has a Baby]] | sljedeća_epizoda = [[The One Where Emma Cries]] | spisak_epizoda = [[Spisak epizoda "Prijatelja"|Spisak epizoda ''Prijatelja'']] }} "'''The One Where No One Proposes'''" ("Onā u kojoj niko ne zaprosi /Rachel/") prva je epizoda [[Prijatelji (9. sezona)|devete sezone]] ''[[Prijatelji (serija)|Prijatelja]]'', a ukupno 195. Premijerno je emitirana na [[NBC]]-ju 26. septembra 2002.<ref name="tvguide.com">{{cite web |url= https://www.tvguide.com/tvshows/friends/episode-1-season-9/the-one-where-no-one-proposes/100168 |title= Friends – TV Guide |work= TV Guide}}</ref> == Radnja == Na kraju osme sezone [[Rachel Green|Rachel]] slučajno pomisli da je [[Joey Tribbiani|Joey]] prosi i rekne "da". Joey joj sada pokušava reći istinu, a [[Ross Geller|Rossa]] istovremeno uvjere da on zaprosi Rachel. [[Monica Geller|Monica]] i [[Chandler Bing|Chandler]] nastavljaju s pokušajima da dobiju dijete i odlaze u sobicu s opremom u bolnici, gdje ih zatječe Jack, Monikin otac. U ovoj epizodi svi su u bolnici i svi su zbunjeni u vezi s tim ko je zaprosio Rachel. Ona misli da ju je Joey zaprosio, ali zapravo nije. [[Phoebe Buffay|Phoebe]] vidi Rachel s prstenom koji je ustvari pripadao Rossovoj baki, pa pomisli da ju je Ross zaprosio. Suočava se s Rossom, koji porekne da je zaprosio Rachel, ali kasnije pomisli da možda i jest. Govori "To zaista izgleda kao nešto što bih ja uradio", šaleći se na račun toga što se tri puta oženio i razveo. Odlučuje razgovarati s Rachel kako bi okončao konfuziju. Joey ulazi i Ross i on tada završe u raspravi, a sirota Rachel shvata da je zapravo niko nije zaprosio. Joey odlazi, a Ross pokušava vidjeti može li ponovo početi vezu s Rachel. Zatim shvata nešto i upita je: "Kada si pomislila da te Joey zaprosio, jesi li... rekla... 'da'?" Rachel ne zna šta da odgovori i epizoda završava ''[[cliffhanger]]om''. == Prijem == * U originalnom emitiranju epizodu je pogledalo 25,5 miliona ljudi.<ref>{{cite web |url= http://newmusicandmore.tripod.com/friendsratings09.html |title= Friends Nielsen Ratings Archive – Season Nine |website= newmusicandmore.tripod.com |access-date= 19. 12. 2019 |archive-date= 4. 3. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304233955/http://newmusicandmore.tripod.com/friendsratings09.html |url-status= dead }}</ref> * Sam Ashurst sa sajta ''[[Digital Spy]]'' rangirao je ovu epizodu kao 219. od 236 epizoda ''Prijatelja'' na rang-listi tog sajta.<ref>{{cite web |url= http://www.digitalspy.com/tv/g24617/friends-episodes-best-ranked-every-all/ |title= Every single Friends episode – RANKED |author= Sam Ashurst |date= 1. 1. 2018 |website= Digital Spy |access-date= 19. 12. 2019}}</ref> * Dnevni list ''[[Telegraph & Argus]]'' rangirao ju je kao 210. na svojoj rang-listi epizoda serije.<ref>{{cite web |url= https://www.thetelegraphandargus.co.uk/news/13745603.the-definitive-ranking-of-all-236-friends-episodes |title= The Definitive Ranking of All 236 Friends Episodes |access-date= 18. 12. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190416204730/https://www.thetelegraphandargus.co.uk/news/13745603.the-definitive-ranking-of-all-236-friends-episodes/ |archive-date= 16. 4. 2019}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{Epizode Prijatelja}} {{DEFAULTSORT:One Where No One Proposes, The}} [[Kategorija:Epizode Prijatelja]] haxzr7qo1rtgqmi5alof9u6imfx3boy Koncentracijski logor Jasenovac 0 458232 3848419 3766259 2026-05-22T03:35:00Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Osnivanja u 1941.]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848419 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Jasenovac, brána.jpg|mini|desno|Ulaz u koncentracijski logor Jasenovac]] '''Koncentracijski logor Jasenovac''' (''Sabirni logor Jasenovac'') bio je [[Ustaše|ustaški]] [[Koncentracijski logor|koncentracijski]],<ref>[http://www.bundesfinanzministerium.de/Content/DE/Standardartikel/Themen/Oeffentliche_Finanzen/Vermoegensrecht_und_Entschaedigungen/Kriegsfolgen_Wiedergutmachung/Haftstaetten_Liste.pdf?__blob=publicationFile&v=2 Konzentrazionslager und andere vergleichbare Haftstätten im Rahmen der Anerkennung des Artikel-2 Abkommens mit der [[Jewish Claims Conference]] (JCC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020802/http://www.bundesfinanzministerium.de/Content/DE/Standardartikel/Themen/Oeffentliche_Finanzen/Vermoegensrecht_und_Entschaedigungen/Kriegsfolgen_Wiedergutmachung/Haftstaetten_Liste.pdf?__blob=publicationFile&v=2 |date=5 Mart 2016 }} {{Simboli jezika|de|Njemački jezik}}</ref><ref name="HS">[[Holm Sundhaussen]] ''Jugoslawien und seine Nachfolgestaaten 1943-2011 - Eine ungewöhnliche Geschichte des Gewönhlichen'', Böhlau Verlag Wien - Köln - Weimar, {{ISBN|978-3-205-79609-1}} {{de simbol}}</ref> [[radni logor|radni]], [[sabirni logor|sabirni]] i [[logor smrti]]<ref name="LR">{{Cite book |author=[[Ljiljana Radonić]] |publisher=Heinz Fassmann, Wolfgang Müller-Funk, [[Heidemarie Uhl]] |title=Krieg um die Erinnerung an das KZ Jasenovac: Kroatische Vergangenheitspolitik zwischen Revisionismus und europäischen Standards; Kulturen der Differenz- Transformationsprozesse in Zentraleuropa nach 1989 |location=Göttingen |date=2009 |page=179}} {{de simbol}}</ref> u [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisnoj Državi Hrvatskoj]] u kojem su za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] bili zatvarani i ubijani [[Srbi]], [[Židovi]], [[Romi]], protivnici [[NDH]], komunisti, [[Hrvati]] i [[Bošnjaci]] protivnici ustaškog režima i zarobljeni [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|jugoslavenski partizani]]. Logor se nalazio u [[Jasenovac|Jasenovcu]] u blizini ušća rijeke [[Una|Une]] u [[Sava|Savu]] i bio je u funkciji od augusta 1941. do aprila 1945. Bio je najveći logor na području okupirane [[Jugoslavija|Jugoslavije]]. U logoru je ubijeno, po raznim izvorima, od 100.000 do preko 1.000.000 ljudi,<ref name="HS"/> a bio je jedini logor smrti u Drugom svjetskom ratu u Evropi u kojem je bez [[Treći rajh|njemačkog]] organizacionog ili materijalnog sudjelovanja sprovođeno sistematsko ubijanje.<ref name="LR"/> Sastojao se od pet većih i tri manja logora. Logoru su pripadali i logori [[Koncentracijski logor Sisak|Sisak]], [[Koncentracijski logor Gornja Rijeka|Gornja Rijeka]] i [[Koncentracijski logor Jastrebarsko|Jastrebarsko]]. U zavisnosti od definicije, površina kompleksa logora bila je oko 240&nbsp;km<sup>2</sup>, mada ne postoji jasna definicija pojma ''"Kompleks logora Jasenovac"''.<ref>Mario Kevo: ''Počeci jasenovačkog logora i pojmovna (terminološka) problematika Sustava jasenovačkih logora.'' str.&nbsp;587</ref> == Historija == === Pozadina === [[Datoteka:Fascist occupation of yugoslavia-sr.png|180px|mini|desno|Karta Jugoslavije nakon okupacije 1941. i NDH]] [[Datoteka:Ustaše order for Jews and Serbs to leave-1941.jpg|mini|180px|desno|Plakat sa naredbom o iseljavanju Srba i Židova iz stanova u Zagrebu iz maja 1941.]] [[Aprilski rat|Napadom]] [[Sile Osovine|Sila Osovine]] na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]] 6. aprila 1941. i kapitulacijom [[Vojska Kraljevine Jugoslavije|Vojske Kraljevine Jugoslavije]] 17. aprila, dolazi do okupacije Jugoslavije i podjele od strane [[Treći rajh|njemačkih]], [[Kraljevina Italija|italijanskih]], [[Mađarska|mađarskih]] i [[Kraljevina Bugarska|bugarskih]] vojnih jedinica. Ulaskom njemačkih jedinica u Zagreb 10. aprila, pukovnik [[Slavko Kvaternik]] u ime [[Ustaša|ustaškog pokreta]] proglašava [[Marionetska država|marionetsku]] Nezavisnu Državu Hrvatsku, pod protektoratom Trećeg rajha i Italije, kojoj će pripasti dijelovi današnje [[Hrvatska|Hrvatske]], osim [[Istra|Istre]] i dijelova [[Dalmacija|Dalmacije]], koji su i ranije pripadali Italiji, [[Slavonija]], [[Srijem]], [[Bosna i Hercegovina]], kao i dijelovi današnje [[Srbija|Srbije]]. Proglašavanje NDH je bilo pozdravljeno od većine Hrvata, kao i zvaničnih kulturnih institucija Hrvata, te rimokatoličke crkve. Na ovom području živjelo je oko 3,3 miliona [[Hrvati|Hrvata]], 1,9 miliona [[Srbi|Srba]], te oko 700.000 [[Muslimani (narod)|Muslimana]] i manji broj drugih etničkih manjina. Po ugledu na [[Nirnberški zakoni|Nirnberške zakone]] u Trećem rajhu, u NDH se tri sedmice nakon proglašenja, donose sliči rasni zakoni po kojima se stotinama hiljada Srba, Židova i Roma, ograničavaju prava te priprema njihov progon i istrebljenje. Uhapšeni se [[Židovi]] zatvaraju u logore ili se deportuju u [[Koncentracioni logor|koncentracione logore]] na području Trećeg rajha. Po jednoj zakonskoj odredbi Trećeg rajha, novonastale vlasti u NDH, plaćale bi transport Jevreja Trećem rajhu, a zauzvrat im je bilo omogućeno oduzimanje cjelokupne imovine protjeranih Jevreja.<ref name="Arendt">[[Hannah Arendt]], ''Eichmann in Jersualem - Ein Bericht von der Banalität des Bösen'', Piper München, Zürich {{ISBN|978-3-492-24822-8}}</ref> Dio Židova se slao u neke od ukupno [[Koncentracijski logori u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj|40 logora]], dok su se Srbi uglavnom zatvarali u u logore na području NDH.<ref>{{cite web | url = http://jusp-jasenovac.hr/Default.aspx?sid=5320 | title = Logori u NDH| publisher = JUSP Jasenovac | access-date=21. 12. 2019}}</ref> === Osnivanje === [[Datoteka:Plan of Jasenovac main camp.svg|mini|desno|180px|Plan logora Jasenovac]] Logor je osnovan donošenjem zakonske uredbe Nr. CDXXIX-2101-Z-19 od 25. novembra 1941, obznanjenom od [[Ante Pavelić]]a, a potpisanom od [[Ministarstvo pravosuđa i bogoštovlja NDH|ministra pravosuđa]] [[Mirko Puk|Mirka Puka]] formalno legaliziran.<ref>Barry M. Lituchy: ''Jasenovac and the Holocaust in Yugoslavia: analyses and survivor testimonies''. Jasenovac Research Institute, 2006, {{ISBN|0-9753432-0-3}}, str.&nbsp;68.</ref> Krajem 1941, započela je gradnja logora, kojom je rukovodio [[Eugen Dido Kvaternik]] kao zapovjednik [[Ustaška nadzorna služba|Ustaške nadzorne službe]] (UNS), te koja je kao tajna policija preuzela upravu na svim logorima. Osnivač i organizator logora [[Vjekoslav Luburić]], koji je postao i komadant logora, nazvan je ''Maks mesar''. Luburić je bio na izobrazbi u [[Koncentracijski logor Sachsenhausen|Koncentracijskom logoru Sachsenhausen]], gdje je sudjelovao u izgradnji i izradi egzekucijskih mjesta streljanjem za sovjetske ratne zarobljenike,<ref>Horst Seferens: ''Sowjetische Kriegsgefangene im KZ Sachsenhausen 1941-1945''. In: Gedenkstättenrundbrief 104 S. 38.</ref> čime je htio prenijeti taj model u logor Jasenovac.<ref>[[Wolfgang Benz]], [[Barbara Distel]] (Hrsg.): ''[[Der Ort des Terrors]]. Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager.'' Band 9: ''Arbeitserziehungslager, Ghettos, Jugendschutzlager, Polizeihaftlager, Sonderlager, Zigeunerlager, Zwangsarbeiterlager.'' C.H. Beck, München 2009, {{ISBN|978-3-406-57238-8}}, S.&nbsp;327.</ref> Osnovni cilj ovog logora smrti bilo je uništavanje Srba, Židova i Roma, te svećenštva [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]]. Između ostalog u logoru su logoraši korišćeni za popravku tenkova, izradu kožnih potrebština za ustaške vojnike, te za prinudni rad u ciglani. Izrađen po uzorima nacističkih logora, dobio je u njemačkim krugovima, drugo ime ''Balkanski Auschwitz''. Na glavnom ulazu pisalo je ''"Sve za [[poglavnik]]a. Radna služba Ustaške obrane – Sabirni logor Br. III"''. === Izgradnja === Pripremni radovi za osnivanje novog logora započeli su najkasnije 24. jula 1941. kada je Ravnateljstvo melioracionih i regulatornih radova naručilo drvo "za gradnju drvenih baraka u Jasenovcu". Vlasti NDH su planirale da taoce koriste za odvodnjavanje [[Park prirode Lonjsko polje|Lonjskog polja]] i gradnju nasipa duž pruge Jasenovac-[[Novska]].{{sfn|Komarica|Odić|2005|p=31}} Iako se kao lokacija logora spominjalo mjesto [[Jasenovac]], prvi zatočenici dopremani su na poljanu pored sela [[Bročice]]. Logor je osnovan od 15. do 21. augusta 1941, a prvi zatvorenici su stigli 20-21. augusta da naprave barake u logoru Bročice.{{sfn|Lituchy|2006|p=39}}{{sfn|Komarica|Odić|2005|pp=40–41}} Ti prvi dopremljeni zatočenici bili su muškarci, Srbi i Jevreji koje ustaše nisu stigli likvidirati nakon zatvaranja kompleksa ustaških koncentracijskih logora [[Koncentracijski logor Gospić|Gospić]]—[[Koncentracijski logor Jadovno|Jadovno]]—[[Koncentracijski logor Slana|Pag]].<ref>{{Cite web |url=http://www.jadovno.com/jadovno-slana-metajna/articles/jadovno-slana-i-metajna-cir.html |title=Zatezalo-Jadovno: Kompleks ustaških logora 1941. — Zbornik dokumenata, Muzej žrtava genocida, Beograd, (2007) |access-date=21. 12. 2019 |archive-date=17. 11. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121117025141/http://www.jadovno.com/jadovno-slana-metajna/articles/jadovno-slana-i-metajna-cir.html |url-status=dead }}</ref> Jedan dio logoraša, slat je od septembra i iz [[Koncentracijski logor Kruščica|logora u Kruščici]], koji je služio kao prihvatni logor u kome su smještani Židovi iz Sarajeva. Nakon zatvaranja ovog logora, Židovi iz župe Lašva-Glaž i gradova [[Travnik]]a, [[Visoko]]g, [[Zenica|Zenice]] i [[Zavidovići|Zavidovića]], slati su direktno u Jasenovac.<ref name=Travnik>'''Travnik u NOR-u, knjiga prva''', ''Ćamil Kazazović'', Naša riječ, Zenica 1969. godine</ref> Prvi zapovjednik logora Bročice bio je ustaški poručnik [[Ivan Rako]], a područje logora Krapje osiguravala je 22. satnija [[Ustaška vojnica|Ustaške vojnice]].{{sfn|Mataušić|2008|p=100}} Zbog sve bržeg priliva zatočenika ustaše su ubrzo pristupili izgradnji novog logora na livadama između sela [[Krapje (Jasenovac)|Krapje]] i [[Plesmo]], nekoliko kilometara jugozapadno od Bročica, prema rijeci [[Sava|Savi]]. Od prvih 600 zatočenika iz Gospića, oko 300 ljudi, uglavnom [[Jevreji|Jevreja]] je upućeno u Krapje osam dana po dolasku, gdje su spavali na otvorenom jer su se barake tek gradile.{{sfn|Komarica|Odić|2005|p=41}} Osim logoraša sa Paga i iz Gospića, u novi logor su počeli dovoditi drugi zatočenici. Prvi zapovjednik logora Krapje bio je poručnik [[Ante Marić]], a čuvali su ga pripadnici postrojbe 14. i 17. satnije Ustaške vojnice.{{sfn|Mataušić|2008|p=100}} Najraniji pronađeni dokument u kom se pominje logor Jasenovac datiran je na 11. septembar u pismu [[Dido Kvaternik|Dide Kvaternika]] Glavnom stožeru domobranstva u kom daje instrukcije da se oko 50 uhvaćenih osoba iz [[Bijeljina|Bijeljine]] otpremi u ovaj logor.{{sfn|Komarica|Odić|2005|p=41}}{{sfn|Mataušić|2008|pp=95-96}} Do oktobra 1941. logori Bročice i Krapje bili su uglavnom samostalni, a privremeno zapovjedništvo je u mjestu Jasenovac je vodilo brigu samo oko prehrane talaca. Privremeno zapovjedništvo je bilo direktno podređeno Uredu III [[Ustaška nadzorna služba|Ustaške nadzorne službe]] u Zagrebu, čiji je rukovodilac do decembra 1942. bio [[Vjekoslav Luburić]].{{sfn|Mataušić|2008|p=100}} Prvi zapovjednik sistema logora Jasenovac od oktobra 1941. bio je Luburićev zamjenik [[Ivica Matković]]. Od oktobra 1941. do proljeća 1942. zapovjednik sabirnog logora bio je [[Ivica Brkljačić]], [[Ljubo Miloš]] je bio zapovjednik radne službe u logoru Ciglana, a zapovjednik logora [[Joso Matijević]]. === Položaj === [[Datoteka:Jasenovac camps.svg|180px|mini|desno|Kompleks logora Jasenovac]] Koncentracijski logor Jasenovac je bio zapravo kompleks logora koji se sastojao od pet logora: [[Koncentracijski logor Krapje|Krapje]] (Jasenovac I), [[Koncentracijski logor Bročice|Bročice]] (Jasenovac II), koji zu zatvoreni oko novembra 1943, te logor Ciglana (Jasenovac III), Kožara (Jasenovac IV) i [[Koncentracijski logor Stara Gradiška|Stara Gradiška]] (Jasenovac V). Nakon otvaranja oko 40 koncentracijskih logora u NDH, do 1945. većina manjih je ubrzo zatvorena, a logor Jasenovac je odabran kao središnji logor. Za spriječavanje bijega logoraša, odgovarao je položaj logora na ušću Une u Savu, te rubnih rijeka [[Strug (rijeka)|Struge]] i [[Lonja (rijeka)|Lonje]], a za dopremu logoraša pogodovala je blizina i povezanost sa prugom [[Beograd]]−[[Zagreb]]. === Stratišta === [[Datoteka:Srbosjek (knife) used in Croatia - 1941–1945.jpg|mini|Nož nazvan "[[srbosjek]]" korišćen od ustaša za ubijanje logoraša u logoru<ref>Deutsches Historisches Museum: [http://www.dhm.de/datenbank/dhm.php?seite=5&fld_0=A3621579 Garbenmesser]</ref>]] Logoraši su najčešće u logor dovoženi u stočnim vagonima, do zadnje željezničke stanice na rijeci Savi, te su skelom prevoženi u [[Donja Gradina|Donju Gradinu]] (danas u Bosni i Hercegovini) i tamo ubijani. Isprva su ubijani vatrenim oružjem,kasnije nožem, maljem ili sjekirama.<ref name="DLF090828">[[Eberhard Rondholz]]: [http://www.dradio.de/dlf/sendungen/dasfeature/987667/ ''Zweierlei Erinnerung: Jasenovac – Das kroatische Auschwitz.''] auf: ''[[Deutschlandfunk]].'' 28. August 2009.</ref> Nož "[[srbosjek]]" koji je naručen kao pomagalo u poljopriverdnim poslovima, proizveden po naruđbi NDH u Njemačkoj takođe je korišten za ubijanje logoraša.<ref>David M. Kennedy, Margaret E. Wagner, Linda Barrett Osborne, Susan Reyburn: ''The Library of Congress World War II Companion.'' Simon and Schuster, 2007, S.&nbsp;640, 646–647, 683: „''At Jasenovac, a series of camps in Croatia, the ultranationalist, right-wing Ustasha murdered Serbs, Jews, Gypsies, Muslims, and political opponents not by gassing, but with hand tools or the infamous graviso or srbosjek (literally, „Serb cutter“) – a long, curved knife attached to a partial glove and designed for rapid, easy killing.''“</ref><ref>Ladislaus Hory, Martin Broszat: ''Der kroatische Ustascha-Staat, 1941–1945.'' Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart 1964.</ref><ref>Dave Hunt: ''Die Frau und das Tier Geschichte, Gegenwart und Zukunft der römischen Kirche.'' Harvest House Publishers, 1994, S.&nbsp;289–301.</ref><ref>Egon Berger: ''44 mjeseca u Jasenovcu.'' Grafički Zavod Hrvatske, Zagreb 1966.</ref> === Zatvaranje logora === {{Sekcija}} === Pokušaji bijega === {{Sekcija}} == Broj žrtava == {{Sekcija}} == Spomen-područje == {{Glavni|Spomen-područje Jasenovac}} U sjećanje na žrtve logora Jasenovac, 1968. godine je osnovano [[Spomen-područje Jasenovac]], a centralni spomenik [[Kameni cvijet (spomenik)|Kameni cvijet]] izgradio je arhitekta [[Bogdan Bogdanović]]. == Revizionizam == {{Sekcija}} == Napomene == {{Napspisak}} == Literatura == * {{Cite book|ref=harv|editor-last=Lituchy|editor-first=Barry M.| title = Jasenovac and the Holocaust in Yugoslavia: Analyses and Survivor Testimonies|year=2006| location = New York| publisher = Jasenovac Research Institute| url = https://books.google.com/books?hl=sr&id=lvAhAQAAIAAJ}} * {{Cite book|ref=harv| last=Komarica| first = Slavko| last2=Odić| first2 = Slavko| title = Zašto Jasenovac nije oslobođen|year=2008| location = Zagreb| publisher = Iros| url = https://books.google.com/books?id=JfshAQAAIAAJ}} * {{Cite book|ref=harv| last=Mataušić| first = Nataša| title = Koncentracioni logor Jasenovac: Fotomonografija|year=2008| location = Zagreb| publisher = Spomen područje Jasenovac}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Jasenovac concentration camp}} * {{Službeni sajt|http://www.jusp-jasenovac.hr/}} * [http://www.jasenovac.org/ Istraživački institut Jasenovac] * [http://www.jasenovac-info.com/ Odbor za Jasenovac SPC] * [http://www.arhivrs.org/Doc.aspx?subcat=42&cat=5&id=60&lang=cir Arhiv Republike Srpske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220082524/http://arhivrs.org/Doc.aspx?subcat=42&cat=5&id=60&lang=cir |date=20. 12. 2016 }} * [https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005449 Enciklopedija holokausta: Jasenovac] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Koncentracijski logori u Drugom svjetskom ratu|Jasenovac]] [[Kategorija:Koncentracijski logori u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj|Jasenovac]] [[Kategorija:Jasenovac]] [[Kategorija:Koncentracijski logor Jasenovac|*]] [[Kategorija:Masakri nad Srbima]] [[Kategorija:Masakri nad Jevrejima]] [[Kategorija:Masakri nad Bošnjacima]] [[Kategorija:Masakri nad Romima]] [[Kategorija:Masakri u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Osnivanja u 1941.]] c08wcwpsvwdpm756g1zmk4iyddoksnz 3848421 3848419 2026-05-22T03:37:02Z نوفاك اتشمان 16322 [[Kategorija:Ukidanja u 1945.]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848421 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Jasenovac, brána.jpg|mini|desno|Ulaz u koncentracijski logor Jasenovac]] '''Koncentracijski logor Jasenovac''' (''Sabirni logor Jasenovac'') bio je [[Ustaše|ustaški]] [[Koncentracijski logor|koncentracijski]],<ref>[http://www.bundesfinanzministerium.de/Content/DE/Standardartikel/Themen/Oeffentliche_Finanzen/Vermoegensrecht_und_Entschaedigungen/Kriegsfolgen_Wiedergutmachung/Haftstaetten_Liste.pdf?__blob=publicationFile&v=2 Konzentrazionslager und andere vergleichbare Haftstätten im Rahmen der Anerkennung des Artikel-2 Abkommens mit der [[Jewish Claims Conference]] (JCC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020802/http://www.bundesfinanzministerium.de/Content/DE/Standardartikel/Themen/Oeffentliche_Finanzen/Vermoegensrecht_und_Entschaedigungen/Kriegsfolgen_Wiedergutmachung/Haftstaetten_Liste.pdf?__blob=publicationFile&v=2 |date=5 Mart 2016 }} {{Simboli jezika|de|Njemački jezik}}</ref><ref name="HS">[[Holm Sundhaussen]] ''Jugoslawien und seine Nachfolgestaaten 1943-2011 - Eine ungewöhnliche Geschichte des Gewönhlichen'', Böhlau Verlag Wien - Köln - Weimar, {{ISBN|978-3-205-79609-1}} {{de simbol}}</ref> [[radni logor|radni]], [[sabirni logor|sabirni]] i [[logor smrti]]<ref name="LR">{{Cite book |author=[[Ljiljana Radonić]] |publisher=Heinz Fassmann, Wolfgang Müller-Funk, [[Heidemarie Uhl]] |title=Krieg um die Erinnerung an das KZ Jasenovac: Kroatische Vergangenheitspolitik zwischen Revisionismus und europäischen Standards; Kulturen der Differenz- Transformationsprozesse in Zentraleuropa nach 1989 |location=Göttingen |date=2009 |page=179}} {{de simbol}}</ref> u [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisnoj Državi Hrvatskoj]] u kojem su za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] bili zatvarani i ubijani [[Srbi]], [[Židovi]], [[Romi]], protivnici [[NDH]], komunisti, [[Hrvati]] i [[Bošnjaci]] protivnici ustaškog režima i zarobljeni [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|jugoslavenski partizani]]. Logor se nalazio u [[Jasenovac|Jasenovcu]] u blizini ušća rijeke [[Una|Une]] u [[Sava|Savu]] i bio je u funkciji od augusta 1941. do aprila 1945. Bio je najveći logor na području okupirane [[Jugoslavija|Jugoslavije]]. U logoru je ubijeno, po raznim izvorima, od 100.000 do preko 1.000.000 ljudi,<ref name="HS"/> a bio je jedini logor smrti u Drugom svjetskom ratu u Evropi u kojem je bez [[Treći rajh|njemačkog]] organizacionog ili materijalnog sudjelovanja sprovođeno sistematsko ubijanje.<ref name="LR"/> Sastojao se od pet većih i tri manja logora. Logoru su pripadali i logori [[Koncentracijski logor Sisak|Sisak]], [[Koncentracijski logor Gornja Rijeka|Gornja Rijeka]] i [[Koncentracijski logor Jastrebarsko|Jastrebarsko]]. U zavisnosti od definicije, površina kompleksa logora bila je oko 240&nbsp;km<sup>2</sup>, mada ne postoji jasna definicija pojma ''"Kompleks logora Jasenovac"''.<ref>Mario Kevo: ''Počeci jasenovačkog logora i pojmovna (terminološka) problematika Sustava jasenovačkih logora.'' str.&nbsp;587</ref> == Historija == === Pozadina === [[Datoteka:Fascist occupation of yugoslavia-sr.png|180px|mini|desno|Karta Jugoslavije nakon okupacije 1941. i NDH]] [[Datoteka:Ustaše order for Jews and Serbs to leave-1941.jpg|mini|180px|desno|Plakat sa naredbom o iseljavanju Srba i Židova iz stanova u Zagrebu iz maja 1941.]] [[Aprilski rat|Napadom]] [[Sile Osovine|Sila Osovine]] na [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]] 6. aprila 1941. i kapitulacijom [[Vojska Kraljevine Jugoslavije|Vojske Kraljevine Jugoslavije]] 17. aprila, dolazi do okupacije Jugoslavije i podjele od strane [[Treći rajh|njemačkih]], [[Kraljevina Italija|italijanskih]], [[Mađarska|mađarskih]] i [[Kraljevina Bugarska|bugarskih]] vojnih jedinica. Ulaskom njemačkih jedinica u Zagreb 10. aprila, pukovnik [[Slavko Kvaternik]] u ime [[Ustaša|ustaškog pokreta]] proglašava [[Marionetska država|marionetsku]] Nezavisnu Državu Hrvatsku, pod protektoratom Trećeg rajha i Italije, kojoj će pripasti dijelovi današnje [[Hrvatska|Hrvatske]], osim [[Istra|Istre]] i dijelova [[Dalmacija|Dalmacije]], koji su i ranije pripadali Italiji, [[Slavonija]], [[Srijem]], [[Bosna i Hercegovina]], kao i dijelovi današnje [[Srbija|Srbije]]. Proglašavanje NDH je bilo pozdravljeno od većine Hrvata, kao i zvaničnih kulturnih institucija Hrvata, te rimokatoličke crkve. Na ovom području živjelo je oko 3,3 miliona [[Hrvati|Hrvata]], 1,9 miliona [[Srbi|Srba]], te oko 700.000 [[Muslimani (narod)|Muslimana]] i manji broj drugih etničkih manjina. Po ugledu na [[Nirnberški zakoni|Nirnberške zakone]] u Trećem rajhu, u NDH se tri sedmice nakon proglašenja, donose sliči rasni zakoni po kojima se stotinama hiljada Srba, Židova i Roma, ograničavaju prava te priprema njihov progon i istrebljenje. Uhapšeni se [[Židovi]] zatvaraju u logore ili se deportuju u [[Koncentracioni logor|koncentracione logore]] na području Trećeg rajha. Po jednoj zakonskoj odredbi Trećeg rajha, novonastale vlasti u NDH, plaćale bi transport Jevreja Trećem rajhu, a zauzvrat im je bilo omogućeno oduzimanje cjelokupne imovine protjeranih Jevreja.<ref name="Arendt">[[Hannah Arendt]], ''Eichmann in Jersualem - Ein Bericht von der Banalität des Bösen'', Piper München, Zürich {{ISBN|978-3-492-24822-8}}</ref> Dio Židova se slao u neke od ukupno [[Koncentracijski logori u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj|40 logora]], dok su se Srbi uglavnom zatvarali u u logore na području NDH.<ref>{{cite web | url = http://jusp-jasenovac.hr/Default.aspx?sid=5320 | title = Logori u NDH| publisher = JUSP Jasenovac | access-date=21. 12. 2019}}</ref> === Osnivanje === [[Datoteka:Plan of Jasenovac main camp.svg|mini|desno|180px|Plan logora Jasenovac]] Logor je osnovan donošenjem zakonske uredbe Nr. CDXXIX-2101-Z-19 od 25. novembra 1941, obznanjenom od [[Ante Pavelić]]a, a potpisanom od [[Ministarstvo pravosuđa i bogoštovlja NDH|ministra pravosuđa]] [[Mirko Puk|Mirka Puka]] formalno legaliziran.<ref>Barry M. Lituchy: ''Jasenovac and the Holocaust in Yugoslavia: analyses and survivor testimonies''. Jasenovac Research Institute, 2006, {{ISBN|0-9753432-0-3}}, str.&nbsp;68.</ref> Krajem 1941, započela je gradnja logora, kojom je rukovodio [[Eugen Dido Kvaternik]] kao zapovjednik [[Ustaška nadzorna služba|Ustaške nadzorne službe]] (UNS), te koja je kao tajna policija preuzela upravu na svim logorima. Osnivač i organizator logora [[Vjekoslav Luburić]], koji je postao i komadant logora, nazvan je ''Maks mesar''. Luburić je bio na izobrazbi u [[Koncentracijski logor Sachsenhausen|Koncentracijskom logoru Sachsenhausen]], gdje je sudjelovao u izgradnji i izradi egzekucijskih mjesta streljanjem za sovjetske ratne zarobljenike,<ref>Horst Seferens: ''Sowjetische Kriegsgefangene im KZ Sachsenhausen 1941-1945''. In: Gedenkstättenrundbrief 104 S. 38.</ref> čime je htio prenijeti taj model u logor Jasenovac.<ref>[[Wolfgang Benz]], [[Barbara Distel]] (Hrsg.): ''[[Der Ort des Terrors]]. Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager.'' Band 9: ''Arbeitserziehungslager, Ghettos, Jugendschutzlager, Polizeihaftlager, Sonderlager, Zigeunerlager, Zwangsarbeiterlager.'' C.H. Beck, München 2009, {{ISBN|978-3-406-57238-8}}, S.&nbsp;327.</ref> Osnovni cilj ovog logora smrti bilo je uništavanje Srba, Židova i Roma, te svećenštva [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]]. Između ostalog u logoru su logoraši korišćeni za popravku tenkova, izradu kožnih potrebština za ustaške vojnike, te za prinudni rad u ciglani. Izrađen po uzorima nacističkih logora, dobio je u njemačkim krugovima, drugo ime ''Balkanski Auschwitz''. Na glavnom ulazu pisalo je ''"Sve za [[poglavnik]]a. Radna služba Ustaške obrane – Sabirni logor Br. III"''. === Izgradnja === Pripremni radovi za osnivanje novog logora započeli su najkasnije 24. jula 1941. kada je Ravnateljstvo melioracionih i regulatornih radova naručilo drvo "za gradnju drvenih baraka u Jasenovcu". Vlasti NDH su planirale da taoce koriste za odvodnjavanje [[Park prirode Lonjsko polje|Lonjskog polja]] i gradnju nasipa duž pruge Jasenovac-[[Novska]].{{sfn|Komarica|Odić|2005|p=31}} Iako se kao lokacija logora spominjalo mjesto [[Jasenovac]], prvi zatočenici dopremani su na poljanu pored sela [[Bročice]]. Logor je osnovan od 15. do 21. augusta 1941, a prvi zatvorenici su stigli 20-21. augusta da naprave barake u logoru Bročice.{{sfn|Lituchy|2006|p=39}}{{sfn|Komarica|Odić|2005|pp=40–41}} Ti prvi dopremljeni zatočenici bili su muškarci, Srbi i Jevreji koje ustaše nisu stigli likvidirati nakon zatvaranja kompleksa ustaških koncentracijskih logora [[Koncentracijski logor Gospić|Gospić]]—[[Koncentracijski logor Jadovno|Jadovno]]—[[Koncentracijski logor Slana|Pag]].<ref>{{Cite web |url=http://www.jadovno.com/jadovno-slana-metajna/articles/jadovno-slana-i-metajna-cir.html |title=Zatezalo-Jadovno: Kompleks ustaških logora 1941. — Zbornik dokumenata, Muzej žrtava genocida, Beograd, (2007) |access-date=21. 12. 2019 |archive-date=17. 11. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121117025141/http://www.jadovno.com/jadovno-slana-metajna/articles/jadovno-slana-i-metajna-cir.html |url-status=dead }}</ref> Jedan dio logoraša, slat je od septembra i iz [[Koncentracijski logor Kruščica|logora u Kruščici]], koji je služio kao prihvatni logor u kome su smještani Židovi iz Sarajeva. Nakon zatvaranja ovog logora, Židovi iz župe Lašva-Glaž i gradova [[Travnik]]a, [[Visoko]]g, [[Zenica|Zenice]] i [[Zavidovići|Zavidovića]], slati su direktno u Jasenovac.<ref name=Travnik>'''Travnik u NOR-u, knjiga prva''', ''Ćamil Kazazović'', Naša riječ, Zenica 1969. godine</ref> Prvi zapovjednik logora Bročice bio je ustaški poručnik [[Ivan Rako]], a područje logora Krapje osiguravala je 22. satnija [[Ustaška vojnica|Ustaške vojnice]].{{sfn|Mataušić|2008|p=100}} Zbog sve bržeg priliva zatočenika ustaše su ubrzo pristupili izgradnji novog logora na livadama između sela [[Krapje (Jasenovac)|Krapje]] i [[Plesmo]], nekoliko kilometara jugozapadno od Bročica, prema rijeci [[Sava|Savi]]. Od prvih 600 zatočenika iz Gospića, oko 300 ljudi, uglavnom [[Jevreji|Jevreja]] je upućeno u Krapje osam dana po dolasku, gdje su spavali na otvorenom jer su se barake tek gradile.{{sfn|Komarica|Odić|2005|p=41}} Osim logoraša sa Paga i iz Gospića, u novi logor su počeli dovoditi drugi zatočenici. Prvi zapovjednik logora Krapje bio je poručnik [[Ante Marić]], a čuvali su ga pripadnici postrojbe 14. i 17. satnije Ustaške vojnice.{{sfn|Mataušić|2008|p=100}} Najraniji pronađeni dokument u kom se pominje logor Jasenovac datiran je na 11. septembar u pismu [[Dido Kvaternik|Dide Kvaternika]] Glavnom stožeru domobranstva u kom daje instrukcije da se oko 50 uhvaćenih osoba iz [[Bijeljina|Bijeljine]] otpremi u ovaj logor.{{sfn|Komarica|Odić|2005|p=41}}{{sfn|Mataušić|2008|pp=95-96}} Do oktobra 1941. logori Bročice i Krapje bili su uglavnom samostalni, a privremeno zapovjedništvo je u mjestu Jasenovac je vodilo brigu samo oko prehrane talaca. Privremeno zapovjedništvo je bilo direktno podređeno Uredu III [[Ustaška nadzorna služba|Ustaške nadzorne službe]] u Zagrebu, čiji je rukovodilac do decembra 1942. bio [[Vjekoslav Luburić]].{{sfn|Mataušić|2008|p=100}} Prvi zapovjednik sistema logora Jasenovac od oktobra 1941. bio je Luburićev zamjenik [[Ivica Matković]]. Od oktobra 1941. do proljeća 1942. zapovjednik sabirnog logora bio je [[Ivica Brkljačić]], [[Ljubo Miloš]] je bio zapovjednik radne službe u logoru Ciglana, a zapovjednik logora [[Joso Matijević]]. === Položaj === [[Datoteka:Jasenovac camps.svg|180px|mini|desno|Kompleks logora Jasenovac]] Koncentracijski logor Jasenovac je bio zapravo kompleks logora koji se sastojao od pet logora: [[Koncentracijski logor Krapje|Krapje]] (Jasenovac I), [[Koncentracijski logor Bročice|Bročice]] (Jasenovac II), koji zu zatvoreni oko novembra 1943, te logor Ciglana (Jasenovac III), Kožara (Jasenovac IV) i [[Koncentracijski logor Stara Gradiška|Stara Gradiška]] (Jasenovac V). Nakon otvaranja oko 40 koncentracijskih logora u NDH, do 1945. većina manjih je ubrzo zatvorena, a logor Jasenovac je odabran kao središnji logor. Za spriječavanje bijega logoraša, odgovarao je položaj logora na ušću Une u Savu, te rubnih rijeka [[Strug (rijeka)|Struge]] i [[Lonja (rijeka)|Lonje]], a za dopremu logoraša pogodovala je blizina i povezanost sa prugom [[Beograd]]−[[Zagreb]]. === Stratišta === [[Datoteka:Srbosjek (knife) used in Croatia - 1941–1945.jpg|mini|Nož nazvan "[[srbosjek]]" korišćen od ustaša za ubijanje logoraša u logoru<ref>Deutsches Historisches Museum: [http://www.dhm.de/datenbank/dhm.php?seite=5&fld_0=A3621579 Garbenmesser]</ref>]] Logoraši su najčešće u logor dovoženi u stočnim vagonima, do zadnje željezničke stanice na rijeci Savi, te su skelom prevoženi u [[Donja Gradina|Donju Gradinu]] (danas u Bosni i Hercegovini) i tamo ubijani. Isprva su ubijani vatrenim oružjem,kasnije nožem, maljem ili sjekirama.<ref name="DLF090828">[[Eberhard Rondholz]]: [http://www.dradio.de/dlf/sendungen/dasfeature/987667/ ''Zweierlei Erinnerung: Jasenovac – Das kroatische Auschwitz.''] auf: ''[[Deutschlandfunk]].'' 28. August 2009.</ref> Nož "[[srbosjek]]" koji je naručen kao pomagalo u poljopriverdnim poslovima, proizveden po naruđbi NDH u Njemačkoj takođe je korišten za ubijanje logoraša.<ref>David M. Kennedy, Margaret E. Wagner, Linda Barrett Osborne, Susan Reyburn: ''The Library of Congress World War II Companion.'' Simon and Schuster, 2007, S.&nbsp;640, 646–647, 683: „''At Jasenovac, a series of camps in Croatia, the ultranationalist, right-wing Ustasha murdered Serbs, Jews, Gypsies, Muslims, and political opponents not by gassing, but with hand tools or the infamous graviso or srbosjek (literally, „Serb cutter“) – a long, curved knife attached to a partial glove and designed for rapid, easy killing.''“</ref><ref>Ladislaus Hory, Martin Broszat: ''Der kroatische Ustascha-Staat, 1941–1945.'' Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart 1964.</ref><ref>Dave Hunt: ''Die Frau und das Tier Geschichte, Gegenwart und Zukunft der römischen Kirche.'' Harvest House Publishers, 1994, S.&nbsp;289–301.</ref><ref>Egon Berger: ''44 mjeseca u Jasenovcu.'' Grafički Zavod Hrvatske, Zagreb 1966.</ref> === Zatvaranje logora === {{Sekcija}} === Pokušaji bijega === {{Sekcija}} == Broj žrtava == {{Sekcija}} == Spomen-područje == {{Glavni|Spomen-područje Jasenovac}} U sjećanje na žrtve logora Jasenovac, 1968. godine je osnovano [[Spomen-područje Jasenovac]], a centralni spomenik [[Kameni cvijet (spomenik)|Kameni cvijet]] izgradio je arhitekta [[Bogdan Bogdanović]]. == Revizionizam == {{Sekcija}} == Napomene == {{Napspisak}} == Literatura == * {{Cite book|ref=harv|editor-last=Lituchy|editor-first=Barry M.| title = Jasenovac and the Holocaust in Yugoslavia: Analyses and Survivor Testimonies|year=2006| location = New York| publisher = Jasenovac Research Institute| url = https://books.google.com/books?hl=sr&id=lvAhAQAAIAAJ}} * {{Cite book|ref=harv| last=Komarica| first = Slavko| last2=Odić| first2 = Slavko| title = Zašto Jasenovac nije oslobođen|year=2008| location = Zagreb| publisher = Iros| url = https://books.google.com/books?id=JfshAQAAIAAJ}} * {{Cite book|ref=harv| last=Mataušić| first = Nataša| title = Koncentracioni logor Jasenovac: Fotomonografija|year=2008| location = Zagreb| publisher = Spomen područje Jasenovac}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Jasenovac concentration camp}} * {{Službeni sajt|http://www.jusp-jasenovac.hr/}} * [http://www.jasenovac.org/ Istraživački institut Jasenovac] * [http://www.jasenovac-info.com/ Odbor za Jasenovac SPC] * [http://www.arhivrs.org/Doc.aspx?subcat=42&cat=5&id=60&lang=cir Arhiv Republike Srpske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220082524/http://arhivrs.org/Doc.aspx?subcat=42&cat=5&id=60&lang=cir |date=20. 12. 2016 }} * [https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005449 Enciklopedija holokausta: Jasenovac] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Koncentracijski logori u Drugom svjetskom ratu|Jasenovac]] [[Kategorija:Koncentracijski logori u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj|Jasenovac]] [[Kategorija:Jasenovac]] [[Kategorija:Koncentracijski logor Jasenovac|*]] [[Kategorija:Masakri nad Srbima]] [[Kategorija:Masakri nad Jevrejima]] [[Kategorija:Masakri nad Bošnjacima]] [[Kategorija:Masakri nad Romima]] [[Kategorija:Masakri u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Osnivanja u 1941.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1945.]] bi1xwemn9jkendrcx40yqi5nhs4cqjx KPD Foča 0 459500 3848450 3622589 2026-05-22T06:10:10Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Osnivanja u 1992.]]; +[[Kategorija:Ukidanja u 1993]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848450 wikitext text/x-wiki '''KPD Foča''' u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] je bio logor za [[Bošnjaci|Bošnjake]] i [[Bosanski Hrvati|Hrvate]] u periodu od 10. aprila 1992. godine do juna 1993.godine. U logoru je bilo zatočeno preko 700 ljudi iz [[Foča|Foče]], [[Kalinovik]]a, [[Bileća|Bileće]], [[Čajniče|Čajniča]] i [[Goražde|Goražda]], koji su svakodnevno bili izloženi premlaćivanju. Preko 400 logoraša ovog logora se vodi kao nestali. Upravnik logora, [[Milorad Krnojelac]], je uhapšen 1998. godine, te u [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnom krivičnom sudu za bivšu Jugoslaviju]] u [[Den Haag]]u 2003. godine osuđen na 18 godina zatvora.<ref>{{Cite web|url=https://focanskidani-wordpress-com.cdn.ampproject.org/v/s/focanskidani.wordpress.com/2016/08/19/foca-1992-1995-kazneno-popravni-dom/amp/?amp_js_v=9|title=Foča 1992. – 1995. : Kazneno-popravni dom|work=focanskidani.wordpress.com|access-date=3. 2. 2020|archive-date=22. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210222031014/https://focanskidani-wordpress-com.cdn.ampproject.org/v/s/focanskidani.wordpress.com/2016/08/19/foca-1992-1995-kazneno-popravni-dom/amp/?amp_js_v=9|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Foča (Republika Srpska)]] [[Kategorija:Genocid u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1993]] fmxp8dtrcd8b2e77owe00n2dbuiblpj 3848451 3848450 2026-05-22T06:10:17Z Panasko 146730 [[Kategorija:Ukidanja u 1993]] uklonjena; [[Kategorija:Ukidanja u 1993.]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848451 wikitext text/x-wiki '''KPD Foča''' u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] je bio logor za [[Bošnjaci|Bošnjake]] i [[Bosanski Hrvati|Hrvate]] u periodu od 10. aprila 1992. godine do juna 1993.godine. U logoru je bilo zatočeno preko 700 ljudi iz [[Foča|Foče]], [[Kalinovik]]a, [[Bileća|Bileće]], [[Čajniče|Čajniča]] i [[Goražde|Goražda]], koji su svakodnevno bili izloženi premlaćivanju. Preko 400 logoraša ovog logora se vodi kao nestali. Upravnik logora, [[Milorad Krnojelac]], je uhapšen 1998. godine, te u [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnom krivičnom sudu za bivšu Jugoslaviju]] u [[Den Haag]]u 2003. godine osuđen na 18 godina zatvora.<ref>{{Cite web|url=https://focanskidani-wordpress-com.cdn.ampproject.org/v/s/focanskidani.wordpress.com/2016/08/19/foca-1992-1995-kazneno-popravni-dom/amp/?amp_js_v=9|title=Foča 1992. – 1995. : Kazneno-popravni dom|work=focanskidani.wordpress.com|access-date=3. 2. 2020|archive-date=22. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210222031014/https://focanskidani-wordpress-com.cdn.ampproject.org/v/s/focanskidani.wordpress.com/2016/08/19/foca-1992-1995-kazneno-popravni-dom/amp/?amp_js_v=9|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Foča (Republika Srpska)]] [[Kategorija:Genocid u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1993.]] iha6hfyyo9evxwird4iokfuj2ith8kg Stećci u Konjicu 0 462688 3848396 3804103 2026-05-21T20:27:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848396 wikitext text/x-wiki '''Nekropole stećaka u Konjicu''' sadrže nadgrobnike iz [[Bosna u srednjem vijeku|istorije Bosne i Hercegovine u srednjem vijeku]] <ref name="Lovrenović">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/doc/87333586/DUBRAVKO-LOVRENOVI%C4%86-Ste%C4%87ci |title=Dubravko Lovrenović: Bosansko I humsko mramorje srednjeg vijeka |work=RABIĆ: Sarajevo, 2009 |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> Prema statistici [[Šefik Bešlagić|Šefika Bešlagića]] područje [[Konjic|konjičke opštine]] – sa 3018 registriranih spomenika – spada u teritorije koje imaju najveći broj [[Stećci|stećaka]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Prema formi izrade najbrojniji su [[Oblici stećaka|sanduci]], dok su sljemenjaci i ploče gotovo podjednako zastupljeni. Način grupiranja stećaka omogućavaju da se na terenu prate i dokumentiraju važne historijske pojave, procesi i odnosi. Po smještaju velikih nekropola mogu se pouzdano ubicirati centri nekadašnjih kultnih i političkih zajednica. Također, po smještaju srednje veličine nekropola, mogu se pratiti procesi razvoja tzv. rodovskih sela, dok se kod manjih grupa prati odraz intenzivne [[Feudalizam|feudalizacije]] i socijalnog diferenciranja, kada se pojedini rodovi više ne ukapaju sa susjedima, već se izdvajaju i stvaraju porodične nekropole. U Prostornom planu Bosne i Hercegovine do 2000. godine, na području Konjica, kao spomenik III kategorije uvršteno je 69 lokaliteta nakropola sa stećcima (3018 stećaka) bez preciznije identifikacije. == Opis == [[File:Stecky v mestskem parku, Konjic.jpg|mini|desno|Arheološki spomenici u Konjicu, u sklopu Parka na Vardi ispod Društvenog doma]] === Stećci u Parku na Vardi === {{Glavni|Arheološki spomenici u Konjicu}} U sklopu Parka na Vardi ispod [[Društveni dom u Konjicu|Društvenog doma u Konjicu]], nalazi se nekoliko arheoloških nalaza, koji su doneseni sa područja koje je danas prekriveno vodama [[Jablaničko jezero|Jablaničkog jezera]].<ref>[http://fmks.gov.ba/stara/download/zzs/1954/16-1954.pdf Šefik Bešlagić - Stećci u dolini Neretve]{{Mrtav link}}</ref> Među njima su 1 stećak sa Memidžanovog groblja i 1 kod željezničke stanice u [[Lisičići]]ma i 3 stećka kod Gošića hana u [[Ostrožac (Jablanica)|Ostrožcu]].<ref name="Spomenikk">{{Cite web |url= http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2798 |title= Arheološki spomenici |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date= 15. 10. 2019 |archive-date= 23. 10. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211023105541/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2798 |url-status= dead }}</ref> Svi su bogato ukrašeni prikazima kola, scena lova i brojnim ukrasima (rozeta, pravougaonik, krst, svastika,...).<ref name="Wenzel">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/doc/34362364/Marian-Wencel-UKRASNI-MOTIVI-NA-STEĆCIMA |title= Marian Wenzel -Ukrasni motivi na stećcima |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1965 |access-date= 9. 2. 2018}}</ref> [[File:Visocica, Stecci at Jezera necropolis.JPG|thumb|Nekropola Veliko jezero]] === Nekropole stećaka Poljice === {{Glavni|Nekropole stećaka Poljice}} Nekropole nalaze se u neposrednoj blizini ljetnog stočarskog naselja Poljice, na planini [[Visočica]], 25&nbsp;km. zračne linije od [[Konjic]]a.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3818 |title=Nekropola Poljice |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2016 |archive-date=31. 7. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731201943/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3818 |url-status=dead }}</ref> '''Nekropola Poljice - Veliko jezero''' sadrži 49 [[Stećak|stećka]], (33 ploče, 10 sanduka i 6 sljemnjaka). '''Nekropola Poljice - Dolovi''' sadrži 52 stećka, (24 ploče, 22 sanduka, 2 sljemenjaka i 4 krstače). === Dva stećka u Razićima === Na lokalitetu “Gromile“ u zaseoku Račica, naselje [[Razići]], smještena su dva stećka u formi sljemenjaka. Karakteristični su po tome što ne spadaju u grupu niskih sljemenjaka, koji se prema postolju sužavaju. Navedeni stećci su rađeni tako da su izuzetno visoki, uski i prema postolju se proširuju. Jedan od stećaka je rađen sa duplim ili udvojenim postoljem, što je rijedak slučaj za područje konjičke općine.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3063 |title=Nekropola Račica |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2016 |archive-date=1. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801080311/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3063 |url-status=dead }}</ref> === Dva stećka u naselju Krupac === Nekropola sa stećcima nalazi se u blizini [[Glavatičevo|Glavatičeva]], u selu [[Krupac (Konjic)|Krupac]], na lijevoj obali [[Neretva|Neretve]], udaljenom od centra Konjica 22&nbsp;km zračne linije u pravcu jugoistoka. Nekropolu čini jedna ploča i jedan sanduk, ukrašen motivom polumjeseca i pravougaonika. Obrasli su travom i šibljem pa se ploča i ne vidi.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3063 |title=Nekropola Krupac |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2016 |archive-date=1. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801080311/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3063 |url-status=dead }}</ref> === Dva stećka u naselju Lađanica === Na nekropoli, u blizini Glavatičeva, na desnoj obali Neretve, evidentirana su dva stećka: sanduk i ukrašeni, visoki sljemenjak s postoljem. Sljemenjak je ukrašen s obe uže bočne strane, istim motivom dvostruke spirale i cik-cak vrpcom, koje su plastično klesane. Stećci su obrasli niskim raslinjem, šibljem i biljnim organizmima (mahovinom i lišajevima) i dosta su oštećeni: sljemenjak - površinske pliće i dublje pukotine, a sanduk je gotovo amorfan.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3638 |title=Nekropola Lađanica |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2016 |archive-date=4. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804072630/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3638 |url-status=dead }}</ref> === Nekropole u naselju Odžaci === Lokalitet današnjih [[Odžaci (Konjic)|Odžaka]] u srednjem vijeku nalazio se u Zagorskoj župi. U poveljama se spominje kao [[Bjelimići]], sa tvrđavom Veletin. Pripadao je humskom velikašu Juraju Čemeroviću, koji je bio u službi hercega Stjepana. Poslije osmanlijske okupacije Bosne područje je u timaru begova Šurkovića pod nazivom Odžaci. Na sjednici komisije za očuvanje nacionalnih spomenika održanoj 20. do 26. marta 2009. godine, dvije nekropole u selu Odžaci proglašene su za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]. Odžaci su udaljeni od Konjica oko 27&nbsp;km zračne linije u pravcu jugoistoka. '''Nekropola na lokalitetu Česmina Glava''' sadrži 68 stećaka (63 sanduka i 5 sljemenjaka). Stećci su dobro obrađeni, svi su neukrašeni i nalaze se u lošem stanju. Prekriveni u većoj mjeri biljnim organizmima (mahovinom i lišajevima) koja razara strukturu istih.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3065 |title=Nekropola Česmina Glava |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 9. 2018 |archive-date=4. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804072650/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3065 |url-status=dead }}</ref> '''Nekropola na lokalitetu Gradić''' sadrži 100 stećaka (98 sanduka i 2 sljemenjaka). Obrada stećaka je neujednačena, sa tordiranom vrpcom, frizom od povijene lozice s trolistom i dvostrukim spiralama. Orijentirani su u pravcu istok-zapad u nizovima. Stećci su u lošem stanju, obrasli travom i mahovinom.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3066 |title=Nekropola Gradić |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 9. 2019 |archive-date=4. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804072653/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3066 |url-status=dead }}</ref> '''Nekropola Ježeprasina''' sadrži oko 130 stećaka. Navedene nekropole su u krugu od jednog kilometara zračne linije, a između njih, nalazi se po nekoliko stećaka u manjem broju ( osamljeni ili do četiri stećka). '''Nekropola Dolovi''', po izvještaju [[Vjenceslav Radimski|Vjenceslava Radimskog]] imala je trideset osam (38) ploča i šest (6) sljemenaka. Neki su ukrašeni likovima ljudskih i životinjskih glava. Okrenuti su u pravcu zapad-istok. '''Nekropola Doljani''', na lokalitetu Križevac sadrži grupu od petnaest (15) stećaka, (dvanaest sanduka i tri sljemenaka). Orijentisani su u pravcu sjeverozapad-jugoistok. '''Nekropola Luka''', na lokalitetu Krinjača nedaleko od kuća Brkan ispod golog brda, sadrži jedanaest (11) stećaka (šest sanduka i pet sljemenaka), postavljeni u pravcu zapad-istok. '''Nekropola Ocrkavlje''', neposredno ispod ruševina srednjovjekovnog grada [[Veletin]]a, nalazi se nekropola od preko stotinu (100) stećaka. Po obliku su svi sanduci osim jednog koji je sljemenak. Po bilješkama Marka Hrgića godine 1897, ovdje je bilo stotinu dvadeset tri (123) stećka. Po istoj bilješci, 1897. godine na području Bjelimića izbrojano je 1113 stećaka. '''Nekropole u selo Mokro''' nalaze se na četiri lokacije: * lokalitet u blizini kuće porodice Bilić, sa grupom od četrnaest (14) stećaka u obliku sanduka. Postavljeni su u pravcu zapad-istok. * lokalitet udaljen od predhodnog oko 100 metara, na omanjem brežuljku gdje se nalazi grupa od petnaest (15) stećaka. * lokalitet harem-groblje u kome se nalazi dvadeset četiri (24) stećka (dvadeset tri sanduka i jedan sljemenak). * lokalitet na Čaljinom grebu nalaze se tri (3) stećka i to: sanduk, sljemenak i krst. '''Stećak na Golom brdu''' je usamljeni stećak - sljemenjak s postoljem, lijepo obrađen. '''Nekropola Slatinica''', na lokalitetu Vlat sadrži grupu od šest (6) stećaka (pet sanduka i jedan sljemenak). '''Nekropola Sopot''', u predjelu Visočice je nekropola od četrdeset tri (43) stećka (četrdeset dva sanduka i jedan sljemenak). === Nekropola Gračani === Na lokalitetu Gračani, neposredno pored puta za [[Striježevo]], nalazi se nekropola na kojoj su se ranije nalazila 22 stećka. Pošto je nekropola smještena na pješčanom uzvišenju koje se eksploatiše dugi niz godina, došlo je do pomjeranja pa čak i nestajanja polovine broja stećaka, tako da danas na lokalitetu postoji svega 11 nadgrobnika. Stećci su neukrašeni sanduci.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3300 |title=Nekropola u Gračanima |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2016 |archive-date=4. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804072700/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3300 |url-status=dead }}</ref> === Nekropole u Argudu === {{Glavni|Nekropole stećaka u Argudu}} U široj okolini [[Konjic]]a, u ranije doba srednjeg vijeka, postojali su župa Neretva, dio župe Zagorja (kraj oko Bjelimića) i dio Komske župe (kraj oko Glavatičeva). Polovinom XI vijeka, župa Neretva bila je priključena [[Bosanska banovina|bosanskoj državi]]. Otada do dolaska bana Tvrtka I na vlast 1353. godine imala je poseban status u srednjevijekovnoj bosanskoj državi. Oko polovine XIV. stoljeća u župi Neretvi može se pratiti intenzivnija ekonomska i politička aktivnost bosanskih vladara. Početkom XV. stoljeća, 1404. godine, župa je podijeljena. Bosanski dio župe Neretve (na desnoj obali rijeke), pripao je "Kraljevoj zemlji", a [[hum]]ska Neretva i Kom feudalnoj oblasti [[Kosače|Kosača]] – kasnijoj Hercegovini. Bjelimići su ulazili u sastav župe Zagorje, a čitavim područjem gospodarila je vlastelinska porodica Čemerovića. Samo naselje Argud se razvilo na jednom od takozvanih Vlaških puteva koji je korišten za kretanje polunomadskih stočara uglavnom Vlaha, koji su naseljavali šire područje planine Velež. Ova praksa ljetnog boravka stočara iz Podveležja na području Bjelimića zadržala se do danas. Osmanska vojska pod vodstvom [[Isa-beg Isaković|Isa-bega Isakovića]] osvojila je ove krajeve 1465. god. odine 1469. Bjelimići su u sastavu Neretvanskog kadiluka, koji je postojao sve do kraja XVI. stoljeća. U ovom periodu Osmani su na prostoru Bjelimića formirale timar, koji je dodijeljen porodici Šurkovića. Iz perioda srednjeg vijeka u Argudu, udaljenom od centra Konjica oko 30&nbsp;km zračne linije u pravcu sjeverozapada, je sačuvano nekoliko nekropola, koje karakteriziraju masivnost stećaka, pretežno sanduka, zastupljenost različitih oblika (ploča, sanduk, sljemenjak, stub) te kvalitet i raznovrsnost njihovih ukrasnih motiva. Na sjednici komisije za očuvanje nacionalnih spomenika održanoj 3. do 5. marta 2015. godine, tri nekropole u selu Argud proglašene su za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]]. '''Nekropola na lokalitetu Muzge''' sadrži 21 stećak i 19 nišana.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3910 |title=Nekropola Muzge |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 9. 2016 |archive-date=4. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804072710/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3910 |url-status=dead }}</ref> Na lokalitetu Muzge nalazi se 21 nadgrobnik (19 sanduka, 2 sljemenjaka, ukrašeno je 5 stećka) i 19 nišana. Motivi zastupljeni na stećcima su: polumjesec, rozeta tordirana traka, kružni vijenac, loza sa trolistom križ i plastične trake. Značaju ovog lokaliteta doprinose i nišani, od kojih su dva natpisima datovani u drugu polovinu 18., odnosno u početak 19. stoljeća. Oni predstavljaju svjedočanstvo o kontinuitetu korištenja i poštovanja kultnog mjesta umrlih od srednjeg vijeka do posljednjih stoljeća osmanske vladavine.<ref name="Bešlagić2">{{Cite web |url= https://archive.org/stream/SefikBeslagicStecciKataloskoTopografskiPregled/Sefik%20Beslagic,%20Stecci%20-%20katalosko-topografski%20pregled_djvu.txt |title=Šefik Bešlagić: STEĆCI, KATALOŠKO-TOPOGRAFSKI PREGLED |work= Sarajevo: Veselin Masleša, 1971 |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> '''Nekropola na lokalitetu Jesenice''' sadrži 26 stećaka; 22 ploče, 2 sanduka, 1 stub sa prevrnutim postoljem.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3911 |title=Nekropola Jesenice |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 9. 2016 |archive-date=4. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804072725/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3911 |url-status=dead }}</ref> Na prednjoj strani je oštećeno reljefno ispupčenje koje je predstava ljudske figure koja ima antičke paralele. To su rimske grobne stele na kojima se javlja glava gorgone.<ref name="Wenzel"/> '''Nekropola na lokalitetu Kunja''' sadrži 110 stećaka (3 sljemenjaka, 107 sanduka).<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3912 |title=Nekropola Kunja |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 9. 2016 |archive-date=4. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804072841/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3912 |url-status=dead }}</ref> === Nekropola Biskup === {{Glavni|Nekropola Biskup}} Nalazi se u naselju [[Glavatičevo]], koje je u XIV vijeku pripadalo bosanskom vlastelinu [[Radič Sanković|Radiču Sankoviću]]. Proglašena je za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]] <ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2415 |title=Nekropola Biskup |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 12. 2016 |archive-date=3. 1. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103003237/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2415 |url-status=dead }}</ref> Istovremeno je i na listi 30 srednjovjekovnih nekropola [[stećak]]a koje su 2016. godine proglašene [[UNESCO|Svjetskom baštinom UNESCO]]-a.<ref>{{Cite web |url=http://unescobih.mcp.gov.ba/spomenici/Default.aspx?id=14274 |title=Državna komisija |access-date=23. 4. 2020 |archive-date=17. 1. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117193937/http://www.unescobih.mcp.gov.ba/spomenici/Default.aspx?id=14274 |url-status=dead }}</ref> Sastoji se od 172 stećka i velikog broja grobova bez spomenika. === Nekropola Razići === Naselje Razići je od grada Konjica udaljeno oko 20&nbsp;km zračne linije u pravcu jugoistoka, neposredno uz samu desnu obalu rijeke Neretve. Na lokalitetu “Crkvina“, smještena je nekropola sa 104 stećka (103 ploče/sanduka i 1 sljemenjak) i ostaci [[Srednjovjekovna crkva u Razićima|srednjovjekovne crkve]] i proglašeni su za nacionalni spomenik. Stećci su većinom ploče, manji broj sanduka i nekoliko sljemenaka. Ukrašen je manji broj. Na jednoj ploči koja je služila kao nadgrobni spomenik izrađena je ljudska glava, čiji likovni elementi potvrđuju da se ova skulptura datira nakon XII vijeka. Grob ispod ploče sa ljudskom glavom zidan je po starijem običaju, bez sarkofaga i bez kamenih ograda.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3638 |title=Nekropola Razići |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2016 |archive-date=4. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804072630/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3638 |url-status=dead }}</ref> ==== Crkva ==== Arheološkim iskopavanjima iz 1956. godine, pronašeni su temelji crkve građene u rustičnom romanskom stilu u drugoj polovini XII ili u prvoj polovini XIII vijeka. Niše sa relikvijama, klupe u apsidi sa dvostrukim krstom na gornjoj površini, kao i historija [[Župa Kom|Župe Kom]], potvrđuju da je crkva korištena za obavljanje [[Pravoslavna crkva u Bosni i Hercegovini|pravoslavnog hrišćanskog]] obreda. Dijelovi portala pokazuju da je crkva do krova bila zidana kamenom. Nadvratnik i dovratnik imaju karakteristike [[Renesansa|renesanse]] iz XV v., koji su naknadno uzidani. Prema nađenim dijelovima pilastra, pluteja i tranzena zaključuje se da je u prezbiteriju bila ograda (septum) od kamena, rustično obrađenog. Izgled stećaka i način pokopavanja mrtvih na ovom lokalitetu upućuju na zaključak da je ova nekropola starija nego ostale u bližoj okolini Razića, naročito od nekropole u Biskupu kod Glavatičeva. Pjevčeva glavica u desnoj niši, kao i etimologija riječi Razići mnogo govore o starosti crkve i lokaliteta. Renesansni dijelovi portala, kao i činjenica da u crkvi nije bilo grobova uz druge indicije, potvrđuju da crkva nije srušena prije propasti srednjovjekovnog [[Bosansko kraljevstvo|bosanskog kraljevstva]]. === Nekropole u Vrbljanima === U naselju [[Vrbljani]] nalaze se dvije nekropole sa stećcima, Kaursko groblje (Ciklice) sa oko 200 stećaka i Brdo sa 4 stećka. Proglašene su za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2818 |title=Nekropole Vrbljanima |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2016 |archive-date=21. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121024638/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2818 |url-status=dead }}</ref> Selo Vrbljani nalazi oko devet kilometara sjeverno od Konjica. Na šestom kilometru od Konjica, u Podorašcu skreće se zapadno od puta Konjic-Bradina u planinsko selo Vrbljane, koje se nalazi ispod vrha Kosnika, oko 2,5&nbsp;km od Podorašca. U kasnom srednjem vijeku politički centar ovog kraja nalazio se u gradu Črešnjevu (Trešnjevac). Prema veličini prostora koji zauzima, grad [[Tvrđava Črešnjevo|Črešnjevo]] spada među najveće gradove u Bosni i Hercegovini.<ref name="Redžić">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/doc/59184397/Husref-Red%C5%BEi%C4%87-Srednjovjekovni-gradovi-u-Bosni-i-Hercegovini |title=Husref Redžić: Srednjovjekovni gradovi u Bosni i Hercegovini |work= Sarajevo publishing, Sarajevo 2009. |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> Prema boljoj tehnici zidanja i debljini bedema (do 2 m), većoj nego kod ostalih gradova, te prema civilnom naselju i crkvi opasanim zidinama, zaključuje se da je ovakav stepen razvoja grad mogao dostići tek u 15. vijeku. Čitav ovaj predio iznad lijeve obale [[Trešanica|Trešanice]] nosio je zajednički naziv Dragočaj. Tako se zvao i džemat u periodu [[Osmansko carstvo|osmanske]] vladavine, a pripadao je nahiji Neretvi, onom dijelu koji je spadao u srednjem vijeku u Kraljevu zemlju. '''Na nekropoli Brdo''' nalaze se tri sljemenjaka, od toga dva sa postoljem i jedna ploča. Spomenici su dobro klesani, ali su ukrasi izlizani. Dva sljemenjaka su ukrašena u plitkom reljefu. Na čeonoj strani centralni motiv je dvostruke spirale, iznad koje su dva kružna vijenca. Između stabljika, na kojima su spirale, isklesana je rozeta i još dva kružna vijenca. Na drugoj – čeonoj strani je dvostruka spirala a kraj nje je sa jedne strane konjanik, a sa druge ljudska figura sa štapom. Na bočnoj strani isklesano je pet polukružnih arkada. U drugoj arkadi je ljudska figura, vjerovatno sa štitom. '''Na nekropoli Kaursko groblje''' ukrašeno je 6 stećaka u plitkom reljefu (3 sljemenjaka, 2 sanduka i jedna ploča.). Spomenici sa ukrasima su većih dimenzija i dobro klesani. Ukrasni motivi su: obična urezana debela vrpca na sredini čeonih strana sljemenjaka, dvostruka spirala, tordirana vrpca, polumjesec, krst i predstava konja sa jahačem. Mnogi stećci su utonuli, zarasli u šiblje, a lokalni kamen krečnjak od kojeg su isklesani podložan je oštećenju i raspadanju pod uticajem atmosferskih prilika. Zarasli su u mahovinu ili prekriveni lišćem. Na nekim mjestima na spomenicima ukrasi se jedva naziru. Mnogim stećcima se ne može prići. [[File:Borci, Bosnia and Herzegovina.jpg|mini|desno|Stećak u Borcima]] === Nekropola u naselju Borci === Selo [[Borci]], udaljeno oko dvadesetak kilometara jugoistočno od Konjica, nalazi se uz put koji iz Konjica preko Boraka vodi za Glavatičevo i dalje uz Neretvu na jugoistok u Zaborane na Nevesinjskom polju. Područje naselja sa utvrđenjem Vrabač je u kasnom srednjem vijeku pripadalo župi Neretvi. U naselju nalazi se nekropola Kaursko groblje sa 121 stećkom. Proglašena je za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2813 |title=Nekropola u Borcima |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=9. 2. 2016 |archive-date=9. 10. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009153606/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2813 |url-status=dead }}</ref> Na nekropoli su većinom, osim dva sljemenjaka, zastupljeni stećci u obliku sanduka, ploča i prelaznog oblika sanduka ka pločama. Ukrasi na 12 stećaka su izvedeni u polureljefu ili su urezani. Likovni motivi su antropomorfni krst, mačevi, grb i figura oranta sa podignutim rukama i raširenim nogama. === Nekropola u Doljanima === Selo [[Doljani]] nalazi se u predjelu Bjelimića koji su u kasnom srednjem vijeku u okviru župe Zagorje sa srednjovjekovnim gradom [[Veletin]]om. Nije poznato da li je ranije ova župa bila u posjedu [[Sankovići|Sankovića]], a u XV. vijeku župa Zagorje je bila u posjedu [[Kosače|Kosača]].<ref name="Anđelić">[https://de.scribd.com/doc/34399312/Pavao-An%C4%91eli%C4%87-Studije-o-teritorijalno-politi%C4%8Dkoj-organizaciji-srednjovjekovcne-Bosne Pavao Anđelić: Teritorijalna organizacija srednjovjekovne Bosne]</ref> Lokalitet Križevac sa stećcima nalazi se neposredno uz put koji prolazi kroz selo Doljane. Nekropola sa 15 stećaka (12 sanduka i 3 sljemenjaka) je nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2819 |title=Nekropola u Doljanima |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2016 |archive-date=3. 1. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103093907/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2819 |url-status=dead }}</ref> Stećci su vrlo dobro oblikovani. Klesani su od lokalnog kamena koji je podložan cijepanju, pa se su neki stećci, osim što su utonuli, uglavnom na uglovima napukli ili pukli. Spomenici do kojih se moglo doći su monolitni sanduci ili sljemenjaci sa postoljem. Ukrašena su dva sljemenjaka i dva sanduka. Ukrasi na 4 stećka su izvedeni u plitkom reljefu. Ukrasni motivi: tordirana vrpca, friz od povijene lozice sa trolistom, rozeta u tordiranom vijencu, štit sa mačem i scena kola sa tri figure i konjem sa jahačem koji je okrenut kolu. === Nekropole u Bradini === U široj okolini Konjica, u ranije doba srednjeg vijeka, postojali su [[Župa Neretva]], dio [[Zagorje (župa)|župe Zagorja]] (kraj oko Bjelimića) i dio [[Župa Komska|Komske župe]] (kraj oko Glavatičeva). Od 1404. godine došlo je do podjele župe Neretva. Područje koje se nalazilo na lijevoj obali Neretve (humska Neretva) pripadalo je Kosačama, a ono na desnoj obali rijeke "Kraljevoj zemlji" (bosanska Neretva).<ref name="Anđelić"/> Godine 1463. osmanska vojska osvojila je obe Neretve i Kom. U protivakciji [[Stjepan Vukčić Kosača|hercega Stjepana]], od jula do septembra iste godine, oslobođena je tzv. humska Neretva, osim grada Borovca, i zapadni dio bosanske Neretve. Ovi krajevi su definitivno osvojeni sredinom 1465. godine prodorom bosanskog sandžak-bega Isa-bega Ishakovića u hercegovu zemlju. U XVI. stoljeću Konjic se razvio u kasabu, koja je dobila ime Neretva i koja je dugo vremena rijekom Neretvom bila razdijeljena između dva [[sandžak]]a.<ref name="Pašaluk">{{Cite web |url= https://de.scribd.com/doc/46910935/Bosanski-Pasaluk-Hazim-Sabanovic |title= Hazim Šabanović: Bosanski pašaluk |work= |access-date= 9. 2. 2016}}</ref> Bio je saobraćajni čvor i usputna stanica na [[Carigrad]]skom drumu, koji je vodio dolinom Neretve prema moru. Osmanske vlasti su na lijevoj obali Neretve izgradile novo naselje, kojem su dale status kasabe i naziv [[Belgraddžik]] (mali Biograd). '''Lokalitet Mašeti''' na sedlu između planina Lisine i platoa (zaseoka) Velika, sadrži 78 stećaka, ni na jednom nije evidentiran ukras. Pripadaju vrsti položenih monolita (sanduk i sljemenjak). Sudeći po brojnosti stećaka, nekropola pripada je zajednici koja je živjela na širem prostoru. Proglašena je za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2819 |title=Nekropola na lokalitetu Mašeti |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2016 |archive-date=3. 1. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103093907/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2819 |url-status=dead }}</ref> '''Nekropola sa stećcima, nišanima i krstačama u Gornjoj [[Bradina|Bradini]]''', sadrži 57 stećaka, 11 nišana i 14 krstača. Takođe je nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3346 |title=Nekropola u Gornjoj Bradini |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2016 |archive-date=4. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804073033/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3346 |url-status=dead }}</ref> Osnovni umjetnički kvalitet spomenika predstavljaju ukrasi izvedeni u visokom reljefu i udubljivanju. Od ukupno 82 spomenika ukrašena su 4 stećka (1 sanduk i 3 sljemenjaka) i svih 14 križeva. Motivi zastupljeni na stećcima su; urezana linija, koja označava da se radi o dvojnom grobu, polumjesec, stilizirani ljiljani i udubljenje u vidu okvira, a na križevima; polujabuka, križevi u vidu reljefnog ispupčenja i udubljenja, ptica, polumjesec i zvijezde. Na srednjovjekovno groblje sa stećcima, u južnom dijelu, nastavlja se staro napušteno muslimansko groblje, koje nije aktivno najmanje 100 god, od kojeg je ostalo 11 nadgrobnika. Groblje je obraslo u šumu, a nišani su vremenom oštećeni, propali ili oboreni na zemlju. Zbog oštećenja na nišanima nema tragova natpisa. Na većini grobova vidljivi su dijelovi kamenih santrača. Po obliku i motivima reljefno izvedenih jabuka zaključuje se da pravoslavno groblje postoji od XVIII. stoljeća i još uvijek je aktivno. === Nekropole u Čičevu === '''Lokalitet Ograda (Vlah)''' je udaljen oko 2,5&nbsp;km u pravcu istoka od sela [[Čičevo]]. Nacionalni spomenik čini nekropola sa 49 stećaka.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3289 |title=Nekropola Ograda u Čičevu |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2019 |archive-date=4. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804072857/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3289 |url-status=dead }}</ref> Na '''lokalitetu Kaursko groblje''' evidentirano je 90 stećaka. Stećci su dobro obrađeni, svi sanduci su neukrašeni i orijentirani u pravcu istok–zapad. Ukrašen je jedini evidentirani sljemenjak. '''Lokalitet Glavica''' sadrži 4 stećka od čega 1 sanduk i 3 sljemenjaka. Sanduk je udaljen pedesetak metara od navedenih sljemenjaka. Ukrasi su: (4 jabuke), tordirane vrpce, loza s trolistom i rozeta. Lokaliteti Kaursko groblje i Glavica su nacionalni spomenik.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3288 |title=Nekropole u Čičevu |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2019 |archive-date=4. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804073109/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3288 |url-status=dead }}</ref> === Nekropola u Dubočanima === [[Dubočani]] su od centra Konjica udaljeni 11, 61&nbsp;km vazdušne linije u pravcu jugoistoka. Nalaze se u kotlini, omeđenoj visovima Vranske stijene (1292m), Čepa (1008m), Krnjače (1000m) i na istoku kanjonom rijeke Rakitnice. Nekropola sadrži 49 stećaka (4 ploče, 44 sanduka i 1 sljemenjak) i nisu ukrašeni. Takođe je nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3382 |title=Nekropola u Dubočanima |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2019 |archive-date=4. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804072911/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3382 |url-status=dead }}</ref> === Nekropola u Glavatičevu === Naselje [[Glavatičevo]] je smješteno u gornjem toku rijeke Neretve na njenoj lijevoj obali, i od grada Konjica je udaljeno oko 20&nbsp;km zračne linije u pravcu jugoistoka. U zaseoku Karlušići, oko 1&nbsp;km sjeverozapadno od Glavatičeva, na lokalitetu Gajine, smještena je nekropola sa 15 stećaka (11 sanduka i 4 sljemenjaka). Ukrasni ornamenti evidentirani su na sedam (7) spomenika (3 sanduka, 4 sljemenjaka). Njihovi ukrasni motivi su: tordirana traka, friz od povijene lozice sa trolistovima, tordirani vijenac, arkade, dvostruka spirala, djedovski štap i paralelna rebra. Nekropola takođe je nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3056 |title=Nekropola u Glavatičevu |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2019 |archive-date=14. 2. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214011835/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3056 |url-status=dead }}</ref> === Nekropola u Bulatovićima === Nekropola nalazi se u selu [[Bulatovići]] koje je udaljeno od Konjica oko 30&nbsp;km. Selo se nalazi u planinskom dijelu općine na nadmorskoj visini od oko 800 m. Lokalitetu Dub je situiran na blagom uzvišenju u šumi, na oprečnoj strani od sela preko rijeke Kraljuščice. Nekropola takođe je nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3637 |title=Nekropola u Bulatovićima |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2019 |archive-date=4. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804073028/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3637 |url-status=dead }}</ref> Nacionalni spomenik čini nekropola sa 55 stećaka, a najveći broj pripada obliku sanduka i ploča. Dekoracija, zbog stanja na terenu, nije uočena. === Nekropola u Tuhobićima === Nekropola sa stećcima nalazi se na lokalitetu „Greblje“, na brijegu iznad sela [[Tuhobići]], udaljenom od centra Konjica 30-ak km, na nadmorskoj visini od oko 800 m. Nekropola takođe je nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3641 |title=Nekropola u Tuhobićima |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2019 |archive-date=4. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804073030/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3641 |url-status=dead }}</ref> Na nekropoli je evidentirano šest grobova sa stećcima, od čega su dva sanduka i četiri sljemenjaka s postoljem. Ukrasi nisu evidentirani. Stećci su u izvjesnoj mjeri oštećeni (površinske pukotine - pliće ili dublje). === Nekropola u naselju Ribari === Nekropola sa stećcima nalazi se u naseljenom mjestu [[Ribari (Konjic)|Ribari]], u blizini Glavatičeva, udaljenom od centra Konjica 18&nbsp;km zračne linije u pravcu jugoistoka. Nekropola je smještena neposredno uz lokalni put, koji ju je presjekao. Osam stećaka na grupirano je u njezinom južnome dijelu. Od ukupno 8 stećaka, četiri su sanduka i dva sljemenjaka, jedna ploča i i jedan jako oštećen stećak. Na parceli preko puta, u pravoslavnom groblju, evidentirano je 8 stećaka. Jedan je visoki sanduk s postoljem, a ostali su sljemenjaci s postoljem (klesani u jednom komadu). <ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3640 |title=Nekropola u Ribarima |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2019 |archive-date=4. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804073036/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3640 |url-status=dead }}</ref> Stećci na obje parcele obrasli su niskim raslinjem i šibljem, biljnim organizmima (mahovinom i lišajevima), te su dosta oštećeni (površinske pukotine, odlomljeni, popolovljeni, prevrnuti) . === Nekropola u Zukićima === Nekropola sa stećcima nalazi se ispod seoskih kuća u [[Zukići (Konjic)|Zukići]]ma, u aktivnom pravoslavnom groblju, neposredno iznad magistralnog puta Konjic-Sarajevo, na relaciji Bradina-Podorošac. U nekropoli je evidentirano 18 grobova sa stećcima, od čega dva sljemenjaka. Vidljivi ukrasi nisu evidentirani. Šefik Bešlagić je registrovao 51 stećak (45 sanduka i 6 sljemenjaka). Nekropola takođe je nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3642 |title=Nekropola u Zukićima |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2019 }}{{Mrtav link}}</ref> === Nekropole u Obrima === {{Glavni|Obri (Konjic)}} U naselju [[Obri (Konjic)|Obri]] se nalazi historijsko područje. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika na sjednici održanoj 4. do 6. novembra 2015. godine donijela je odluku da se historijsko područje sa nekropolama stećaka '''Brijest, Grebine i Borak''' proglasi za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].Ovu odluku Komisija donijelo je u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Martin Cherry, Amra Hadžimuhamedović, [[Dubravko Lovrenović]]), [[Ljiljana Ševo]] (predsjedavajuća).<ref name="Spomenik">{{Cite web |url= http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3921 |title= Historijsko područje Obri u Konjicu |work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date= 15. 10. 2018 |archive-date= 4. 8. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220804073132/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3921 |url-status= dead }}</ref> === Nekropola na Velikoj Poljani === Na obronku planine Bahtijevice (nadmorska visina 1163 m, ogranak planine [[Prenj]]a) pokraj tzv. “starog/turskog puta“ koji je vodio od Ivan-planine do Porima na prostoru između Lipeta i Zijemlja prostire se visoravan Velika (Dabića) poljana. Na zemljišnoj parceli označenoj kao k.č. broj 1621, sa površinom od 1170 m², smještena je nekropola sa 47 stećaka (8 ploča, 30 sanduka, 8 visokih sanduka i 1 sljemenjak). Spomenici su dobro obrađeni, ali ne i u potpunosti očuvani. Ukrašeno je 13 stećaka, a kao reljefni motivi evidentirane su biljne stilizacije u vidu simetričnih spirala, bordure i frizovi od povijenih lozica, tordirane vrpce, “vodenice“, polumjesec i kružni vijenac. Od figuralnih predstava evidentirana je predstava jelena i scena turnira. Nekropola takođe je nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=3642 |title=Nekropola na Velikoj Poljani |work=Komisija za nacionalne spomenike |access-date=13. 10. 2019 }}{{Mrtav link}}</ref> == Literatura == * [[Vesna Mušeta-Aščerić]], Srednjovjekovna župa Vrhbosna. Problemi granica i vlasti, Prilozi Instituta za istoriju XX/21, Sarajevo 1985, 257-268. * [[Pavao Anđelić]], Svjetlost, Sarajevo, 1982 – STUDIJE O TERITORIJALNOPOLITIČKOJ ORGANIZACIJI SREDNJOVJEKOVNE BOSNE * Pavao Anđelić - Historijski spomenici Konjica i okoline I, Konjic 1975, 324, lat. * [[Hazim Šabanović]] - Bosanski pašaluk. Sarajevo: „Svjetlost“, 1982. godine * Evlija Čelebija - Putopis. Sarajevo: “Sarajevo-Publishing“, 1996. godine * Marijan Sivrić i Tomislav Anđelić - Srednjovjekovne humske župe, ZIRAL, Knjiga 101, Biblioteka Stećak, Knjiga 3, Mostar 1999. == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [http://www.kons.gov.ba Zvanični sajt komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307065102/http://www.kons.gov.ba/ |date=7. 3. 2012 }} * [https://www.konjic.ba/ba/nacionalni-spomenici.html Nacionalni spomenici u Konjicu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923032122/https://www.konjic.ba/ba/nacionalni-spomenici.html |date=23. 9. 2020 }} * [https://www.medzlis-konjic.com/index.php/en/knjige-i-tekstovi/odabrani-tekstovi/tekstovi-vezani-za-konjic/1620-stecci-u-bjelimickom-kraju Stećci u bjelimićkom kraju] {{Portal Bosna i Hercegovina}} [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Konjicu]] [[Kategorija:Stećci u Konjicu]] 883meest3q1oti9vmsnbbo5sspag2ou Spisak naselja u Crnoj Gori (F) 0 464592 3848342 3807637 2026-05-21T14:44:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848342 wikitext text/x-wiki {{Naselja u Crnoj Gori|F|2}} == F<ref>{{Cite journal|date=|title=|url=https://www.monstat.org/userfiles/file/klasifikacije/spisak%20naselja%20cg.pdf|journal=SPISAK NASELJA|access-date=20. 3. 2024|archive-date=20. 3. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240320105031/https://www.monstat.org/userfiles/file/klasifikacije/spisak%20naselja%20cg.pdf|url-status=dead}}</ref> == {| class="wikitable sortable" |- ! [[Naseljeno mjesto|Naselje]] || [[Spisak općina u Crnoj Gori|Općina]] || [[Popis stanovništva u Crnoj Gori 2011.|Br. stanovnika]] || [[Nadmorska visina|N.V.]] || [[Geografske koordinate|Koordinate]] || [[Fotografija]] |- | [[Farmaci]] || [[Podgorica]] || 462 || 29 || {{Coord|42|24|51|N|19|11|32|E|}} || |- | [[Fundina]] || [[Podgorica]] || 237 || 414 || {{Coord|42|26|56|N|19|21|24|E|}} || |- |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Spiskovi naselja u Crnoj Gori|F]] 9dhxw1d59cadaiam5qovdnttqgcnl7d Spisak naselja u Crnoj Gori (Dž) 0 466879 3848341 3586524 2026-05-21T14:44:01Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848341 wikitext text/x-wiki {{Naselja u Crnoj Gori|Dž|2}} == Dž<ref>{{Cite journal|date=|title=|url=https://www.monstat.org/userfiles/file/klasifikacije/spisak%20naselja%20cg.pdf|journal=SPISAK NASELJA|access-date=20. 3. 2024|archive-date=20. 3. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240320105031/https://www.monstat.org/userfiles/file/klasifikacije/spisak%20naselja%20cg.pdf|url-status=dead}}</ref> == {| class="wikitable sortable" |- ! [[Naseljeno mjesto|Naselje]] || [[Spisak općina u Crnoj Gori|Općina]] || [[Popis stanovništva u Crnoj Gori 2011.|Br. stanovnika]] || [[Nadmorska visina|N.V.]] || [[Geografske koordinate|Koordinate]] || [[Fotografija]] |- | [[Džafića Brdo]] || [[Bijelo Polje]] || 156 || 618 || {{Coord|43|02|39|N|19|45|29|E|}} || |- |} == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Spiskovi naselja u Crnoj Gori|Dž]] 4u3ki1t9ol8y6r4y8ryphum60djokgr Spisak gradova u Crnoj Gori 0 466882 3848331 3513096 2026-05-21T13:41:06Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848331 wikitext text/x-wiki [[Crna Gora|Republika Crna Gora]] ima 49 službenih gradova i naselja gradskog (urbanog) tipa.<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=https://www.monstat.org/cg/ |title=Državni zavod za statistiku Crne Gore |access-date=27. 7. 2020 |archive-date=27. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727165731/https://www.monstat.org/cg/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! [[Grad]] || [[Spisak općina u Crnoj Gori|Općina]] || [[Poštanski broj]] || [[Fotografija]] |- | [[Andrijevica]] || [[Andrijevica]] || 84320 || [[Datoteka:Andrijevica, pomnik padlym z valek 1912,13,14-18,41-45,91-95.jpg|150px]] |- | [[Bar (Crna Gora)|Bar]] || [[Bar (Crna Gora)|Bar]] || 85000 || [[Datoteka:Bar - panorama.jpg|150px]] |- | [[Bečići]] || [[Budva]] || 85316 || [[Datoteka:Becice-Budva._Побережье_Бечичи-Будва._-_panoramio.jpg|150px]] |- | [[Berane]] || [[Berane]] || 84300 || [[Datoteka:Berane 1.jpg|150px]] |- | [[Bijela (Herceg Novi)|Bijela]] || [[Herceg Novi]] || 85343 || [[Datoteka:IMG_20170714-085145-bijela-herceg-novi-july-2017.jpg|150px]] |- | [[Bijelo Polje]] || [[Bijelo Polje]] || 84000 || [[Datoteka:Bijelo Polje (1).jpg|150px]] |- | [[Budva]] || [[Budva]] || 85310 || [[Datoteka:Budva (1).jpg|150px]] |- | [[Cetinje]] || [[Cetinje]] || 81250 || [[Datoteka:Widok na Cetinje 02.jpg|150px]] |- | [[Danilovgrad]] || [[Danilovgrad]] || 81410 || [[Datoteka:Danilovgrad.jpg|150px]] |- | [[Dobrota (Kotor)|Dobrota]] || [[Kotor]] || 85331 || [[Datoteka:Dobrota,_Bahía_de_Kotor,_Montenegro,_2014-04-19,_DD_07.JPG|150px]] |- | [[Donja Lastva]] || [[Tivat]] || 85332 || [[Datoteka:Donja_Lastva.jpg|150px]] |- | [[Džafića Brdo]] || [[Bijelo Polje]] || 84000 || |- | [[Gradac (Pljevlja)|Gradac]] || [[Pljevlja]] || 84215 || |- | [[Gusinje]] || [[Gusinje]] || 84326 || [[Datoteka:Gusinje 01.jpg|150px]] |- | [[Herceg Novi]] || [[Herceg Novi]] || 85340 || [[Datoteka:Herceg Novi overview.JPG|150px]] |- | [[Igalo]] || [[Herceg Novi]] || 85347 || [[Datoteka:Igalo2_by_Klackalica.jpg|150px]] |- | [[Kolašin]] || [[Kolašin]] || 81210 || [[Datoteka:Kolasin - Town view.JPG|150px]] |- | [[Kotor]] || [[Kotor]] || 85330 || [[Datoteka:20090719 Crkva Gospa od Zdravlja Kotor Bay Montenegro.jpg|150px]] |- | [[Loznica (Bijelo Polje)|Loznica]] || [[Bijelo Polje]] || 84000 || |- | [[Lješnica (Bijelo Polje)|Lješnica]] || [[Bijelo Polje]] || 84000 || |- | [[Mojkovac]] || [[Mojkovac]] || 84205 || [[Datoteka:Mojkovac Center.JPG|150px]] |- | [[Nedakusi]] || [[Bijelo Polje]] || 84000 || [[Datoteka:Nedakusi.jpg|150px]] |- | [[Nikšić]] || [[Nikšić]] || 81400 || [[Datoteka:Niksic - Pogled sa Trebjese.JPG|150px]] |- | [[Obrov (Bijelo Polje)|Obrov]] || [[Bijelo Polje]] || 84000 || |- | [[Perast]] || [[Kotor]] || 85336 || [[Datoteka:Widok_na_Perast_z_zachodu_01.JPG|150px]] |- | [[Petrovac na Moru]] || [[Budva]] || 85300 || [[Datoteka:Петровац_-_panoramio.jpg|150px]] |- | [[Plav]] || [[Plav]] || 84325 || [[Datoteka:Plav.jpg|150px]] |- | [[Plužine]] || [[Plužine]] || 81435 || [[Datoteka:Pluzine Piva.jpg|150px]] |- | [[Pljevlja]] || [[Pljevlja]] || 84210 || [[Datoteka:Gradpv.jpg|150px]] |- | [[Podgorica]] || [[Podgorica]] || 81000 || [[Datoteka:PodgoricaOverview.jpg|150px]] |- | [[Potkrajci (Bijelo Polje)|Potkrajci]] || [[Bijelo Polje]] || 84000 || |- | [[Prčanj]] || [[Kotor]] || 85335 || [[Datoteka:Prčanj,_Bahía_de_Kotor,_Montenegro,_2014-04-19,_DD_06.jpg|150px]] |- | [[Pripčići]] || [[Bijelo Polje]] || 84000 || |- | [[Rakonje]] || [[Bijelo Polje]] || 84000 || |- | [[Rasovo]] || [[Bijelo Polje]] || 84000 || |- | [[Rijeka Crnojevića]] || [[Cetinje]] || 81253 || [[Datoteka:Rijeka_Crnojevića_(from_the_old_bridge).JPG|150px]] |- | [[Risan]] || [[Kotor]] || 85337 || [[Datoteka:Risan,_Bahía_de_Kotor,_Montenegro,_2014-04-19,_DD_05.JPG|150px]] |- | [[Rožaje]] || [[Rožaje]] || 84310 || [[Datoteka:Ro panorama.jpg|150px]] |- | [[Spuž]] || [[Danilovgrad]] || 81412 || [[Datoteka:Spuž.jpg|150px]] |- | [[Stari Bar]] || [[Bar (Crna Gora)|Bar]] || 85354 || [[Datoteka:Bar_-_panoramio_(17).jpg|150px]] |- | [[Sutomore]] || [[Bar (Crna Gora)|Bar]] || 85355 || [[Datoteka:Sutomore.jpg|150px]] |- | [[Sveti Stefan (Budva)|Sveti Stefan]] || [[Budva]] || 85315 || [[Datoteka:Sveti_Stefan_2010_-_3.jpg|150px]] |- | [[Šavnik (Crna Gora)|Šavnik]] || [[Šavnik (Crna Gora)|Šavnik]] || 81450 || [[Datoteka:Šavnik,_Montenegro_03.jpg|150px]] |- | [[Tivat]] || [[Tivat]] || 85320 || [[Datoteka:Tivat2.jpg|150px]] |- | [[Tuzi]] || [[Tuzi]] || 81206 || [[Datoteka:Decic Hill and Dinaric Alps Prokletije.jpg|150px]] |- | [[Ulcinj]] || [[Ulcinj]] || 85360 || [[Datoteka:Ulcinj003.JPG|150px]] |- | [[Virpazar]] || [[Bar (Crna Gora)|Bar]] || 81305 || [[Datoteka:Virpazar.jpg|150px]] |- | [[Zelenika (Herceg Novi)|Zelenika]] || [[Herceg Novi]] || 85346 || [[Datoteka:Zelenika.jpg|150px]] |- | [[Žabljak]] || [[Žabljak]] || 84220 || [[Datoteka:Žabljak, Montenegro - main square 2.jpg|150px]] |- |} <small>'''Napomena''': ''Uže gradsko područje Grada [[Bijelo Polje|Bijelog Polja]] obuhvata naseljena mjesta: [[Babića Brijeg]], [[Centar (Bijelo Polje)|Centar]], [[Ćukovac (Bijelo Polje)|Ćukovac]], [[Gornji dio grada]], [[Kruševo (Bijelo Polje)|Kruševo]], [[Lipnica (Bijelo Polje)|Lipnica]], [[Medanovići]], [[Nikoljac]], [[Pruška]] i [[Rijeke (Bijelo Polje)|Rijeke]].''</small> ==Također pogledajte== * [[Spisak općina u Crnoj Gori]] * [[Spisak naselja u Crnoj Gori]] ==Reference== {{Reflist}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Cities in Montenegro}} {{Gradovi u Crnoj Gori}} {{Spisak gradova u Evropi}} {{Crna Gora po temama}} [[Kategorija:Geografija Crne Gore]] [[Kategorija:Gradovi u Crnoj Gori|*]] [[Kategorija:Spiskovi gradova po državama|Crna Gora]] lpvcfmiqcf4jcjoz5je5o2mz6juef7z Sjemenske vezikule 0 467005 3848527 3745254 2026-05-22T10:09:22Z Panasko 146730 [[Kategorija:Muško zdravlje]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848527 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Sjemenske vezikule | Latinski = ''Vesiculae seminales'', ''glandulae vesiculosae'' | Greek = | Slika = male anatomy_1.png | Caption = Muška anatomija čovjeka | Width = 300 | Image2 = Gray1160.png | Caption2 = [[Prostata]] sa sjemenskim vezikulama i [[Izvodni kanal sjemenskih žlijezda|sjemenskim kanalima]], gledano sprijeda i iznad, a oblikovani su nakon prvog prikaza vezikula s susjednom prostatom, Reiner De Graaf 1678. | Prekursor = [[Mezonefroski kanal|Wolffov kanal]] | System = [[Mokraćni sistem]] | Artery = [[Donja vezikulska arterija]], [[srednja rektumska arterija]] | Vein = | Nerve = | Lymph = [[Vanjski ilijačni limfni čvorovi]], [[unutrašnji ilijačni limfni čvorovi]] }} '''Sjemenske vezikule''' ili '''vezikulske žlijezde''',<ref Name="Wilke">{{cite book|title= Anatomy and Physiology of Farm Animals|author1=Rowen D. Frandson |author2=W. Lee Wilke |author3=Anna Dee Fails |year= 2009|publisher= John Wiley and Sons|isbn= 978-0-8138-1394-3|edition= 7th|chapter= Anatomy of the Male Reproductive System|page= 409|chapterurl= https://books.google.com/books?id=I9ZZkwnFLN0C&pg=PT409}}</ref> ili '''sjemenske žlijezde''' su par zavojnih cjevastih žlijezda koje leže iza [[mokraćni mjehur|mokraćnog mjehura]] nekih [[mužjak|muških sisara]]. One izlučuju tekućinu koja dijelom čini [[sjeme]]. == Struktura == Sjemenske vezikule su par žlijezda kod muškaraca koji se nalaze ispod [[mokraćni mjehur|mokraćnog mjehura]] i na kraju [[vas deferens|vasa deferentia]], gdje ulaze u [[prostata|prostatu]]. Svaka vezikula je zavojita i presavijena cijev, s povremenim ispustima zvanim divertikule u svom zidu.<ref name=HistologyText>{{cite book|title=Histology: A Text and Atlas, with Correlated Cell and Molecular Biology |edition=6th |year=2010 |author1=Michael H. Ross |author2=Wojciech Pawlina |chapterurl=https://www.inkling.com/read/histology-michael-ross-and-wojciech-pawlina-6th/chapter-22/plate-91-seminal-vesicle |chapter=Male Reproductive System |page=828 |isbn=978-0781772006}}</ref> Donji dio cijevi završava se kao ravna cijev koja se naziva "izlučni kanal", koji se spaja s vaskularnim kanalima na toj strani tijela i tvori [[ejakulatorni kanal]]. Ejakulatorni kanali prolaze kroz prostatu prije otvaranja odvojeno u [[Seminal colliculus|verumontanum]] prostatnog [[ureter]]a.<ref name="HistologyText" /> The vesicles are between 5 – 10&nbsp;cm in size, 3–5&nbsp;cm in diameter, and have a volume of around 13 mL.<ref name="Grays2016">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/920806541|title=Gray's anatomy : the anatomical basis of clinical practice|year=2016|isbn=9780702052309|editor=Standring, Susan|edition=41st|location=Philadelphia|pp=1279-1280|section=Seminal vesicles|oclc=920806541}}</ref> ==Opskrba krvlju, limfom i nervima== Vezikule primaju dotok krvi iz vezikulodeferencijalne arterije, a također i iz [[donja vezikulska arterija|donje vezikulske arterije]]. [[Vezikulodeferencijalna arterija]] nastaje iz [[pupčana arterija|umbilikusnih arterija]], koji se granaju izravno iz [[unutrašnja ilijačna arterija|unutrašnjih ilijačnih arterija]].<ref name="Grays2016" /> Krv se odvodi u [[vezikulodeferencijalne vene]] i dolnji vezikulski pleksus, koji se odvodi u [[unutrašnja ilijačna vena|unutrašnje ilijačne vene]].<ref name = "Grays2016" /> [[Limfna drenaža|Limfne drenaže]] nastaju duž venskih puteva, ispuštajući se u [[unutrašnji ilijačni limfni čvorovi|unutrašnjim ilijačnim čvorovima]].<ref name="Grays2016" /> ==Okolne strukture== Vezikule se nalaze iza mokraćnog mjehura na kraju vasa deferentia. Leže u prostoru između mjehura i [[rektum]]a; [[mokraćni mjehur]] i [[prostata]] su ispred, vrh [[ureter]]a ulazi u mjehur iznad, i [[Rektoprostska fascija|Denonvilliersova fascija]] i rektum iza.<ref name="Grays2016" /> ===Razvoj=== U razvoju [[embrion]]a, na zadnjem kraju leži [[kloaka]]. To se, u četvrtoi do sedmoj sedmici, dijeli na [[urogenitalni sinus]] i početke [[analni kanal|analnog kanala]], sa zidom koji se formira između ova dva dodirna područja koji se nazivaju [[urorektumska pregrada]].<ref name=Langman2019>{{cite book |last1=Sadley |first1=TW |title=Langman's medical embryology |date=2019|location=Philadelphia|publisher=Wolters Kluwer |isbn=9781496383907 |edition=14th|section=Genital ducts|pp=271-5}}</ref> Dva kanala formiraju se jedna pored drugog koja se spajaju u urogenitalni sinus; [[mezonefroski kanal]] i [[paramezonefroski kanal]], koji nastaju tvoreći [[reproduktivni trakt]] muškog, odnosno ženskog spola.<ref name=Langman2019 /> Kod muškaraca, pod utjecajem [[testosteron]]a, mezonefroski kanal se razmnožava, formirajući [[epididimis]], [[ductus deferens]], sa malim ispupčenjem u blizini prostate, odnosno sjemenskih vezikula.<ref name=Langman2019 /> [[Sertolijeve ćelije]]s luče [[antimullerovski hormon]], koji izaziva regresiju paramezonefroskog kanala.<ref name=Langman2019 /> Razvoj i održavanje sjemenskih vezikula, kao i njihova sekrecija i veličina / težina, uveliko su ovisni o [[androgen]]ima.<ref name="FeyHeni2012">{{cite book|author1=B. Fey|author2=F. Heni|author3=A. Kuntz|author4=D. F. McDonald|author5=L. Quenu|author6=L. G. jr. Wesson|author7= C. Wilson|title=Physiologie und Pathologische Physiologie / Physiology and Pathological Physiology / Physiologie Normale et Pathologique|url=https://books.google.com/books?id=X8DyCAAAQBAJ&pg=PA611|date=6. 12. 2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-642-46018-0|pages=611–}}</ref><ref name="pmid11753468">{{cite journal | vauthors = Gonzales GF | title = Function of seminal vesicles and their role on male fertility | journal = Asian J. Androl. | volume = 3 | issue = 4 | pages = 251–8 | year = 2001 | pmid = 11753468 | doi = | url = }}</ref> Sjemenske vezikule sadrže [[5-alfa-reduktaza|5α reduktazu]] koja metabolizira [[testosteron]] u njegov mnogo moćniji [[metaboit]], [[dihidrotestosteron]] (DHT).<ref name = "pmid11753468" /> Otkriveno je i da sjemenske vezikule sadrže [[receptor luteinizirajućeg hormona]], pa se stoga [[luteinizirajući hormon]] može regulirati i ligandom ovog receptora.<ref name="pmid11753468" /> <gallery> Seminal vesicle low mag.jpg|Malo uvećanje [[mikrografija|mikrografije]] sjemenskih vezikula, boja H&E . Seminal vesicle high mag.jpg|Veliko uvećanje [[mikrografija|mikrografije]] sjemenskih vezikula, boja H&E . </gallery> ==Funkcija== Sjemenske vezikule izdvajaju značajan udio tekućine koja u konačnici postaje [[sjeme]].<ref name=GH2016>{{cite book |last1=Hall |first1=John E |title=Guyton and Hall textbook of medical physiology |url=https://archive.org/details/guytonhalltextbo0000hall |date=2016 |publisher=Elsevier |location=Philadelphia |isbn=978-1-4557-7016-8 |edition=13th|section=Funtion of the seminal vesicles|p=[https://archive.org/details/guytonhalltextbo0000hall/page/1024 1024]}}</ref> Tečnost se izlučuje iz ejakulatornih kanala vezikula u ''[[vas deferens]]'', gdje postaje dio sjemena. Zatim prolazi kroz mokraćnu cijev, gdje se [[ejakulacija|ejakulira]] za vrijeme [[spolni odnos|seksualnog odgovora]]. Oko 70-85% sjemenske tekućine u muškaraca potiče iz sjemenskih vezikula.<ref name=kierszenbaum558>{{cite book |last1=Kierszenbaum |first1=Abraham L. |last2=Tres |first2=Laura |title=Histology and Cell Biology: An Introduction to Pathology |edition=3rd |year=2011 |publisher=Mosby |location=St. Louis [u.a.] |chapter=Chapter 21: Sperm Transport and Maturation |chapterurl=https://books.google.com/books?id=TFvZGAX8ItYC&pg=PT1483 |page=624 |isbn=978-0323078429}}</ref> Tekućina se sastoji od hranjivih sastojaka uključujući [[fruktoza|fruktozu]] i [[limunska kiselina|limunsku kiselinu]], [[prostaglandin]] i [[fibrinogen]].<ref name = GH2016 /> Hranjive tvari pomažu [[sperma|spermu]] do događanja [[oplodnja|oplodnje]]; prostaglandini mogu također pomoći omekšavanjem sluznice [[grlić maternice|grlića maternice]] i izazivanjem obrnutih kontrakcija dijelova [[ženski reproduktivni sistem|ženskog reproduktivnog trakta]], kao što je [[jajovod]], kako bi se osigurala vjerovatnoća da će se spermatozoidi izbace.<ref name=GH2016 /> ==Dodatne slike== <gallery> Pelvic MRI T1FSE T2frFSE T2FSfrFSE 11.jpg| Sjeminske vezikule vidljive na MRI snimku kroz karlicu. Veliko područje cijan boje je mjehur, a lobulirane manje strukture ispod njega su vezikule. Seminal vesicles.jpg| Sjemenske vezikule koje se vide u uzorku [[kadaver]]a odozgo, s mjehurom na dnu slike, a na vrhu rektuma. Može se vidjeti njihov položaj u blizini sjemenovoda. Gray1152.png|Fundus mokraćnog mjehura sa sjemenim vezikulama </gallery> ==Također pogledajte== *[[Testis]] ==Reference== {{Reflist}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Seminal vesicles}} * {{BUHistology|17501loa}} - "Male Reproductive System: prostate, seminal vesicle" * {{SUNYAnatomyLabs|44|04|02|02}} - "The Male Pelvis: The Urinary Bladder" * {{SUNYAnatomyLabs|44|08|01|03}} - "The Male Pelvis: Structures Located Posterior to the Urinary Bladder" {{muški reproduktivni sistem}} {{DEFAULTSORT:Seminal Vesicle}} [[Kategorija:Egzokrine žlijezde]] [[Kategorija:Muški reproduktivni sistem]] [[Kategorija:Anatomija čovjeka]] [[Kategorija:Muško zdravlje]] neq2cxs7uixpmes2np32ky684jeo1j1 Spisak naselja u Crnoj Gori (Č) 0 467068 3848344 3807641 2026-05-21T14:45:25Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848344 wikitext text/x-wiki {{Naselja u Crnoj Gori|Č|2}} == Č<ref>{{Cite journal|date=|title=|url=https://www.monstat.org/userfiles/file/klasifikacije/spisak%20naselja%20cg.pdf|journal=SPISAK NASELJA|access-date=20. 3. 2024|archive-date=20. 3. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240320105031/https://www.monstat.org/userfiles/file/klasifikacije/spisak%20naselja%20cg.pdf|url-status=dead}}</ref> == {| class="wikitable sortable" |- ! [[Naseljeno mjesto|Naselje]] || [[Spisak općina u Crnoj Gori|Općina]] || [[Popis stanovništva u Crnoj Gori 2011.|Br. stanovnika]] || [[Nadmorska visina|N.V.]] || [[Geografske koordinate|Koordinate]] || [[Fotografija]] |- | [[Čeluga]] || [[Bar (Crna Gora)|Bar]] || 1.481 || 28 || {{Coord|42|05|12|N|19|07|26|E|}} || |- |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Spiskovi naselja u Crnoj Gori|Č]] k6alk5jumd0lgne22zvwkeg4tbfwvxp Erekcija 0 467296 3848529 3779900 2026-05-22T10:09:33Z Panasko 146730 [[Kategorija:Muško zdravlje]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848529 wikitext text/x-wiki {{infokutija anatomija |Ime= Erekcija |Slika=Figure 28 01 06.jpg |Caption= Tri stuba erektilnog tkiva čine većinu volumena penisa. |Width=270 }} [[Datoteka:Erection Homme2.jpg|thumb|right|200px|[[Penis]]: opušten (lijevo) i u erekciji]] [[Datoteka:Blood vessels on penis.jpg|thumb|right|200px|Erekcija]] '''Erekcija''' (od [[latinski|latinskog]] ''erectio'' = uspravno) jest izraz preuzet iz [[latinski jezik|latinskog jezika]], a označava podignutost ili uzdignuto stanje nekog organa. Najčešće se koristi koristi za označavanje ukrućenosti erektilnih [[životinje|životinjskih]] [[tkivo|tkiva]] i [[organ]]a – [[penis]]a, [[klitoris]]a i [[dojka|bradavica]]. Erekcija ovih tkiva izazvana je brojnim psihološkim i fiziološkim činiocima – sveukupnim seksualnim uzbuđenjem, kao i pojačanim priticanjem i smanjenim oticanjem [[krv]]i pri seksualnom općenju (u slučaju penisa i klitorisa), uticajem [[hormoni|hormona]] [[oksitocin]]a (bradavice), punom [[mokraćna bešika|mokraćnom bešikom]]. Kod [[ljudi]] se ponekad dešava i spontano, u toku [[spavanje|sna]].<ref>{{cite book | first1 = Bruce M. | last1 = Koeppen | first2 = Bruce A. | last2 = Stanton | title = Berne & Levy Physiology | url = https://archive.org/details/bernelevyphysiol0000unse_d6b1 | publisher = Elsevier/Mosby | location = Philadelphia, PA | year = 2008 | isbn = 978-0-323-04582-7}}</ref><ref>{{cite book | first1 = Walter F. | last1 = Boron | first2 = Emile L. | last2 = Boulpaep | title = Medical Physiology: A Cellular and Molecular Approach | url = https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro | publisher = Elsevier/Saunders | location = Philadelphia, PA | year = 2005 | isbn = 978-1-4160-2328-9}}</ref><ref name=Marieb>{{cite book | last = Marieb | first = Elaine | title = Anatomy & physiology | url = https://archive.org/details/anatomyphysiolog0000elai_l1k7 | publisher = Benjamin-Cummings | location = | page= [https://archive.org/details/anatomyphysiolog0000elai_l1k7/page/895 895] | year = 2013 | isbn = 9780321887603 }}</ref> Erekcija je refleksna aktivnost, a regulira je centar za erekciju iz slabinskog dijela [[kičmena moždina|kičmene moždine]]. Nalazi se pod uticajem viših nervnih centara [[veliki mozak|velikog mozga]] i više [[Endokrini sistem|žlijezda sa unutrašnjim lučenjem]]. Kod većine [[vrsta]] životinja, erekcija penisa mužjaka predstavlja neophodan preduvjet za normalno odvijanje [[seks|spolnog čina]]. == Proces erekcije== [[Datoteka:Flaccid to Stiffy Penis, Erection development,.jpg|thumb|390px|Etape jedne erekcije.]] [[Penis]] sadrži dvije komore zvane [[tijelo penisa|kavernozna tijela]], koje zauzimaju dužinu organa. Komore ispunjava spužvasto tkivo . Corpora cavernosa okružena je elastičnom membranom, zvanom [[tunica albuginea]]. Spužvasto tkivo sadrži glatko, vlaknasto tkivo [[mišić]]a. Albuginea pomaže zadržati [[krv]] u corpora cavernosa i na taj način podupire erekciju. Kada se mišići penisa skupe kako bi zaustavili dotok krvi i otvorili protok kanala napolje, erekcija je obrnuta. === Oblik i veličina === Uspravni penis može imati nekoliko različitih oblika i uglova, od ravne cijevi pod uglom od 45-90°, ili sa zakrivljenjem ulijevo ili udesno, gore ili dolje. [[Datoteka:Ereccion.png|thumb|Erekcija]] [[Datoteka:발기.jpg|mini|202x202piksel|[[:Datoteka:발기.jpg|Erekcija]]]] Prekomjerna zakrivljenost penisa, poznata i kao [[Peyronijeva bolest]], obično se može otkloniti operativnim zahvatom. Općenito, veličina uspravnog penisa je genetčki fiksirana tokom života i malo se može učiniti za njegovo povećanje bez modificiranja tkiva direktno putem "operacije" [[penis]]a. [[Datoteka:Rasiertes erigiertes Glied.jpg|thumb|170px| Uspravni ljudski penis. [[Stidna dlaka]] je uklonjena.]] Dužina nenadraženogog penisa ne mora nužno ukazivati na dužinu penisa kada on postane uspravan, s tim što neki manji opušteni penisi rastu mnogo duže, dok neki veći rastu relativno manje.<ref name=kinsey>{{cite web|publisher=Kinsey Institute|year=2009|title=Penis Size FAQ & Bibliography|url=http://www.kinseyinstitute.org/resources/bib-penis.html|access-date=7. 11. 2013|archive-date=7. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507051003/http://www.kinseyinstitute.org/resources/bib-penis.html|url-status=dead}}</ref> Općenito, veličina uspravnog penisa je fiksna tokom cijelog post[[pubertet]]skog života. Njegova veličina može se povećati operativnim zahvatom,<ref>{{cite journal |vauthors=Li CY, Kayes O, Kell PD, Christopher N, Minhas S, Ralph DJ |title=Penile suspensory ligament division for penile augmentation: indications and results |journal=Eur. Urol. |volume=49 |issue=4 |pages=729–733 |year=2006 |pmid=16473458 |doi=10.1016/j.eururo.2006.01.020}}</ref> iako je [[povećanje penisa]] kontroverzno, a većina muškaraca nije bila "zadovoljna" rezultatima, prema jednom istraživanju.<ref>{{cite web |publisher=Fox News |url=http://www.foxnews.com/story/2006/02/16/most-men-unsatisfied-with-penis-enlargement-results/ |title=Most Men Unsatisfied With Penis Enlargement Results |date=16. 2. 2006 |access-date=17. 8. 2008}}</ref> Iako veličina penisa znatno varira između muškaraca, prosječna dužina uspravnog ljudskog penisa je 13,12&nbsp;cm, dok je prosječni opseg uspravnog ljudskog penisa 11,66&nbsp;cm.<ref>{{cite web |url=https://www.realclearscience.com/journal_club/2015/03/03/is_your_penis_normal_theres_a_chart_for_that_109106.html|title=Is Your Penis Normal? There's a Chart for That - RealClearScience}}</ref> === Nehotično javno ispoljavanje === Dok [[pubertet|pubescenti]] eksperimentiraju i istražuju svoje privatne erekcije, bez izazivanja socijalnih poremećaja, javna erekcija je ozbiljno dovedena u pitanje i stigmatizirana, čak i u današnjim društvima. Vjerovatno je povezana sa neželjenim psihološkim poremećajem u društvu. Općenito, većina dječaka koji ulaze u pubertet najveći su pokazatelji nekontrolirane erekcije koja uzrokuje intenzivne smetnje. Ali može se dogoditi u bilo kojem trenutku života, u najgorem slučaju u javnosti, zbog nenamjerne reakcije, koja se pogoršava pretjerano uskim donjim rubljem što izaziva stimulaciju trenjem. S vremenom razina [[hormon]]a opada, a odrasli i mladi više nisu toliko osjetljivi na erekciju u društveno neprimjerenim trenucima, poput prvog druženja bez seksualnog pristupa, u javnim toaletima ili svlačionicama u muškim klubovima. Izravno je fizičko onesposobljavanje i sprečavanje muške erekcije, što je omogućeno nošenjem uskog elastičnog donjeg rublja, sportista kompresijskim kratkim hlačama i uskim trapericama postavljanjem ležernog penisa u jedan položaj, spuštajući ga u [[mošnje|mošnjicama]]. Ako dođe do erekcije, uska i elastična tekstilna tkanina sprečava povećanje unutrašnjeg krvnog pritiska, sužavajući njegovo povećanje i produženje. To sprječava da erekcija postane vidljiva, a da ne ošteti penis koji je ograničen. == Erekcija klitorisa == [[Klitoris]] je anatomski homolog [[penis]]a, a fiziološki i psihološki mehanizmi njegove erekcije su slični. Etrekcija klitorisa često je dio ženskog seksualnog [[seksualno uzbuđenje|seksualnog uzbuđenja]], ali zbog toga što toliko njezine anatomije ostaje unutar njene kapuljače, možda neće biti toliko očigledan.<ref>Drake, Richard, Wayne Vogl and Adam Mitchell, ''Anatomía de Gray para Estudiantes''. Filadelfia, 2004. (ISBN 0-443-06612-4)</ref><ref>Harris, Robie H. (et al.), ''Lo Perfectamente Normal: cuerpos Cambiando, Crecimientos, Salud del Sexo y Sexual''. Boston, 1994. (ISBN 1-56402-199-8)</ref> [[Datoteka:Clitoris anatomy labeled-es.svg|thumb|300px| Sistem [[erektilno tkivo|erektilnog tkiva]].]] == Erekcija "[[G-tačka|G-tačke]]" == Gräfenbergova tačka je mala površina genitalnog područja [[žena]], joja se nalazi unutar [[vagina|vagine]], iza [[stidna kost|pubisne kosti]] i oko [[ureter]]a. Tokom seksualnog uzbuđenja, područje oko G-tačke nabubri, što ga čini istaknutijim i lakšim za stimulaciju. [[seksualna uzbuđenost|Stimulacija]] G-tačke (kroz prednji zid vagine) može kod mnogih žena dovesti do snažnijeg i dužeg [[orgazam|orgazma]], a možda je uzrok nastanka [[ženska ejakulacija|ženske ejakulacije]]. Mnogi [[seksologija|seksolozi]] savjetuju ženama koje nisu u stanju postići orgazam da stimulaciju G-tačke smatraju seksualnom tehnikom. To se može postići ručno, upotrebom [[vibrator]]a ili primjenom [[seksualni položaji|seksualnoih položaja]] koji olakšavaju stimulaciju penisa na prednji zid vagine. Na primjer, položaji prodora odostraga.<ref>Milsten, Richard (et al.), ''El Masculino Sexual. Problemas & Soluciones''. London, 2000. (ISBN 0-393-32127-4)</ref> == Erekcija bradavica == Erekcija bradavica, a često i cijele [[dojka|dojke]]: * To je dio faze seksualnog reagiranja na [[Seksualna uzbuđenost|seksualno uzbuđenje]]. Ono počinje u ranom dijelu seksualnog uzbuđenja i kod žena i kod muškaraca. * Javlja se kod žena tokom [[dojenje|dojenja]]. Oba procesa su uzrokovana emisijom [[oksitocin]]a u krvi. Ova erekcija može biti uzrokovana i niskim temperaturama u okolini, u oba spola. Tada je to zbog taktilnog odgovora na hladnoću, mnogo više od svega povezanog sa seksualnim predznacima.<ref>Williams, Warwick, '' Comes To You: Erection Problems Interview ''. London, 1989. (ISBN 0-7225-1915-X)</ref> Erekcija bradavice nije posljedica erekcije tkiva, već kontrakcije glatkih mišića, pod kontrolom [[ANS|autonomnog nervnog sistema]]. == Također pogledajte == * [[Penis]] * [[Klitoris]] * [[Seks]] ==Reference== {{reflist}} ==Vanjski linkovi== * {{Commonscat-inline|Erect human penis}} [[Kategorija:Fiziologija]] [[Kategorija:Muški reproduktivni sistem]] [[Kategorija:Seksualnost]] [[Kategorija:Andrologija]] [[Kategorija:Muško zdravlje]] i8hck4er44ya3iwatqd0cqob5a4lb0c Pep Guardiola 0 467545 3848415 3847247 2026-05-22T01:04:24Z ~2026-30583-07 181625 3848415 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Pep Guardiola | slika = 2023-10-04 Fußball, Männer, UEFA Champions League, RB Leipzig - Manchester City FC 1DX 2797 (cropped).jpg | opis = Guardiola sa [[Manchester City FC|Manchester Cityjem]] 2023. | punoime = Josep Guardiola Sala | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1971|01|18}} | rodnigrad = [[Santpedor]] | rodnadržava = [[Španija]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = [[180]] [[cm]] | pozicija = Vezni igrač | trenutniklub = [[Manchester City FC|Manchester City]] (menadžer) | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = 1984–1990. | omladinskipogoni = [[FC Barcelona|Barcelona]] | godine1 = 1988–1989. <br> 1990–1992. <br> 1990–2001. <br> 2001–2002. <br> 2002–2003. <br> 2003. <br> 2003–2005. <br> 2005–2006. | klubovi1 = [[FC Barcelona C|Barcelona C]] <br> [[FC Barcelona B|Barcelona B]] <br> [[FC Barcelona|Barcelona]] <br> [[Brescia Calcio|Brescia]] <br> [[AS Roma|Roma]] <br> [[Brescia Calcio|Brescia]] <br> [[Al Ahli SC (Doha)|Al Ahli]] <br> [[Dorados de Sinaloa|Dorados]] | nastupi(golovi)1 = 8 (1) <br> 53 (5) <br> 263 (6) <br> 11 (2) <br> 4 (0) <br> 13 (1) <br> 36 (5) <br> 10 (1) | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1992–2001. <br> 1995–2005. | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Španije|Španija]] <br> [[Nogometna reprezentacija Katalonije|Katalonija]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 47 (5) <br>7 (0) | trenergodine = 2007–2008. <br> 2008–2012. <br> 2013–2016. <br> 2016–2027 | trenerklubovi = [[FC Barcelona B|Barcelona B]] <br> [[FC Barcelona|Barcelona]] <br> [[FC Bayern München|Bayern München]] <br> [[Manchester City FC|Manchester City]] }} '''Josep "Pep" Guardiola i Sala''' (rođen 18. januara 1971) [[Španija|španski]] je nogometni trener i nekadašnji nogometaš. Trenutno radi kao trener ekipe [[Manchester City FC|Manchester City]]. Profesionalnu karijeru počeo je 1990. u [[FC Barcelona|Barceloni]], igrao je i za Bresciu, [[AS Roma|Romu]], Al-Ahli i Dorados. Od 2007. je trener u B timu Barcelone, a od 2008. do 2012. bio je trener prvog tima Barcelone.<ref>[https://www.klix.ba/sport/nogomet/guardiola-se-oprostio-od-nou-campa-messi-najbolji-strijelac/120506004 VIDEO/Guardiola se oprostio od Nou Campa, Messi najbolji strijelac], Klix.ba, pristupljeno 6. maja 2012.</ref> Od 2013. do 2016. trenirao je [[FC Bayern München|Bayern München]].<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/bayern-predstavio-guardiolu-heynckes-mi-je-ostavio-tezak-zadatak/130624057|title=Bayern predstavio Guardiolu: Heynckes mi je ostavio težak zadatak|publisher=Klix.ba|date=24. 6. 2013|access-date=14. 8. 2020}}</ref> [[Engleska|Engleski]] nogometni klub [[Manchester City FC|Manchester City]] početkom 2016. objavio je da će španski nogometni stručnjak od sezone 2016/17. voditi City. Guardiola je s engleskim prvoligašem potpisao na tri godine.<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/city-predstavio-guardiolu-treneri-kao-mourinho-pomogli-su-mi-da-napredujem/160708064|title=City predstavio Guardiolu: Treneri kao Mourinho pomogli su mi da napredujem|publisher=Klix.ba|date=8. 7. 2016|access-date=14. 8. 2020}}</ref> ==Trofeji== ===Igrački=== '''Barcelona''' *[[La Liga]]: [[La Liga 1990/1991.|1990/91]], [[La Liga 1991/1992.|1991/92]], [[La Liga 1992/1993.|1992/93]], [[La Liga 1993/1994.|1993/94]], [[La Liga 1997/1998.|1997/98]], [[La Liga 1998/1999.|1998/99.]] *[[Kup kralja]]: 1996/97. *[[Španski superkup]]: 1991, 1992, 1994, 1996. *[[UEFA Liga prvaka|Kup evropskih šampiona]]: 1991/92. *[[UEFA Kup pobjednika kupova]]: [[UEFA Kup pobjednika kupova 1996/1997.|1996/97.]] *[[UEFA Superkup]]: 1992, 1997. '''Španija''' *[[Ljetne olimpijske igre]] zlatna medalja: [[Olimpijske igre 1992.|1992.]] ===Nagrade i postignuća=== *[[Nagrada "Bravo"]]: 1992 *UEFA-in tim [[Evropsko prvenstvo u nogometu|Evropskog prvenstva]]: [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2000.|2000.]] ===Trenerski=== '''Barcelona''' *[[La Liga]]: [[La Liga 2008/2009.|2008/09]], [[La Liga 2009/2010.|2009/10]], [[La Liga 2010/2011.|2010/11.]] *[[Kup kralja]]: 2008/09, 2011/12. *[[Španski superkup]]: 2009, 2010, [[Španski superkup 2011.|2011.]] *[[UEFA Liga prvaka]]: [[UEFA Liga prvaka 2008/2009.|2008/09]], [[UEFA Liga prvaka 2010/2011.|2010/11.]] *[[UEFA Superkup]]: 2009, 2011. *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: 2009, [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2011.|2011.]] '''Bayern München''' *[[Bundesliga]]: [[Nogometna Bundesliga 2013/2014.|2013/14]], [[Nogometna Bundesliga 2014/2015.|2014/15]], [[Nogometna Bundesliga 2015/2016.|2015/16.]] *[[DFB-Pokal]]: 2013/14, 2015/16. *[[UEFA Superkup]]: 2013. *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2013.|2013.]] '''Manchester City''' *[[Premijer liga Engleske|Premijer liga]]: [[Premier League 2017/2018.|2017/18]], [[Premier League 2018/2019.|2018/19]], [[Premier League 2020/2021.|2020/21]], [[Premier League 2021/2022.|2021/22]], [[Premier League 2022/2023.|2022/23]], [[Premier League 2023/2024.|2023/24.]] *[[FA kup]]: 2018/19, 2022/23, 2025/26. *[[Engleski Liga-kup|Liga-kup]]: 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21, 2025/26. *[[FA Community Shield]]: 2018, 2019, 2024. *[[UEFA Liga prvaka]]: 2022/23. *[[UEFA Superkup]]: 2023. *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: 2023. ===Nagrade i postignuća=== *'''Nagrada "Don Balón"''': 2009, 2010. *'''Trofej "Miguel Muñoz"''': [[La Liga 2008/2009.|2008/09]], [[La Liga 2009/10.|2009/10.]] *'''Onze d'Or Evropski trener godine''': 2009, 2011, 2012. *'''World Soccer Magazine Trener godine''': 2009, 2011. *'''ESPN FC 18. Najbolji trener svih vremena''': 2013 *'''IFFHS Trener godine''': 2009, 2011 *'''[[FIFA]] Svjetski trener godine''': 2011 *'''Trener mjeseca''' ([[Premijer liga Engleske|Premijer liga]]): [[Premier League 2016/2017.|februar 2017]], [[Premier League 2017/2018.|septembar 2017]], oktobar 2017, novembar 2017, decembar 2017, [[Premier League 2018/2019.|februar 2019]], april 2019, [[Premier League 2020/2021.|januar 2021]], februar 2021, [[Premier League 2021/2022.|novembar 2021]], decembar 2021, [[Premier League 2025/2026.|februar 2026]], april 2026. *'''[[Premijer liga Engleske|Premijer liga]] trener sezone:''' [[Premier League 2017/2018.|2017/18]], [[Premier League 2018/2019.|2018/19]], [[Premier League 2022/2023.|2022/23]], [[Premier League 2023/2024.|2023/24]]. ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Josep Guardiola}} *{{Soccerbase|2222}} *[https://www.premierleague.com/managers/5285/Josep-Guardiola/overview Pep Guardiola] na ''premierleague.com'' {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{Treneri osvajači FIFA Svjetskog klupskog prvenstva}} {{Treneri osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{IFFHS najbolji svjetski klupski trener}} {{Trener godine - World Soccer}} {{Premier League - trener sezone}} {{Nagrada "Bravo"}} }} {{Navkutije |ime = Sastavi Španije |naslov = Sastavi Španije |naslovstil = background-color:#C60B1E; color:#FFC400; border: solid 1px #000033; |podaci1 = {{Sastav Španije na SP 1994. u nogometu}} {{Sastav Španije na EP 2000. u nogometu}} }} {{Treneri Bayerna}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Guardiola, Pep}} [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Bages]] [[Kategorija:Španski nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Barcelone]] [[Kategorija:Nogometaši Brescie]] [[Kategorija:Nogometaši Rome]] [[Kategorija:Španski nogometni treneri]] [[Kategorija:Treneri FC Barcelone]] [[Kategorija:Treneri FC Bayern Münchena]] [[Kategorija:Treneri Manchester Cityja]] [[Kategorija:Treneri osvajači UEFA Lige prvaka]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Bravo"]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1980.]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (Španija)]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1994.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2000.]] [[Kategorija:Učesnici Ljetnih olimpijskih igara 1992.]] [[Kategorija:Nogometaši u Seriji A]] ejxu9x9n2bcxdlgsqqyp13uab61z9u2 3848497 3848415 2026-05-22T08:44:03Z KWiki 9400 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-30583-07|~2026-30583-07]] ([[User talk:~2026-30583-07|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:Topnik95|Topnik95]] 3847247 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Pep Guardiola | slika = 2023-10-04 Fußball, Männer, UEFA Champions League, RB Leipzig - Manchester City FC 1DX 2797 (cropped).jpg | opis = Guardiola sa [[Manchester City FC|Manchester Cityjem]] 2023. | punoime = Josep Guardiola Sala | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1971|01|18}} | rodnigrad = [[Santpedor]] | rodnadržava = [[Španija]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = [[180]] [[cm]] | pozicija = Vezni igrač | trenutniklub = [[Manchester City FC|Manchester City]] (menadžer) | brojnadresu = | datumimjestodebija = | omladinskegodine = 1984–1990. | omladinskipogoni = [[FC Barcelona|Barcelona]] | godine1 = 1988–1989. <br> 1990–1992. <br> 1990–2001. <br> 2001–2002. <br> 2002–2003. <br> 2003. <br> 2003–2005. <br> 2005–2006. | klubovi1 = [[FC Barcelona C|Barcelona C]] <br> [[FC Barcelona B|Barcelona B]] <br> [[FC Barcelona|Barcelona]] <br> [[Brescia Calcio|Brescia]] <br> [[AS Roma|Roma]] <br> [[Brescia Calcio|Brescia]] <br> [[Al Ahli SC (Doha)|Al Ahli]] <br> [[Dorados de Sinaloa|Dorados]] | nastupi(golovi)1 = 8 (1) <br> 53 (5) <br> 263 (6) <br> 11 (2) <br> 4 (0) <br> 13 (1) <br> 36 (5) <br> 10 (1) | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 1992–2001. <br> 1995–2005. | nacionalneekipe1 = [[Nogometna reprezentacija Španije|Španija]] <br> [[Nogometna reprezentacija Katalonije|Katalonija]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 47 (5) <br>7 (0) | trenergodine = 2007–2008. <br> 2008–2012. <br> 2013–2016. <br> 2016– | trenerklubovi = [[FC Barcelona B|Barcelona B]] <br> [[FC Barcelona|Barcelona]] <br> [[FC Bayern München|Bayern München]] <br> [[Manchester City FC|Manchester City]] }} '''Josep "Pep" Guardiola i Sala''' (rođen 18. januara 1971) [[Španija|španski]] je nogometni trener i nekadašnji nogometaš. Trenutno radi kao trener ekipe [[Manchester City FC|Manchester City]]. Profesionalnu karijeru počeo je 1990. u [[FC Barcelona|Barceloni]], igrao je i za Bresciu, [[AS Roma|Romu]], Al-Ahli i Dorados. Od 2007. je trener u B timu Barcelone, a od 2008. do 2012. bio je trener prvog tima Barcelone.<ref>[https://www.klix.ba/sport/nogomet/guardiola-se-oprostio-od-nou-campa-messi-najbolji-strijelac/120506004 VIDEO/Guardiola se oprostio od Nou Campa, Messi najbolji strijelac], Klix.ba, pristupljeno 6. maja 2012.</ref> Od 2013. do 2016. trenirao je [[FC Bayern München|Bayern München]].<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/bayern-predstavio-guardiolu-heynckes-mi-je-ostavio-tezak-zadatak/130624057|title=Bayern predstavio Guardiolu: Heynckes mi je ostavio težak zadatak|publisher=Klix.ba|date=24. 6. 2013|access-date=14. 8. 2020}}</ref> [[Engleska|Engleski]] nogometni klub [[Manchester City FC|Manchester City]] početkom 2016. objavio je da će španski nogometni stručnjak od sezone 2016/17. voditi City. Guardiola je s engleskim prvoligašem potpisao na tri godine.<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/city-predstavio-guardiolu-treneri-kao-mourinho-pomogli-su-mi-da-napredujem/160708064|title=City predstavio Guardiolu: Treneri kao Mourinho pomogli su mi da napredujem|publisher=Klix.ba|date=8. 7. 2016|access-date=14. 8. 2020}}</ref> ==Trofeji== ===Igrački=== '''Barcelona''' *[[La Liga]]: [[La Liga 1990/1991.|1990/91]], [[La Liga 1991/1992.|1991/92]], [[La Liga 1992/1993.|1992/93]], [[La Liga 1993/1994.|1993/94]], [[La Liga 1997/1998.|1997/98]], [[La Liga 1998/1999.|1998/99.]] *[[Kup kralja]]: 1996/97. *[[Španski superkup]]: 1991, 1992, 1994, 1996. *[[UEFA Liga prvaka|Kup evropskih šampiona]]: 1991/92. *[[UEFA Kup pobjednika kupova]]: [[UEFA Kup pobjednika kupova 1996/1997.|1996/97.]] *[[UEFA Superkup]]: 1992, 1997. '''Španija''' *[[Ljetne olimpijske igre]] zlatna medalja: [[Olimpijske igre 1992.|1992.]] ===Nagrade i postignuća=== *[[Nagrada "Bravo"]]: 1992 *UEFA-in tim [[Evropsko prvenstvo u nogometu|Evropskog prvenstva]]: [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2000.|2000.]] ===Trenerski=== '''Barcelona''' *[[La Liga]]: [[La Liga 2008/2009.|2008/09]], [[La Liga 2009/2010.|2009/10]], [[La Liga 2010/2011.|2010/11.]] *[[Kup kralja]]: 2008/09, 2011/12. *[[Španski superkup]]: 2009, 2010, [[Španski superkup 2011.|2011.]] *[[UEFA Liga prvaka]]: [[UEFA Liga prvaka 2008/2009.|2008/09]], [[UEFA Liga prvaka 2010/2011.|2010/11.]] *[[UEFA Superkup]]: 2009, 2011. *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: 2009, [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2011.|2011.]] '''Bayern München''' *[[Bundesliga]]: [[Nogometna Bundesliga 2013/2014.|2013/14]], [[Nogometna Bundesliga 2014/2015.|2014/15]], [[Nogometna Bundesliga 2015/2016.|2015/16.]] *[[DFB-Pokal]]: 2013/14, 2015/16. *[[UEFA Superkup]]: 2013. *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: [[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo 2013.|2013.]] '''Manchester City''' *[[Premijer liga Engleske|Premijer liga]]: [[Premier League 2017/2018.|2017/18]], [[Premier League 2018/2019.|2018/19]], [[Premier League 2020/2021.|2020/21]], [[Premier League 2021/2022.|2021/22]], [[Premier League 2022/2023.|2022/23]], [[Premier League 2023/2024.|2023/24.]] *[[FA kup]]: 2018/19, 2022/23, 2025/26. *[[Engleski Liga-kup|Liga-kup]]: 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21, 2025/26. *[[FA Community Shield]]: 2018, 2019, 2024. *[[UEFA Liga prvaka]]: 2022/23. *[[UEFA Superkup]]: 2023. *[[FIFA Svjetsko klupsko prvenstvo]]: 2023. ===Nagrade i postignuća=== *'''Nagrada "Don Balón"''': 2009, 2010. *'''Trofej "Miguel Muñoz"''': [[La Liga 2008/2009.|2008/09]], [[La Liga 2009/10.|2009/10.]] *'''Onze d'Or Evropski trener godine''': 2009, 2011, 2012. *'''World Soccer Magazine Trener godine''': 2009, 2011. *'''ESPN FC 18. Najbolji trener svih vremena''': 2013 *'''IFFHS Trener godine''': 2009, 2011 *'''[[FIFA]] Svjetski trener godine''': 2011 *'''Trener mjeseca''' ([[Premijer liga Engleske|Premijer liga]]): [[Premier League 2016/2017.|februar 2017]], [[Premier League 2017/2018.|septembar 2017]], oktobar 2017, novembar 2017, decembar 2017, [[Premier League 2018/2019.|februar 2019]], april 2019, [[Premier League 2020/2021.|januar 2021]], februar 2021, [[Premier League 2021/2022.|novembar 2021]], decembar 2021, [[Premier League 2025/2026.|februar 2026]], april 2026. *'''[[Premijer liga Engleske|Premijer liga]] trener sezone:''' [[Premier League 2017/2018.|2017/18]], [[Premier League 2018/2019.|2018/19]], [[Premier League 2022/2023.|2022/23]], [[Premier League 2023/2024.|2023/24]]. ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Josep Guardiola}} *{{Soccerbase|2222}} *[https://www.premierleague.com/managers/5285/Josep-Guardiola/overview Pep Guardiola] na ''premierleague.com'' {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{Treneri osvajači FIFA Svjetskog klupskog prvenstva}} {{Treneri osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} {{IFFHS najbolji svjetski klupski trener}} {{Trener godine - World Soccer}} {{Premier League - trener sezone}} {{Nagrada "Bravo"}} }} {{Navkutije |ime = Sastavi Španije |naslov = Sastavi Španije |naslovstil = background-color:#C60B1E; color:#FFC400; border: solid 1px #000033; |podaci1 = {{Sastav Španije na SP 1994. u nogometu}} {{Sastav Španije na EP 2000. u nogometu}} }} {{Treneri Bayerna}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Guardiola, Pep}} [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Bages]] [[Kategorija:Španski nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Barcelone]] [[Kategorija:Nogometaši Brescie]] [[Kategorija:Nogometaši Rome]] [[Kategorija:Španski nogometni treneri]] [[Kategorija:Treneri FC Barcelone]] [[Kategorija:Treneri FC Bayern Münchena]] [[Kategorija:Treneri Manchester Cityja]] [[Kategorija:Treneri osvajači UEFA Lige prvaka]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade "Bravo"]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 1980.]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (Španija)]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 1994.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2000.]] [[Kategorija:Učesnici Ljetnih olimpijskih igara 1992.]] [[Kategorija:Nogometaši u Seriji A]] fit2r27dehrw6l289fu7hpacbjbu6hv Steroidni hormoni 0 467551 3848392 3810064 2026-05-21T19:43:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848392 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Estradiol.svg|thumb|280px|[[Estradiol]] je značajan [[estrogen]]i steroidni hormon i kod žena i kod muškarca]] '''Steroidni hormon''' ('''steron''', '''adrenalni steroid''', '''gonadni steroid''') je [[steroid]] koji djeluje kao [[hormon]]. Steroidni hormoni mogu se grupirati u dve klase: [[kortikosteroid]]i (obično se proizvodi u [[nadbubrežna žlijezda|kori nadbubrežne žlijezde]], odatle '' kortiko''- = korski) i [[spolni steroid]]i (obično se proizvodi u [[gonada]]ma ili [[posteljica|placenti]]). Prema [[receptor (biohemiji) |receptorima]], unutar te dvije klase nalazi se pet tipova, [[estrogen]]a i [[progestogen]]a (seksualni steroidi). Izvedenice [[Vitamin D|vitamina D]] su šesti usko povezani hormonski sistem s homolognim receptorima. Oni imaju neke karakteristike pravih steroida kao [[ligand]]i receptora. Steroidni hormoni pomažu u kontroli metabolizma, [[upala|upale]], [[imunost| imunske funkcije]], [[osmoregulacija | ravnoteža soli i vode]], razvoju [[razmnožavanje |spolnih obolježja]], i sposobnosti da se izdrže bolest i povrede. Temin '''steroid''' opisuje i hormone koje proizvodi tijelo i umjetno proizvedene lijekove koji dupliraju djelovanje steroida koji se javljaju u prirodi.<ref>{{cite journal|vauthors=Funder JW, Krozowski Z, Myles K, Sato A, Sheppard KE, Young M |title= Mineralocorticoid receptors, salt, and hypertension |year = 1997|url= | journal= Recent Prog Horm Res | volume= 52 |pages = 247–260 |pmid= 9238855 }}</ref><ref name=gup>{{cite journal | vauthors= ((Gupta BBP)), Lalchhandama K | title= Molecular mechanisms of glucocorticoid action | year= 2002 | url= http://www.currentscience.ac.in/Downloads/article_id_083_09_1103_1111_0.pdf | journal= Current Science | volume= 83 | issue= 9 | pages= 1103–1111 | pmid= | pmc= | doi= | access-date= 19. 8. 2020 | archive-date= 5. 6. 2019 | archive-url= https://web.archive.org/web/20190605150251/https://www.currentscience.ac.in/Downloads/article_id_083_09_1103_1111_0.pdf | url-status= dead }}</ref><ref>{{cite journal| author= Frye CA |title= Steroids, reproductive endocrine function, and affect. A review |year = 2009|url= | journal= Minerva Ginecol | volume= 61 | issue= 6 |pages = 541–562 |pmid= 19942840 }}</ref> == Sinteza == [[Datoteka:Steroidogenesis.svg|thumb|400px|[[Steroid]]ogeneza. Označeni su [[enzimi]] i intermedijari]] Prirodni steroidni hormoni općenito se sintetiziraju iz [[holesterol]]a u [[gonada]]ma i [[Nadbubrežna žlijezda|nadbubrežnim žlijezdama]]. Ovi hormoni su [[lipidi|lipidne prirode]], a mogu prolaziti kroz [[ćelijska membrana|ćelijsku membranu]]<ref name="HeffnerSchust2010">{{harvnb|Heffner|Schust|2010|pp=16}}</ref> budući da su rastvorni u mastima. Oni se zatim vežu za [[steroidni hormonski receptor|steroidne hormonske receptore]], koji mogu da biti [[ćelijsko jedro|jedarni]] ili [[citosol]]ni, u zavisnosti od steroidnog hormona, a na taj način izazivaju promene u ćeliji. === Sintetski steroidi i steroli === Razvijen je veliki broj raznih sintetskih steroida i sterola. Većina ih su steroidi, mada se neke nesteroidne molekule mogu interagirati sa steroidnim receptorima, zbog sličnosti molekulskog oblika. Neki sintetski steroidi su slabiji, dok su drugi jači od prirodnih steroida čije receptore aktiviraju. Slijede primeri sintetskih steroidnih hormona: * [[Glukokortikoid]]i: [[prednizon]], [[deksametazon]], [[triamcinolon]] * [[Mineralokortikoid]]: [[fludrokortizon]] * [[Vitamin D]]: [[dihidrotahisterol]] * [[Androgen]]i: [[oksandrolon]], [[nandrolon]] (poznati također i kao [[anabolički steroid]]i) * [[Estrogen]]i: [[dietilstilbestrol]] (DES) * [[Progestin]]i: [[noretindron]], [[medroksiprogesteron-acetat]] ==Transport== [[Datoteka:Free Hormone Hypothesis 2.jpg|thumb|300px|Hipoteza 2 slobodnih hormona]] Steroidni hormoni se općenito prenose [[krvotok]]om, gdje su vezani za specifične prenosne [[protein]]e, poput [[spolno-vezani globulin]] ili [[kortikosteroid-vezani globulin]] (SHBG) i [[albumin]]. Daljnja pretvaranja i [[katabolizam]] odvijaju se u [[jetra|jetri]], perifernim i ciljnim tkivima.<ref>{{cite journal | vauthors = Adams JS | year = 2005 | title = "Bound" to work: The free hormone hypothesis revisited | url = | journal = Cell | volume = 122 | issue = 5| pages = 647–9 | doi=10.1016/j.cell.2005.08.024| pmid = 16143095 }}</ref>Prema većini studija, hormoni mogu uticati na ćelije samo ako nisu vezani proteinima u serumu. Da bi bili aktivni, steroidni hormoni moraju se osloboditi svojih proteina toplivih u krvi i vezati se na vanćelijske receptore ili pasivno prelaziti [[ćelijska membrana|ćelijsku membranu]] i vezati se na jedarne receptore. Ova ideja je poznata kao hipoteza o slobodnom hormonu; prikazana je na slici 1 desno. [[Datoteka: Endocytosis of Steroid Hormones.jpg|300px| thumb | Ovo pokazuje mogući put kroz koji se steroidni hormoni endocitoziraju i nastavljaju da utiču na ćelije genomskim putem.]] Jedno istraživanje je otkrilo da su ovi kompleksni nosači steroida vezani [[LRP2 |megalinskim]] membranskim receptorima, pa zatim unose u ćelije putem [[endocitoza|endocitoze]]. Jedan od mogućih puteva je da se unutar ćelije ovi kompleksi odvedu u [[lizosom]], gdje se proteinski nosač razgradi, a steroidni hormon pusti u citoplazmu ciljne ćelije. Tada hormon slijedi genomski put djelovanja. Ovaj postupak je prikazan na slici 2 desno.<ref>{{cite journal | vauthors = Hammes A | year = 2005 | title = Role of endocytosis in cellular uptake of sex steroids | url = | journal = Cell | volume = 122 | issue = 5| pages = 751–62 | doi=10.1016/j.cell.2005.06.032}}</ref> Uloga endocitoze u transportu steroidnih hormona nije dobro poznata i podliježe daljnjem istraživanju. Da bi steroidni hormoni prešli [[lipidni dvosloj]] ćelija, moraju prevladati energetske barijere koje bi spriječile njihov ulazak ili izlazak ikroz membrane. [[Gibbova slobodna energija]] je tu važan koncept. Ovi hormoni, koji svi potiču iz [[holesterol]]a, imaju hidrofilne funkcijske grupe na bilo kojem kraju i hidrofobne ugljenične okosnice. Kada steroidni hormoni uđu u membrane, postoje prepreke za slobodne energije kada uđu u hidrofobnu unutrašnjost membrane, ali energetski je povoljno da hidrofobno jezgro ovih hormona uđe u lipidni sloj. Ove se energetske barijere i jažice preokreću za hormone koji izlaze iz membrane. Steroidni hormoni lahko ulaze i izlaze preko membrane u fiziološkim uvjetima. Eksperimentalno je pokazano da prelaze membrane brzinom blizu 20 µm/s, ovisno o hormonu.<ref name=Oren2004>{{cite journal | vauthors = Oren I | year = 2004 | title = Free diffusion of steroid hormones across biomembranes: A simplex search with implicit solvent model calculations | url =https://archive.org/details/sim_biophysical-journal_2004-08_87_2/page/768| journal = Biophysical Journal | volume = 87 | issue = 2| pages = 768–79 | doi=10.1529/biophysj.103.035527| pmc = 1304487 }}</ref> Iako je energetski povoljnije da se hormoni nalaze u membrani nego u ECF ili ICF, oni u stvari napuštaju membranu nakon što su se unijeli u nju. Ovo je važno razmatranje, jer holesterol – prekursor svih steroidnih hormona – ne napušta membranu nakon što se ugradi unutra. Razlika između holesterola i ovih hormona je u tome što je holesterol u mnogo većoj negativnoj Gibbovoj slobodnoj energiji dobro unutar membrane u odnosu na ove hormone. To je zato što alifatski rep holesterola ima vrlo povoljnu interakciju s unutrašnjošću lipidnih dvoslojeva. == Mehanizmi i efekti djelovanja == Postoji mnogo različitih mehanizama kroz koje steroidni hormoni utiču na ciljane ćelije. Svi ovi različiti putevi mogu se klasificirati kao da imaju ili genomski ili negenomski efekat. Genski putevi su spori i rezultiraju mijenjanjem Rzine transkripcije određenih proteina u ćeliji; negenski putevi su mnogo brži. === Genomski putevi === Prvi prepoznati mehanizmi djelovanja steroidnih hormona bili su [[genom]]ski efekti.<ref name=Rousseau2013>{{cite journal | vauthors = Rousseau G | year = 2013 | title = Fifty years ago: The quest for steroid hormone receptors | url = | journal = Molecular and Cellular Endocrinology | volume = 375 | issue = 1–2| pages = 10–3 | doi=10.1016/j.mce.2013.05.005 | pmid=23684885}}</ref> Na tom putu slobodni hormoni prvo prolaze kroz ćelijsku membranu, jer su topljivi u masti.<ref name="HeffnerSchust2010"/> U citoplazmi steroid može ali ne mora pretrpjeti [[enzim]]ski posredovanu promjenu poput redukcije, hidroksilacije ili aromatizacije. Tada se steroid veže za specifični [[receptor steroidnih hormona]], također poznat kao [[jedarni receptor]], koji je veliki [[metaloprotein]]. Nakon vezanja steroida, mnoge vrste steroidnih receptora [[proteinski dimer|dimerizira]]: dve segmenta receptora spajaju se u jednu funkcionalnu [[DNK]]-vezujuću jedinicu, koja može ući u [[ćelijsko jedro]]. U jedru, steroidni receptorski ligandni kompleks veže se za specifične sekvence [[DNK]] i inducira transkripciju ciljanih [[gen]]a.<ref>{{cite journal|vauthors=Moore FL, Evans SJ |title= Steroid hormones use non-genomic mechanisms to control brain functions and behaviors: a review of evidence |year = 1995|url= | journal= Brain Behav Evol | volume= 54| issue= 4 |pages = 41–50 |pmid= 10516403 |doi= 10.1159/000006610 }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Marcinkowska E, Wiedłocha A |title=Steroid signal transduction activated at the cell membrane: from plants to animals |year = 2002|url= | journal= Acta Biochim Pol | volume= 49| issue= 9 |pages = 735–745 |pmid= 12422243 }}</ref> === Negenomski putevi === Budući da nehenomski putevi uključuju bilo koji mehanizam koji nije genomski efekt, postoje različiti ovakvi putevi. Međutim, svi su posredovani nekom vrstom [[steroidni hormonski receptor|steroidnih hormonskih receptora]] koji se nalazi na plazma membrani.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang C, Liu Y, Cao JM | year = 2014 | title = G protein-coupled receptors: Extranuclear mediators for the non-genomic actions of steroids | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 15 | issue = 9| pages = 15412–25 | doi=10.3390/ijms150915412 | pmid=25257522 | pmc=4200746}}</ref> Pokazalo se da [[ionski kanal]]i, transporteri, G-protein spregnuti receptori (GPCR) i fluidnost membrane, utiču na steroidne hormone. == Reference == {{reflist|2}} == Dopunska literatura == {{refbegin|2}} * {{cite journal | author=Brook CG | title = Mechanism of puberty | journal = Hormone Research | volume = 51 Suppl 3 | issue = | pages=52–4 | year = 1999 | pmid = 10592444 | doi = | url = http://content.karger.com/produktedb/produkte.asp?DOI=hre1c052&typ=pdf | issn = }} * {{cite journal |vauthors=Holmes SJ, Shalet SM | title = Role of growth hormone and sex steroids in achieving and maintaining normal bone mass | journal = Hormone Research | volume = 45 | issue = 1-2 | pages=86–93 | year = 1996 | pmid = 8742125 | doi = | url = | issn = }} * {{cite journal |vauthors=Ottolenghi C, Uda M, Crisponi L, Omari S, Cao A, Forabosco A, Schlessinger D | title = Determination and stability of sex | journal = BioEssays : News and Reviews in Molecular, Cellular and Developmental Biology | volume = 29 | issue = 1 | pages=15–25 | year = 2007 | pmid = 17187356 | doi = 10.1002/bies.20515 | url = http://dx.doi.org/10.1002/bies.20515 | issn = }} * {{cite journal | vauthors = Couse JF, Korach KS | title = Exploring the role of sex steroids through studies of receptor deficient mice | journal = Journal of Molecular Medicine (Berlin, Germany) | volume = 76 | issue = 7 | pages = 497–511 | year = 1998 | pmid = 9660168 | doi = | url = http://link.springer.de/link/service/journals/00109/bibs/8076007/80760497.htm | issn = | access-date=30. 3. 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20001031222714/http://link.springer.de/link/service/journals/00109/bibs/8076007/80760497.htm | archive-date=31. 10. 2000 |url-status=dead | df = }} * {{cite journal | author=McEwen BS | title = Steroid hormones: effect on brain development and function | journal = Hormone Research | volume = 37 Suppl 3 | issue = | pages=1–10 | year = 1992 | pmid = 1330863 | doi = | url = | issn = }} * {{cite journal | author=Simons SS | title = What goes on behind closed doors: physiological versus pharmacological steroid hormone actions | journal = BioEssays : News and Reviews in Molecular, Cellular and Developmental Biology | volume = 30 | issue = 8 | pages=744–56 | year = 2008 | pmid = 18623071 | pmc = 2742386 | doi = 10.1002/bies.20792 | url = http://dx.doi.org/10.1002/bies.20792 | issn = }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20090407060724/http://www.nursa.org/template.cfm?threadId=11320 {{commonscat|Steroid hormone}} {{-}} {{Hormoni}} {{neurotransmiteri}} [[Kategorija:Hormoni]] [[Kategorija:Steroidni hormoni]] 8cqv377nuh9ei7tiyhmlfnf3ar9t5lf Hipotalamusno-hipofizno-nadbubrežna osovina 0 467691 3848513 3530107 2026-05-22T09:29:20Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neuroendokrinologija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848513 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:HPA Axis Diagram (Brian M Sweis 2012).svg|right|thumb|350px|Shemat HPA osovine (CRH – [[kortikotropin-otpuštsjući hormon]]; ACTH – [[adrenokortikotropni hormon]])]] [[Datoteka:HPA-axis - anterior view (with text).svg|right|thumb|Hipotalamus, hipofiza i kora nadbubrežne žlijezde]] '''Hipotalamusno-hipofizno-nadbubrežna osovina''' ('''HPA osovina''' ili '''HTPA osovina''') je složen skup izravnih utjecaja i [[povratna sprega|povratnih informacija]] u interakciji između tri komponente: [[hipotalamus]], [[hipofiza]] (graškasta žlijezda ispod [[talamus]]a) i [[nadbubrežna žlijezda|nadbubrežne]] ("suprarenalne") žlijezde (mali, stožasti organi na vrhu [[bubreg]]a). Ovi organi i njihova interakcija sačinjavaju os HPA, glavni [[neuroendokrini sistem]]<ref name="NHM-Neuroendocrine systems">{{cite book | vauthors = Malenka RC, Nestler EJ, Hyman SE | editor = Sydor A, Brown RY | title = Molecular Neuropharmacology: A Foundation for Clinical Neuroscience | url = https://archive.org/details/molecularneuroph00nest | year = 2009 | publisher = McGraw-Hill Medical | location = New York | isbn = 9780071481274 | pages = [https://archive.org/details/molecularneuroph00nest/page/246 246], 248–259 | edition = 2nd | chapter = Chapter 10: Neural and Neuroendocrine Control of the Internal Milieu}}</ref> koji kontrolira reakcije na [[stres]] i regulira mnoge tjelesne procese, uključujući [[probava|probavu]], [[imunski sistem]], raspoloženje i emocije, seksualnost, skladištenje i potrošnju energije. Uobičajeni mehanizam za interakcije između žlijezda, hormona i dijelova [[srednji mozak|srednjeg mozga]] koji posreduju [[opći adaptecijski sindrom]] (GAS).<ref>{{cite book |last=Selye |first=Hans |title=Stress without distress |year=1974 |publisher=Lippincott |location=Philadelphia |isbn=978-0-397-01026-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/stresswithoutdis00sely}}</ref> Iako se steroidni hormoni proizvode uglavnom u kičmenjaka, fiziološka uloga osovine HPA i kortikosteroida u odgovoru na stres je toliko bitna da se analogni sistemii mogu naći i kod beskičmenjaka, kao i jednoćelijskih organizama. Osovina HPA, [[hipotalamno-hipofizno-gonadna osovina]] (HPG), [[hipotalamno-hipofizno-štitna osovina]] (HPT) i [[hipotalamno-neurohipofizni sistem]] su četiri glavna neuroendokrina sistema preko kojih hipotalamus i hipofiza direktno ostvaruju neuroendokrine funkcije.<ref name="NHM-Neuroendocrine systems" /> == Anatomija == Ključni elementi HPA osovine su: * [[Paraventrikulsko jezgro]] [[hipotalamus]]a, koje sadrži [[neuroendokrine]] neurone koji sintetiziraju i luče [[vazopresin]] i [[kortikotropin-oslobađajući hormon]] (CRH). Ova dva [[peptid]]a reguliraju: **[[prednji režanj hipofize]]. Konkretno, CRH i [[vazopresin]] podstiču lučenje [[adrenokortikotropni hormon|adrenokortikotropnog hormona]] (ACTH), ranije poznatog kao '''kortikotropin'''. ACTH sa svoje strane deluje na: **[[kora nadbubrežne žlijezde|koru nadbubrežne nadbubrežne žlijezde]], koja proizvodi [[glukokortikoid]]ne hormone (kod ljudi, uglavnom [[kortizol]]) kao odgovor na stimulaciju ACTH. Glukokortikoidi zauzvrat djeluju na hipotalamus i hipofizu (za suzbijanje proizvodnje CRH i ACTH) u ciklusu [[negativna povratna sprega|negativne povratne informacije]]. CRH i vazopresin oslobađaju se iz neurosekretornih živčanih terminala na [[medijanska eminencija|medijanskoj eminenciji]]. CRH se transportira u prednju epofizu kroz portalni sistem krvnih sudova hipofizne drške, a vazopresin se transportira [[akson]]skim transportom u [[zadnji režanj hipofize]]. Tamo CRH i vazopresin djeluju sinergijski, kako bi podstaknuli izlučivanje pohranjenog ACTH iz kortikotropnih ćelija. ACTH se [[krv]]lju transportira u [[kora nadbubrežne žlijezde|kore nadbubrežnih žlijezda]], gdje brzo stimulira biosintezu [[kortikosteroid]]a poput "[[kortizol]]a iz [[holesterol]]a. Kortizol je glavni hormon stresa i ima uticaj na mnoga tkiva u tijelu, uključujući mozak. Kortizol u mozgu djeluje na dvije vrste receptora – [[mineralokortikoidni receptor]]i i glukokortikoidne receptori, a oni se izražavaju mnogim različitim vrstama neurona. Jedna važna meta glukokortikoida je [[hipotalamus]], koji je glavni kontrolni centar HPA osovine. [[Vazopresin]] se može smatrati "hormonom konzerviranja vode", a poznat je i kao "antidiuretski hormon". Oslobađa se kada je tijelo dehidrirano i ima moćne efekte na [[bubreg]]e, za očuvanje vode. To je također moćan vazokonstriktor.<ref>{{Citation|last=Cuzzo|first=Brian|title=Vasopressin (Antidiuretic Hormone, ADH)|date=2019|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK526069/|work=StatPearls|publisher=StatPearls Publishing|pmid=30252325|access-date=19. 10. 2019|last2=Lappin|first2=Sarah L.}}</ref> Za funkciju HPA ososovine važne su neke povratne petlje: * Kortizol proizveden u kori nadbubrežne žlijezde će dobiti negativnu povratnu informaciju o inhibiciji i hipotalamusa i hipofize. To smanjuje izlučivanje CRH-a i vazopresina, a također izravno smanjuje cijepanje [[proopiomelanokortin]]a (POMC) u ACTH i β-endorfinu. * [[Epinefrin]] i [[norepinefrin]] (E/NE) proizvode se u [[srž nadbubrežne žlijezde|srži nadbubrežnih žlijezda]] preko [[simpatički nervni sistem|simpatikusa]], stimulacijom i lokalnim učincima kortizola (enzima nadregulacije za stvaranje E/NE). E/NE će dati pozitivnu povratnu informaciju hipofizi i povećati raspad POMC-a na ACTH i β-endorfin. == Funkcija == Na oslobađanje [[kortikotropin-otpuštajući hormon|kortikotropin-otpuštajućeg hormona]] (CRH) iz hipotalamusa utiču [[stres]], fizička aktivnost, [[bolest]], razina [[kortizol]]a u krvi i ciklus [[spavanje]] / budnost ([[cirkadijski ritam]]). Kod zdravih osoba, razina kortizola ubrzano raste nakon buđenja, dostižući vrhunac u roku od 30–45 minuta. Zatim postepeno opada tokom dana, a ponovo se diže u kasno popodne. Razina kortizola tada opada u kasnim večernjim satima, dostižući najnižu vrijednost usred noći. To odgovara ciklusu aktivnosti mirovanja u organizmu.<ref name="isbn_9780444530400"/> Nenormalno ujednačeni cirkadijanski ciklus kortizola povezan je sa [[sindrom hroničnog umora|sindromom hroničnog umora]], ,<ref>{{cite journal |vauthors=MacHale SM, Cavanagh JT, Bennie J, Carroll S, Goodwin GM, Lawrie SM |title=Diurnal variation of adrenocortical activity in chronic fatigue syndrome |journal=Neuropsychobiology |volume=38 |issue=4 |pages=213–7 |date=novembar 1998 |pmid=9813459 |doi=10.1159/000026543}}</ref> [[insomnija|insomnijom]]<ref>{{cite journal |vauthors=Backhaus J, Junghanns K, Hohagen F |title=Sleep disturbances are correlated with decreased morning awakening salivary cortisol |url=https://archive.org/details/sim_psychoneuroendocrinology_2004-10_29_9/page/1184 |journal=Psychoneuroendocrinology |volume=29 |issue=9 |pages=1184–91 |date=oktobar 2004 |pmid=15219642 |doi=10.1016/j.psyneuen.2004.01.010}}</ref> i [[Izgaranje (psihologija)|izgaranjem]].<ref>{{cite journal |vauthors=Pruessner JC, Hellhammer DH, Kirschbaum C |title=Burnout, perceived stress, and cortisol responses to awakening |journal=Psychosom Med |volume=61 |issue=2 |pages=197–204 |year=1999 |pmid=10204973 |url=http://www.psychosomaticmedicine.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10204973 |doi=10.1097/00006842-199903000-00012}}</ref> Osovina HPA ima centralnu ulogu u reguliranju mnogih homeostatskih sistema u tijelu, uključujući metabolički, kardiovaskularni, imunski, reproduktivni i centralni nervnini sistem. Osovina HPA objedinjuje fizičke i psihosocijalne uticaje kako bi se omogućilo organizmu da se efikasno prilagodi svom okruženju, koristi resurse i optimizira preživljavanje.<ref name="isbn_9780444530400">{{cite book|last1=editors|first1=volume|last2=Besedovsky|first2=Hugo|last3=Chrousos|first3=George|last4=Rey|first4=Adriana Del|title=The hypothalamus-pituitary-adrenal axis|date=2008|publisher=Academic|location=Amsterdam|isbn=9780444530400|edition= 1st}}</ref> Anatomske veze između područja mozga kao što su [[amigdala]], [[hipokampus]], [[prefrontalni korteks]] i [[hipotalamus]] olakšavaju aktiviranje HPA osovine.<ref>{{Cite book|title=Discovering behavioral neuroscience : an introduction to biological psychology|last=Laura|first=Freberg|others=Freberg, Laura,, Container of (work): Freberg, Laura.|isbn=9781305088702|edition= Third|location=Boston, MA|pages=504|oclc=905734838|date = 1. 1. 2015}}</ref> Senzorne informacije koje stižu do bočnog aspekta [[amigdala]] obrađuju se i prenose u [[centralno jezgro amigdale]], koje potom projicira u nekoliko dijelova mozga, uključenih u reakcije na strah. U hipotalamusu, impulsi za signalizaciju straha aktiviraju i [[simpatički nervni sistem]] i modulirajući sistem osovine HPA. Povećana proizvodnja kortizola tokom stresa rezultira povećanom dostupnošću glukoze kako bi se olakšao [[odgovor na borbu ili bijeg|borbu ili bježanje]]. Kao što direktno povećava dostupnost glukoze, kortizol takođe suzbija veoma zahtjevne metaboličke procese imunskog sistema, što rezultira daljom dostupnošću glukoze. Glukokortikoidi imaju brojne važne funkcije, uključujući modulaciju stresnih reakcija, ali višak može biti štetan. Vjeruje se da je [[atrofija]] hipokampusa kod ljudi i životinja izloženih jakom stresu uzrokovana dugotrajnim izlaganjem visokim koncentracijama [[glukokortikoid]]a. Nedostatci [[hipokampus]]a mogu smanjiti raspoložive memorijske resurse kako bi se tijelu pomoglo u formuliranju odgovarajućih reakcija na stres. ==Imunski sistem== {{glavni|Imunski sistem}} Između osovone HPA i [[imunski sistem|imunskog sistema]] postoji dvosmjerna komunikacija i povratne informacije. Brojni [[citokin]]i, kao što su IL-1, IL-6, IL-10 i TNF-alfa, mogu aktivirati HPA osovinu, iako je IL-1 najsnažniji. Osovina HPA zauzvrat modulira [[imunski odgovor]], s visokom razinom kortizola, što rezultira suzbijanjem imunskih i upalnih reakcija. To pomaže u zaštiti organizma od smrtonosne prekomjerne aktivacije imunskog sistema i minimizira oštećenje tkiva od upale.<ref name="isbn_9780444530400"/> [[Centralni nervni sistem]] (CNS) je na više načina je „[[imunska privilegija|imunski privilegiran]], ali ima važnu ulogu u imunskom sistemu i na njega povratno utiče. CNS regulira [[imunski sistem]] preko neuroendokrinog puta, poput HPA osovine. Osovina HPA odgovorna je za moduliranje [[upala|upalnih reakcija]] koje se javljaju u cijelom tijelu.<ref name="MD">{{cite journal|last1=Marques-Deak|first1=A|last2=Cizza|first2=G|last3=Sternberg|first3=E|title=Brain-immune interactions and disease susceptibility|journal=Molecular Psychiatry|date=februar 2005|volume=10|issue=3|pages=239–250|doi=10.1038/sj.mp.4001643|pmid=15685252|doi-access=free}}</ref><ref name="Otmishi">{{cite journal|last1=Otmishi|first1=Peyman|last2=Gordon|first2=Josiah|last3=El-Oshar|first3=Seraj|last4=Li|first4=Huafeng|last5=Guardiola|first5=Juan|last6=Saad|first6=Mohamed|last7=Proctor|first7=Mary|last8=Yu|first8=Jerry|title=Neuroimmune Interaction in Inflammatory Diseases|journal=Clinical Medicine: Circulatory, Respiratory, and Pulmonary Medicine|date=2008|volume=2|pages=35–44|pmc=2990232|pmid=21157520|doi=10.4137/ccrpm.s547}}</ref> Za vrijeme imunskog odgovora, [[proinflamatorni citokini]] (npr. IL-1) se oslobađaju u sistem periferne cirkulacije i mogu proći kroz [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]], gdje mogu komunicirati s mozgom i aktivirati HPA osovinu.<ref name="Otmishi"/><ref name="Tian">{{cite journal|last1=Tian|first1=Rui|last2=Hou|first2=Gonglin|last3=Li|first3=Dan|last4=Yuan|first4=Ti-Fei|title=A Possible Change Process of Inflammatory Cytokines in the prolonged Chronic Stress and its Ultimate Implications for Health|journal=The Scientific World Journal|date=juni 2014|volume=2014|pages=780616|pmc=4065693|doi=10.1155/2014/780616|pmid=24995360}}</ref><ref name="Hall">{{cite journal|last1=Hall|first1=Jessica|last2=Cruser|first2=desAgnes|last3=Podawiltz|first3=Alan|last4=Mummert|first4=Diana|last5=Jones|first5=Harlan|last6=Mummert|first6=Mark|title=Psychological Stress and the Cutaneous Immune Response: Roles of the HPA Axis and the Sympathetic Nervous System in Atopic Dermatitis and Psoriasis|journal=Dermatology Research and Practice|date=august 2012|volume=2012|pages=403908|doi=10.1155/2012/403908|pmid=22969795|pmc=3437281}}</ref> Interakcije proinflamatornih citokina i mozga mogu izmijeniti [[metabolizam|metaboličku aktivnost]] [[neurotransmiter]]a i uzrokovati simptome poput umora, [[depresija (raspoloženje)|depresije]] i promjena.<ref name="Otmishi"/><ref name="Otmishi"/><ref name="Tian"/> Nedostatak HPA osovine može imati ulogu u alergijama i upalnim / autoimunim bolestima, poput [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]] i [[multipla skleroza|multiple skleroze]].<ref name="MD"/><ref name="Otmishi"/><ref name="Bellavance">{{cite journal|last1=Bellavance|first1=Marc-Andre|last2=Rivest|first2=Serge|title=The HPA-immune axis and the immunomodulatory actions of glucocorticoids in the brain|journal=Frontiers in Immunology|date=mart 2014|volume=5|pages=136|doi=10.3389/fimmu.2014.00136|pmid=24744759|url=|pmc=3978367}}</ref> Kad se osovinaa HPA aktivira, [[stresor]]i, poput [[imunski odgovor|imunskog odgovora]], oslobađaju se visoke razine [[glukokortikoid]]a u organizam i suzbijaju imunski odgovor inhibirajući ekspresiju proupalnih citokina (npr. [[Interleukin 1|IL-1]], [[TNF alfa]] i [[IFN gama]] i povećanje razine protivupalnih [[citokin]]a (npr. [[Interleukin 4|IL-4]], [[Interleukin 10|IL-10]] i [[Interleukin 13|IL-13]] u imunskim ćelijama, kao što su [[monociti]] i [[neutrofili]].<ref name="Otmishi"/><ref name="Tian"/><ref name="Bellavance"/><ref name="Padgett">{{cite journal|last1=Padgett|first1=David|last2=Glaser|first2=Ronald|title=How stress influences the immune response|journal=Trends in Immunology|date=august 2003|volume=24|issue=8|pages=444–448|doi=10.1016/S1471-4906(03)00173-X|url=http://www.direct-ms.org/pdf/ImmunologyGeneral/Stress%20and%20immunity.pdf|access-date=12. 2. 2016|pmid=12909458|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327154337/http://www.direct-ms.org/pdf/ImmunologyGeneral/Stress%20and%20immunity.pdf|archive-date=27. 3. 2016|url-status=dead}}</ref> Veza između hroničnog stresa i njegove istodobne aktivacije osovine HPA i disfunkcije imunskog sistema nije jasna; studije su otkrile i imunosupresiju, i hiperaktivaciju imunskog odgovora.<ref name="Padgett"/> ==Stres== [[Datoteka:ХПА-оска на стрес во мозокот.jpg|thumb|320px|right| Shematski pregled hipotalamo-hipofizno-adrenalne (HPA) osovine. Stres aktivira osovinu HPA i na taj način pojačava izlučivanje glukokortikoida iz nadbubrežne žlijezde.]] Osovina HPA uključena je u neurobiologiju [[poremećaj raspoloženja|poremećaja raspoloženja]] i funkcionalnih bolesti, uključujući [[anksioznost|anksiozni poremećaj]], [[bipolarni poremećaj]], [[nesanica|nesanicu]], [[posttraumatski stresni poremećaj]], [[granični poremećaj ličnosti]], [[poremećaj hiperaktivnosti i deficita pažnje|ADHD]], [[glavni depresivni poremećaj]], [[izgaranje (psihologija)|izgaranje]], [[sindrom hroničnog umora]], [[fibromijalgija|fibromijalgiju]] , [[sindrom iritabilnog creva]] i [[alkoholizam]].<ref>{{cite journal |vauthors=Spencer RL, Hutchison KE |title=Alcohol, aging, and the stress response |journal=Alcohol Research & Health |volume=23 |issue=4 |pages=272–83 |year=1999 |pmid=10890824|pmc=6760387 }}</ref> [[depresija|Antidepresanti]], koji se rutinski propisuju za mnoge od ovih bolesti služe za regulaciju funkcije osovine HPA.<ref>{{cite journal |author=Pariante CM |title=Depression, stress and the adrenal axis |journal=Journal of Neuroendocrinology |volume=15 |issue=8 |pages=811–2 |date=august 2003 |pmid=12834443 |doi=10.1046/j.1365-2826.2003.01058.x}}</ref> Kod ljudi, prevladavaju spolne razlike s obzirom na psihijatrijske poremećaje povezane sa stresom kao što su [[anksioznost]] i depresija, jer žene ove poremećaje doživljavaju češće nego muškarci.<ref>{{cite journal |last1=Rosinger |first1=Zachary |last2=Jacobskind |first2=Jason |last3=Park |first3=Shannon |last4=Justice |first4=Nicholas |last5=Zuloaga |first5=Damian |title=Distribution of Corticotropin-releasing factor receptor 1 in the developing mouse forebrain: A novel sex difference revealed in the rostral periventricular hypothalamus |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306452217305821 |journal=Neuroscience |access-date=5. 4. 2020 |doi=10.1016/j.neuroscience.2017.08.016 |volume=361 |year=2017 |pages=167–178|pmc=7173945 }}</ref> Osobito kod glodara, pokazano je da ženkama mogu nedostajati sposobnosti podnošenja, kao i procesnog stresa (posebno za hronični stres) zbog moguće regulacije ekspresije GR-a kao i nedostataka proteina koji veže FKBP51 u citosolu. Stalnim aktiviranjem osovine HPA to bi moglo dovesti do slučajeva većih stresnih poremećaja koji bi se pogoršali samo sa hroničnim stresom.<ref>{{cite journal |last1=Palumbo |first1=Michelle C. |last2=Dominguez |first2=Sky |last3=Dong |first3=Hongxin |title=Sex differences in hypothalamic–pituitary–adrenal axis regulation after chronic unpredictable stress |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/brb3.1586 |journal=Brain and Behavior |access-date=5. 4. 2020 |pages=e01586 |language=en |doi=10.1002/brb3.1586 |volume=10 |year=2020|doi-access=free }}</ref> Naime, kod [[glodar]]a, ženke pokazuju veću aktivaciju HPA osi nakon stresa nego mužjaci. Te se razlike također mogu pojaviti zbog suprotstavljenih radnji koje imaju određeni spolni steroidi, poput testosterona i estrogena. Estrogenske funkcije pojačavaju izlučivanje ACTH i CORT stresa dok testosteron djeluje na smanjenje aktivacije osovine HPA i djeluje na inhibiciju ACTH i CORT odgovora na stres nego mužjaci.<ref>{{cite journal |last1=Handa |first1=R. J. |last2=Weiser |first2=M. J. |last3=Zuloaga |first3=D. G. |title=A Role for the Androgen Metabolite, 5α-Androstane-3β,17β-Diol, in Modulating Oestrogen Receptor β-Mediated Regulation of Hormonal Stress Reactivity |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1365-2826.2009.01840.x |journal=Journal of Neuroendocrinology |pages=351–358 |language=en |doi=10.1111/j.1365-2826.2009.01840.x |date=2009 |volume=21 |pmid=19207807 |pmc=2727750}}</ref> Međutim, potrebno je više studija kako bi se bolje razumjela glavna osnova ovih spolnih razlika. Eksperimentalne studije istraživale su mnogo različitih vrsta stresa i njihove efekte na HPA oovine u mnogo različitih okolnosti.<ref>{{cite journal |author=Douglas AJ |title=Central noradrenergic mechanisms underlying acute stress responses of the Hypothalamo–pituitary–adrenal axis: adaptations through pregnancy and lactation |journal=Stress |volume=8 |issue=1 |pages=5–18 |date=mart 2005 |pmid=16019594 |doi=10.1080/10253890500044380}}</ref> Stresori mogu biti različitih tipova – u eksperimentalnim studijama na pacovima često se pravi razlika između "socijalnog stresa" i "fizičkog stresa", ali obje vrste aktiviraju HPA osovinu, iako različitim putevima.<ref>{{cite journal |vauthors=Engelmann M, Landgraf R, Wotjak CT |title=The hypothalamic-neurohypophysial system regulates the hypothalamic–pituitary–adrenal axis under stress: an old concept revisited |journal=Frontiers in Neuroendocrinology |volume=25 |issue=3–4 |pages=132–49 |year=2004 |pmid=15589266 |doi=10.1016/j.yfrne.2004.09.001}}</ref> Nekoliko [[amini|monoaminskih]] [[neurotransmiter]]a važni su u regulaciji osovina HPA, posebno [[dopamin]], [[serotonin]] i [[norepinefrin]] (noradrenalin). Postoje dokazi da porast [[oksitocin]]a, koji je rezultat, naprimjer, pozitivnih [[društvo|društvenih interakcija]], djeluje na suzbijanje osovine HPA i tako djeluje protiv stresa, promovirajući pozitivne zdravstvene efekte, poput zarastanja rana.<ref>{{cite journal |vauthors=Detillion CE, Craft TK, Glasper ER, Prendergast BJ, DeVries AC |title=Social facilitation of wound healing |url=https://archive.org/details/sim_psychoneuroendocrinology_2004-09_29_8/page/1004 |journal=Psychoneuroendocrinology |volume=29 |issue=8 |pages=1004–11 |date=septembar 2004 |pmid=15219651 |doi=10.1016/j.psyneuen.2003.10.003}}</ref> Osovina HPA karakteristika je sisara i drugih kičmenjaka. Naprimjer, biolozi koji proučavaju stres kod [[riba]] pokazali su da [[podređenost|društvena podređenost]] dovodi do hroničnog stresa, povezanog sa smanjenim [[agresija|agresivnim]] interakcijama, do [[impulzivnost|nedostatka kontrole]] i do konstantne prijetnje koju su nametnule [[dominantnost (ekologija)|dominantna]] ribe. Čini se da je [[serotonin]] (5HT) aktivni [[neurotransmiter]] koji sudjeluje u posredovanju reakcija na stres, a povećanje serotonina povezano je s povećanom razinom u [[krvna plazma|plazmi]] [[α-MSH]] što uzrokuje tamnjenje kože (društveni signal u [[salmonidae|lososoidnih]] riba), aktiviranje HPA osovine i inhibiciju agresije. Uključivanje [[aminokiselina|aminokiseline]] [[triptofan|<small>L</small>-triptofana]], preteča 5HT, u hrani [[salmonidae|pastrmke]], učinilo je pastrmku manje agresivnom manje reaktivnom na stres.<ref>{{cite journal |vauthors=Winberg S, Øverli Ø, Lepage O |title=Suppression of aggression in rainbow trout (Oncorhynchus mykiss) by dietary L-tryptophan |journal=The Journal of Experimental Biology |volume=204 |issue=Pt 22 |pages=3867–76 |date=novembar 2001 |pmid=11807104 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11807104 }}{{Mrtav link}}</ref> Međutim, studija snavodi da kortizol u plazmi nije uticao <small>L</small>-triptofan u hrani. Pokazalo se da lijek [[Eglumegad|LY354740]] (poznat i kao [[Eglumegad]], [[agonist]] [[metatropni receptor glutamata|metabotropnog receptora glutamata]] s [[Metabotropni glutamatni receptor 2|2]] i [[Metabotropni glutamatni receptor 3|3]]) interferira u osovini HPA, a hronično oralno uzimanje ovog lijeka dovodi do izrazito smanjenog nivoa osnovnog [[kortizol]]a u [[makaki]]ma s kapuljačom (''[[Macaca radiata]]''); akutna infuzija LY354740 rezultirala je znatnim smanjenjem [[yohimbin]]a induciranog [[stres|stresnim odgovorom]] kod tih životinja. Studije na ljudima pokazuju da se tokom hroničnog stresa osovina HPA aktivira na različite načine, ovisno o vrsti stresora, reakciji osobe na stresor i drugim faktorima. Stresori koji su nekontrolirani, prijete tjelesnom integritetu ili uključuju traumu imaju tendenciju da imaju visok, ravan dnevni profil oslobađanja kortizola (s nižim razinama kortizola ujutro i višim od uobičajenog uvečer) što rezultira visokim ukupnim nivoom dnevnog oslobađanja kortizola. S druge strane, kontrolirani stresori imaju tendenciju da proizvode jutarnji kortizol viši od normalnog. Otpuštanje hormona stresa postepeno opadaju nakon što se pojavi stresor. Čini se da kod [[posttraumatski stresni poremećaj|posttraumatskog stresnog poremećaja]] postoji oslobađanje kortizola manje od uobičajenog, a smatra se da krivi hormonski odgovor na stres može predisponirati osobu da razvije PTSP.<ref>{{cite journal |vauthors=Miller GE, Chen E, Zhou ES |title=If it goes up, must it come down? Chronic stress and the hypothalamic–pituitary–adrenocortical axis in humans |url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_2007-01_133_1/page/25 |journal=Psychological Bulletin |volume=133 |issue=1 |pages=25–45 |date=januar 2007 |pmid=17201569 |doi=10.1037/0033-2909.133.1.25}}</ref> Također je poznato da su hormoni HPA osovine povezani sa određenim kožnim bolestima i kožnom homeostazom. Postoje dokazi da se njeni hormoni mogu povezati s određenim kožnim bolestima i tumorima kože povezanim sa stresom. To se događa kada hormoni HPA osovine postaju hiperaktivni u mozgu.<ref>{{cite journal |vauthors=Kim JE, Cho BK, Cho DH, Park HJ |title=Expression of hypothalamic–pituitary–adrenal axis in common skin diseases: evidence of its association with stress-related disease activity |journal=Acta Dermato-venereologica |volume=93 |issue=4 |pages=387–93 |date=juli 2013 |pmid=23462974 |doi=10.2340/00015555-1557|doi-access=free }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Hipotalamus]] * [[Nadbubrežna žlijezda]] * [[Hipofiza]] ==Reference== {{reflist|30em}} ==Vanjski linkovi== *{{commonscat| Hypothalamic-pituitary-adrenal axis}} * [http://www.mind-body-health.net/hpa.html Mind-Body-Health.net page on HPA axis] * [http://www.integrativepro.com/Resources/Integrative-Blog/2014/The-HPA-Axis HPA Axis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015011251/http://www.integrativepro.com/Resources/Integrative-Blog/2014/The-HPA-Axis |date=15. 10. 2016 }} {{hormoni}} {{DEFAULTSORT:Hypothalamic-pituitary-adrenal axis}} [[Kategorija:Hormoni]] [[Kategorija:Neurofiziologija]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija:Ponašanje]] [[Kategorija:Neurologija]] [[Kategorija:Stres]] [[Kategorija:Anksioznost]] [[Kategorija:Neuroendokrinologija]] 18qqlrdakrndlqzwu69qywvo1i9msa4 Somatostatin 0 467805 3848511 3816350 2026-05-22T09:29:13Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neuroendokrinologija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848511 wikitext text/x-wiki {{infokutija gen}} '''Somatostatin''', poznat i kao '''hormon inhibicije rasta''' ('''GHIH''') ili [[#Nomenklatura|nekoliko drugih imena]], je [[peptidni hormon]] koji regulira [[endokrini sistem]] i izazina [[neurotransmisija|neurotransmisiju]] i [[ćelijska proliferacija|ćelijsku proliferaciju]] preko interakcije sa [[G protein-spregnuti hormom|G-protein spregnutim]] [[somatostatinski receptor|receptorima somatostatina]] i inhibicije otpuštanja brojnih sekundarnih hormona. Somatostatin koći djelovanje [[insulin]]a i lučenje [[glukagon]]a.<ref>"somatostatin". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2016. Web. 04 mag. 2016 <http://www.britannica.com/science/somatostatin>.</ref> Somatostatin ima dva aktivna oblika, nastala alternativnim cijepanjem jednog preproteina: jednog koji se sastoji od 14 [[aminokiselina]] (prikazan u infoboksu desno) i drugog koji se sastoji od 28 aminokiselina.<ref name="GP5416">{{cite web | url = http://www.lib.mcg.edu/edu/eshuphysio/program/section5/5ch4/s5ch4_16.htm |title=Sect. 5, Ch. 4: Structure, Synthesis, and Secretion of Somatostatin |access-date=19. 2. 2008 | vauthors=Costoff A |work=Endocrinology: The Endocrine Pancreas |publisher=Medical College of Georgia |pages=16 |url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20080405060426/http://www.lib.mcg.edu/edu/eshuphysio/program/section5/5ch4/s5ch4_16.htm |archive-date=5. 4. 2008 }}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_001039 | title = somatostatin preproprotein [Homo sapiens] | work = NCBI Reference Sequence | publisher = National Center for Biotechnology Information Support Center (NCBI) }}</ref> Među [[kičmenjaci]]ma, postoji šest različitih somatostatinskig [[gen]]a, označenih sa ''SS1, SS2, SS3, SS4, SS5'' i ''SS6''.<ref name="Liu">{{cite journal | vauthors = Liu Y, Lu D, Zhang Y, Li S, Liu X, Lin H | title = The evolution of somatostatin in vertebrates | journal = Gene | volume = 463 | issue = 1–2 | pages = 21–8 | date = septembar 2010 | pmid = 20472043 | doi = 10.1016/j.gene.2010.04.016 }}</ref> [[Riba zebra]] ima svih šest.<ref name="Liu"/> Šest različitih gena, zajedno s pet različitih [[somatostatinsi receptor|receptora somatostatina]], omogućavaju somatostatinu veliki raspon funkcija.<ref name="Gahete">{{cite journal | vauthors = Gahete MD, Cordoba-Chacón J, Duran-Prado M, Malagón MM, Martinez-Fuentes AJ, Gracia-Navarro F, Luque RM, Castaño JP | title = Somatostatin and its receptors from fish to mammals | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1200 | issue = | pages = 43–52 | date = juli 2010 | pmid = 20633132 | doi = 10.1111/j.1749-6632.2010.05511.x | url = https://zenodo.org/record/1450988 }}</ref> Ljudi imaju samo somatostatinski gen ''SST''.<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: Somatostatin | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=gene&cmd=retrieve&list_uids=6750 }}</ref><ref name="pmid6126875">{{cite journal | vauthors = Shen LP, Pictet RL, Rutter WJ | title = Human somatostatin I: sequence of the cDNA | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 79 | issue = 15 | pages = 4575–9 | date = august 1982 | pmid = 6126875 | pmc = 346717 | doi = 10.1073/pnas.79.15.4575 }}</ref><ref name="pmid6142531">{{cite journal | vauthors = Shen LP, Rutter WJ | title = Sequence of the human somatostatin I gene | url = https://archive.org/details/sim_science_1984-04-13_224_4645/page/168 | journal = Science | volume = 224 | issue = 4645 | pages = 168–71 | date = april 1984 | pmid = 6142531 | doi = 10.1126/science.6142531 }}</ref> ==Nomenklatura== Sinononimi "somatostatina" uključuju: * inhibirajući hormon koji inhibira hormon rasta (GHIH) * hormon koji inhibira otpuštanje hormona rasta (GHRIH) * faktor inhibicije oslobađanja somatotropina (SRIF) * somatotropin release–inhibiting hormone (SRIH) ==Sinteza== ===Probavni sistem=== Somatostatin izlučuju [[delta ćelije]] na nekoliko mjesta u digestivnom sistemu, kao što su [[pilorični antrum]], [[dvanaestpalačno crijevo]] i [[otočići gušterače]].<ref name="isbn9781437717532">{{cite book | last1 = Boron | first1 = Walter F. | last2 = Boulpaep | first2 = Emile L. | name-list-format = vanc | title = Medical Physiology | publisher = Elsevier | location = Philadelphia, PA | year = 2012 | edition = 2nd | isbn = 9781437717532 | oclc = | doi = }}</ref> Somatostatin oslobođen u [[pilorični antrum|piloričnom antrumu]] putuje preko portnog venskog sistema do srca, a zatim ulazi u sistemsku cirkulaciju kako bi stigao do mjesta na kojima će izvršiti svoje inhibitorne efekte. Pored toga, oslobađanje somatostatina iz delta ćelija može djelovati i na [[endokrini sistem|parakrini]] način.<ref name="isbn9781437717532"/> U [[želudac|želucu]], somatostatin djeluje direktno na [[parijetalne ćelije]] koje stvaraju kiselinu, putem G-protein spregnutog receptora (koji inhibira adenilat-ciklazu, antagonizirajući na taj način efikasan stimulativni efekat histamina) radi smanjenja lučenja kiseline.<ref name="isbn9781437717532"/> Somatostatin can also indirectly decrease stomach acid production by preventing the release of other hormones, including [[gastrin]] and [[histamine]] which effectively slows down the digestive process. Somatostatin takođe može posredno smanjiti proizvodnju želučane kiseline sprečavanjem oslobađanja drugih hormona, uključujući [[gastrin]] i [[histamin]] što efikasno usporava probavni proces. === Mozak === {| Somatostatin se također proizvodi u [[hipotalamus]]u; inhibirat će GH i TSH | [[Datoteka:Sst, ISH, E15.5, telencephalon.jpg|thumbnail|left|[http://developingmouse.brain-map.org/data/Sst/100053205.html?ispopup=true Sst] što se ispoljava u interneuronima u [[miš]]jem [[embrion]]skom [[telencefalon]]u od 15,5 dana. [[Allen Brain Atlas]]i]]. | [[Datoteka:Sst, ISH, p56 mouse.jpg|thumbnail|left| [http://mouse.brain-map.org/experiment/show/1001 Sst] ispoljavanje kod odraslih miševa.]] |} Somatostatin nastaju u neuroendokrinim neuronima [[ventromedijalno jezgro|ventromedijalnog jezgra]] [[hipotalamus]]a. Ovi neuroni projiciraju se u [[stednja eminencija|srednju eminenciju]], gdje se somatostatin oslobađa iz neurosekretornih nervnih završetaka u [[Hipofizni portni sistem|hipotalamohipofiznom sistemu]] kroz aksone neurona. Somatostatin se zatim prenosi u [[prednji režanj hipofize]], gdje inhibira izlučivanje [[hormon rasta|hormona rasta]] iz somatotropnih ćelija. Somatostatinski neuroni u periventrikularnom jezgru imaju negativne povratne efekte [[hormon rasta|hormona rasta]] na njegovo oslobađanje; somatostatinski neuroni reagiraju na visoke koncentracije hormona rasta i somatomedina, povećavajući oslobađanje somatostatina, tako smanjujući brzinu izlučivanja hormona rasta. Somatostatin također proizvodi nekoliko drugih populacija koje se projiciraju centralno, tj. na druga područja mozga, a somatostatinski receptori se ispoljavaju na mnogim različitim mjestima u mozgu. Konkretno, populacije somatostatinskih neurona nastaju u [[lućno jezgro|arkuatnom jezgru]] i moždanom deblu u [[jezgro solitarnog trakta|jezgru solitarnog trakta]]. ==Funkcije== [[Datoteka:Control-of-stomach-acid-sec.png|thumb|350px|[[D-ćelija(biologija)|D-ćelija]] je vidljiva gore desno, a somatostatin je predstavljen strelicom lijevo]] Somatostatin je klasificirvan kao [[inhibicija|inhibicijski]] hormon,<ref name = "GP5416" /> i induciran je niskim pH. Njegove akcije se šire na različite dijelove tijela. Otpuštanje somatostatina inhibira [[vagus]]ni nerv.<ref>{{cite journal | vauthors = Holst JJ, Skak-Nielsen T, Orskov C, Seier-Poulsen S | title = Vagal control of the release of somatostatin, vasoactive intestinal polypeptide, gastrin-releasing peptide, and HCl from porcine non-antral stomach | url = https://archive.org/details/sim_scandinavian-journal-of-gastroenterology_1992-08_27_8/page/677 | journal = Scandinavian Journal of Gastroenterology | volume = 27 | issue = 8 | pages = 677–85 | date = august 1992 | pmid = 1359631 | doi = 10.3109/00365529209000139 }}</ref> ===Prednji režanj hipofize=== U [[prednji režanj hipofize|prednjem režnju hipofize]], efekti somatostatina su: * Inhibiranje otpuštanja hormona rasta (GH)<ref name="titleSomatostatin">{{cite web | url = http://www.vivo.colostate.edu/hbooks/pathphys/endocrine/otherendo/somatostatin.html | title = Somatostatin | access-date = 19. 2. 2008 | author = Bowen R | date = 14. 12. 2002 | work = Biomedical Hypertextbooks | publisher = Colorado State University | pages = | archive-url = https://web.archive.org/web/20230522170659/http://www.vivo.colostate.edu/hbooks/pathphys/endocrine/otherendo/somatostatin.html | archive-date = 22. 5. 2023 | quote = | url-status = dead }}</ref> (suprotstavljajući se taj način efektima oslobađajućeg hormona hormona rasta (GHRH); * Inhibira oslobađanje hormona koji stimulira štitastu žlijezdu (GHRH); * Inhibira lučenje of [[tireoid-stimulirajući hormon|tireoid-stimulirajućeg hormona]] (TSH);<ref>First Aid for the USMLE Step 1, 2010. Page 286.</ref> * Inhibira djelovanje [[adenilil-ciklaza|adenilil-ciklaze]] u parijetalnim ćelijama; * Inhibira lučenje [[prolaktin]]a (PRL) ===Gastrointestinalni sistem=== * Somatostatin je homologan sa [[CORT|kortistatinom]] (vidi [[porodica somatostatina]]) i suzbija oslobađanje [[probavni hormon|probavnih hormona]]; * Smanjuje brzinu želučanog pražnjenja i smanjuje kontrakcije glatkih mišića i protok krvi unutar crijeva;<ref name="titleSomatostatin"/> * Suzbija oslobađanje hormona gušterače ** Oslobađanje somatostatina pokreće beta ćelijski peptid urokorortin 3 (Ucn3) da inhibira otpuštanje [[insulin]]a.<ref name="GP5417">{{cite web|url=http://www.lib.mcg.edu/edu/eshuphysio/program/section5/5ch4/s5ch4_17.htm |title=Sect. 5, Ch. 4: Structure, Synthesis, and Secretion of Somatostatin |access-date=19. 2. 2008 |author=Costoff A |work=Endocrinology: The Endocrine Pancreas |publisher=Medical College of Georgia |pages=17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080331235236/http://www.lib.mcg.edu/edu/eshuphysio/program/section5/5ch4/s5ch4_17.htm |archive-date=31. 3. 2008 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = van der Meulen T, Donaldson CJ, Cáceres E, Hunter AE, Cowing-Zitron C, Pound LD, Adams MW, Zembrzycki A, Grove KL, Huising MO | title = Urocortin3 mediates somatostatin-dependent negative feedback control of insulin secretion | journal = Nature Medicine | volume = 21 | issue = 7 | pages = 769–76 | date = juli 2015 | pmid = 26076035 | pmc = 4496282 | doi = 10.1038/nm.3872 }}</ref> ** Inhibira lučenje [[glukagon]]a<ref name="GP5417"/> * Potiskuje egzokrine aktivnostiu lučenju gušterače. == Sintetski nadomjesci == *[[Oktreotid]] (robna marka Sandostatin, ''Novartis Pharmaceuticals'') je [[peptid|oktapeptid]] koji farmakološki oponaša prirodni somatostatin, iako je snažniji inhibitor hormona rasta, glukagona i inzulina nego prirodni hormon i ima znatno duži [[poluživot]] (oko 90 minuta, u poređenju sa 2-3 minute za somatostatin). Pošto se slabo apsorbira iz crijeva, daje se parenteralno (supkutano, intramuskularno ili intravenski). Indicirano je za [[simptomatsko liječenje]] [[karcinoidni sindrom]] i [[akromegalija|akromegaliju]]. Također je pronađena povećana upotreba kod policističnih bolesti [[jetra|jetre]] i [[bubreg]]a. *[[Lanreotid]] (Somatuline, ''Ipsen Pharmaceuticals'') je lijek koji se koristi u liječenju akromegalije i simptoma uzrokovanih neuroendokrinim tumorima, a ponajviše karcinoidnog sindroma. To je [[strukturni analog|analog]] somatostatina, dugog djelovanja, poput oktreotida. Dostupan je u nekoliko zemalja, uključujući Ujedinjeno Kraljevstvo, Australiju i Kanadu, a američka Uprava za hranu i lijekove odobrila na prodaju 30. avgusta 2007. *[[Pasireotid]], prodaje se pod robnom markom Signifor, [[lijek sirota]] odobren u Sjedinjenim Državama i Europskoj uniji za liječenje [[Cushingova bolest|Cushingove bolesti]] kod pacijenata koji nisu ili su podobni za hiruršku terapiju. Razvio ga je [[Novartis]]. Pasireotid je somatostatin [[Analog (hemija)|analog]] sa 40-puta povećanim afinitetom prema [[receptor somatostatina|somatostatinskom receptoru 5]] u poređenju s drugim somatostatinskim analozima. == Evolucijska historija == Kod kičmenjaka, otkriveno je šest somatostatinskih [[gen]]a. Sadašnja predložena historija o tome kako su nastalo ovih šest gena temelji se na tri slučaja umnožavanja čitavog [[genom]]a koji su se dogodili u evoluciji kičmenjanjaka, zajedno s lokalnim kopiranjima kod riba [[Teleostea]]. Tiokom prvoga umnožavanja čitavog genoma (1R) gen za somatostatin je dupliran da bi se stvorili '' SS1 '' i '' SS2 ''. Ova dva gena umnožena su tokom drugog događaja umnožavanja cijelog genoma (2R), da bi stvorili četiri nova somatostatinska gena:''SS1, SS2, SS3'' i jedan gen koji je izgubljen tokom evolucije kičmenjaka. [[Tetrapoda]] su zadržale ''SS1'' (također poznat kao ''SS-14'' i ''SS-28'') i ''SS2'' (također poznat kao [[kortistatin]]), nakon razlaza loza u grupama [[Sarcopterygii]] i [[Actinopterygii]]. U [[teleostea|teleostnih]] riba, ''SS1, SS2'' i ''SS3'' duplirani su tokom trećeg događaja umnožavanja čitavog genoma (3R) da bi se stvorili ''SS1, SS2, SS4, SS5'' i dva gena koja su izgubljena tokom evolucije teleostea. ''SS1'' i ''SS2'' prošli su putem lokalnih kopija da bi stvorili ''SS6'' i ''SS3'.<ref name="Liu"/> == Također pogledajte== * [[Hpotalamusno–hipofizno–somatska osovina]] == Reference == {{Reflist}} == Dopunska literatura == {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Florio T, Schettini G | title = [Somatostatin and its receptors. Role in the control of cell proliferation] | journal = Minerva Endocrinologica | volume = 26 | issue = 3 | pages = 91–102 | date = septembar 2001 | pmid = 11753230 | doi = }} * {{cite journal | vauthors = Yamada Y, Reisine T, Law SF, Ihara Y, Kubota A, Kagimoto S, Seino M, Seino Y, Bell GI, Seino S | title = Somatostatin receptors, an expanding gene family: cloning and functional characterization of human SSTR3, a protein coupled to adenylyl cyclase | journal = Molecular Endocrinology | volume = 6 | issue = 12 | pages = 2136–42 | date = decembar 1992 | pmid = 1337145 | doi = 10.1210/me.6.12.2136 }} * {{cite journal | vauthors = Yamada Y, Post SR, Wang K, Tager HS, Bell GI, Seino S | title = Cloning and functional characterization of a family of human and mouse somatostatin receptors expressed in brain, gastrointestinal tract, and kidney | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 1 | pages = 251–5 | date = januar 1992 | pmid = 1346068 | pmc = 48214 | doi = 10.1073/pnas.89.1.251 }} * {{cite journal | vauthors = Brazeau P, Vale W, Burgus R, Ling N, Butcher M, Rivier J, Guillemin R | title = Hypothalamic polypeptide that inhibits the secretion of immunoreactive pituitary growth hormone | url = https://archive.org/details/sim_science_1973-01-05_179_4068/page/76 | journal = Science | volume = 179 | issue = 4068 | pages = 77–9 | date = januar 1973 | pmid = 4682131 | doi = 10.1126/science.179.4068.77 }} * {{cite journal | vauthors = Shen LP, Pictet RL, Rutter WJ | title = Human somatostatin I: sequence of the cDNA | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 79 | issue = 15 | pages = 4575–9 | date = august 1982 | pmid = 6126875 | pmc = 346717 | doi = 10.1073/pnas.79.15.4575 }} * {{cite journal | vauthors = Shen LP, Rutter WJ | title = Sequence of the human somatostatin I gene | url = https://archive.org/details/sim_science_1984-04-13_224_4645/page/168 | journal = Science | volume = 224 | issue = 4645 | pages = 168–71 | date = april 1984 | pmid = 6142531 | doi = 10.1126/science.6142531 }} * {{cite journal | vauthors = Montminy MR, Goodman RH, Horovitch SJ, Habener JF | title = Primary structure of the gene encoding rat preprosomatostatin | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 81 | issue = 11 | pages = 3337–40 | date = juni 1984 | pmid = 6145156 | pmc = 345502 | doi = 10.1073/pnas.81.11.3337 }} * {{cite journal | vauthors = Zabel BU, Naylor SL, Sakaguchi AY, Bell GI, Shows TB | title = High-resolution chromosomal localization of human genes for amylase, proopiomelanocortin, somatostatin, and a DNA fragment (D3S1) by in situ hybridization | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue = 22 | pages = 6932–6 | date = novembar 1983 | pmid = 6196780 | pmc = 390100 | doi = 10.1073/pnas.80.22.6932 }} * {{cite journal | vauthors = Panetta R, Greenwood MT, Warszynska A, Demchyshyn LL, Day R, Niznik HB, Srikant CB, Patel YC | title = Molecular cloning, functional characterization, and chromosomal localization of a human somatostatin receptor (somatostatin receptor type 5) with preferential affinity for somatostatin-28 | journal = Molecular Pharmacology | volume = 45 | issue = 3 | pages = 417–27 | date = mart 1994 | pmid = 7908405 | doi = }} * {{cite journal | vauthors = Demchyshyn LL, Srikant CB, Sunahara RK, Kent G, Seeman P, Van Tol HH, Panetta R, Patel YC, Niznik HB | title = Cloning and expression of a human somatostatin-14-selective receptor variant (somatostatin receptor 4) located on chromosome 20 | journal = Molecular Pharmacology | volume = 43 | issue = 6 | pages = 894–901 | date = juni 1993 | pmid = 8100352 | doi = }} * {{cite journal | vauthors = Kaupmann K, Bruns C, Hoyer D, Seuwen K, Lübbert H | title = Distribution and second messenger coupling of four somatostatin receptor subtypes expressed in brain | journal = FEBS Letters | volume = 331 | issue = 1–2 | pages = 53–9 | date = septembar 1993 | pmid = 8405411 | doi = 10.1016/0014-5793(93)80296-7 }} * {{cite journal | vauthors = Aguila MC, Rodriguez AM, Aguila-Mansilla HN, Lee WT | title = Somatostatin antisense oligodeoxynucleotide-mediated stimulation of lymphocyte proliferation in culture | journal = Endocrinology | volume = 137 | issue = 5 | pages = 1585–90 | date = maj 1996 | pmid = 8612489 | doi = 10.1210/en.137.5.1585 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Sharma K, Patel YC, Srikant CB | title = Subtype-selective induction of wild-type p53 and apoptosis, but not cell cycle arrest, by human somatostatin receptor 3 | journal = Molecular Endocrinology | volume = 10 | issue = 12 | pages = 1688–96 | date = decembar 1996 | pmid = 8961277 | doi = 10.1210/me.10.12.1688 }} * {{cite journal | vauthors = Dournaud P, Boudin H, Schonbrunn A, Tannenbaum GS, Beaudet A | title = Interrelationships between somatostatin sst2A receptors and somatostatin-containing axons in rat brain: evidence for regulation of cell surface receptors by endogenous somatostatin | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_1998-02-01_18_3/page/1056 | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 18 | issue = 3 | pages = 1056–71 | date = februar 1998 | pmid = 9437026 | pmc = 6792775 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.18-03-01056.1998}} * {{cite journal | vauthors = Barnea A, Roberts J, Ho RH | title = Evidence for a synergistic effect of the HIV-1 envelope protein gp120 and brain-derived neurotrophic factor (BDNF) leading to enhanced expression of somatostatin neurons in aggregate cultures derived from the human fetal cortex | url = https://archive.org/details/sim_brain-research_1999-01-09_815_2/page/348 | journal = Brain Research | volume = 815 | issue = 2 | pages = 349–57 | date = januar 1999 | pmid = 9878821 | doi = 10.1016/S0006-8993(98)01098-1 }} * {{cite journal | vauthors = Ferone D, van Hagen PM, van Koetsveld PM, Zuijderwijk J, Mooy DM, Lichtenauer-Kaligis EG, Colao A, Bogers AJ, Lombardi G, Lamberts SW, Hofland LJ | title = In vitro characterization of somatostatin receptors in the human thymus and effects of somatostatin and octreotide on cultured thymic epithelial cells | journal = Endocrinology | volume = 140 | issue = 1 | pages = 373–80 | date = januar 1999 | pmid = 9886848 | doi = 10.1210/en.140.1.373 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Brakch N, Lazar N, Panchal M, Allemandou F, Boileau G, Cohen P, Rholam M | title = The somatostatin-28(1-12)-NPAMAP sequence: an essential helical-promoting motif governing prosomatostatin processing at mono- and dibasic sites | journal = Biochemistry | volume = 41 | issue = 5 | pages = 1630–9 | date = februar 2002 | pmid = 11814357 | doi = 10.1021/bi011928m }} * {{cite journal | vauthors = Oomen SP, van Hennik PB, Antonissen C, Lichtenauer-Kaligis EG, Hofland LJ, Lamberts SW, Löwenberg B, Touw IP | title = Somatostatin is a selective chemoattractant for primitive (CD34(+)) hematopoietic progenitor cells | journal = Experimental Hematology | volume = 30 | issue = 2 | pages = 116–25 | date = februar 2002 | pmid = 11823046 | doi = 10.1016/S0301-472X(01)00772-X }} * {{cite journal | vauthors = Simonetti M, Di BC | title = Structural motifs in the maturation process of peptide hormones. The somatostatin precursor. I. A CD conformational study | journal = Journal of Peptide Science | volume = 8 | issue = 2 | pages = 66–79 | date = februar 2002 | pmid = 11860030 | doi = 10.1002/psc.370 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Somatostatin}} {{Hormoni}} [[Kategorija:Antidijareali]] [[Kategorija:Hormoni]] [[Kategorija:Endokrini sistem]] [[Kategorija:Hormoni somatotropne osovine]] [[Kategorija:Neuropeptidi]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija:Gušterača]] [[Kategorija:Peptidi]] [[Kategorija:Neuroendokrinologija]] 9arvrd5tmik1sz8uwbg2it4weiefljk Hormon faktora rasta 0 467822 3848514 3501825 2026-05-22T09:29:23Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neuroendokrinologija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848514 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein |Ime=Hormon rasta-oslobađajući hormon |Image= |caption= |Symbol=GHRH |AltSymbols=GRF, GHRF |HGNCid=4265 |Chromosome=20 |Arm=p |Band= |LocusSupplementaryData=12 or q11.2-q12 |CAS_number = 9034-39-3 |ECnumber= |OMIM=139190 |EntrezGene=2691 |RefSeq=NM_021081 |UniProt=P01286 |PDB= }} [[datoteka:Ideogram human chromosome 20.svg|330px|right]][[datoteka:Human chromosome 20 ideogram.svg|thumb|330px|Genetički determinaori GRF-a su na [[hromosom 20 (čovjek)|hromosomu 20]].]] '''Hormon faktora rasta''' ili izvorno, a složenije, '''hormon rasta-oslobađajući hormon''' ili '''oslobađajući hormon hormona rasta''' ('''GHRH'''), poznat i kao '''somatokrinin''' ili sa [[#Nomenklatura|nekoliko drugih umena]] u svom endogenom obliku i kao [[somatorelin]] ([[Međunarodno nevlasničko ime|INN]]), u [[farmacija|farmaceutskoj formi]], je [[otpuštajući hormon]] [[hormon rasta|hormona rasta]] (GH). To je 44<ref name=GeneGlobe/>-[[aminokiselina|aminokiselinski]] [[peptidni hormon]] koji nastaje u [[lučno jezro|lučnom (arkuatnom) jezgru]] [[hipotalamus]]a. GHRH se prvi put pojavljuje u ljudskom hipotalamusu između 18 i 29 sedmice trudnoće, što odgovara početku proizvodnje hormona rasta i drugih somatotropa u plodu.<ref name = GeneGlobe /> == Nomenklatura == * Endogeni: ** somatokrinin ** somatoliberin ** hormon rasta - oslobađajući hormon (GHRH ili GH-RH) ** faktor oslobađanja hormona rasta (GHRF ili GRF) ** somatotropin-oslobađajući hormon (SRH) ** faktor oslobađanja somatotropina (SRF) * Farmaceutski: ** [[somatorelin]] ([[Međunarodno nevlasničko ime|INN]]) == Porijeklo == GHRH se oslobađa iz neurosekretornih nervnih završetaka ovih lučnih neurona, a prenosi ga hipotalamusno - [[hipofizni portni sistem]] do [[prednji režanj hipofite|prednjeg režnja hipofize]], gdje stimulira lučenje [[hormon rasta|hormona rasta]] (GH), stimulirajući [[hprmon rasta-oslobađajući receptor]]. GHRH se oslobađa po pulsirajućem modelu,<ref>{{cite journal|last1=Plotsky|first1=PM|last2=Vale|first2=W|title=Patterns of growth hormone-releasing factor and somatostatin secretion into the hypophysial-portal circulation of the rat|url=https://archive.org/details/sim_science_1985-10-25_230_4724/page/461|journal=Science|date=25. 10. 1985|volume=230|issue=4724|pages=461–3|pmid=2864742|bibcode=1985Sci...230..461P|doi=10.1126/science.2864742}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Frohman|first1=LA|last2=Downs|first2=TR|last3=Clarke|first3=IJ|last4=Thomas|first4=GB|title=Measurement of growth hormone-releasing hormone and somatostatin in hypothalamic-portal plasma of unanesthetized sheep. Spontaneous secretion and response to insulin-induced hypoglycemia.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_1990-07_86_1/page/17|journal=The Journal of Clinical Investigation|date=juli 1990|volume=86|issue=1|pages=17–24|pmid=1973173|doi=10.1172/jci114681|pmc=296684}}</ref> stimulirajući slično pulsabilno oslobađanje GH. Pored toga, GHRH također direktno promovira [[sporotalasni san]].<ref>{{cite journal |vauthors=Obál F, Krueger J | title = The somatotropic axis and sleep. | journal = Rev Neurol (Paris) | volume = 157 | issue = 11 Pt 2 | pages = S12–5 | year = 2001 | pmid = 11924022}}</ref> Hormon rasta je potreban za normalan postnatalni rast, rast kostiju, regulatorne efekte u metabolizmu proteina, ugljikohidrata i lipida.<ref name=GeneGlobe>[https://www1.qiagen.com/GeneGlobe/PathwayView.aspx?pathwayID=199 GeneGlobe -> GHRH Signaling] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200327120317/https://geneglobe.qiagen.com/us/ |date=27. 3. 2020 }} Retrieved on May 31, 2009</ref> ==Djelovanje == GHRH stimulira proizvodnju i oslobađanje GH, vezanjem na GHRH receptor (GHRHR) na ćelijama u [[prednji režanj hipofize|prednjem režnju hipofize]]. === Receptor === GHRHR je član [[porodica sekretina|porodice sekretina]] [[G-prorein spregnuti receptor|G-protein spregnutih receptora]], a nalazi se na [[hromosom 7 (čovjek)|hromosomu 7]]. Ovaj protein je transmembranski sa sedam nabora, a njegova molekularna težina je približno 44 [[kilodalton|kD]].<ref name = GeneGlobe/> === Transdukcija signala=== Vezanje GHRH-a na GHRHR rezultira povećanom proizvodnjom GH uglavnom po [[cAMP-zavisni put| cAMP-zavisnom putu]],<ref name=boron>{{cite book |author=Walter F. Boron |title=Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approaoch |url=https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro |publisher=Elsevier/Saunders |location= |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro/page/1300 1300] |isbn=1-4160-2328-3 |oclc= |doi=}}</ref> ali također i pomoću [[fosforilazni C-put|fosfolipazznog C-puta]] (IP<sub>3</sub>/DAG pathway),<ref name=GeneGlobe/> i ostalim manjim putevima.<ref name=GeneGlobe/> [[cAMP-zavisni put]] pokreće se vezanjem GHRH na njegov receptor, uzrokujući konformaciju receptora koja aktivira [[Gs-alfa podjedinica|G</sub>s</sub> alfa podjedinicu]] usko povezanog kompleksa G-proteinskog kompleksa na unutarćelijskoj strani. To rezultira stimulacijom membrana- vezanih [[adenilil-ciklaza]] i povećanjem unutarćelijskog [[ciklični adenozin-monofosfat|cikličkog adenozin-monofosfata]] (cAMP). Taj cAMP se zatim veže i aktivira regulatorne podjedinice [[protein kinaza A|protein kinaze A]] (PKA), omogućujući slobodnim katalitičkim podjedinicama da se premjeste u jedro i fosforiliraju transkripcijski faktor proteinskog odgovor-vezanog cAMP-a ([[CREB]]). Fosforilirani CREB, zajedno sa koaktivatorima, [[porodica koaktivatora P300-CBP|p300]] i [[CREB-vezujući protein]] (CBP) poboljšava transkripciju GH vezanjem na CRE-ovima [[cAMP-odgovor element-vezani protein|cAMP odgovora elementa koji je vezan za protein]] s [[promotorska regija|promotorskom regijom]] GH gena. Također povećava učinkovitost transkripcije gena GHRHR, pružajući [[povratna sprega|pozitivne povratne informacije]].<ref name=GeneGlobe/> U [[fosfolipazni C-put|fosfolipaznom C-putu]], GHRH stimulira fosfolipazu C (PLC) preko [[p-kompleks]]a [[heterotrimerni G-proteini|heterotrimernih G-proteina]]. Aktivacija PLC proizvodi i [[diglicerid|diacilglicerol]] (DAG) i [[inozitol trifosfat]] (IP<sub>3</sub>), a potonji dovodi do oslobađanja unutarćelijskog Ca<sup>2+</sup> iz [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskog retikuluma]], povećavajući koncentraciju [[citosol]]nog Ca<sup>2+</sup>, što rezultira fuzijom [[vezikula]] i oslobađanjem sekretornih vezikula koje sadrže nedovršeni [[hormon rasta]].<ref name=GeneGlobe/> Izvjesno ulaženje Ca <sup>2+</sup> je također direktno djelovanje cAMP-a, što se razlikuje od uobičajenog ''cAMP-ovisnog puta aktiviranja'' proteinske kinaze A.<ref name = GeneGlobe/> Aktivacija GHRHR putem GHRH također dovodi do otvaranja [[natrijev kanal|Na + kanala]] [[fosfatidilinozitol 4,5-bisfosfat]]om, izazivajući depolarizaciju ćelija. Rezultirajuća promjena unutarćelijskog napona otvara [[kalcijev kanal ovisan o naponu]], što rezultira [[fuzija vezikula|fuzijom vezikupa]] i oslobađanjem GH.<ref name=GeneGlobe/> == Odnos GHRH-a i somatostatina == Protiv djelovanja GHRH-a suprotstavlja se [[somatostatin]] (hormon koji inhibira rast). Somatostatin se oslobađa iz neurosekretornih nervnih terminala periventrikulskih somatostatinskih neurona, a prenosi ga [[hipotalamusno-hipofizni portni obtok]] do [[prednji režanj hipofize|prednjeg režnje hipofize]], gdje inhibira izlučivanje GH. Somatostatin i GHRH izlučuju se naizmenično, stvarajući izrazito pulsibilnu sekreciju GH. == Ostale funkcije == Ekspresija GHRH je demonstrirana u perifernim ćelijama i tkivima izvan glavnog mjesta u hipotalamusu, naprimjer, u gušterači, epitelnoj mukozi gastrointestinalnog trakta i, patološki, u tumorskim ćelijama.<ref name=GeneGlobe/> == Sekvence == [[Aminokiselina|Aminokiselinska]] sekvenca (duga 44 njihove molekule) GHRH čovjeka je: HO - Tyr - Ala - Asp - Ala - Ile - Phe - Thr - Asn - Ser - Tyr - Arg - Lys - Val - Leu - Gly - Gln - Leu - Ser - Ala - Arg - Lys - Leu - Leu - Gln - Asp - Ile - Met - Ser - Arg - Gln - Gln - Gly - Glu - Ser - Asn - Gln - Glu - Arg - Gly - Ala - Arg - Ala - Arg - Leu - NH<sub>2</sub> == Analozi== Hormon rasta-otpuštajući hormon je [[olovni spoj]] brojnih [[strukturni analog|strukturnih]] i [[Funkcionalni analog (hemija)|funkcijskih analoga]], kao što su Pro-Pro-hGHRH(1-44)-Gly-Gly-Cys,<ref>{{cite journal |pmid=15525469 |title=Construction and activity of a novel GHRH analog, Pro-Pro-hGHRH(1-44)-Gly-Gly-Cys. |year=2004 | volume=25 |issue=11 |vauthors=Tang SS, Zhang JH, Du MH, Wu J, Liu JJ |journal=Acta Pharmacol. Sin. |pages=1464–70}}</ref> CJC-1293,<ref name="Jette">{{cite journal |vauthors=Jetté L, Léger R, Thibaudeau K, Benquet C, Robitaille M, Pellerin I, Paradis V, van Wyk P, Pham K, Bridon DP | title = Human Growth Hormone-Releasing Factor (hGRF)1–29-Albumin Bioconjugates Activate the GRF Receptor on the Anterior Pituitary in Rats: Identification of CJC-1295 as a Long-Lasting GRF Analog | journal = Endocrinology | volume = 146 | issue = 7 | pages = 3052–8 | year = 2005 | pmid = 15817669 | doi=10.1210/en.2004-1286| doi-access = free }}</ref> i [[CJC-1295]].<ref>{{cite journal |author = Teichman, SL|title = Prolonged stimulation of growth hormone (GH) and insulin-like growth factor I secretion by CJC-1295, a long-acting analog of GH-releasing hormone, in healthy adults | journal = J Clin Endocrinol Metab |volume=91 |issue=3 |year = 2006 |pages=799–805 |doi=10.1210/jc.2005-1536|pmid = 16352683 |display-authors=etal|url=https://zenodo.org/record/1083962/files/article.pdf }}</ref> Mnogi analozi GHRH-a i dalje su primarno [[istraživačke hemikalije]], iako neki imaju specifičnu primjenu. [[Sermorelin]], funkcionalni [[polipeptid|peptidni]] fragment GHRH, korišten je u dijagnostici nedostatka u izlučivanju hormona rasta,<ref name="pmid18031173">{{cite journal |vauthors=Prakash A, Goa KL |title=Sermorelin: a review of its use in the diagnosis and treatment of children with idiopathic growth hormone deficiency |journal=BioDrugs |volume=12 |issue=2 |pages=139–57 |date=august 1999 |pmid=18031173 |doi= 10.2165/00063030-199912020-00007|url= |issn=}}</ref> [[Tesamorelin]],<ref>{{cite journal|doi=10.1007/PL00002220|title=Das HIV-assoziierte Lipodystrophiesyndrom |year=2001 |last1=Mauss|first1=Stefan|last2=Schmutz|first2=Günther |journal=Medizinische Klinik |volume=96|issue=7|pages=391–401|pmid=11494914}}</ref> pod trgovačkim imenom Egrift, 2010. godine dobio odobrenje američke Uprave za hranu i lijekove za liječenje [[lipodistrofija|lipodistrofije]] kod pacijenata sa [[HIV]]-om, pod [[visoko aktivna antiretrovirusna terapija|visoko aktivnom antivirusnom terapijom]].<ref>{{cite web |title=FDA approves Egrifta to treat Lipodystrophy in HIV patients |publisher=U.S. Food and Drug Administration |date=10. 11. 2010 |url=https://www.fda.gov/NewsEvents/newsroom/PressAnnouncements/ucm233516.htm |access-date=13. 9. 2013 |archive-date=1. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201130150/http://www.fda.gov/NewsEvents/newsroom/PressAnnouncements/ucm233516.htm |url-status=dead }}</ref> U 2011. Ispitivani su njegovi učinci na određene kognitivne testove kod starijih osoba.<ref>{{cite news |url=http://www.medpagetoday.com/MeetingCoverage/ICAD/27675 |title=ICAD: Tesamorelin Boosts Cognition in Elderly |date=11. 7. 2011 |author=Gever, John |publisher=MedPage Today |access-date=13. 9. 2013}}</ref> Kao kategorije, upotreba analoga GHRH kod profesionalnih sportista može biti zabranjena ograničenjima za [[doping u sportu]], jer djeluju kao hormon rasta [[sekretagog]].<ref>{{cite web |author1=Koh, Benjamin |author2=Hardie, Martin |title=We need an advocate against ASADA's power in doping control |date=11. 2. 2013 |access-date=13. 9. 2013 |url=https://theconversation.com/we-need-an-advocate-against-asadas-power-in-doping-control-12119 |publisher=The Conversation}}</ref> ==Također pogledajte== * [[Hormona rasta]] * [[Hipotalamusno-hipofizno-somatska osovina]] *[[Somatostatin]] == Reference == {{Reflist | 30em}} ==Vsnjski linkovi== {{commonscat| Growth hormone-releasing hormone}} {{Hormoni}} {{DEFAULTSORT:Growth hormone-releasing hormone}} [[Kategorija:Hormoni]] [[Kategorija:Peptidi]] [[Kategorija:Hormoni somatotropne osovine]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija:Ljudski hormoni]] [[Kategorija:Neuroendokrinologija]] ngrmdyj2j7x2y8ydg472kbp03ffqvtd Proopiomelanokortin 0 467897 3848512 3748153 2026-05-22T09:29:17Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neuroendokrinologija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848512 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | Ime = Neuropeptidni opioidi<br> [[Datoteka:PBB_GE_POMC_205720_at_fs.png|thumb|350px|center|<center>Obrasci ekspresije gena POMC</center>]] | Symbol = Op_neuropeptide |Symbols_alt=POMC, POC, proopiomelanokortin, OBAIRH, LPH, CLIP, ACTH, NPP, MSH | width = 350px | caption = | Pfam = PF08035 | Pfam_clan = | InterPro = IPR013532 | SMART = | PROSITE = PDOC00964 | MEROPS = | Chromosome= 2 | Arm = p | Band=2p23.3<br> početak: 25,160,853 bp<br>kraj: 25,168,903 bp | CAZy = | CDD = }} [[Datoteka:Ideogram_human_chromosome_2.svg|350px|right]][[Datoteka: Human_chromosome_2_ideogram.svg|350px|thumb|right|Kod čovjeka, genski lokus je na kratkom (p) kraku [[hromosom 2 (čovjek)|hromosomu 2]]; pozicija 2p23.3.]] '''Proopiomelanokortin''' ('''POMC''') je prekursor [[polipeptid]]a, sa 241 [[aminokiselina|aminokiselinskim]] oststkom. POMC se [[biosinteza proteina|sintetizira]] u [[kortikotropna ćelija|kortičotrofima]] [[prednji režanj hipofize|prednjem režnju hipofize]], od polipeptidnog prekursora '''pre-proopiomelanokortina''' ('''pre-POMC'''). Ovaj prekursor je dug građen od 285 aminokiselina, uklanjanjem sekvence od 44 aminokiselinska [[peptid]]a tokom [[translacija (biologija)|translacije]]. POMC je dio [[centralni melanokortinski sistem|centralnog melanokortinskog sistema]]. == Funkcija == Da bi se stvorilo više [[peptid]]nih hormona, POMC se prethodno presijeca (cijepa). Svaki od ovih peptida je upakovan u velike guste jezgre [[vezikula]] koje se iz ćelija oslobađaju [[egzocitoza|egzocitozom]], kao odgovor na odgovarajuću stimulaciju: * [[Melanocit-stimulirajući hormon|α-MSH]] proizvedeni u neuronima u [[ventromedijalno jedro|venztomedijalnim jedrima]] ima važnu ulogu u regulaciji [[apetit]]a (stimulacija POMC neurona rezultira u [[Glad|sitosti]]).+<ref name="pmid23146889">{{cite journal | vauthors = Varela L, Horvath TL | title = Leptin and insulin pathways in POMC and AgRP neurons that modulate energy balance and glucose homeostasis | journal = EMBO Reports | volume = 13 | issue = 12 | pages = 1079–86 | date = decembar 2012 | pmid = 23146889 | pmc = 3512417 | doi = 10.1038/embor.2012.174 }}</ref>) i [[seksualna aktivnost|spolno ponašanje]], dok se α-MSH luči iz [[srednji režanj hipofize|srednjeg režnja hipofize]] regulira kretanje melanina koji je proizveden u kožnim [[melanocit]]ima. * [[ACTH]] je [[peptidni hormon]] koji regulira izučivanje [[glukokortikoid]]a iz [[kora nadbubrežne žlijezde|kore nadbubrežne kore]]. * [[Beta-endorfin|β-endorfin]] i [[met-enkefalin]] su endogeni [[opioidni peptidi]] sa širokim djelovanjem u mozgu. == Sinteza == Gen POMC nalazi se na [[hromosom]]skoj poziciji 2p23.3, a eksprimira se i u prednjem i u srednjem režnju hipofize. Ovaj gen kodira sintezu prekursora polipeptidnog hormona sa 285 aminokiselina koji prolazi ekstenzivnu, tkivno-specifičnu, posttranslacijsku obradu odvajanjem [[subtilizin]]u sličnim enzimima, poznatim kao [[proprotein-konvertaza|prohormoske konvertaze]]. Kodirani protein sintetizira se uglavnom u kortikotrofnim ćelijama [[prednji režanj hipofize|prednjem režnju hipofize]], gdje se koriste četiri mjesta cijepanja; [[adrenokortikotropni hormon|adrenokortikotropin]] (ACTH), neophodan za normalnu [[steroidogeneza|steroidogenezu]] i održavanje normalne nadbubrežne težine, a [[lipotropin|β-lipotropini]] su glavni krajnji proizvodi. Međutim, postoji najmanje osam potencijalnih mjesta cijepanja unutar polipeptidnog prekursora i, ovisno o tipu tkiva i dostupnih konvertazama, obrada može dati čak deset biološki aktivnih peptida uključenih u različite ćelijske funkcije. Mjesta cijepanja sastoje se od nizova Arg-Lys, Lys-Arg ili Lys-Lys. Enzimi odgovorni za preradu POMC peptida uključuju [[prohormon konvertaza 1]] (PC1), [[prohormona konvertaza 2]] (PC2), [[karboksipeptidaza E]] (CPE), [[peptidilglicin alfa-amidacija monooksigenaza|peptidil α -amidirajuća monooksigenaza]] (PAM), [[N-acetiltransferaza|'' N '' - acetiltransferaza]] (N-AT) i [[PRCP|prolilkarboksipeptidaza]] (PRCP). Prerada POMC uključuje glikozilacije, acetilacije i ekstenzivno proteolitko cijepanje na mjestima koja pokazuju da sadrže regije osnovnih proteinskih sekvenci. Međutim, proteaze koje prepoznaju ta mjesta cijepanja su specifične za tkivo. U nekim tkivima, uključujući [[hipotalamus]], [[posteljica|placentu]] i [[epitel]], mogu se koristiti sva mesta cijepanja, što stvara peptide sa ulogama u boli i energiji [[homeostaza|homeostaze]], stimulaciji [[melanocit]]a i imunskoj modulaciji. Uključuju nekoliko različitih [[melanotropin]]a, [[lipotropin]]a i [[endorfin]]a koji su sadržani u adrenokortikotropinu i peptidnom β-lipotropinu. Sintetiziraju ga: * [[Kortikotrop]]ne ćelije [[prdnji režanj hipofize|prednjeg režnja hipofize]] ; * [[Melanotrop]]ne ćelije [[hipofiza|srednjeg režnja hipofize]]; * Neuroni u in [[lučno jezgro|arkuatnom (lučnom) jezgru]] [[hipotalamus]]a;<ref name="pmid11373681">{{cite journal | vauthors = Cowley MA, Smart JL, Rubinstein M, Cerdán MG, Diano S, Horvath TL, Cone RD, Low MJ | title = Leptin activates anorexigenic POMC neurons through a neural network in the arcuate nucleus | journal = Nature | volume = 411 | issue = 6836 | pages = 480–4 | date = maj 2001 | pmid = 11373681 | doi = 10.1038/35078085 | hdl = 11336/71802 | bibcode = 2001Natur.411..480C | url = http://ri.conicet.gov.ar/bitstream/11336/71802/2/CONICET_Digital_Nro.6e51769a-234d-4b91-8b96-f20dc5c5a133_A.pdf }}</ref> * Manja grupa neurona u [[dorzomedijalni hipotalamus|dorzomedijalnom hipotalamusu]] i [[mozak|moždanom deblu]]; * [[Melanocit]]i u koži. == Regulacija fotoperiodom == Nivoi proopiomelanokortina (''pomc''), kod nekih životinja su indirektno regulirani [[fotoperiod]]om . Veže se sa svjetlosnim satima tokom dana i mijenja se kroz godišnja doba. Ta regulacija ovisi o putu [[tireoidni hormon|tireoidnog hormona]] koji je direktno reguliran [[fotoperiodizam|fotoperiodom.]] Primjer su [[sibir]]ski [[hrčak|hrčci]] koji doživljavaju fiziološke sezonske promjene ovisne o fotoperiodu. Tokom proljeća, kod ove vrste, kada ima više od 13 sati dnevne svjetlosti, jodtironin deiodinaza 2 (DIO2) podstiče pretvorbu prohormona tiroksina (T4) u aktivni hormon trijodtironin (T3), uklanjanjem atoma joda na spoljni prsten. Omogućuje da se T3 veže na receptor za tireoidni hormon (TR), koji se zatim veže na elemente odgovora tireoidnog hormona (TRE) u sekvenci [[DNK]]. Proksimalni promotorski niz ''pomc'' sadrži dva polumjesta tireoidnog receptora 1b (Thrb): TCC-TGG-TGA i TCA-CCT-GGA, što ukazuje da T3 može izravno regulirati transkripciju ''pomc''-a. Iz tog razloga, tokom proljeća i početka ljeta, povećavaju se nivoi ''pomc''-a, zbog povećanja nivoa T3.<ref>{{cite journal | vauthors = Barrett P, Ebling FJ, Schuhler S, Wilson D, Ross AW, Warner A, Jethwa P, Boelen A, Visser TJ, Ozanne DM, Archer ZA, Mercer JG, Morgan PJ | display-authors = 6 | title = Hypothalamic thyroid hormone catabolism acts as a gatekeeper for the seasonal control of body weight and reproduction | journal = Endocrinology | volume = 148 | issue = 8 | pages = 3608–17 | date = august 2007 | pmid = 17478556 | doi = 10.1210/en.2007-0316 | doi-access = free }}</ref> Međutim, tpkom jeseni i zime, kada ima manje od 13 sati dnevne svjetlosti, jodtironin-desiodinaza 3 uklanja jodov atom koji pretvara tiroksin u neaktivni reverzni trijodtironin (rT3) ili aktivni trijodtironin pretvara u dijodtironin (T2). Slijedom toga, manje je T3, što blokira transkripciju ''pomc'', smanjujući njegovu razinu tokom ovih sezona.<ref>{{cite journal | vauthors = Bao R, Onishi KG, Tolla E, Ebling FJ, Lewis JE, Anderson RL, Barrett P, Prendergast BJ, Stevenson TJ | display-authors = 6 | title = Genome sequencing and transcriptome analyses of the Siberian hamster hypothalamus identify mechanisms for seasonal energy balance | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 116 | issue = 26 | pages = 13116–13121 | date = juni 2019 | pmid = 31189592 | pmc = 6600942 | doi = 10.1073/pnas.1902896116 }}</ref> . [[Datoteka:Thyroid hormones.png|center|thumb|470x470px|Regulacija proopiomelanokortin putem fotoperioda i tireoidnih hormona]] Uticaji fotoperioda na relevantne slične biološke endokrine promjene koje pokazuju modifikacije regulacije hormona štitnjače kod ljudi još uvijek nisu dovoljno dokumentirani. == Izvedenice == Velika molekula POMC izvor je nekoliko važnih biološki aktivnih tvari. POMC se može enzimski razložiti na sljedeće [[peptid]]e: * [[N-terminalni peptid proopiomelanokortina|''N''- terminalni peptid proopiomelanokortina]] (NPP, ili pro-γ-MSH) * [[Melanocit-stimulirajući hormon|α-Melanotropin]] (α-Melanocit-stimulirajući hormon ili α-MSH) * [[Melanocit-stimulirajući hormon|β-Melanotropin]] (β-MSH) * [[Melanocit-stimulirajući hormon|γ-Melanotropin]] (γ-MSH) * '''𝛿'''-Melanocit-stimulirajući hormon ('''𝛿'''-MSH, kod [[ajkula]]<ref>{{cite journal | vauthors = Dores RM, Cameron E, Lecaude S, Danielson PB | title = Presence of the delta-MSH sequence in a proopiomelanocortin cDNA cloned from the pituitary of the galeoid shark, Heterodontus portusjacksoni | journal = General and Comparative Endocrinology | volume = 133 | issue = 1 | pages = 71–9 | date = august 2003 | pmid = 12899848 | doi = 10.1016/S0016-6480(03)00151-5 }}</ref>) * ε-Melanocyte-Stimulating Hormone (ε-MSH, present in some teleosts <ref>{{cite journal | vauthors = Harris RM, Dijkstra PD, Hofmann HA | title = Complex structural and regulatory evolution of the pro-opiomelanocortin gene family | journal = General and Comparative Endocrinology | volume = 195 | pages = 107–15 | date = januar 2014 | pmid = 24188887 | doi = 10.1016/j.ygcen.2013.10.007 }}</ref>) * [[Kortikotropin]] (Adrenokortikotropni hormon ili ACTH) * [[Kortikotropinoliki intermedijarni peptid|Intermedatni peptid sličan kortikotropinu]] (CLIP) * [[Lipotropin|β-lipotropin]] (β-LPH) * [[Lipotropin|Gamma lipotropin]] (γ-LPH) * [[Beta-endorfin|β-endorfin]] * [[Met-enkefalin]] Iako je [[N-kraj]] 5 aminokiselina [[β-endorfin]]a identičnan sekvenci [[Met-enkefalin| [Met] enkefalin]], generalno se ne misli da se β-endorfin pretvara u [Met] enkefalin. Iako 5-aminokiselinski [[N-kraj]]evi [[β-endorfin]]e imaju identične sekvence, za [[Met-enkefalin| [Met] enkephalin]], se općenito ne misli da se β-endorfin pretvara u [Met] enkephalin. Umjesto toga, [Met] enkefalin se proizvodi iz vlastitog prekursora, [[proenkealin A|proenkefalina A]]. Proizvodnja [[melanocit-stimulirajući hormon|β-MSH]] javlja se kod ljudi, ali ne i kod [[miš]]eva ili [[pacov]], zbog odsustva mjesta obrade enzima u [[glodari|glodarskom]] POMC-u. == Klinički značaj == Mutacije u ovom genu povezane su s ranim početkom [[gojaznost]]i,<ref name="pmid22438814">{{cite journal | vauthors = Kuehnen P, Mischke M, Wiegand S, Sers C, Horsthemke B, Lau S, Keil T, Lee YA, Grueters A, Krude H | title = An Alu element-associated hypermethylation variant of the POMC gene is associated with childhood obesity | journal = PLoS Genetics | volume = 8 | issue = 3 | pages = e1002543 | year = 2012 | pmid = 22438814 | pmc = 3305357 | doi = 10.1371/journal.pgen.1002543 }}</ref> [[adrenalna insuficijencija|adrenalnom insufijijencijom]] i [[pigment]]acijom [[crvena kosa|crvene kose]].<ref>{{cite web | work = Entrez Gene | title = POMC proopiomelanocortin | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=5443| access-date = }}</ref> Studija je zaključila da je [[genetički polimorfizam|polimorfizam]] povezan s višim nivoima [[insulin]]a samo u pretilih bolesnika. Ovi nalazi podržavaju hipotezu da [[melanokortin]]ski put može modilirati [[metabolizam]] glukoze u gojaznih osoba, što ukazuje na moguću [[interakcija gena]] i okoline. POMC varijanta može biti uključena u prirodu [[poligen]]ske gojaznosti, pridonoseći vezi između [[dijabetes]]a tipa 2 i pretilosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Mohamed FE, Hamza RT, Amr NH, Youssef AM, Kamal TM, Mahmoud RA | date = 2017 | title = Study of obesity associated proopiomelanocortin gene polymorphism: Relation to metabolic profile and eating habits in a sample of obese Egyptian children and adolescents. | journal = Egyptian Journal of Medical Human Genetics | volume = 18 | issue = 1 | pages = 67–73 | doi = 10.1016/j.ejmhg.2016.02.009 | doi-access = free }}</ref> == Psi == Delecujska mutacija, uobičajena kod pasa rase [[labrador retriever]] i ogrličasti [[retriever]] povezana je s povećanim interesom za hranu i naknadnom gojaznošću .<ref>{{cite journal | vauthors = Raffan E, Dennis RJ, O'Donovan CJ, Becker JM, Scott RA, Smith SP, Withers DJ, Wood CJ, Conci E, Clements DN, Summers KM, German AJ, Mellersh CS, Arendt ML, Iyemere VP, Withers E, Söder J, Wernersson S, Andersson G, Lindblad-Toh K, Yeo GS, O'Rahilly S | title = A Deletion in the Canine POMC Gene Is Associated with Weight and Appetite in Obesity-Prone Labrador Retriever Dogs | journal = Cell Metabolism | volume = 23 | issue = 5 | pages = 893–900 | date = maj 2016 | pmid = 27157046 | pmc = 4873617 | doi = 10.1016/j.cmet.2016.04.012 }}</ref> == Cilj lijekova == POMC se koristi kao meta za lijekove koji se koriste u liječenju pretilosti kod ljudi. Kombinacija [[Naltrekson/bupropion|bupropion i naltrexone]] djeluje preko hipotalamusnih POMC neurona na smanjenje apetita.<ref>{{cite journal | vauthors = Billes SK, Sinnayah P, Cowley MA | title = Naltrexone/bupropion for obesity: an investigational combination pharmacotherapy for weight loss | journal = Pharmacological Research | volume = 84 | pages = 1–11 | date = juni 2014 | pmid = 24754973 | doi = 10.1016/j.phrs.2014.04.004 | doi-access = free }}</ref> Dvoje ljudi sa nedostatkom POMC-a izliječeno je [[setmelanotid]]om, agonistom receptora melanokortin-4.<ref>{{cite journal | vauthors = Kühnen P, Clément K, Wiegand S, Blankenstein O, Gottesdiener K, Martini LL, Mai K, Blume-Peytavi U, Grüters A, Krude H | title = Proopiomelanocortin Deficiency Treated with a Melanocortin-4 Receptor Agonist | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 375 | issue = 3 | pages = 240–6 | date = juli 2016 | pmid = 27468060 | doi = 10.1056/NEJMoa1512693 | doi-access = free }}</ref> == Interakcije == Proopiomelanokortin je pokazao [[interakcija proteina-proteina|interakciju]] sa [[receptor melanokortina 4|receptorom melanina 4]].<ref name="pmid11101306">{{cite journal | vauthors = Yang YK, Fong TM, Dickinson CJ, Mao C, Li JY, Tota MR, Mosley R, Van Der Ploeg LH, Gantz I | title = Molecular determinants of ligand binding to the human melanocortin-4 receptor | journal = Biochemistry | volume = 39 | issue = 48 | pages = 14900–11 | date = decembar 2000 | pmid = 11101306 | doi = 10.1021/bi001684q }}</ref><ref name="pmid9058374">{{cite journal | vauthors = Yang YK, Ollmann MM, Wilson BD, Dickinson C, Yamada T, Barsh GS, Gantz I | title = Effects of recombinant agouti-signaling protein on melanocortin action | journal = Molecular Endocrinology | volume = 11 | issue = 3 | pages = 274–80 | date = mart 1997 | pmid = 9058374 | doi = 10.1210/me.11.3.274 | doi-access = free }}</ref> Endogeni agonisti receptora melanokortina 4 uključuju [[Α-melanocit-stimulirajući hormon|α-MSH]], [[Β-melanocit-stimulirajući hormon|β-MSH]], [[Γ-Melanocit-stimulirajući hormon|γ-MSH]] i [[Adrenokortikotropni hormon|ACTH]]. Činjenica da su ovo svi proizvodi cijepanja POMC-a trebala bi sugerirati vjerojatne mehanizme ove interakcije. == Također pogledajte == * [[Afamelanotid]] * [[Melanokortin]] * [[Melanotan II]] == Reference == {{Reflist|2}} == Dopunska literatura == {{Refbegin|2}} * {{cite journal | vauthors = Millington GW | title = Proopiomelanocortin (POMC): the cutaneous roles of its melanocortin products and receptors | journal = Clinical and Experimental Dermatology | volume = 31 | issue = 3 | pages = 407–12 | date = maj 2006 | pmid = 16681590 | doi = 10.1111/j.1365-2230.2006.02128.x }} * {{cite journal | vauthors = Millington GW | title = The role of proopiomelanocortin (POMC) neurones in feeding behaviour | journal = Nutrition & Metabolism | volume = 4 | issue = | pages = 18 | date = septembar 2007 | pmid = 17764572 | pmc = 2018708 | doi = 10.1186/1743-7075-4-18 }} * {{cite journal | vauthors = Bhardwaj RS, Luger TA | title = Proopiomelanocortin production by epidermal cells: evidence for an immune neuroendocrine network in the epidermis | url = https://archive.org/details/sim_archives-of-dermatological-research_1994-12_287_1/page/85 | journal = Archives of Dermatological Research | volume = 287 | issue = 1 | pages = 85–90 | year = 1994 | pmid = 7726641 | doi = 10.1007/BF00370724 }} * {{cite journal | vauthors = Raffin-Sanson ML, de Keyzer Y, Bertagna X | title = Proopiomelanocortin, a polypeptide precursor with multiple functions: from physiology to pathological conditions | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 149 | issue = 2 | pages = 79–90 | date = august 2003 | pmid = 12887283 | doi = 10.1530/eje.0.1490079 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Dores RM, Lecaude S | title = Trends in the evolution of the proopiomelanocortin gene | journal = General and Comparative Endocrinology | volume = 142 | issue = 1–2 | pages = 81–93 | date = maj 2005 | pmid = 15862552 | doi = 10.1016/j.ygcen.2005.02.003 }} * {{cite journal | vauthors = König S, Luger TA, Scholzen TE | title = Monitoring neuropeptide-specific proteases: processing of the proopiomelanocortin peptides adrenocorticotropin and alpha-melanocyte-stimulating hormone in the skin | journal = Experimental Dermatology | volume = 15 | issue = 10 | pages = 751–61 | date = oktobar 2006 | pmid = 16984256 | doi = 10.1111/j.1600-0625.2006.00472.x }} * {{cite journal | vauthors = Farooqi S, O'Rahilly S | title = Genetics of obesity in humans | journal = Endocrine Reviews | volume = 27 | issue = 7 | pages = 710–18 | date = decembar 2006 | pmid = 17122358 | doi = 10.1210/er.2006-0040 | doi-access = free }} {{Refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|Pro-Opiomelanocortin}} * {{commonscat|Pro-opiomelanocortin}} {{Hormoni}} [[Kategorija:Hormoni]] [[Kategorija:Neuropeptidi]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Neuroendokrinologija]] ae4227cljbj9v9wp4mffxqr0oo66osv Spisak naselja u Crnoj Gori (Nj) 0 468121 3848343 3586526 2026-05-21T14:45:02Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848343 wikitext text/x-wiki {{Naselja u Crnoj Gori|Nj|2}} == Nj<ref>{{Cite journal|date=|title=|url=https://www.monstat.org/userfiles/file/klasifikacije/spisak%20naselja%20cg.pdf|journal=SPISAK NASELJA|access-date=20. 3. 2024|archive-date=20. 3. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240320105031/https://www.monstat.org/userfiles/file/klasifikacije/spisak%20naselja%20cg.pdf|url-status=dead}}</ref> == {| class="wikitable sortable" |- ! [[Naseljeno mjesto|Naselje]] || [[Spisak općina u Crnoj Gori|Općina]] || [[Popis stanovništva u Crnoj Gori 2011.|Br. stanovnika]] || [[Nadmorska visina|N.V.]] || [[Geografske koordinate|Koordinate]] || [[Fotografija]] |- | [[Njegnjevo]] || [[Bijelo Polje]] || 404 || 655 || {{Coord|43|05|01|N|19|47|09|E|}} || |- | [[Njeguši]] || [[Cetinje]] || || || {{Coord}} || |- | [[Njegovuđa]] || [[Žabljak]] || || || {{Coord}} || |} == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Spiskovi naselja u Crnoj Gori|Nj]] l0urojvfjrlbl0eokuewk3c70i3v7je Lučno jezgro 0 471152 3848515 3816424 2026-05-22T09:29:27Z Panasko 146730 [[Kategorija:Neuroendokrinologija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848515 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Lučno jezgro | Latinski = ''Nucleus arcuatus hypothalami'' | Image = HypothalamicNuclei.PNG | Caption = Lučno jezgro ('AR'), u dnu, centar, zeleno | Image2 = | Caption2 = | IsPartOf = [[Hipotalamus]] | Components =[[CNS]] | Artery = | Vein = | Acronym =ARH }} '''Lučno jezgro''' ili '''arkuatno jezgro''' [[hipotalamus]]a (poznato i kao '''ARH''',<ref name=":14">{{cite journal | vauthors = Bouret SG, Draper SJ, Simerly RB | title = Formation of projection pathways from the arcuate nucleus of the hypothalamus to hypothalamic regions implicated in the neural control of feeding behavior in mice | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2004-03-17_24_11/page/2796 | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 24 | issue = 11 | pages = 2797–805 | date = mart 2004 | pmid = 15028773 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.5369-03.2004 | doi-access = free }}</ref> '''ARC''',<ref name=":06">{{Cite book | first = Bertalan | last = Dudas |title=The Human Hypothalamus: Anatomy, Functions and Disorders |publisher=Nova Science Publishers |year=2013 |isbn=978-1-62081-806-0 |location=New York }}</ref> ili '''infundibulsko jezgro'''<ref name=":06"/><ref>{{Cite web |url=http://www.onderzoekinformatie.nl/en/oi/nod/onderzoek/OND1289935/ |title=onderzoekinformatie.nl - Project: Does activation of neurons in the infundibular nucleus in menopause prevent the occurrence of Alzheimer changes? |access-date=17. 1. 2021 |archive-date=22. 5. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080522093058/http://www.onderzoekinformatie.nl/en/oi/nod/onderzoek/OND1289935/ |url-status=dead }}</ref>) je nakupina [[neuron]]a u mediobaznom dijelu [[hipotalamus]]a, uz [[treća komora|treću komoru]] i [[srednja eminencija|srednju eminenciju]]. Lučno jezgro uključuje nekoliko važnih i raznolikih populacija neurona koji pomažu u posredovanju različitih neuroendokrinih i fizioloških funkcija, uključujući neuroendokrine neurone, centralno projicirane neurone i [[astrocit]]e. Populacije neurona pronađene u lučnom jezgru temelje se na [[hormon]]ima, koje oni luče ili sa kojima komuniciraju i odgovorne su za funkciju hipotalamusa, poput regulacije hormona koji se oslobađaju iz [[hipofiza|hipofize]] ili lučenja vlastitih hormona. Neuroni u ovoj regiji također odgovorni su za integriranje informacija i pružanje ulaza drugim jezgrima u hipotalamusu ili ulaza u područja izvan ovog dijela mozga. Ovi neuroni, generirani iz ventralnog dijela periventrikulskog epitela tokom embrionskog razvoja, nalaze se dorzalno u hipotalamusu, postajući dio ventromedijalne hipotalamusne regije.<ref name=":14"/><ref name=":06"/><ref name=":23">{{cite journal | vauthors = Sapru HN | title = Role of the hypothalamic arcuate nucleus in cardiovascular regulation | journal = Autonomic Neuroscience | volume = 175 | issue = 1-2 | pages = 38–50 | date = april 2013 | pmid = 23260431 | pmc = 3625681 | doi = 10.1016/j.autneu.2012.10.016 }}</ref> Funkcija lučnog jezgra oslanja se na njegovu raznolikost neurona, ali njegova središnja uloga uključena je u [[homeostaza|homeostazu]]. Lučno jezgro ima mnoge fiziološke uloge uključene u ishranu, [[metabolizam]], [[plodnost (biologija)|plodnost]] i kardiovaskularnu.<ref name=":14"/><ref name=":06"/><ref name=":23"/><ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Coppari R, Ichinose M, Lee CE, Pullen AE, Kenny CD, McGovern RA, Tang V, Liu SM, Ludwig T, Chua SC, Lowell BB, Elmquist JK | title = The hypothalamic arcuate nucleus: a key site for mediating leptin's effects on glucose homeostasis and locomotor activity | journal = Cell Metabolism | volume = 1 | issue = 1 | pages = 63–72 | date = januar 2005 | pmid = 16054045 | doi = 10.1016/j.cmet.2004.12.004 }}</ref> == Tipovi ćelija == === Neuroendokrini neuroni === Različite grupe neuroendokrinih neurona lučnog jezgra luče različite tipove ili kombinacije [[neurotransmiter]]a i [[neuropeptid]]a, poput [[neuropeptid Y|neuropeptida Y]] (NPY), [[gonadotropin-oslobađajući hormon|gonadotropin-oslobađajućeg hormona]] (GnRH) , [[agouti-vezani peptid|agouti-vezanog peptida]] (AgRP), [[kokainom i amfetaminom regulirani transkript|kokainom i amfetaminom reguliranog transkripta]] (CART), [[kispeptin]]a, [[dopamin]]a, [[P-supstanca|P-supstance]], [[hormon rasta-oslobađajući hormon|hormon rasta-oslobađajućeg hormona]] (GHRH), [[neurokinin B|neurokinina B]] (NKB), [[β-endorfin]]a, [[melanocit-stimulirajući hormon|mwlanocit-stimulirajućeg hormona]] (MSH) i [[somatostatin]]a. [[Proopiomelanokortin]] (POMC) je prekursorni [[polipeptid]] koji se cijepa u [[MSH]], [[ACTH]] i [[endorfin|β-endorfin]] i eksprimira u lučnom jezgru. Grupe [[Neuroendokrinologija|neuroendokrinih]] neurona su: * '''TIDA neuroni''' ili [[tuberoinfundibulskni put|tuberoinfundibulski dopaminski neuroni]], su neuroni koji regulišu sekreciju [[prolaktin]]a iz [[hipofiza|hipofize]] i oslobađaju [[neurotransmiter]] [[dopamin]]. TIDA neuroni imaju nervne završetke u [[srednja eminencija|srednjoj eminenciji]] koja oslobađaju [[dopamin]] u [[hipofizni portni sistem|hipofiznu portnu krv]].<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Voogt JL, Lee Y, Yang S, Arbogast L | title = Regulation of prolactin secretion during pregnancy and lactation | journal = Progress in Brain Research | volume = 133 | pages = 173–85 | date = 1. 1. 2001 | pmid = 11589129 | doi = 10.1016/S0079-6123(01)33013-3 | isbn = 9780444505484 }}</ref> Kod ženki u laktaciji, TIDA neuroni inhibiraju se podražajem sisanja. Dopamin oslobođen iz njihovih nervnih završetaka na srednjoj eminenciji transportuje se u [[prednji režanj hipofize]], gde reguliše lučenje [[prolaktin]]a. Dopamin inhibira lučenje prolaktina, pa kada se inhibiraju TIDA-neuroni, dolazi do povećane sekrecije prolaktina, koji stimuliše [[laktogeneza|laktogenezu]] (proizvodnju mleka). Prolaktin djeluje na negativni povratni način u kratkom spoju kako bi smanjio nivo, stimulirajući oslobađanje dopamina. Dopaminergični neuroni lučnog jezga također inhibiraju oslobađanje [[gonadotropin-oslobađajući hormon|gonadotropin-oslobađajućedg hormona]], objašnjavajući dijelom zašto dojilja (ili drugačije [[hiperprolaktinemija|hiperprolaktinemijska]]) žena doživljava oligomenoreju ili [[amenoreja|amenoreju]] (rijetkost ili odsustvo menstruacije). * '''[[KNDy neuron|Kispeptin/NKB neuroni]]''' unutar lučnog jezgra čine sinaptičke ulaze sa TIDA neuronima. Ovi neuroni eksprimiraju [[receptor estrogena]] i koekspresiraju neurokinin B kod ženki pacova.<ref>{{cite journal | vauthors = Sawai N, Iijima N, Takumi K, Matsumoto K, Ozawa H | title = Immunofluorescent histochemical and ultrastructural studies on the innervation of kisspeptin/neurokinin B neurons to tuberoinfundibular dopaminergic neurons in the arcuate nucleus of rats | journal = Neuroscience Research | volume = 74 | issue = 1 | pages = 10–6 | date = septembar 2012 | pmid = 22691459 | doi = 10.1016/j.neures.2012.05.011 }}</ref> * '''GHRH-neuroni''' pomažu u kontroli sekrecije [[kormon rasta|hormona rasta]] (GH) u kombinaciji sa somatostatinom i NPY.<ref>{{cite journal | vauthors = Mano-Otagiri A, Nemoto T, Sekino A, Yamauchi N, Shuto Y, Sugihara H, Oikawa S, Shibasaki T | title = Growth hormone-releasing hormone (GHRH) neurons in the arcuate nucleus (Arc) of the hypothalamus are decreased in transgenic rats whose expression of ghrelin receptor is attenuated: Evidence that ghrelin receptor is involved in the up-regulation of GHRH expression in the arc | journal = Endocrinology | volume = 147 | issue = 9 | pages = 4093–103 | date = septembar 2006 | pmid = 16728494 | doi = 10.1210/en.2005-1619 | doi-access = free }}</ref> * '''NPY/AgRP-neuroni''' i'''POMC/CART-neuroni''' čine dvije skupine neurona u lučnom jezgru koji su centralno uključeni u neuroendokrinu funkciju ishrane. Kao [[neurotransmiter]]e za podsticanje apetita, medijalni neuroni koriste NPY peptide, a bočni neuroni koriste POMC / CART za inhibiciju apetita.<ref name=":06" /> NPY i POMC/CART-neuroni osjetljivi su na periferne hormone, kao što su [[leptin]] j i [[insulin]].<ref name=":23" /> POMC/CART-neuroni takpođer luče [[melanocit-stimulirajući hormon]], koji suzbija apetit.<ref>{{cite journal | vauthors = Baltatzi M, Hatzitolios A, Tziomalos K, Iliadis F, Zamboulis C | title = Neuropeptide Y and alpha-melanocyte-stimulating hormone: interaction in obesity and possible role in the development of hypertension | journal = International Journal of Clinical Practice | volume = 62 | issue = 9 | pages = 1432–40 | date = septembar 2008 | pmid = 18793378 | doi = 10.1111/j.1742-1241.2008.01823.x }}</ref><ref name=Carlons2012>{{cite book|last1=Carlson|first1=Neil R.|title=Physiology of Behavior Books a La Carte Edition.|date=2012|publisher=Pearson College Div|location=Boston|isbn=978-0-205-23981-8|edition=11th}}</ref>{{rp|419}} * '''GnRH-neuroni''' također su pronađeni. Ovi neuroni luče GnRH i [[histamin]]. * Postoje i grupe neurona koji eksprimiraju NKB i [[dinorfin]], koji pomažu u kontroli reprodukcije. === Centralno projicirajući neuroni === Ostali tipovi neurona imaju putedve projekcije iz lučnog jezgra koji posreduju u različitim regijama hipotalamusa ili u drugim regijama izvan hipotalamusa. Projekcije ovih neurona protežu se na veliku udaljenost od lučnog jezgra do srednje eminencije, kako bi uticali na oslobađanje hormona iz hipofize. Neuroni lučnog jezgra imaju unutarhipotalamusne projekcije za neuroendrokrine sklopove, kao što su neuronske projekcije koje utiču na [[ponašanje]] u ishrani na [[paraventrikulsko jezgro hipotalamusa|paraventrikulskom jezgru]] hipotalamusa (PVH), [[dorzomedijalno hipotalamusno jezgro|dorzomedijalnom hipotalamusnom jezgru]] (DMH i [[lateralno područje hipotalamusa|lateralnom području hipotalamusa]] (LHA). Grupe neurona povezuju se sa srednjim režnjevima hipofize, od bočnih dijelova ARH do nervnih i srednjih dijelova hipofize i kaudalnih dijelova na ARH do medijane eminencije. Grupe neurona koji projiciraju negdje drugdje unutar [[CNS|centralnog nervnog sistema]] uključuju: * Centralno projicirani neuroni koji sadrže [[neuropeptid Y]] (NPY), [[agouti-vezani protein]] (AGRP) i inhibitorni [[neurotransmiter]] [[GABA]]. Ovi neuroni, u najentromedijalnijem dijelu jezgra, snažno izlaze na [[lateralni hipotalamus]] i [[paraventrikularno jezgro]] hipotalamusa i važni su u regulaciji [[apetit]]a. Kada se aktiviraju, ovi neuroni mogu izazvati proždrljivost. Te neurone inhibiraju [[leptin]], [[insulin]] i [[peptid YY]], a aktivira [[grelin]]. * Centralno projiciranje neurona koji sadrže [[peptid]] proizvode [[proopiomelanokortin]] (POMC) i [[kokainom i amfetaminom regulirani transkript]] (CART). Ovi neuroni imaju široko rasprostranjene projekcije na mnoga područja mozga, uključujući sve jezgre u hipotalamusu. Te ćelije su važne za regulaciju [[apetit]]a i, kada se aktiviraju, inhibiraju ishranu. Ovi neuroni aktiviraju se cirkulirajućim koncentracijama [[leptin]]a i [[insulin]]a, a oni se direktno inerviraju i inhibiraju NPY-neuronima.<ref name="pmid16935329">{{cite journal | vauthors = Arora S, Anubhuti | title = Role of neuropeptides in appetite regulation and obesity--a review | journal = Neuropeptides | volume = 40 | issue = 6 | pages = 375–401 | date = decembar 2006 | pmid = 16935329 | doi = 10.1016/j.npep.2006.07.001 }}</ref> POMC-neuroni koji se projiciraju na medijalno preoptičko jezgro, također su uključeni u regulaciju [[seksualna aktivnost|seksualno ponašanje]] i kod muškaraca i kod žena. Ispoljavanje POMC-a reguliraju gonadni steroidi. Oslobađanje POMC-ovog proizvoda, beta-endorfina regulirano je putem NPY. * Centralno projiciranje neurona koji stvaraju [[somatostatin]]; neurosekretorni somatostatinski neuroni koji regulišu lučenje hormona rasta su različita populacija koja se nalazi u periventrikulskom jezgru. *Regulatorni neuroni ishrane također aktiviraju neurone periventrikulskog jezgra (PVN) koji sadrže [[oksitocin]], akoji se projiciraju na jezgro [[tractus solitarius]] u [[medulla oblongata]]. * Drugi primaju izravne sinapsne ulaze s dodatnih mjesta hipotalamusa koji se projiciraju u [[amigdala|amigdalu]], [[hipokampus]] i [[entorinski korteks]]. === Ostali neuroni === Ostale ćelijske populacije uključuju: * Mala grupa neurona osetljivih na [[grelin]]. Njena uloga nije poznata; mnogi neuroni u lučnom jezgru izmaju receptore za grelin, ali se smatra da oni uglavnom reaguju na grelin koji se prenosi krvlju.<ref>{{cite journal | vauthors = Riediger T, Traebert M, Schmid HA, Scheel C, Lutz TA, Scharrer E | title = Site-specific effects of ghrelin on the neuronal activity in the hypothalamic arcuate nucleus | url = https://archive.org/details/sim_neuroscience-letters_2003-05-01_341_2/page/n67 | journal = Neuroscience Letters | volume = 341 | issue = 2 | pages = 151–5 | date = maj 2003 | pmid = 12686388 | doi = 10.1016/S0304-3940(02)01381-2 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schaeffer M, Langlet F, Lafont C, Molino F, Hodson DJ, Roux T, Lamarque L, Verdié P, Bourrier E, Dehouck B, Banères JL, Martinez J, Méry PF, Marie J, Trinquet E, Fehrentz JA, Prévot V, Mollard P | title = Rapid sensing of circulating ghrelin by hypothalamic appetite-modifying neurons | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 110 | issue = 4 | pages = 1512–7 | date = januar 2013 | pmid = 23297228 | pmc = 3557016 | doi = 10.1073/pnas.1212137110 | bibcode = 2013PNAS..110.1512S }}</ref> *Lučno jezgro također sadrži grupuu specijaliziranih [[apendimska ćelija|ependimskih ćelija]], nazvanih [[tanicit]]i. * [[Astrocit]]i u lučnom jezgru drže transportere glukoze velikog kapaciteta koji funkcioniraju kao nutritivni senzori za neurone koji kontroliraju apetit. * Raznovrsne i specijalizovane kolekcije neurona nalaze se u posebnom odeljku sa [[glija|glijinim ćelijama]] i imaju svoju mrežu [[kapilar]]a i membranu [[tanicit]]a koji pomažu u stvaranju [[krvno-moždana barijera|krvno-moždane barijere]]. Cirkulirajuće ili molekule poput hormona putuju krvlju i mogu direktno uticati na ove neurone i njihovu plastičnost kao dokaz neurogeneze odraslih. == Reference == {{reflist}} ==Dopunska literatura== {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Kawano H, Daikoku S | title = Somatostatin-containing neuron systems in the rat hypothalamus: retrograde tracing and immunohistochemical studies | journal = The Journal of Comparative Neurology | volume = 271 | issue = 2 | pages = 293–9 | date = maj 1988 | pmid = 2897982 | doi = 10.1002/cne.902710209 }} * {{cite journal | vauthors = Cone RD | title = Anatomy and regulation of the central melanocortin system | journal = Nature Neuroscience | volume = 8 | issue = 5 | pages = 571–8 | date = maj 2005 | pmid = 15856065 | doi = 10.1038/nn1455 | url = http://dept.wofford.edu/neuroscience/neuroseminar/pdfSpring2006/o6.pdf | access-date = 17. 1. 2021 | archive-date = 15. 1. 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210115231207/https://dept.wofford.edu/neuroscience/neuroseminar/pdfSpring2006/o6.pdf | url-status = dead }} * {{cite journal | vauthors = Abizaid A, Horvath TL | title = Brain circuits regulating energy homeostasis | journal = Regulatory Peptides | volume = 149 | issue = 1-3 | pages = 3–10 | date = august 2008 | pmid = 18514925 | pmc = 2605273 | doi = 10.1016/j.regpep.2007.10.006 }} {{refend}} {{Međumozak}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Arcuate Nucleus}} [[Kategorija:Hipotalamus]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija:Ženski endokrini sistem]] [[Kategorija:Nervni sistem]] [[Kategorija:Neuroendokrinologija]] aw1uyy31ub6mzhop8n4a5pc8e8fnylm Seksualno nasilje 0 473025 3848533 3779883 2026-05-22T10:11:03Z Panasko 146730 [[Kategorija:Nasilje nad muškarcima]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848533 wikitext text/x-wiki {{Nasilje nad ženama}} '''Seksualno nasilje''', prema definiciji [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetske zdravstvene organizacije]], jest bilo koji seksualni čin, pokušaj ostvarivanja tog čina, neželjeni seksualni komentar ili prijedlog usmjeren protiv osobe i njene [[seksualnost]]i, a koji može počiniti druga osoba bez obzira na situaciju ili odnos sa žrtvom.<ref>{{Cite web |url= https://www.icrc.org/en/doc/resources/documents/statement/2013/united-nations-women-statement-2013-10-16.htm |title= Advancement of women: ICRC statement to the United Nations, 2013 - ICRC |date= 16. 10. 2013 |website= icrc.org |access-date= 8. 3. 2021}}</ref><ref>{{Cite book|last=Lindsey|first=Charlotte|title=Women Facing War|year=2001|url=https://archive.org/details/nlsiu.363.034.wom-2.24338|location=Geneva}}</ref><ref>{{Cite book|last=McDougall|first=Gay J|title=Contemporary forms of slavery: systematic rape, sexual slavery and slavery-like practices during armed conflict.}}</ref><ref>{{Cite book|last=Svjetska zdravstvena organizacija|title=Izvještaj o nasilju i zdravlju|publisher=WHO|year=2002|location=Geneva|pages=149}}</ref> Javlja se i u doba mira i u [[Rat|oružanim sukobima]], prisutno je u svim sredinama i smatra se jednim od najtraumatičnijih, pervazivnih i najčešćih kršenja [[Ljudska prava|ljudskih prava]]. Seksualno nasilje ozbiljan je problem javnog zdravlja i ima dubok kratkoročni i dugoročni uticaj na [[Tijelo (biologija)|tjelesno]] i mentalno [[zdravlje]], npr. povećan rizik od [[Samoubistvo|samoubistava]] ili infekcije virusom [[HIV|HIV-a]]. Ubistvo koje se desilo tokom seksualnog napada ili ubistvo u samoodbrani takođe je faktor seksualnog nasilja. Seksualno nasilje mogu počiniti roditelji, poznanci ili neznanci, kao i intimni partneri. Rijetko se karakterizira kao [[Kriminal|zločin]] iz strasti jer je riječ o agresivnom djelu kroz koje zlostavljač želi izraziti [[moć]] i dominaciju nad žrtvom. Seksualno nasilje i dalje je visoko stigmatizirano u svim okruženjima, pa se stope njegovog otkrivanja razlikuju među regijama. Općenito, žrtve ovog tipa nasilja često ne prijavljuju napade iz različitih razloga, pa dostupni podaci nisu mjerodavni. Uz to, seksualno nasilje također je zanemareno područje istraživanja, stoga je dublje razumijevanje problema imperativ kako bi se promovisao koordinirani pokret protiv istog. Seksualno nasilje u [[Porodica|porodici]] razlikuje se od seksualnog nasilja u [[Rat|sukobima]].<ref name="Human Security Report 2012">[Human Security Report (2012), Sexual Violence, Education and War: Beyond the mainstream narrative, Human Security Research Group, Simon Fraser University, Canada, Human Security Press]</ref> Često ljudi koji prisiljavaju supružnika na seksualne radnje vjeruju da su njihovi postupci dozvoljeni jer su u [[brak]]u. U sukobima i ratovima seksualno nasilje obično je neizbježna reperkusija ratovanja.<ref>OCHA (2007). ''The shame of war: sexual violence against women and girls in conflict''. OCHA/IRIN.</ref><ref>International Committee of the Red Cross (2008). ''Women and War''. Geneva: ICRC. p. 12.</ref> Silovanje žena i muškaraca često se koristi kao metoda ratovanja (ratno silovanje), kao oblik napada na neprijatelja, tipizirajući osvajanje i degradaciju [[žena]] i/ili [[muškarac]]a ili zarobljenih muškaraca ili žena.<ref>Swiss S et al. Violence against women during the Liberian civil conflict. Journal of the American Medical Association, 1998, 279:625–629.</ref> Međunarodno humanitarno [[pravo]] i običajno pravo strogo zabranjuju seksualno nasilje, ali su postojeći mehanizmi još uvijek krhki ili čak i ne postoje u mnogim krajevima [[svijet]]a.<ref>{{Cite web|url=https://www.icrc.org/en/doc/resources/documents/statement/2013/united-nations-women-statement-2013-10-16.htm|title=Advancement of women: ICRC statement to the United Nations, 2013 - ICRC|date=16. 10. 2013|website=www.icrc.org|language=en-us|access-date=8. 3. 2021}}</ref><ref>Lindsey, Charlotte (2001). ''Women Facing War''. Geneva: ICRC.</ref> Iz historijske perspektive smatralo se da se seksualno nasilje događa samo [[žena]]ma i da je uobičajeno i "normalno" tokom rata. Takvo viđenje problema je dovelo do zanemarivanja bilo kakvih naznaka o metodama, cilju i veličini seksualnog nasilja. Tek krajem 20. stoljeća seksualno nasilje se nije smatralo manjim problemom i postepeno se počelo kriminalizirati. == Definicije == === Opšta === [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetska zdravstvena organizacija (WHO)]] u svom Izvještaju o nasilju i zdravlju iz 2002. godine definisala je seksualno nasilje kao ''bilo koji seksualni čin, pokušaj ostvarivanja seksualnog čina, neželjeni seksualni komentar ili prijedlog usmjeren protiv osobe kroz prinudu, bez obzira na odnos prema žrtvi, u bilo kojem okruženju, uključujući, ali ne ograničavajući se na dom i posao''.<ref>World Health Organization., World report on violence and health (Geneva: World Health Organization, 2002), Chapter 6, pp. 149.</ref> Definicija seksualnog nasilja SZO uključuje, ali ne ograničava definiciju samo na [[silovanje]]. Seksualno nasilje sastoji se od ciljanih radnji čija je namjera često nanijeti teško poniženje žrtvi/žrtvama i umanjiti ljudsko dostojanstvo. U slučaju kada su drugi primorani da gledaju djela seksualnog nasilja, takva djela imaju za cilj zastrašiti širu [[Zajednica|zajednicu]].<ref name="McDougall, Gay J. 1998">McDougall, Gay J. (1998). ''Contemporary forms of slavery: systematic rape, sexual slavery and slavery-like practices during armed conflict''. Final report submitted by Ms. Jay J. McDougall, Special Rapporteur, E/CN.4/Sub.2/1998/13.</ref> Ostali postupci inkorporirani u seksualno nasilje su različiti oblici seksualnih napada, poput prisilnog kontakta između [[usta]] i [[Penis|muškog spolnog uda]], [[Stidnica|vulve]] i/ili [[anus]]a.<ref>[WHO (2002), ’Sexual violence’, in World Report in violence and health, Chapter 6, pp. 147-181]</ref> Seksualno nasilje može uključivati prisilni kontakt između usta i penisa, vulve ili anusa ili djela koja ne uključuju direktan fizički kontakt između žrtve i počinioca; npr. seksualno uznemiravanje, prijetnje i slično.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/violenceprevention/pdf/sv-factsheet.pdf|title=Understanding sexual violence}}</ref> Prinuda, u pogledu seksualnog nasilja, može obuhvatiti čitav spektar stepena sile. Osim [[Fizika|fizičke]] [[Sila|sile]], to može uključivati i [[Psihologija|psihološko]] zastrašivanje, ucjene ili druge prijetnje: prijetnju fizičkom povrjeđivanja, otpuštanjem sa posla i sl. Može se dogoditi i kada žrtva nije pristala na seksualni kontakt, odnosno kada nije svjesna situacije (intoksikacija [[alkohol]]om, [[Lijek|medikamentima]], upotreba [[opijat]]a i [[Hemijska supstanca|hemijskih supstanci]] ili nemogućnost razumijevanja situacije, npr. kod [[mentalna retardacija|mentalne retardacije]]). Šire definicije seksualnog nasilja nalaze se u međunarodnom pravu. Rimski statut Međunarodnog krivičnog suda utvrdio je u članu 7(1)(g) da ''silovanje, seksualno ropstvo, prisilna prostitucija, prisilna trudnoća, prinudna sterilizacija ili bilo koji drugi oblik uporedive težine'' predstavlja zločin protiv čovječnosti. Specijalni izvjestilac za moderne forme ropstva pri [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetskoj zdravstvenoj organizaciji]], u izvještaju iz 1998. godine, govori da je seksualno nasilje ''svako nasilje, fizičko ili psihičko, izvršeno seksualnim putem ciljajući na seksualnost''. Ova definicija obuhvata fizičke, kao i psihološke napade usmjerene na "seksualne karakteristike osoba, kao što su prisiljavanje osobe da se skine gola u javnosti, sakaćenje genitalija neke osobe ili odsijecanje ženskih [[Dojka|dojk]]<nowiki/>i".<ref name="McDougall, Gay J. 1998"/> Definicija specijalnog izvjestioca takođe se odnosi na situacije u kojima su dvije žrtve primorane izvršiti seksualne radnje jedna protiv druge ili nanošenje štete jedne osobe prema drugoj u seksualnoj formi. == Seksualno nasilje tokom sukoba i u porodici == Seksualno nasilje u sukobima i seksualno nasilje u porodici se međusobno razlikuju.<ref name="Human Security Report 2012"/> * Seksualno nasilje u sukobima je vrsta nasilja koju vrše [[Vojska|vojnici]], uključujući pobunjenike, [[Policija|policiju]] i vladine snage. Razni oblici seksualnog nasilja se namjenski vrše tokom sukoba: mučenje, izazivanje povreda, odavanje informacija, ponižavanje, zastrašivanje i kažnjavanje.<ref>[Goetz, Ms. Anne Marie (2008), ’Introduction’ at Wilton Park Conference, Women Targeted or Affected by Armed Conflict: What Role for Military Peacekeepers?, 27–28. maj 2008]</ref> U takvim slučajevima, na seksualno nasilje se može posmatrati kao [[oružje]] [[rat]]a. * Seksualno nasilje u [[Porodica|porodici]] je seksualno nasilje koje izvršava intimni partner i/ili drugi član/članovi [[Porodica|porodice]]/domaćinstva. Ova vrsta seksualnog nasilja je prisutna u raznim uslovima, a vjeruje se da su slučajevi porodičnog seksualnog nasilja u porastu u ratnim i postkonfliktnom okruženjima. == Žrtve == Svi ljudi mogu postati žrtve seksualnog nasilja. To uključuje [[Žena|žene]], [[Muškarac|muškarce]] i [[Dijete|djecu,]] ali i ljude koji se izjašnjavaju na drugi način, npr. transrodne osobe. Većina istraživanja, izvještaja i studija fokusira se na seksualno nasilje nad ženama i seksualno nasilje u oružanim sukobima. Uobičajeni narativi o seksualnom nasilju takođe često prikazuju muškarce kao počinioce, a žene kao žrtve. Žene nesrazmjerno više trpe od seksualnog nasilja, međutim, seksualno nasilje počinjavaju i muškarci i žene, kako u miru, tako i tokom sukoba.<ref>[Sivakumaran, Sandesh (2007), ”Sexual Violence Against Men in Armed Conflict” in European Journal of International Law, Vol. 18, no.2, pp. 253-276]</ref> Zabilježeni su slučajevi seksualnog nasilja na osnovu seksualne orijentacije ili ponašanja individue. Takvi napadi često se nazivaju korektivnim silovanjem i izvršeni su u cilju adaptacije osobe heteroseksualnoj orijentaciji ili promjene [[Misao|mišljenja]]. === Seksualno nasilje u porodici === Seksualno nasilje u porodici uključuje sve oblike neželjenih seksualnih aktivnosti. Smatra se [[Seksualno zlostavljanje|zlostavljanjem]] čak i ako je žrtva prethodno sa počiniocem bila uključena u seksualne aktivnosti s pristankom. I muškarci i žene mogu postati žrtve ove vrste zlostavljanja. Istraživanje SZO iz 2006. o fizičkom i seksualnom nasilju nad ženama u porodici, sprovedeno u deset zemalja, otkrilo je da se prevalencija seksualnog nasilja u porodici kreće u prosjeku između 10 i 50%. Seksualno nasilje u porodici je takođe znatno rjeđe od drugih oblika nasilja u porodici. Kakogod, istraživanja u raznim državama pokazuju da ova vrsta zlostavljanja nije neizbježna, te da se može spriječiti.<ref>Garcia-Moreno, C., Jansen, H. A., Ellsberg, M., Heise, L., & Watts, C. H. (2006). Prevalence of intimate partner violence: findings from the WHO multi-country study on women's health and domestic violence. The Lancet, 368 (9543), 1260-1269.</ref> === Žene === Seksualno nasilje nad ženama i djevojkama može imati mnogo oblika. Svjetski izvještaj [[Svjetska zdravstvena organizacija|SZO]] kategorizira forme ovog nasilja kroz: * Sistematsko silovanje tokom oružanog sukoba * Silovanje u braku ili vezi * Silovanje koje počine stranci * Neželjeno seksualno iskorištavanje ili seksualno uznemiravanje, uključujući seksualni odnos u zamjenu za usluge * Seksualno zlostavljanje mentalno oboljelih i ometenih osoba u razvoju * Seksualno zlostavljanje djece * Prisilni brak ili zajednički život, uključujući brak djece * Uskraćivanje prava na kontracepciju ili usvajanje drugih mjera za zaštitu od spolno prenosivih bolesti * Prisilni pobačaj * Nasilna djela protiv seksualnog integriteta žena, uključujući sakaćenje ženskih genitalija * Prisilna prostitucija i trgovina ljudima u svrhu seksualne eksploatacije Istraživanjem iz 1987. godine došlo se do zaključka da su žene na fakultetu prijavile muškarce koji su ih verbalnom prinudom, fizičkom silom, alkoholom i drogama opijali, te navodili na seksualne aktivnosti.<ref>Moore, Nelwyn (2010). ''Speaking of Sexuality''. New York: Oxford University Press, Inc. str. 524.</ref> Seksualno nasilje jedno je od najčešćih i najrasprostranjenijih prekršaja kojim su žene izložene u ratu. Takođe spada među najtraumatičnija iskustva, kako u emocionalnom, tako i u psihološkom smislu. Seksualno nasilje, posebno silovanje, često se smatra metodom ratovanja. Koristi se, ne samo za mučenje, povrjeđivanje, izvlačenje informacija, ponižavanje, zastrašivanje, kažnjavanje, već i kao strategija za destabilizaciju zajednica i demoralisanje muškaraca.<ref>[Thomas, Katie (2007), “Sexual violence: weapon of war” in Forced Migration Review, Issue 27, January, str. 15-16]</ref><ref>[ICRC (2008), Women and War, str. 12-13]</ref> Seksualno nasilje kao metoda ratovanja je zabilježeno u sukobima u Ruandi, Sudanu, Sijera Leoneu i Kosovu.<ref>[Thomas, Katie (2007), “Sexual violence: weapon of war” in Forced Migration Review, Issue 27, januar, str. 15-16]</ref> Nasilje nad ženama u vrijeme sukoba vršile su naoružane grupe i lokalno stanovništvo.<ref>[Egeland, January (2007), “International responses” in Forced Migration Review, Issue 27, January, str. 8-9]</ref> === Muškarci === Kao i kod seksualnog nasilja nad ženama, seksualno nasilje nad muškarcima može imati različite oblike i može se desiti u svim situacijama; kod kuće, na radnom mjestu, u zatvorima i pritvoru, tokom rata i u [[Vojska|vojsci]].<ref>[WHO (2002), ’Sexual violence’, in World Report in violence and health, poglavlje 6, str. 147-181]</ref> Praksa seksualnog napada na muškarce nije ograničena na geografska područja i odvija se bez obzira na starost žrtve.<ref>[Solangon, Sarah and Preeti Patel (2012), “Sexual violence against men in countries affected by armed conflict” in Conflict, Security and Development, 12:4, str. 417-442]</ref><ref name="Sivakumaran, Sandesh 2007">[Sivakumaran, Sandesh (2007), ”Sexual Violence Against Men in Armed Conflict” in European Journal of International Law, Vol. 18, no.2, str. 253-276]</ref> Razni oblici seksualnog nasilja nad muškarcima uključuju [[silovanje]], prinudnu [[Sterilizacija|sterilizaciju]], prinudnu [[Masturbacija|masturbaciju]] i sakaćenje genitalija. Pored fizičkog bola, seksualno nasilje nad muškarcima, vrši se i zbog izazivanja mentalnog i psihološkog pritiska preživjelih koje traje godinama nakon napada.<ref>Eichert, David (2019). "'Homosexualization' Revisited: An Audience-Focused Theorization of Wartime Male Sexual Violence". ''International Feminist Journal of Politics''. '''21''' (3): str. 409–433.</ref> Seksualno nasilje nad muškarcima značajnije je nego što se smatra. Međutim, obim ovog nasilja i dalje je nepoznat, uglavnom zbog loše dokumentacije ili nedostatka iste. Nedovoljno prijavljivanje ili neprijavljivanje seksualnog nasilja nad muškarcima često može biti posljedica [[strah]]a, zbunjenosti, krivice, srama i stigme ili kombinacije nekih od ovih faktora.<ref>[Sivakuraman, Sandesh (2005), “Male/Male Rape and the ‘Taint’ of Homosexuality” in Human Rights Quarterly, Volume 27, Number 4, novembar 2005, str. 1274-1306]</ref><ref>[Russell, Wynne (2007), ”Sexual violence against men and boys” in Forced Migration Review, Issue 27, str. 22-23]</ref> Štaviše, muškarci možda nerado govore o tome da su bili žrtve seksualnog nasilja. Maskulinitet i viktimizaciju smatraju nekompatibilnim, posebno u društvima gdje se muškost poistovjećuje sa sposobnošću vršenja [[moć]]i, što dovodi do neprijavljivanja.<ref>[Stanko, Elizabeth A. and Kathy Hobdell (1993), “Assault on Men: Masculinity and Male Victimization” in British Journal of Criminology, 33(3), str. 400-415]</ref> Nespojivost između konvencionalnog shvatanja muškosti i viktimizacije može nastati, kako s obzirom na sam napad, tako i prilikom suočavanja s posljedicama takvih trauma. Zbog nedovoljnog izvještavanja i neprijavljivanja seksualnog nasilja nad muškarcima, malobrojni dokazi koji postoje uglavnom su nepovjerljivi. U slučaju da se seksualno nasilje nad muškarcima prepozna i prijavi, ono se često kategorizira kao "zlostavljanje" ili "mučenje". To se smatra namjerom skrivanja seksualnih napada usmjerenih na muškarce, a vjeruje se da doprinosi neprijavljivanju nasilja. Može proizaći iz uvjerenja da je seksualno nasilje ženski problem i da muškarci ne mogu biti žrtve seksualnih napada.<ref name="Sivakumaran, Sandesh 2007"/> == Djeca == Seksualno nasilje nad djecom oblik je zlostavljanja djece. Uključuje seksualno uznemiravanje i silovanje, kao i iskorištavanje djece za pornografiju i prostituciju.<ref>{{Cite web|url=http://www.csecworldcongress.org/|title=www.csecworldcongress.org.|last=Home Page}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.unicef.org/protection/sexual-violence-against-children|title=Sexual violence against children|website=www.unicef.org|language=en|access-date=8. 3. 2021}}</ref> Seksualno nasilje ozbiljna je povreda djetetovih prava koja može rezultovati značajnom fizičkom i psihološkom traumom žrtve.<ref name=":0" /><ref>{{Cite journal|date=30. 3. 2010|title=OHCHR {{!}} Addressing sexual violence against children|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/HRCChildren.aspx|journal=OHCHR|language=en|access-date=8. 3. 2021}}</ref> Podaci SZO iz 2002. godine govore da su 223 miliona djece žrtve seksualnog nasilja, uključujući i fizički kontakt.<ref>Global Estimates of Health Consequences due to Violence against Children at note 8, based on estimates by G. Andrews et al., Child sexual abuse, chapter 23 in M. Ezzati et al., (2004) Comparative Quantification of Health Risks: Global and regional burden of disease attributable to selected major risk factors (Geneva, World Health Organization, 2004), volume. 2, pp. 1851-1940, and using data of the Population Division of the United Nations Department of Economic and Social Affairs for population under 18 years.</ref> Ipak, zbog osjetljivosti problema i tendencije da ostane skriven, stvaran broj žrtava nasilja je mnogo veći.<ref name=":0"/><ref>{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/HRCChildren.aspx|title=OHCHR {{!}} Addressing sexual violence against children|website=www.ohchr.org|access-date=8. 3. 2021}}</ref> Djevojčice su češće zlostavljane od dječaka (150 miliona djevojčica - 73 miliona dječaka). Drugi izvori također zaključuju da se djevojke suočavaju s većim rizikom od seksualnog nasilja, uključujući i prostituciju.<ref>Pinheiro, P. (2006). Rights of the Child: Report of the Independent Expert for the United Nations Study on Violence Against Children. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. Str. 11, 13-14, 17.</ref> == Uzroci i faktori == === Objašnjenje === Objasniti seksualno nasilje je komplikovan problem zbog višestrukih oblika i situacija u kojem se nasilje događa. Postoje znatna preklapanja između oblika seksualnog nasilja i nasilja intimnih partnera. Postoje faktori koji povećavaju rizik da pojedinac prisiljava drugu osobu na seksualni odnos, te faktori unutar društvenog okruženja, uključujući društvo, vršnjake i porodicu.<ref>Chitiki, Elizabeth (2018). ''Participation in the anti-sexual violence silent protest: a sexual citizenship perspective''. Univerzitet Rhodes</ref> Istraživanja pretpostavljaju da različiti faktori imaju dodatni učinak, tako da što je više faktora prisutno, to je veća vjerovatnost seksualnog nasilja. Osim toga, određeni faktor može se razlikovati po važnosti ovisno o životnoj fazi pojedinca. === Faktori rizika === Pojedinačni rizikofaktori uključuju:<ref name="cdc.gov">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/violenceprevention/sexualviolence/riskprotectivefactors.html|title=Risk and Protective Factors{{!}}Sexual Violence{{!}}Violence Prevention{{!}}Injury Center{{!}}CDC|date=5. 2. 2021|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=8. 3. 2021}}</ref> * Korištenje alkohola i droge * Delinkvencija * Manjak empatije * Generalna agresivnost i nasilje * Ranija seksualna inicijacija * Seksualne fantazije * Izloženost eksplicitnom seksualnom sadržaju * Neprijateljstvo prema ženama * Poštovanje tradicionalnih spolnih normi * Hipermaskulinitet * Suicidalnost * Seksualno potčinjenje Sljedeći su faktori rizika u vezi:<ref name="cdc.gov"/> * Porodično okruženje koje karakterišu sukobi i fizičko nasilje * Historija fizičkog, emocionalnog i seksualnog zlostavljanja * Loši odnosi roditelja i djeteta, posebno s očevima * Povezanost sa seksualno agresivnim i delinkventnim vršnjacima * Nasilna i/ili nasilna intimna veza Sljedeći su faktori sredine:<ref name="cdc.gov"/> * Siromaštvo * Nemogućnost zaposlenja * Nedostatak institucionalne podrške * Tolerancija seksualnog nasilja u zajednici * Slabe kazne za seksualne prestupnike Postoje i situacije poput postkatastrofalnog seksualnog oportunizma. Seksualni oportunizam tokom i nakon katastrofalnih događaja uglavnom se ne prijavljuje. Zabilježeni su masovni procentualni skokovi trgovine djevojkama i druge zloupotrebe nakon razornog potresa u Nepalu u aprilu 2015.<ref>{{Cite web|url=https://www.spotlightnepal.com/2017/07/09/nepal-earthquake-and-human-trafficking/|title=Nepal Earthquake and Human Trafficking|date=9. 7. 2017|website=Spotlight Nepal|access-date=8. 3. 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenewhumanitarian.org/feature/2017/04/26/preying-disaster-how-human-trafficking-has-spiked-quake-shattered-nepal|title=Preying on disaster: How human trafficking has spiked in quake-shattered Nepal|date=26. 4. 2017|website=The New Humanitarian|language=en|access-date=8. 3. 2021}}</ref> == Počinioci == Ne postoji jasno definisan tip seksualno nasilnih osoba. Počinioci mogu biti iz različitih sredina, mogu biti osobe koje žrtva poznaje (prijatelji, članovi porodice, intimni partneri, poznanici i nepoznanici).<ref name=":1">{{Cite web|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/42788/924154628X.pdf;jsessionid=2BCBCF4464C8627485AA75408361BA22?sequence=1|title=Guidelines for medico-legal care for victims of sexual violence|language=en|isbn=978-92-4-154628-7|access-date=8. 3. 2021}}</ref> Primarni motiv seksualnog nasilja kod počinioca su moć i kontrola, a ne, kako se široko smatralo, seksualna želja.<ref name=":1" /> Seksualno nasilje je nasilni, agresivni i neprijateljski čin s ciljem degradiranja, dominacije, ponižavanja i kontroliranja žrtve.<ref name=":1" /> Neki od razloga činjenja seksualnog nasilja su liječenje frustracija, osjećaja bespomoćnosti i postizanje seksualnog zadovoljstva.<ref>Groth AN. (2000). The rapist’s view. In: Burgess AW, ed. Violence through a forensic lens. King of Prussia, PA, Nursing Spectrum.</ref> Podaci o seksualno nasilnim muškarcima su donekle ograničeni, te u velikoj mjeri pristrani prema uhićenim silovateljima, osim u SAD-u, gdje su takođe provedena istraživanja o studentima muškog spola. Seksualno nasilje je prisutno u gotovo svim zemljama (iako s razlikama u prevalenciji), u svim socioekonomskim grupama i u svim dobnim uzrastima od djetinjstva nadalje. Podaci o seksualno nasilnim muškarcima pokazuju da većina nasilje vrši na ženama koje već poznaju.<ref>Violence against women: a priority health issue. Geneva, World Health Organization, 1997 (document WHO/FRH/WHD/97.8).</ref><ref>Heise L, Moore K, Toubia N. Sexual coercion and women's reproductive health: a focus on research. New York, NY, Population Council, 1995.</ref> Među faktorima koji povećavaju rizik da muškarac počini silovanje jesu oni koji se tiču stavova i uvjerenja pojedinca, kao i ponašanja i socijalnih uslova. == Posljedice == Seksualno nasilje je ozbiljan javnozdravstveni problem i ima kratkoročne i dugoročne negativne fizičke i psihološke efekte na zdravlje i blagostanje.<ref name=":1" /> Postoje dokazi da žrtve seksualnog nasilja, [[Muškarac|muškarci]] i [[Žena|žene]], mogu iskusiti slične mentalne posljedice, posljedice [[Ponašanje|ponašanja]] i socijalne posljedice.<ref>Patel V, Andrew G. (2001) Gender, sexual abuse and risk behaviours in adolescents: a cross-sectional survey in schools in Goa. National Medical Journal of India, 14(5): str. 263–67.</ref> Vatts, Hossain i Zimmerman (2013.) izvijestili su da je 72,4% žrtava imalo bar jednu [[Ginekologija|ginekološku]] žalbu. 52,2% patilo je od hroničnih bolova u donjem dijelu [[Trbušna šupljina|stomaka]], 27,4% od abnormalnih [[vagina]]lnih [[Krvarenje|krvarenja]], 26,6% od neplodnosti, 25,3% od čireva na genitalijama i 22,5% od oteklina u [[Trbušna šupljina|abdomenu]]. 18,7% učesnika je patilo od teškog psihološkog i hirurškog morbiditeta, uključujući [[alkoholizam]]. 69,4% njih je pokazalo značajne psihološke poremećaje, a 15,8% je pokušalo [[Samoubistvo|suicid]]. 75,6% njih su imali hirurške probleme, dok je na [[HIV]] bilo pozitivno 4,8% ispitanika. U slučajevima seksualnog zlostavljanja djece, [[Dijete|djeca]] mogu pretrpiti poremećaje mentalnog zdravlja koji se mogu javljati i u [[Adolescencija|adolescentnom dobu]], naročito ako je seksualno zlostavljanje uključivalo stvarni [[snošaj]]. Istraživanja na zlostavljanim dječacima pokazala su da otprilike svaki peti nastavlja zlostavljati djecu u kasnijem [[život]]u. Seksualno zlostavljanje djece može dovesti do negativnih obrazaca ponašanja u kasnijem životu, poteškoća u učenju, te nazadovanje ili sporiji razvoj.<ref>Maniglio R. (2009) The Impact of Child Sexual Abuse on Health: A Systematic Review of Reviews. Clinical Psychology Review. 29: str. 647-657</ref> U tabeli ispod dati su neki primjeri mogućih fizičkih i psiholoških posljedica seksualnog nasilja: {| class="wikitable" |+ !Primjeri fatalnih ishoda povezanih sa seksualnim nasiljem ! |- | * [[Samoubistvo]] * [[Ubistvo]] * [[Sindrom stečene imunodeficijencije|SIDA]] | |- |'''Primjeri ostalih ishoda povezanih sa seksualnim nasiljem''' | |- |Fizičke posljedice |Psihološke posljedice |- | * Neželjena trudnoća * Neplodnost * Seksualna disfunkcija * Hronična bol u karlici * Seksualno prenosive infektivne bolesti * Gojaznost ili anoreksija * Infekcije urinarnog trakta * Gastrointestinalni poremećaji * Ginekološke komplikacije pri rađanju * Migrene i česte glavobolje * Umor * Mučnina | * Sindrom traume silovanja * Posttraumatski stresni poremećaj * Društvene fobije * Šok * Strah * Zbunjenost * Osjećaj krivice * Depresija * Poremećaji ishrane |} == Reference == <references />{{Seksualnost čovjeka}} [[Kategorija:Seksualni zločini]] [[Kategorija:Nasilje nad ženama]] [[Kategorija:Seksualno nasilje| ]] [[Kategorija:Kriminologija]] [[Kategorija:Nasilje nad muškarcima]] hgmp6bm0xqywc9rwzl0bkxxmsq2vm8b Rak prostate 0 475099 3848528 3835372 2026-05-22T10:09:30Z Panasko 146730 [[Kategorija:Muško zdravlje]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848528 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bolest | ime = Rak prostate<br>(Kancer prostate)<br> (Karcinom prostate) | slika = Diagram showing the position of the prostate and rectum CRUK 358.svg | opis_slike = Položaj prostate | ICD10 = {{ICD10|C|61||c|60}} | ICD9 = {{ICD9|185}} | ICDO = | OMIM = 176807 | DiseasesDB = 10780 | MedlinePlus = 000380 | eMedicineSubj = radio | eMedicineTopic = 574 | MeshID = D011471 *Oblast: [[Onkologija]], [[urologija]] *Simptomi: Nikakvi, poteškoće u [[mokrenje|mokrenju]], krv u urinu, [[bol]] u [[karlica|karlici]] i leđima ili prilikom mokrenja *Pojava: Dob > 50 *Rizici: Starije godine, porodična istorija, rasa *Dijagnoza: [[biopsija tkiva]], [[medicinsko snimanje]] *Diferencijalna: [[Benigna hiperplazija prostate]] *Liječenje: Aktivni nadzor, operacija, [[radioterapija]], [[hormonska terapija]], [[hemoterapija]] *Prognoza: 5-godišnja stopa preživljavanja 99% (SAD) *Frekvencija: 1,2 miliona novih slučajeva (2018) *Smrtnost: 359 000 (2018) < }} '''Rak prostate''' odnosi se na [[kancer]] [[prostata|prostate]]. Prostata je [[žlijezda]] u [[muški reproduktivni sistem|muškom reproduktivnom sistemu]], koja okružuje [[mokraćovod]] neposredno ispod [[mokraćni mjehur|mokraćnog mjehura]].<ref>{{cite web|title=Prostate Cancer|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/types/prostate|website=National Cancer Institute|access-date=12. 10. 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012175220/http://www.cancer.gov/cancertopics/types/prostate|archive-date=12. 10. 2014|date=januar 1980}}</ref> Većina karcinoma prostate je spororasteća.<ref name=WCR2014>{{cite book|title=World Cancer Report |url=https://archive.org/details/worldcancerrepor0000unse_p0u5 |date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-9283204299|chapter=Chapter 5.11}}</ref> Ćelije raka mogu sew [[Metastaza|proširiti]] i na druga područja tijela, posebno na [[kosti]] i [[limfni čvor|limfne čvorove]].<ref>{{cite book| vauthors = Ruddon RW |title=Cancer biology|date=2007|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0195175431|pages=223|edition=4th|url=https://books.google.com/books?id=PymZ1ORk0TcC&pg=PA223|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915231411/https://books.google.com/books?id=PymZ1ORk0TcC&pg=PA223|archive-date=15. 9. 2015}}</ref> U početku može biti bez simptoma. U kasnijim fazama simptomi uključuju bol ili poteškoće [[mokrenje|mokrenja]], [[hematurija|krv u mokraći]] ili [[bolovi u karlici|bolove u karlici]] ili leđim.<ref name="NCI2013TxPt">{{cite web|title=Prostate Cancer Treatment (PDQ) – Patient Version|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/prostate/Patient/page1/AllPages|publisher=National Cancer Institute|access-date=1. 7. 2014|date=8. 4. 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705121244/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/prostate/Patient/page1/AllPages|archive-date=5. 7. 2014}}</ref> [[Benigna hiperplazija prostate]] može proizvesti slične simptome. Ostali kasni simptomi uključuju umor zbog [[anemija|niskog nivoa crvenih krvnih zrnaca]]. ==Faktori rizika i dijagnoza== Faktori i koji povećavaju rizik od raka prostate uključuju stariju dob, porodičnu historiju i [[rasa€rasnu pripadnost]]. Oko 99% slučajeva javlja se nakon 50. godine života. [[Rođak prvog stepena]] s bolešću povećava rizik dvostruko do trostruko. Ostali faktori uključuju [[hrana|ishrabu]] s puno [[prerađeno meso|prerađenog]] i [[crveno meso|crvenog mesa]], dok je neuvjerljiv rizik od visokog unosa [[mlijeko|mliječnih proizvoda]].<ref>{{cite journal | vauthors = Koh KA, Sesso HD, Paffenbarger RS, Lee IM | title = Dairy products, calcium and prostate cancer risk | journal = British Journal of Cancer | volume = 95 | issue = 11 | pages = 1582–5 | date = decembar 2006 | pmid = 17106437 | pmc = 2360740 | doi = 10.1038/sj.bjc.6603475 }}</ref> Pronađena je povezanost sa [[gonoreja|gonorejom]], iako nije utvrđen razlog za ovu vezu.<ref name="CainiGandini2014">{{cite journal | vauthors = Caini S, Gandini S, Dudas M, Bremer V, Severi E, Gherasim A | title = Sexually transmitted infections and prostate cancer risk: a systematic review and meta-analysis | journal = Cancer Epidemiology | volume = 38 | issue = 4 | pages = 329–38 | date = august 2014 | pmid = 24986642 | doi = 10.1016/j.canep.2014.06.002 }}</ref> Povećani rizik povezan je s [[BRCA mutacija|mutacijama ''BRCA'']].<ref>{{cite journal | vauthors = Lee MV, Katabathina VS, Bowerson ML, Mityul MI, Shetty AS, Elsayes KM, Balachandran A, Bhosale PR, McCullough AE, Menias CO | display-authors = 6 | title = BRCA-associated Cancers: Role of Imaging in Screening, Diagnosis, and Management | journal = Radiographics | volume = 37 | issue = 4 | pages = 1005–1023 | date = 2016 | pmid = 28548905 | doi = 10.1148/rg.2017160144 | doi-access = free }}</ref> Dijagnoza se postavlja pomoću [[biopsija|biopsije]]. [[Medicinsko snimanje]] može procijeniti da li je prisutna [[metastaza]]. ==Pregled i prevencija == [[Skrining karcinoma prostate]], uključujući [[testiranje specifičnog antigena prostate]] (PSA), povećava otkrivanje raka, ali kontroverzno je to da li poboljšava ishode.<ref name=WCR2014/><ref name=NCI2018TxPro>{{cite web|title=Prostate Cancer Treatment|url=https://www.cancer.gov/types/prostate/hp/prostate-treatment-pdq#section/all|website=National Cancer Institute|access-date=1. 3. 2018|language=en|date=6. 2. 2018|quote=Controversy exists regarding the value of screening... reported no clear evidence that screening for prostate cancer decreases the risk of death from prostate cancer}}</ref><ref name=NHS2015Screen>{{cite web|title=PSA testing|url=https://www.nhs.uk/conditions/prostate-cancer/psa-testing/|website=nhs.uk|access-date=5. 3. 2018|date=3. 1. 2015}}</ref> Informirano donošenje odluka preporučuje se osobama od 55 do 69 godina.<ref name=USPSTF2018>{{cite web |title=Final Recommendation Statement: Prostate Cancer: Screening |publisher= US Preventive Services Task Force (USPSTF) |url=https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/Page/Document/RecommendationStatementFinal/prostate-cancer-screening1 |website=www.uspreventiveservicestaskforce.org |access-date=30. 8. 2018 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Grossman DC, Curry SJ, Owens DK, Bibbins-Domingo K, Caughey AB, Davidson KW, Doubeni CA, Ebell M, Epling JW, Kemper AR, Krist AH, Kubik M, Landefeld CS, Mangione CM, Silverstein M, Simon MA, Siu AL, Tseng CW | display-authors = 6 | title = Screening for Prostate Cancer: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 18 | pages = 1901–1913 | date = maj 2018 | pmid = 29801017 | doi = 10.1001/jama.2018.3710 | doi-access = free }}</ref> Ako se provodi, testiranje je prikladnije za one sa dužim životnim vijekom.<ref>{{cite journal | vauthors = Cabarkapa S, Perera M, McGrath S, Lawrentschuk N | title = Prostate cancer screening with prostate-specific antigen: A guide to the guidelines | journal = Prostate International | volume = 4 | issue = 4 | pages = 125–129 | date = decembar 2016 | pmid = 27995110 | pmc = 5153437 | doi = 10.1016/j.prnil.2016.09.002 }}</ref> Iako se čini da [[inhibitori 5α-reduktaza]] smanjuju rizik od raka niskog stepena, oni ne utiču na rizik od visokog stepena raka i ne preporučuju se za prevenciju. [[Vitamin]]i ili dodatni mineral]] čini se da ne utječu na rizik.<ref name=Strat2011>{{cite journal | vauthors = Stratton J, Godwin M | title = The effect of supplemental vitamins and minerals on the development of prostate cancer: a systematic review and meta-analysis | journal = Family Practice | volume = 28 | issue = 3 | pages = 243–52 | date = juni 2011 | pmid = 21273283 | doi = 10.1093/fampra/cmq115 | doi-access = free }}</ref> ==Liječenje i prognoza== Mnogi slučajevi se rješavaju pomoću [[Aktivni nadzor raka prostate|aktivnog nadzora]] ili budnog iščekivanja. Ostali tretmani mogu uključivati kombinaciju [[radikalna prostatektomija|operacija]], [[terapija zračenjem]], [[hormonska terapija hormonske terapije]] ili [[hemoterapija|hemoterapije]]. Tumori ograničeni na prostatu mogu biti izlječivi.<ref name=NCI2014TxPro>{{cite web|title=Prostate Cancer Treatment (PDQ) – Health Professional Version|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/prostate/HealthProfessional/page1/AllPages|publisher=National Cancer Institute|access-date=1. 7. 2014|date=11. 4. 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705121331/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/prostate/HealthProfessional/page1/AllPages|archive-date=5. 7. 2014}}</ref> [[Lijekovi protiv bolova]], [[bisfosfonat]] i [[ciljana terapija]],<ref name="Luszczak 2020 7">{{cite journal | vauthors = Luszczak S, Kumar C, Sathyadevan VK, Simpson BS, Gately KA, Whitaker HC, Heavey S | title = PIM kinase inhibition: co-targeted therapeutic approaches in prostate cancer | journal = Signal Transduction and Targeted Therapy | volume = 5 | pages = 7 | date = 2020 | issue = 1 | pmid = 32296034 | pmc = 6992635 | doi = 10.1038/s41392-020-0109-y }}</ref> između ostalih, mogu biti korisni.<ref name=NCI2013TxPt/> Outcomes depend on age, health status and how aggressive and extensive the cancer is.<ref name=NCI2013TxPt/> Većina muškaraca s rakom prostate ne umire od njega. [[Petogodišnja stopa preživljavanja]] u [[Sjedinjene Države|sjedin jenim državama]] je 98%.<ref name=SEER2014>{{cite web|title=SEER Stat Fact Sheets: Prostate Cancer|url=http://seer.cancer.gov/statfacts/html/prost.html|website=NCI|access-date=18. 6. 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706142501/http://seer.cancer.gov/statfacts/html/prost.html|archive-date=6. 7. 2014}}</ref> Globalno, to je drugi najčešći rak. Peti je vodeći uzrok smrti zbog raka kod muškaraca.<ref name=WCR2014Epi>{{cite book|title=World Cancer Report |url=https://archive.org/details/worldcancerrepor0000unse_p0u5 |date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-9283204299|chapter=Chapter 1.1}}</ref> I U 2018. godini dijagnosticirano je 1,2 miliona i prouzrokovano je 359.000 smrtnih slučajeva.<ref name=Bray2018>{{cite journal | vauthors = Bray F, Ferlay J, Soerjomataram I, Siegel RL, Torre LA, Jemal A | title = Global cancer statistics 2018: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries | journal = CA: A Cancer Journal for Clinicians | volume = 68 | issue = 6 | pages = 394–424 | date = novembar 2018 | pmid = 30207593 | doi = 10.3322/caac.21492 | url = https://semanticscholar.org/paper/83ab5cf89399bca5449f4a7baf1b1b3c2e1178c7 | doi-access = free }}</ref> To je bio najčešći rak kod muškaraca u 84 zemlje, koji se češće javlja u [[razvijeni svijet|razvijenom svijetu]]. Stope se povećavaju u [[zemlje u razvoju|zemljama u razvoju]] .<ref name=Baade2009>{{cite journal | vauthors = Baade PD, Youlden DR, Krnjacki LJ | title = International epidemiology of prostate cancer: geographical distribution and secular trends | journal = Molecular Nutrition & Food Research | volume = 53 | issue = 2 | pages = 171–84 | date = februar 2009 | pmid = 19101947 | doi = 10.1002/mnfr.200700511 }}</ref> Otkriveno je značajno povećanje 1980-ih i 1990-ih u mnogim područjima, zbog pojačanog testiranja na PSA.<ref name = WCR2014 /> Jedna studija prijavila je rak prostate kod 30% do 70% ruskih i japanskih muškaraca starijih od 60 godina koji su umrli od nepovezanih uzroka. ==Znaci i simmptomi== [[slika:Diagram showing prostate cancer pressing on the urethra CRUK 182.svg|thumb|right| Dijagram karcinoma prostate koji pritišće mokraćovod, što može izazvati simptome]] [[slika:Prostate Cancer.png|thumb|Kancer prostate]] Rani rak prostate obično nema jasne simptome. Kad se pojave, često su slične onima kod [[benigna hiperplazija prostate|benigme hiperplazijeprostate]]. Uključuju često mokrenje, [[nokturija|nokturiju]] (pojačano mokrenje noću), poteškoće s pokretanjem i održavanjem mirnog toka urina, [[hematurija|hematuriju]] (krv u mokraći), [[disurija|disuriju]] (bolno mokrenje) kao I umor zbog anemije i bolova u kostima.<ref>Leslie SW, Soon-Sutton TL, Sajjad H, Siref LE. Prostate Cancer. 2020 Oct 28. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; {{PMID|29261872}}.</ref> Jedna studija našla je da oko trećina dijagnosticiranih slučajava imala jedan ili više takvih simtoma. Kancer prostate povezan je s disfunkcijom mokraće dok prostata okružuje njen [[mokraćovod]]. Promjene unutar žlijezde izravno utiču na funkciju mokrenja. Budući da ''[[vas deferens]]'' taloži sjemensku tekućinu u prostatni mokraćovod, a izlučevine iz prostate uključuju se u sadržaj sjemena, rak prostate također može uzrokovati probleme sa seksualnom funkcijom i performansama, poput poteškoća u postizanju [[erekcija|erekcije]] ili je bolna [[ejakulacija]].<ref name=prostateCApresentation>{{cite journal | vauthors = Miller DC, Hafez KS, Stewart A, Montie JE, Wei JT | title = Prostate carcinoma presentation, diagnosis, and staging: an update form the National Cancer Data Base | journal = Cancer | volume = 98 | issue = 6 | pages = 1169–78 | date = septembar 2003 | pmid = 12973840 | doi = 10.1002/cncr.11635 | url = https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/34379/1/11635_ftp.pdf | hdl = 2027.42/34379 }}</ref> [[metastaza|Metastatski]] rak prostate može izazvati dodatne simptome. Najčešći simptom je [[bol u kostima]], često u [[kičmeni pršljen|kičmenim pršljenovima]] (kostima kičme), [[karlica|karlici]] ili [[rebra|rebrima]]. Širenje karcinoma u druge kosti poput [[femur]]a obično se odnosi na dio kosti koji je bliži [[prostate|prostati]]. Rak prostate u [[kičma|kičmi]] može stisnuti [[kičmena moždina|kičmenu moždinu]], uzrokujući trnce, slabost nogu i [[urinarna inkontinencija|urinarnu]] i [[fekalna inkontinencija|fekalnu inkontingenciju]].<ref>{{cite journal | vauthors = van der Cruijsen-Koeter IW, Vis AN, Roobol MJ, Wildhagen MF, de Koning HJ, van der Kwast TH, Schröder FH | title = Comparison of screen detected and clinically diagnosed prostate cancer in the European randomized study of screening for prostate cancer, section rotterdam | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-urology_2005-07_174_1/page/121 | journal = The Journal of Urology | volume = 174 | issue = 1 | pages = 121–5 | date = juli 2005 | pmid = 15947595 | doi = 10.1097/01.ju.0000162061.40533.0f }}</ref> == Faktori rizika == Primarni [[faktori rizika]] su [[pretilost]],<ref name="pmid12711737">{{cite journal | vauthors = Calle EE, Rodriguez C, Walker-Thurmond K, Thun MJ | title = Overweight, obesity, and mortality from cancer in a prospectively studied cohort of U.S. adults | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 348 | issue = 17 | pages = 1625–38 | date = april 2003 | pmid = 12711737 | doi = 10.1056/NEJMoa021423 | url = https://semanticscholar.org/paper/05f13ed6e3c90c9c28b4086ced4755bdff28a727 }}</ref> starost i porodična historija. Utvrđeno je da gojazni muškarci imaju 34% veću smrtnost od raka prostate od onih s normalnom težinom.<ref name="pmid12711737" /> Rak prostate je neuobičajen kod muškaraca mlađih od 45 godina, ali postaje sve češći s godinama. Prosječna dob u vrijeme postavljanja dijagnoze je 70 godina.<ref>{{cite journal | vauthors = Hankey BF, Feuer EJ, Clegg LX, Hayes RB, Legler JM, Prorok PC, Ries LA, Merrill RM, Kaplan RS | display-authors = 6 | title = Cancer surveillance series: interpreting trends in prostate cancer--part I: Evidence of the effects of screening in recent prostate cancer incidence, mortality, and survival rates | journal = Journal of the National Cancer Institute | volume = 91 | issue = 12 | pages = 1017–24 | date = juni 1999 | pmid = 10379964 | doi = 10.1093/jnci/91.12.1017 | doi-access = free }}</ref> Obdukcijske studije kineskih, njemačkih, izraelskih, jamajčanskih, švedskih i ugandskih muškaraca koji su umrli od drugih uzroka pronašli su rak prostate kod 30% muškaraca u 50-im i kod 80% muškaraca u 70-im.<ref>{{cite journal | vauthors = Breslow N, Chan CW, Dhom G, Drury RA, Franks LM, Gellei B, Lee YS, Lundberg S, Sparke B, Sternby NH, Tulinius H | display-authors = 6 | title = Latent carcinoma of prostate at autopsy in seven areas. The International Agency for Research on Cancer, Lyons, France | journal = International Journal of Cancer | volume = 20 | issue = 5 | pages = 680–8 | date = novembar 1977 | pmid = 924691 | doi = 10.1002/ijc.2910200506 }}</ref><ref name="pmid25821151">{{cite journal | vauthors = Bell KJ, Del Mar C, Wright G, Dickinson J, Glasziou P | title = Prevalence of incidental prostate cancer: A systematic review of autopsy studies | journal = International Journal of Cancer | volume = 137 | issue = 7 | pages = 1749–57 | date = oktobar 2015 | pmid = 25821151 | pmc = 4682465 | doi = 10.1002/ijc.29538 }}</ref><ref name="pmid25557753">{{cite journal | vauthors = Jahn JL, Giovannucci EL, Stampfer MJ | title = The high prevalence of undiagnosed prostate cancer at autopsy: implications for epidemiology and treatment of prostate cancer in the Prostate-specific Antigen-era | journal = International Journal of Cancer | volume = 137 | issue = 12 | pages = 2795–802 | date = decembar 2015 | pmid = 25557753 | pmc = 4485977 | doi = 10.1002/ijc.29408 }}</ref> Muškarci s povišenim krvnim pritiskom vjerovatnije će razviti rak prostate.<ref name="pmid19949849">{{cite journal | vauthors = Martin RM, Vatten L, Gunnell D, Romundstad P | title = Blood pressure and risk of prostate cancer: Cohort Norway (CONOR) | journal = Cancer Causes & Control | volume = 21 | issue = 3 | pages = 463–72 | date = mart 2010 | pmid = 19949849 | doi = 10.1007/s10552-009-9477-x }}</ref> Mali porast rizika povezan je s nedostatkom vježbe .<ref>{{cite journal | vauthors = Friedenreich CM, Neilson HK, Lynch BM | title = State of the epidemiological evidence on physical activity and cancer prevention | journal = European Journal of Cancer | volume = 46 | issue = 14 | pages = 2593–604 | date = septembar 2010 | pmid = 20843488 | doi = 10.1016/j.ejca.2010.07.028 }}</ref> Povišeni nivoi [[testosteron]]a u krvi<ref name="pmid8757191">{{cite journal | vauthors = Gann PH, Hennekens CH, Ma J, Longcope C, Stampfer MJ | title = Prospective study of sex hormone levels and risk of prostate cancer | journal = Journal of the National Cancer Institute | volume = 88 | issue = 16 | pages = 1118–26 | date = august 1996 | pmid = 8757191 | doi = 10.1093/jnci/88.16.1118 | doi-access = free }}</ref> može povećati rizik. === Genetički=== Genetički faktori mogu uticati na rizik, kao što sugeriraju i veze s rasom, porodicom i specifičnim [[gen]]skim varijantama.<ref>{{cite web |title=Prostate cancer |url=https://ghr.nlm.nih.gov/condition/prostate-cancer#inheritance |website=Genetics Home Reference |access-date=1. 5. 2020 |language=en}}</ref> Muškarci koji imaju rođaka prvog stepena (oca ili brata) s rakom prostate imaju dvostruko veći rizik od razvoja karcinoma prostate, a oni koji imaju dva pogođena rođaka prvog stepena imaju pet puta veći rizik u odnosu na muškarce koji nemaju porodičnu historiju.<ref name="pmid2251225">{{cite journal | vauthors = Steinberg GD, Carter BS, Beaty TH, Childs B, Walsh PC | title = Family history and the risk of prostate cancer | journal = The Prostate | volume = 17 | issue = 4 | pages = 337–47 | year = 1990 | pmid = 2251225 | doi = 10.1002/pros.2990170409}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Zeegers MP, Jellema A, Ostrer H | title = Empiric risk of prostate carcinoma for relatives of patients with prostate carcinoma: a meta-analysis | journal = Cancer | volume = 97 | issue = 8 | pages = 1894–903 | date = april 2003 | pmid = 12673715 | doi = 10.1002/cncr.11262 | doi-access = free }}</ref> Izgleda da je ovaj rizik veći za muškarce s pogođenim bratom nego za one s oštećenim ocem. U Sjedinjenim Državama rak prostate češće pogađa muškarce-crnace nego evropeidne muškarce ili Latinoamerikance, a smrtonosniji je i kod afroameričkih muškaraca.<ref name="pmid9805030">{{cite journal | vauthors = Gallagher RP, Fleshner N | title = Prostate cancer: 3. Individual risk factors | journal = CMAJ | volume = 159 | issue = 7 | pages = 807–13 | date = oktobar 1998 | pmid = 9805030 | pmc = 1232741 | url = http://www.cmaj.ca/cgi/reprint/159/7/807.pdf | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20091229022504/http://www.cmaj.ca/cgi/reprint/159/7/807.pdf | archive-date = 29. 12. 2009 }}</ref><ref name="pmid11238701">{{cite journal | vauthors = Hoffman RM, Gilliland FD, Eley JW, Harlan LC, Stephenson RA, Stanford JL, Albertson PC, Hamilton AS, Hunt WC, Potosky AL | display-authors = 6 | title = Racial and ethnic differences in advanced-stage prostate cancer: the Prostate Cancer Outcomes Study | journal = Journal of the National Cancer Institute | volume = 93 | issue = 5 | pages = 388–95 | date = mart 2001 | pmid = 11238701 | doi = 10.1093/jnci/93.5.388 | doi-access = free }}</ref> Suprotno tome, stope incidencije i smrtnosti za hispanoamerikance su za trećinu niže nego za nešpanske bijelce. [[blizanački metod|studije blizanaca]] u [[Skandinavija|Skandinaviji]] sugeriraju da se 40% rizika od raka prostate može objasniti [[heritabilnost|naslijeđeni faktorima]].<ref name="pmid10891514">{{cite journal | vauthors = Lichtenstein P, Holm NV, Verkasalo PK, Iliadou A, Kaprio J, Koskenvuo M, Pukkala E, Skytthe A, Hemminki K | display-authors = 6 | title = Environmental and heritable factors in the causation of cancer--analyses of cohorts of twins from Sweden, Denmark, and Finland | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2000-07-13_343_2/page/78 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 343 | issue = 2 | pages = 78–85 | date = juli 2000 | pmid = 10891514 | doi = 10.1056/NEJM200007133430201 }}</ref> Mnogi geni su uključeni u rak prostate. Mutacije u ''[[BRCA1]]'' i ''[[BRCA2]]''implicirani su i kao važni faktori rizika za [[rak jajnika]] i [[rak dojke]] kod žena.<ref name="pmid9145676">{{cite journal | vauthors = Struewing JP, Hartge P, Wacholder S, Baker SM, Berlin M, McAdams M, Timmerman MM, Brody LC, Tucker MA | display-authors = 6 | title = The risk of cancer associated with specific mutations of BRCA1 and BRCA2 among Ashkenazi Jews | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1997-05-15_336_20/page/n43 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 336 | issue = 20 | pages = 1401–8 | date = maj 1997 | pmid = 9145676 | doi = 10.1056/NEJM199705153362001 }}</ref> Ostali povezani geni uključuju [[RNASEL|nasledni gen za rak prostate 1]] (''HPC1''), [[androgeni receptor]] i [[receptor vitamina D]].<ref name = "pmid9805030" /> [[TMPRSS2]] - [[porodica ETS transkripcionih faktora|porodicu ETS gena]] [[fuzijski gen|fuzijjski]], tačnije TMPRSS2 - [[ERG (gen)|ERG]] ili TMPRSS2 - [[ETV1]]/4 pospješuje rast ćelija karcinoma.<ref name="pmid19945666">{{cite journal | vauthors = Beuzeboc P, Soulié M, Richaud P, Salomon L, Staerman F, Peyromaure M, Mongiat-Artus P, Cornud F, Paparel P, Davin JL, Molinié V | display-authors = 6 | title = [Fusion genes and prostate cancer. From discovery to prognosis and therapeutic perspectives] | language = fr | journal = Progres en Urologie | volume = 19 | issue = 11 | pages = 819–24 | date = decembar 2009 | pmid = 19945666 | doi = 10.1016/j.purol.2009.06.002 }}</ref> Te fuzije mogu nastati složenim lancima preslagivanja zvanim [[kromopleksija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Baca SC, Prandi D, Lawrence MS, Mosquera JM, Romanel A, Drier Y, Park K, Kitabayashi N, MacDonald TY, Ghandi M, Van Allen E, Kryukov GV, Sboner A, Theurillat JP, Soong TD, Nickerson E, Auclair D, Tewari A, Beltran H, Onofrio RC, Boysen G, Guiducci C, Barbieri CE, Cibulskis K, Sivachenko A, Carter SL, Saksena G, Voet D, Ramos AH, Winckler W, Cipicchio M, Ardlie K, Kantoff PW, Berger MF, Gabriel SB, Golub TR, Meyerson M, Lander ES, Elemento O, Getz G, Demichelis F, Rubin MA, Garraway LA | display-authors = 6 | title = Punctuated evolution of prostate cancer genomes | journal = Cell | volume = 153 | issue = 3 | pages = 666–77 | date = april 2013 | pmid = 23622249 | pmc = 3690918 | doi = 10.1016/j.cell.2013.03.021 }}</ref> Dvije velike studije povezanosti širom genoma povezale su [[SNP|jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP) s rakom prostate u 2008.<ref>{{cite journal | vauthors = Eeles RA, Kote-Jarai Z, Giles GG, Olama AA, Guy M, Jugurnauth SK, Mulholland S, Leongamornlert DA, Edwards SM, Morrison J, Field HI, Southey MC, Severi G, Donovan JL, Hamdy FC, Dearnaley DP, Muir KR, Smith C, Bagnato M, Ardern-Jones AT, Hall AL, O'Brien LT, Gehr-Swain BN, Wilkinson RA, Cox A, Lewis S, Brown PM, Jhavar SG, Tymrakiewicz M, Lophatananon A, Bryant SL, Horwich A, Huddart RA, Khoo VS, Parker CC, Woodhouse CJ, Thompson A, Christmas T, Ogden C, Fisher C, Jamieson C, Cooper CS, English DR, Hopper JL, Neal DE, Easton DF | display-authors = 6 | title = Multiple newly identified loci associated with prostate cancer susceptibility | journal = Nature Genetics | volume = 40 | issue = 3 | pages = 316–21 | date = mart 2008 | pmid = 18264097 | doi = 10.1038/ng.90 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas G, Jacobs KB, Yeager M, Kraft P, Wacholder S, Orr N, Yu K, Chatterjee N, Welch R, Hutchinson A, Crenshaw A, Cancel-Tassin G, Staats BJ, Wang Z, Gonzalez-Bosquet J, Fang J, Deng X, Berndt SI, Calle EE, Feigelson HS, Thun MJ, Rodriguez C, Albanes D, Virtamo J, Weinstein S, Schumacher FR, Giovannucci E, Willett WC, Cussenot O, Valeri A, Andriole GL, Crawford ED, Tucker M, Gerhard DS, Fraumeni JF, Hoover R, Hayes RB, Hunter DJ, Chanock SJ | display-authors = 6 | title = Multiple loci identified in a genome-wide association study of prostate cancer | journal = Nature Genetics | volume = 40 | issue = 3 | pages = 310–5 | date = mart 2008 | pmid = 18264096 | doi = 10.1038/ng.91 |doi-access=free }}</ref> Ove studije su identificirale nekoliko relevantnih SNP-a. Naprimjer, prijavljeno je da su osobe s parom alela TT na SNP rs10993994, sa 1,6 puta većem rizikom od osoba s parom alela CC. Ovaj SNP objašnjava dio povećanog rizika s kojim se suočavaju Afroamerikanci. Alel C je mnogo zastupljeniji u ovom drugom; ovaj SNP se nalazi u promotorskom području gena ''MSMB '', što utiče na količinu proteina [[MSMB]], sintetiziranog i izlučenog epitelnim ćelijama prostate.<ref>{{cite journal | vauthors = Whitaker HC, Kote-Jarai Z, Ross-Adams H, Warren AY, Burge J, George A, Bancroft E, Jhavar S, Leongamornlert D, Tymrakiewicz M, Saunders E, Page E, Mitra A, Mitchell G, Lindeman GJ, Evans DG, Blanco I, Mercer C, Rubinstein WS, Clowes V, Douglas F, Hodgson S, Walker L, Donaldson A, Izatt L, Dorkins H, Male A, Tucker K, Stapleton A, Lam J, Kirk J, Lilja H, Easton D, Cooper C, Eeles R, Neal DE | display-authors = 6 | title = The rs10993994 risk allele for prostate cancer results in clinically relevant changes in microseminoprotein-beta expression in tissue and urine | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 10 | pages = e13363 | date = oktobar 2010 | pmid = 20967219 | pmc = 2954177 | doi = 10.1371/journal.pone.0013363 | veditors = Vickers A | bibcode = 2010PLoSO...513363W }}</ref> Iako je sprovedeno manje studija koje procjenjuju rizik od dijagnoze agresivnog karcinoma prostate, [[Studija povezanosti širom genoma|Studija povezanosti genoma (GWAS)]], od 12.518 slučajeva karcinoma prostate identificirala je dva lokusa povezana s visokim [[Gleason sistem ocjenjivanja|Gleasonovim zbirom bodova]], [[jednonukleotidni polimorfizam|SNP]]-a rs78943174, najbližeg genu [[NAALADL2]] i SNP rs35148638, najbliži [[RAS p21 proteinski aktivator 1|RASA1]].<ref>{{cite journal | vauthors = Berndt SI, Wang Z, Yeager M, Alavanja MC, Albanes D, Amundadottir L, Andriole G, Beane Freeman L, Campa D, Cancel-Tassin G, Canzian F, Cornu JN, Cussenot O, Diver WR, Gapstur SM, Grönberg H, Haiman CA, Henderson B, Hutchinson A, Hunter DJ, Key TJ, Kolb S, Koutros S, Kraft P, Le Marchand L, Lindström S, Machiela MJ, Ostrander EA, Riboli E, Schumacher F, Siddiq A, Stanford JL, Stevens VL, Travis RC, Tsilidis KK, Virtamo J, Weinstein S, Wilkund F, Xu J, Lilly Zheng S, Yu K, Wheeler W, Zhang H, Sampson J, Black A, Jacobs K, Hoover RN, Tucker M, Chanock SJ | display-authors = 6 | title = Two susceptibility loci identified for prostate cancer aggressiveness | journal = Nature Communications | volume = 6 | pages = 6889 | date = maj 2015 | pmid = 25939597 | pmc = 4422072 | doi = 10.1038/ncomms7889 | bibcode = 2015NatCo...6.6889. }}</ref> === Prehrambeni === Utvrđeno je da konzumacija voća i povrća ima male preventivne koristi.<ref>{{cite journal | vauthors = Venkateswaran V, Klotz LH | title = Diet and prostate cancer: mechanisms of action and implications for chemoprevention | journal = Nature Reviews. Urology | volume = 7 | issue = 8 | pages = 442–53 | date = august 2010 | pmid = 20647991 | doi = 10.1038/nrurol.2010.102 }}</ref> Neke studije izvijestile su da je konzumacija mesa povezana sa povećanim rizikom.<ref>{{cite web|title=Chemicals in Meat Cooked at High Temperatures and Cancer Risk|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Risk/cooked-meats|work=National Cancer Institute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111106080003/http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Risk/cooked-meats|archive-date=6. 11. 2011|date=2. 4. 2018}}</ref> Konzumacija mlijeka može biti povezana sa rakom prostate.<ref>{{Cite web|title=Milk and Health|url=http://www.acc.org/latest-in-cardiology/ten-points-to-remember/2020/02/13/14/56/milk-and-health|access-date=21. 2. 2021|website=American College of Cardiology}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Willett WC, Ludwig DS | title = Milk and Health | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 382 | issue = 7 | pages = 644–654 | date = februar 2020 | pmid = 32053300 | doi = 10.1056/NEJMra1903547 | url = https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMra1903547 }}</ref> Sistematski pregled za 2020. godinu pokazao je da rezultati o konzumaciji mlijeka i raku prostate nisu konačni, ali je navedeno da osobe s većim rizikom mogu smanjiti ili eliminirati mlijeko.<ref>{{cite journal | vauthors = Sargsyan A, Dubasi HB | title = Milk Consumption and Prostate Cancer: A Systematic Review | journal = The World Journal of Men's Health | volume = 38 | date = juli 2020 | pmid = 32777868 | doi = 10.5534/wjmh.200051 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2019. godine nalazi da su dokazi koji povezuju mlijeko sa višim stopama raka prostate bili nedosljedni i neuvjerljivi.<ref>{{cite journal |vauthors=López-Plaza B, Bermejo LM, Santurino C, Cavero-Redondo I, Álvarez-Bueno C, Gómez-Candela C |title=Milk and dairy product consumption and prostate cancer risk and mortality: an overview of systematic reviews and meta-analyses |journal=Adv Nutr |volume=10 |issue=suppl_2 |pages=S212–S223 |date=maj 2019 |pmid=31089741 |pmc=6518142 |doi=10.1093/advances/nmz014}}</ref> Niži nivoi [[vitamin D|vitamina D]] u krvi mogu povećati rizike.<ref>{{cite journal | vauthors = Wigle DT, Turner MC, Gomes J, Parent ME | title = Role of hormonal and other factors in human prostate cancer | journal = Journal of Toxicology and Environmental Health Part B: Critical Reviews | volume = 11 | issue = 3–4 | pages = 242–59 | date = mart 2008 | pmid = 18368555 | doi = 10.1080/10937400701873548 | url = https://zenodo.org/record/1002261 }}</ref> Jedna studija nije našla rizični uticaj [[folna kiselina|folne kiseline]], kao dodtka ishrani.<ref>{{cite journal | vauthors = Qin X, Cui Y, Shen L, Sun N, Zhang Y, Li J, Xu X, Wang B, Xu X, Huo Y, Wang X | display-authors = 6 | title = Folic acid supplementation and cancer risk: a meta-analysis of randomized controlled trials | journal = International Journal of Cancer | volume = 133 | issue = 5 | pages = 1033–41 | date = septembar 2013 | pmid = 23338728 | doi = 10.1002/ijc.28038 }}</ref> === Izloženost lijekovima === Uspostavljene su neke veze između raka prostate i lijekova, medicinskih postupaka i zdravstvenih stanja.<ref name="pmid15998950">{{cite journal | vauthors = Jacobs EJ, Rodriguez C, Mondul AM, Connell CJ, Henley SJ, Calle EE, Thun MJ | title = A large cohort study of aspirin and other nonsteroidal anti-inflammatory drugs and prostate cancer incidence | journal = Journal of the National Cancer Institute | volume = 97 | issue = 13 | pages = 975–80 | date = juli 2005 | pmid = 15998950 | doi = 10.1093/jnci/dji173 | doi-access = free }}</ref> [[Statin]]i mogu također smanjiti rizik.<ref name="pmid16014776">{{cite journal | vauthors = Shannon J, Tewoderos S, Garzotto M, Beer TM, Derenick R, Palma A, Farris PE | title = Statins and prostate cancer risk: a case-control study | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 162 | issue = 4 | pages = 318–25 | date = august 2005 | pmid = 16014776 | doi = 10.1093/aje/kwi203 | doi-access = free }}</ref> === Infekcija === [[Prostatitis]] ([[infekcija]] ili [[upala]]) može povećati rizik. Konkretno, čini se da spolno prenosiva infekcija hlamidijom, [[gonoreja]] ili [[sifilis]] povećava rizik.<ref name="CainiGandini2014"/><ref name="pmid12100928">{{cite journal | vauthors = Dennis LK, Lynch CF, Torner JC | title = Epidemiologic association between prostatitis and prostate cancer | url = https://archive.org/details/sim_urology_2002-07_60_1/page/78 | journal = Urology | volume = 60 | issue = 1 | pages = 78–83 | date = juli 2002 | pmid = 12100928 | doi = 10.1016/S0090-4295(02)01637-0 }}</ref> Predloženo je da [[papiloma virus]] ima potencijalnu ulogu, ali od 2015. godine dokazi nisu bili konačni;<ref name=Heidegger2015>{{cite journal | vauthors = Heidegger I, Borena W, Pichler R | title = The role of human papilloma virus in urological malignancies | journal = Anticancer Research | volume = 35 | issue = 5 | pages = 2513–9 | date = maj 2015 | pmid = 25964524 }}</ref> od 2018. godine raspravljalo se o povećanom riziku.<ref name=Cai2018>{{cite journal | vauthors = Cai T, Di Vico T, Durante J, Tognarelli A, Bartoletti R | title = Human papilloma virus and genitourinary cancers: a narrative review | journal = Minerva Urologica e Nefrologica| volume = 70 | issue = 6 | pages = 579–587 | date = decembar 2018 | pmid = 30160386 | doi = 10.23736/S0393-2249.18.03141-7 }}</ref> === Seks === Iako neki dokazi iz prospektivne kohortne studije ukazuju da česta [[ejakulacija]] može smanjiti rizik od raka prostate,<ref>{{cite journal | vauthors = Rider JR, Wilson KM, Sinnott JA, Kelly RS, Mucci LA, Giovannucci EL | title = Ejaculation Frequency and Risk of Prostate Cancer: Updated Results with an Additional Decade of Follow-up | journal = European Urology | volume = 70 | issue = 6 | pages = 974–982 | date = decembar 2016 | pmid = 27033442 | pmc = 5040619 | doi = 10.1016/j.eururo.2016.03.027 }}</ref> nijedna [[randomizirano kontrolirana studija]] nije prijavila ovu korist.<ref>{{cite journal | vauthors = Aboul-Enein BH, Bernstein J, Ross MW | title = Evidence for Masturbation and Prostate Cancer Risk: Do We Have a Verdict? | journal = Sexual Medicine Reviews | volume = 4 | issue = 3 | pages = 229–234 | date = juli 2016 | pmid = 27871956 | doi = 10.1016/j.sxmr.2016.02.006 }}</ref> Pronađena je povezanost između [[vazektomija|vazektomije]] i raka prostate, ali uzročnost nije utvrđena.<ref name="bccancer.bc.ca">{{cite web|title=A comprehensive cancer control program for BC|url=http://www.bccancer.bc.ca|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060927004808/http://www.bccancer.bc.ca//|archive-date=27. 9. 2006|access-date=9. 8. 2010}}</ref> ==Patofiziologija== [[slika:Prostatelead.jpg|right|thumb]] [[Prostata]] je dio [[reproduktivni sistem|reproduktivnog sistema]] muškog spola, koji pomaže u stvaranju i skladištenju [[sjemenska tečnost|sjemenske tečnosti]]. U odraslih muškaraca tipska prostata duga je oko 3&nbsp;cm i teška oko 20 g.<ref>{{Cite book| vauthors = Aumüller G | title=Prostate Gland and Seminal Vesicles| url = https://archive.org/details/prostateglandsem0000aumu | publisher=Springer-Verlag| location=Berlin-Heidelberg| year=1979}}</ref> Nalazi se u [[karlica|karlici]], ispod [[mokraćna bešika|bešike]], ispred [[rektum]]a. Prostata okružuje dio [[mokraćovod]]a, cijevi koja odvodi [[urin]] iz bešike tokom [[mokrenje|mokrenja]] i spermu tokom [[ejakulacija]].<ref>{{cite book | vauthors = Moore KL, Chubb D | title=Clinically Oriented Anatomy| url = https://archive.org/details/clinicallyorient00moor | url-access = registration | publisher=Lippincott Williams & Wilkins| location=Baltimore, Maryland| year=1999| isbn=978-0-683-06132-1}}</ref> Prostata sadrži mnogo malih [[žlijezda]], koje čine oko 20% tečnosti koja čini [[sjeme]].<ref>{{Cite book|title=''Handbuch der mikroskopischen Anatomie des Menschen.'' Vol. VII Part 2|vauthors=Steive H|publisher=Springer|year=1930|location=Berlin|pages=1–399|chapter=Männliche Genitalorgane}}</ref> Iznad, baza prostate je susjedna izlazu iz bešike. Ispod, vrh prostate se usmjerava u smjeru urogenitalne dijafragme, koja je postavljena anterio-inferiorno. Prostata se može podijeliti u četiri anatomska prostora: periferni, centralni, prijelazni i prednji fibromuskularni [[Stroma (tkivo)|stromu]].<ref>{{cite journal | vauthors = McNeal JE | title = Anatomy of the prostate and morphogenesis of BPH | journal = Progress in Clinical and Biological Research | volume = 145 | pages = 27–53 | date = 1984 | pmid = 6201879 }}</ref> Periferni prostor sadrži stražnji i bočni , kao i donji dio prostate. Središnji prostor sadrži gornji dio prostate, uključujući i najproksimalnije aspekte mokraćvoda i vrata bešike. Prijelazni prostor smješten je neposredno ispred središnjeg i uključuje uretru distalno od njwne središnje žlijezde. Neurovaskularni snopovi idu duž posterolateralne površine prostate i tamo prodiru u njenu kapsulu. Većina žljezdanog tkiva nalazi se u perifernoj i centralnoj zoni (periferna zona: 70-80% žljezdanog tkiva; središnja : 20% ).<ref>{{Cite journal| vauthors = Oh WK, Hurwitz M, D'Amico AV, Richie JP, Kantoff PW |date=2003|title=Biology of Prostate Cancer|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK13217/|journal=Holland-Frei Cancer Medicine|edition=6th |language=en}}</ref> Nešto se nalazi u prijelaznom prostoru (5% žljezdanog tkiva). Stoga se većina karcinoma koji se razvijaju iz žljezdanog tkiva nalaze u perifernom i središnjem prostoru,<ref>{{cite journal | vauthors = Reissigl A, Pointner J, Strasser H, Ennemoser O, Klocker H, Bartsch G | title = Frequency and clinical significance of transition zone cancer in prostate cancer screening | journal = The Prostate | volume = 30 | issue = 2 | pages = 130–5 | date = februar 1997 | pmid = 9051151 | doi = 10.1002/(SICI)1097-0045(19970201)30:2<130::AID-PROS8>3.0.CO;2-S }}</ref> dok se oko 5% nalazi u prijelaznom prostoru. Nijedna se ne nalazi u prednjoj fibromuskularnoj stromi, jer u tom anatomskom prostoru nema žlijezda. Prostatne žlijezde za spravan rad zahtijevaju muški [[hormon]], poznat kao [[androgen]]. Androgeni uključuju [[testosteron]], koji se proizvodi u [[sjemenici]]ma; [[dehidroepiandrosteron]], proizveden u [[nadbubrežna žlijezda|nadbubrežnoj žlijezdi]] i [[dihidrotestosteron]], koji se pretvara iz testosterona u samoj prostati. Androgeni su također odgovorni za [[sekundarne spolne oznake]], kao što su dlake na licu i povećana mišićna masa. Zbog lokacije prostate, bolesti prostate često utiču na mokrenje, ejakulaciju i rijetko [[defekacija|defekaciju]]. U raku prostate, ćelije ovih žlijezda [[Mutacija|mutiraju]] u ćelije raka. [[slika:Diagram showing prostate cancer that has spread to the lymph nodes CRUK 184.svg|thumb|left| Rak prostate koji je metastazirao u limfne čvorove]] [[slika:Diagram showing prostate cancer that has spread to the bones CRUK 183.svg|thumb|left| Rak prostate koji je metastazirao u kosti]] Većina karcinoma prostate klasificira se kao [[adenokarcinom]]i ili karcinom žlijezde, koji započinju kada žljezdane ćelije koje luče sjeme mutiraju u ćelije karcinoma. Regija prostate u kojoj je adenokarcinom najčešći je periferna zona. U početku male nakupine ćelija karcinoma ostaju unutar inače normalnih žlijezda prostate, stanja poznatog kao [[karcinom in situ|karcinom ''in situ'']] ili [[prostatna intraepitelna neoplazija]] (PIN). Iako nijedan dokaz ne utvrđuje da je PIN prekursor raka, usko je povezan s rakom. Vremenom se ove ćelije množe i šire se u okolno tkivo prostate ([[stroma (tkivo)|stroma]]), formirajući [[tumor]]. Na kraju, tumor može narasti dovoljno velik da napadne obližnje organe kao što su [[sjemenski mjehurići]] ili [[rektum]], ili ćelije tumora mogu razviti sposobnost putovanja u [[krvotok]] i [[limfni sistem]]. Rak prostate se smatra zloćudnim] tumorom, jer može napasti druga područja tijela. Ova invazija naziva se [[metastaza]]. Rak prostate najčešće metastazira u [[kosti]]ma i [[limfni čvor|limfnim čvorovima]], a može lokalno napredovati u rektum, bešiku i donji dio mokraćovoda . Smatra se da je put metastaziranja do kostiju ide preko [[vena]], jer se [[prostatski venski pleksus]] koji drenira prostatu i povezuje s kičmenim venama.<ref name="metastasis-route">{{cite web|url=http://www.med-ed.virginia.edu/courses/path/gu/prostate3.cfm |title=Male Genitals – Prostate Neoplasms |access-date=28. 4. 2011 |work=Pathology study images |publisher=University of Virginia School of Medicine |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720193027/http://www.med-ed.virginia.edu/courses/path/gu/prostate3.cfm |archive-date=20. 7. 2011 |quote=There are many connections between the prostatic venous plexus and the vertebral veins. The veins forming the prostatic plexus do not contain valves and it is thought that straining to urinate causes prostatic venous blood to flow in a reverse direction and enter the vertebral veins carrying malignant cells to the vertebral column. |url-status=dead }}</ref> Prostata je organ koji akumulira [[cink]], [[citrat]]. [[Transportni protein]] [[ZIP1]] odgovoran je za transport cinka u ćelije prostate. Jedna od važnih uloga cinka je promjena ćelijskog metabolizma, kako bi se dobio citrat, važna komponenta sjemena. Proces akumulacije cinka, izmjene metabolizma i proizvodnje citrata energetski je neučinkovit, a ćelijama prostate potrebne su ogromne količine energije ([[adenozin trifosfat]]) da bi ispunile ovu finkciju. Ćelije raka prostate općenito su lišene cinka, štedeči energiju ne stvarajući citrat i koriste sačuvanu energiju za rast, razmnožavanje i širenje. Smatra se da odsutnost cinka nastaje prigušivanjem gena koji stvara ZIP1. Naziva se genskim proizvodom supresorskog tumora za gen ''[[SLC39A1]]''. Uzrok [[epigenetika|epigenetičkog]] utišavanja nije poznat. Strategije koje transportiraju cink u transformirane ćelije prostate učinkovito ih uklanjaju kod životinja. Cink inhibira [[NF-κB]] putove, antiproliferativan je i inducira [[apoptoza|apoptozu]] u abnormalnim ćelijama. Nažalost, oralno uzimanje cinka nije učinkovito jer visoke koncentracije cinka u ćelijama prostate nisu moguće bez ZIP1.<ref>{{cite journal | vauthors = Costello LC, Franklin RB | title = The clinical relevance of the metabolism of prostate cancer; zinc and tumor suppression: connecting the dots | journal = Molecular Cancer | volume = 5 | pages = 17 | date = maj 2006 | pmid = 16700911 | pmc = 1481516 | doi = 10.1186/1476-4598-5-17 }}</ref> Gubitak gena za suzbijanje raka, rano u karcinogenezi prostate, lokaliziran je na hromosomskim pozicijama ''8p '', ''10q '', ''13q'' i ''16q ''. [[P53]] mutacije u primarnom raku prostate relativno su niske i češće se viđaju u metastatskim uvjetima; zato su mutacije p53 kasni događaj u patologiji. Ostali geni supresori tumora za koje se smatra da imaju ulogu uključuju ''[[PTEN]]'' i ''[[KAI1]]''. Do 70 posto muškaraca s rakom prostate izgubilo je jednu kopiju gena ''PTEN'' u vrijeme dijagnoze.<ref>{{cite web |url=http://www.mskcc.org/mskcc/html/59384.cfm |title=Scientists Discover Anti-Cancer Mechanism that Arrests Early Prostate Cancer |date=4. 8. 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519155217/http://www.mskcc.org/mskcc/html/59384.cfm |archive-date=19. 5. 2008 }}</ref> Također je primijećena relativna učestalost gubitka [[E-kadherin]]a i [[CD44]]. Gubitak [[protein retinoblastoma|proteina retinoblastoma (RB)]] inducira deregulaciju androgenih receptora u karcinomu rezistentnom na kastraciju, deregulacijom ekspresije "[[E2F1]]''.<ref>{{cite journal | vauthors = Sharma A, Yeow WS, Ertel A, Coleman I, Clegg N, Thangavel C, Morrissey C, Zhang X, Comstock CE, Witkiewicz AK, Gomella L, Knudsen ES, Nelson PS, Knudsen KE | display-authors = 6 | title = The retinoblastoma tumor suppressor controls androgen signaling and human prostate cancer progression | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 120 | issue = 12 | pages = 4478–92 | date = decembar 2010 | pmid = 21099110 | pmc = 2993601 | doi = 10.1172/JCI44239 | doi-access = free }}</ref>'' [[RUNX2]] je [[transkripcijski faktor]] koji sprečava ćelije karcinoma da se podvrgnu apoptozi, čime doprinosi razvoju raka.<ref name="pmid19948822">{{cite journal | vauthors = Leav I, Plescia J, Goel HL, Li J, Jiang Z, Cohen RJ, Languino LR, Altieri DC | display-authors = 6 | title = Cytoprotective mitochondrial chaperone TRAP-1 as a novel molecular target in localized and metastatic prostate cancer | journal = The American Journal of Pathology | volume = 176 | issue = 1 | pages = 393–401 | date = januar 2010 | pmid = 19948822 | pmc = 2797899 | doi = 10.2353/ajpath.2010.090521 }}</ref> [[Put PI3K/AKT|PI3k/Akt signalizirajuća kjaskada]] djeluje sa signalnom kaskadom [[transformirajući faktor rasta beta]] / [[SMAD]], kako bi osigurao preživljavanje ćelija karcinoma i zaštitile se od [[apoptoza|apoptoze]].<ref name="pmid19947572">{{cite journal | vauthors = Zha J, Huang YF | title = [TGF-beta/Smad in prostate cancer: an update] | language = zh | journal = Zhonghua Nan Ke Xue = National Journal of Andrology | volume = 15 | issue = 9 | pages = 840–3 | date = septembar 2009 | pmid = 19947572 }}</ref> [[PIM1|Pim-1]] je pojačano reguliran u karcinomu prostate.<ref name = "Luszczak 2020 7"/> Pretpostavlja se da X-vezani inhibitor apoptoze ([[XIAP]]) podstiče preživljavanje i rast ćelija karcinoma.<ref name="pmid19946707">{{cite journal | vauthors = Watanabe S, Miyata Y, Kanda S, Iwata T, Hayashi T, Kanetake H, Sakai H | title = Expression of X-linked inhibitor of apoptosis protein in human prostate cancer specimens with and without neo-adjuvant hormonal therapy | journal = Journal of Cancer Research and Clinical Oncology | volume = 136 | issue = 5 | pages = 787–93 | date = maj 2010 | pmid = 19946707 | doi = 10.1007/s00432-009-0718-x }}</ref> [[GDF15|Inhibitorni makrofagni citokin-1]] (MIC-1) stimulira signalni put [[fokalna adhezijska kinaza]] (FAK) koji dovodi do rasta i preživljavanja ćelijaa raka.<ref name="pmid19946339">{{cite journal | vauthors = Senapati S, Rachagani S, Chaudhary K, Johansson SL, Singh RK, Batra SK | title = Overexpression of macrophage inhibitory cytokine-1 induces metastasis of human prostate cancer cells through the FAK-RhoA signaling pathway | journal = Oncogene | volume = 29 | issue = 9 | pages = 1293–302 | date = mart 2010 | pmid = 19946339 | pmc = 2896817 | doi = 10.1038/onc.2009.420 }}</ref> [[Androgeni receptor]] pomaže ćelijama raka da prežive.<ref name="pmid19946220">{{cite journal | vauthors = Narizhneva NV, Tararova ND, Ryabokon P, Shyshynova I, Prokvolit A, Komarov PG, Purmal AA, Gudkov AV, Gurova KV | display-authors = 6 | title = Small molecule screening reveals a transcription-independent pro-survival function of androgen receptor in castration-resistant prostate cancer | journal = Cell Cycle | volume = 8 | issue = 24 | pages = 4155–67 | date = decembar 2009 | pmid = 19946220 | pmc = 2896895 | doi = 10.4161/cc.8.24.10316 }}</ref> [[Glutamat karboksipeptidaza II|Prostatski specifični membranski antigen]] (PSMA) podstiče razvoj raka povećavajući razinu folata, pomažući ćelijama raka da prežive i rastu; povećava dostupnost [[folat]]a za upotrebu, hidrolizom glutamiranih folata.<ref name="pmid19830782">{{cite journal | vauthors = Yao V, Berkman CE, Choi JK, O'Keefe DS, Bacich DJ | title = Expression of prostate-specific membrane antigen (PSMA), increases cell folate uptake and proliferation and suggests a novel role for PSMA in the uptake of the non-polyglutamated folate, folic acid | journal = The Prostate | volume = 70 | issue = 3 | pages = 305–16 | date = februar 2010 | pmid = 19830782 | doi = 10.1002/pros.21065 }}</ref> ==Dijagnoza== [[slika:CT of prostate cancer.jpg|thumb|upright=1.4| Ako je već porastao, rak prostate može se prvo otkriti na [[CT-skeniranje|ct-SKENERU]].]] Stav [[Američko društvo za kancer|Američkog društva za kancer]] u pogledu ranog otkrivanja PSA testiranjem je: {{citat|“Istraživanja još nisu dokazala da su potencijalne koristi od testiranja veće od štete od testiranja i liječenja. Američko društvo za borbu protiv raka vjeruje da muškarce ne treba testirati bez poznavanja onoga što znamo i ne znamo o rizicima i mogućim blagodatima testiranja i liječenja. Počevši od 50. godine (45 ako su Afroamerikančevi ili brat ili otac patili od bolesti prije 65. godine) razgovarajte sa svojim ljekarom o prednostima i nedostacima testiranja, kako biste mogli odlučiti je li testiranje pravi izbor za Vas.“<ref>{{cite web |url=http://www.cancer.org/Healthy/FindCancerEarly/CancerScreeningGuidelines/american-cancer-society-guidelines-for-the-early-detection-of-cancer |title=Cancer Screening Guidelines &#124; Detecting Cancer Early |access-date=16. 6. 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613085624/http://www.cancer.org/Healthy/FindCancerEarly/CancerScreeningGuidelines/american-cancer-society-guidelines-for-the-early-detection-of-cancer |archive-date=13. 6. 2011 }} American Cancer Society American Cancer Society Guidelines for the early detection of cancer Cited: September 2011</ref>}} Nekoliko drugih testova može se koristiti za prikupljanje podataka o prostati i mokraćnim putevima. Digitalni [[rektumsk pregled]] može omogućiti otkrivanje abnormalnosti prostate. [[Cistoskopija]] prikazuje mokraćne kanale iz unutrašnjosti mjehura, koristeći tanku, fleksibilnu cijev kamere umetnutu u [[mokraćovod]]. [[Transrektumska ultrasonografija]] stvara sliku prostate pomoću zvučnih talasa iz sonde u [[rektum]]u, ali jedini test koji može u potpunosti potvrditi dijagnozu raka prostate je [[biopsija]], uzimanjem malih komadića prostate za mikroskopski pregled. === Snimanje === [[Ultrazvuk|Medicinski ultrazvuk]] i [[magnetska rezonancija]] (MRI) dvije su glavne metode snimanja koje se koriste za otkrivanje raka prostate. ==== MRI ==== ==== Prostata na magnetskoj rezonanci ==== Na MRI, središnja i prijelazna zona imaju niži T2 signal od periferne zone. Budući da se središnja i prijelazna zona ne mogu međusobno razlikovati, mogu se najbolje opisati kao središnja žlijezda na MRI. Dakle, periferna žlijezda ima veći signal na T2WI od središnje žlijezde. U perifernoj žlijezdi raka prostate pojavljuje se [[lezija]] niskog intenziteta. Međutim, u središnjoj žlijezdi se lezije niskog intenziteta ne mogu razlikovati od njenog niskog intenziteta. Za identificiranje i karakterizaciju lezija središnje žlijezde ključno je ograničenje difuzije. Mogu se koristiti kombinirane difuzijski ponderirane (DW) slike i dinamički MRI, s kontrastom za razlikovanje malignih od benignih lezija prostate. Spojene slike DW i MRI s dinamičkim pojačavanjem kontrasta, mogu vizualizirati područja s malim intenzitetom signala i brzim efektom ispiranja – karakterističnim za karcinome.<ref>Georgiev, A. (2016). Case of prostate cancer with anterior localization - Multiparametric MRI study. Rentgenologiya i Radiologiya, 55(4), 285–87.</ref> [[Limfadenopatija]] najbolje se može vidjeti na postkontrastnom T1WI suzbijenom masnoćom. Na MRI se mogu opisati i druge regije. Prednja fibromuskularna stroma i kapsula prostate uz stražnju i bočnu prostatu imaju nizak T2WI signal, za razliku od svijetlog signala periferne zone. Ekstraprostatsko produženje može se vidjeti uz narušavanje integriteta kapsule. ==== MRI za otkrivanje raka prostate ==== Od 2011. Godine, MRI je korišten za identificiranje ciljeva za biopsiju prostate pomoću fuzijskog MRI-a, samo s ultrazvukom (US) ili MRI-smjernicama. Samo MRI ispravno će identificirati 91% muškaraca s klinički značajnim karcinomom prostate, ali pogrešno će klasificirati 63% muškaraca s rizikom od karcinoma prostate da imaju klinički značajan karcinom prostate.<ref name=":5">{{cite journal | vauthors = Drost FH, Osses DF, Nieboer D, Steyerberg EW, Bangma CH, Roobol MJ, Schoots IG | title = Prostate MRI, with or without MRI-targeted biopsy, and systematic biopsy for detecting prostate cancer | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 4 | pages = CD012663 | date = april 2019 | pmid = 31022301 | pmc = 6483565 | doi = 10.1002/14651858.CD012663.pub2 | collaboration = Cochrane Urology Group }}</ref> MRI-ciljana biopsija ispravno će identificirati 80% muškaraca s rakom prostate. Međutim, klasificirat će 6% muškaraca s rizikom od raka prostate kao klinički značajne karcinome prostate. Nakon magnetske rezonancije, područja koja su od interesa u okviru skeniranja koja mogu biti rak, često se ocjenjuju na ljestvici vjerovatnoće između 1 i 5. Jedna takva ljestvica je [[PI-RADS|sistem za snimanjeiz vještavanje i prikaz podataka o prostati]] (PI-RADS )-ljestvica koja definira standarde kliničke usluge za multiparametrijski MRI (mpMRI), uključujući stvaranje slika i izvještavanje. Bodovanje PI-RADS verzije 2 pokazalo je specifičnost i osjetljivost od 73%, odnosno 95% za otkrivanje raka prostate.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang X, Bao J, Ping X, Hu C, Hou J, Dong F, Guo L | title = The diagnostic value of PI-RADS V1 and V2 using multiparametric MRI in transition zone prostate clinical cancer | journal = Oncology Letters | volume = 16 | issue = 3 | pages = 3201–3206 | date = septembar 2018 | pmid = 30127915 | pmc = 6096261 | doi = 10.3892/ol.2018.9038 }}</ref> Kada se MRI koristi za odlučivanje hoće li se izvršiti biopsija kod muškaraca koji su prethodno imali biopsiju, vjerovatnoća da će se postaviti ispravna dijagnoza veća je za 5% od standardne biopsije, a za 12% veća da će biti tačna za muškarce koji mogu ili ne možda nije prethodno biopsiran. U muškaraca koji su imali negativnu biopsiju, ova je kombinacija za 44% je veća vjerovatnija da dovede do ispravne dijagnoze. ==== Ostala upotreba magnetsne rezonance ==== MRI prostate također se koristi za hirurško planiranje robotske [[prostatektomije|prostatoektomije]]. Pomaže hirurzima da odluče hoće li resecirati ili poštedjeti neurovaskularni snop, odrediti povratak na urinarnu kontinenciju i pomoći u procjeni kirurških poteškoća.<ref name="pmid21993567">{{cite journal | vauthors = Tan N, Margolis DJ, McClure TD, Thomas A, Finley DS, Reiter RE, Huang J, Raman SS | display-authors = 6 | title = Radical prostatectomy: value of prostate MRI in surgical planning | journal = Abdominal Imaging | volume = 37 | issue = 4 | pages = 664–74 | date = august 2012 | pmid = 21993567 | doi = 10.1007/s00261-011-9805-y }}</ref> MRI se koristi u drugim vrstama planiranja liječenja i za fokalnu terapiju<ref>{{cite journal | vauthors = Scheltema MJ, Tay KJ, Postema AW, de Bruin DM, Feller J, Futterer JJ, George AK, Gupta RT, Kahmann F, Kastner C, Laguna MP, Natarajan S, Rais-Bahrami S, Rastinehad AR, de Reijke TM, Salomon G, Stone N, van Velthoven R, Villani R, Villers A, Walz J, Polascik TJ, de la Rosette JJ | display-authors = 6 | title = Utilization of multiparametric prostate magnetic resonance imaging in clinical practice and focal therapy: report from a Delphi consensus project | journal = World Journal of Urology | volume = 35 | issue = 5 | pages = 695–701 | date = maj 2017 | pmid = 27637908 | doi = 10.1007/s00345-016-1932-1 | pmc = 5397427 | oclc = 1188365278 | doi-access = free }}</ref> i radioterapiju.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang T, Zhou J, Tian S, Wang Y, Patel P, Jani AB, Langen KM, Curran WJ, Liu T, Yang X | display-authors = 6 | title = A planning study of focal dose escalations to multiparametric MRI-defined dominant intraprostatic lesions in prostate proton radiation therapy | journal = The British Journal of Radiology | volume = 93 | issue = 1107 | pages = 20190845 | date = mart 2020 | pmid = 31904261 | pmc = 7066949 | doi = 10.1259/bjr.20190845 }}</ref> MRI se također može koristiti za ciljanje područja za istraživačko uzorkovanje u biobankarstvu.<ref>{{cite journal | vauthors = Heavey S, Haider A, Sridhar A, Pye H, Shaw G, Freeman A, Whitaker H | title = Use of Magnetic Resonance Imaging and Biopsy Data to Guide Sampling Procedures for Prostate Cancer Biobanking | journal = Journal of Visualized Experiments | issue = 152 | date = oktobar 2019 | pmid = 31657791 | doi = 10.3791/60216 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Heavey S, Costa H, Pye H, Burt EC, Jenkinson S, Lewis GR, Bosshard-Carter L, Watson F, Jameson C, Ratynska M, Ben-Salha I, Haider A, Johnston EW, Feber A, Shaw G, Sridhar A, Nathan S, Rajan P, Briggs TP, Sooriakumaran P, Kelly JD, Freeman A, Whitaker HC | display-authors = 6 | title = PEOPLE: PatiEnt prOstate samPLes for rEsearch, a tissue collection pathway utilizing magnetic resonance imaging data to target tumor and benign tissue in fresh radical prostatectomy specimens | journal = The Prostate | volume = 79 | issue = 7 | pages = 768–777 | date = maj 2019 | pmid = 30807665 | pmc = 6618051 | doi = 10.1002/pros.23782 }}</ref> ==== Biološka osnova za vidljivost raka prostate na MRI ==== Biološka svojstva koja određuju je li tumor vidljiv na magnetskoj rezonanci ili nije, slabo su razumljiva. Jedna je teorija da tumorske ćelije prolaze kroz nekoliko genetičkih promjena tokom [[karcinogeneza|transformacija]] koje mijenjaju brzinu ćelijskog rasta i stvaranja novih krvnih sudova, što dovodi do tumora s agresivnijim [[patologija|histološkim]] obrascima, [[hipoksija|hipoksijskiom]] regija i povećana gustoćm ćelija među ostalim značajkama.<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Norris JM, Simpson BS, Freeman A, Kirkham A, Whitaker HC, Emberton M | title = Conspicuity of prostate cancer on multiparametric magnetic resonance imaging: A cross-disciplinary translational hypothesis | journal = FASEB Journal | volume = 34 | issue = 11 | pages = 14150–14159 | date = novembar 2020 | pmid = 32920937 | doi = 10.1096/fj.202001466R | url = https://faseb.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1096/fj.202001466R | doi-access = free | access-date = 9. 4. 2021 | archive-date = 17. 4. 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210417233247/https://faseb.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1096/fj.202001466R | url-status = dead }}</ref> Sa većim, gušćim tumorima s promjenama u raspodjeli krvnih žila može se izvedivo promijeniti signal na magnetsnoj rezonanci, ograničavanjem kretanja vode i/ili tekućine. Neke studije povezuju prisutnost rijetkih [[histologija|histoloških]] uzoraka unutar tumora, poput kribriformnog uzorka.<ref>{{cite journal | vauthors = Truong M, Hollenberg G, Weinberg E, Messing EM, Miyamoto H, Frye TP | title = Impact of Gleason Subtype on Prostate Cancer Detection Using Multiparametric Magnetic Resonance Imaging: Correlation with Final Histopathology | journal = The Journal of Urology | volume = 198 | issue = 2 | pages = 316–321 | date = august 2017 | pmid = 28163032 | doi = 10.1016/j.juro.2017.01.077}}</ref> Iako nedavna istraživanja sugeriraju da postoji niz histopatoloških značajki koje mogu uticati na otkrivanje tumora pomoću MRI.<ref>{{cite journal | vauthors = Norris JM, Carmona Echeverria LM, Simpson BS, Allen C, Ball R, Freeman A, Kelly D, Kirkham A, Kasivisvanathan V, Whitaker HC, Emberton M | display-authors = 6 | title = Prostate cancer visibility on multiparametric magnetic resonance imaging: high Gleason grade and increased tumour volume are not the only important histopathological features | journal = BJU International | volume = 126 | issue = 2 | pages = 237–239 | date = august 2020 | pmid = 32319152 | doi = 10.1111/bju.15085 | doi-access = free }}</ref> Na [[Genetika|genetičkoj]] razini, čini se da je vidljivost karcinoma prostate na MRI povezana s genetičkim značajkama agresivne bolesti, uključujući procese kao što su [[proliferacija ćelija]], tumorska [[hipoksija]] i [[popravak DNK|oštećenja DNK]].<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Norris JM, Simpson BS, Parry MA, Allen C, Ball R, Freeman A, Kelly D, Kim HL, Kirkham A, You S, Kasivisvanathan V, Whitaker HC, Emberton M | display-authors = 6 | title = Genetic Landscape of Prostate Cancer Conspicuity on Multiparametric Magnetic Resonance Imaging: A Systematic Review and Bioinformatic Analysis | journal = European Urology Open Science | volume = 20 | pages = 37–47 | date = juli 2020 | pmid = 33000006 | pmc = 7497895 | doi = 10.1016/j.euros.2020.06.006 | doi-access = free }}</ref> Genske promjene koje se dosljedno primjećuju u MRI vidljivim tumorima uključuju gubitak tumorskog supresora [[PTEN]], povećanu ekspresiju gena povezanih s proliferacijom [[CENPF]], [[AGR2]] i faktor rasta [[GDF15]], kao i brojnih drugih gena. Promjene na tim putevima i genima mogu olakšati povećani rast tumora, promjene u vaskulaturi i gustoći koje u konačnici mijenjaju signal na MRI. === Ultrazvuk === Ultrazvučna slika može se dobiti transrektalno i koristi se tokom biopsija prostate. Rak prostate u 60% slučajeva može se vidjeti kao hipoehogena lezija. Ostalih 40% kanceroznih lezija je hiperehogenih ili izoehogenih. Na Color Doppleru lezije izgledaju hipervaskularno. === Biopsija === [[Datoteka: Prostate Needle Biopsy.png |thumb|Iglena biopsija prostate]] Ako postoji sumnja na karcinom, bitna je biopsija. Tokom biopsije, [[urologija|urolog]] ili [[radiologija|radiolog]] uzimaju uzorke tkiva iz prostate ili kroz [[rektum]] ili [[perineum]]. Umeće se pištolj za biopsiju i uklanja posebnom iglom sa šupljim jezgrom (obično tri do šest sa svake strane prostate) za manje od sekunde. Biopsije prostate rade se rutinski ambulantno i rijetko zahtijevaju hospitalizaciju. Sistemskim biopsijama ispravno se utvrđuje da 63% muškaraca koji imaju klinički značajan rak prostate, ali će im nedostajati ostalo. Za muškarce kojima prijeti karcinom prostate, biopsija neće pogrešno klasificirati niti jednog muškarca da ima klinički značajan rak prostate. Za sprečavanje komplikacija kao što su [[vrućica]], [[infekcija mokraćnog sistema]] i [[sepsa]] treba koristit [[antibiotik]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Yaghi MD, Kehinde EO | title = Oral antibiotics in trans-rectal prostate biopsy and its efficacy to reduce infectious complications: Systematic review | journal = Urology Annals | volume = 7 | issue = 4 | pages = 417–27 | year = 2015 | pmid = 26538868 | pmc = 4660689 | doi = 10.4103/0974-7796.164860 }}</ref> čak i ako su najprikladniji pristup ili doza nedefinirani.<ref>{{cite journal | vauthors = Zani EL, Clark OA, Rodrigues Netto N | title = Antibiotic prophylaxis for transrectal prostate biopsy | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 5 | pages = CD006576 | date = maj 2011 | pmid = 21563156 | doi = 10.1002/14651858.CD006576.pub2 }}</ref> Oko 55% muškaraca, tokom biopsije prostate, prijavljuje nelagodu.<ref name="pmid9637143">{{cite journal | vauthors = Essink-Bot ML, de Koning HJ, Nijs HG, Kirkels WJ, van der Maas PJ, Schröder FH | title = Short-term effects of population-based screening for prostate cancer on health-related quality of life | journal = Journal of the National Cancer Institute | volume = 90 | issue = 12 | pages = 925–31 | date = juni 1998 | pmid = 9637143 | doi = 10.1093/jnci/90.12.925 | doi-access = free }}</ref> ==== Histopatološka dijagnoza ==== {{Glavni| Histopatološka dijagnoza raka prostate}} [[Datoteka:Prostate cancer types.png|thumb|300px|Kružni grafikon histopatološke subdijagnoze karcinoma prostate]]. [[slika:Prostatic adenocarcinoma with perineural invasion.JPG|thumb|right|[[Mikrografija]] kancera prostate (adenokarcinom), sa perineumskom invazijom [[H&E boja]].]] [[histopatologija|Histopatološka]] dijagnoza uglavnom uključuje procjenu da li postoji rak, kao i bilo koju poddijagnozu, ako je moguće. Histopatološka subdijagnostika utiče na mogućnost i metode [[Gleasonov rezultat|Gleasonovog bodovanja]].<ref name=Wang2016>{{cite journal | vauthors = Li J, Wang Z | title = The pathology of unusual subtypes of prostate cancer | journal = Chinese Journal of Cancer Research = Chung-Kuo Yen Cheng Yen Chiu | volume = 28 | issue = 1 | pages = 130–43 | date = februar 2016 | pmid = 27041935 | pmc = 4779761 | doi = 10.3978/j.issn.1000-9604.2016.01.06 }}</ref> Najčešća histopatološka poddijagnostika je [[acinarni adenokarcinom]], što čini oko 93% dijagnoza.<ref name="BaigHamid2015">{{cite journal | vauthors = Baig FA, Hamid A, Mirza T, Syed S | title = Ductal and Acinar Adenocarcinoma of Prostate: Morphological and Immunohistochemical Characterization | journal = Oman Medical Journal | volume = 30 | issue = 3 | pages = 162–6 | date = maj 2015 | pmid = 26171121 | pmc = 4459157 | doi = 10.5001/omj.2015.36 }}</ref> Najčešći oblik acinarnog adenokarcinoma je "adenokarcinom, ako nije drugačije navedeno", koji se također naziva konvencijskim ili uobičajenim acinarnim adenokarcinomom.<ref>{{cite web|url=http://surgpathcriteria.stanford.edu/prostate/adenocarcinoma/classification-lists.html|title=Prostatic Adenocarcinoma|website=Stanford University School of Medicine|access-date=30. 10. 2019|archive-date=11. 9. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911145728/http://surgpathcriteria.stanford.edu/prostate/adenocarcinoma/classification-lists.html|url-status=dead}}</ref> ==== Biohemijska dijagnoza ==== [[Alkalna fosfataza]] povišenija je u [[Metastaza|metastatskim]] nego nemetastatskim ćelijama.<ref name="pmid28006818">{{cite journal | vauthors = Rao SR, Snaith AE, Marino D, Cheng X, Lwin ST, Orriss IR, Hamdy FC, Edwards CM | display-authors = 6 | title = Tumour-derived alkaline phosphatase regulates tumour growth, epithelial plasticity and disease-free survival in metastatic prostate cancer | journal = British Journal of Cancer | volume = 116 | issue = 2 | pages = 227–236 | date = januar 2017 | pmid = 28006818 | pmc = 5243990 | doi = 10.1038/bjc.2016.402 }}</ref> Visoke razine alkalne fosfataze povezane su sa značajnim smanjenjem preživljavanja. ==== Gleasonov rezultat ==== {{Glavni|Gleasonov rezultat}} [[Gleasonov rezultat|Gleasonov sisstem skaliranja]] koristi se za procjenu [[prognoza]] i pomaže u usmjeravanju terapije. Gleasonov rezultat temelji se na izgledu tumora.<ref name="urlMale Genital Pathology">{{cite web |url=http://library.med.utah.edu/WebPath/MALEHTML/MALE075.html |title=Male Genital Pathology |access-date=13. 5. 2009}}</ref> Kanceri s višim Gleasonovim rezultatom agresivniji su i imaju lošiju prognozu. Patološki, rezultati se kreću od 2 do 10, s tim da veći broj ukazuje na veće rizike i veću smrtnost. === Tumorski markeri === Uzorci tkiva mogu se bojiti na prisutnost [[prostata-specifični antigen|PSA]] i drugih [[tumorski marker|tumorskih markera]], kako bi se utvrdilo porijeklo malignih ćelija koje su metastazirale.<ref name="pmid17667550">{{cite journal | vauthors = Chuang AY, DeMarzo AM, Veltri RW, Sharma RB, Bieberich CJ, Epstein JI | title = Immunohistochemical differentiation of high-grade prostate carcinoma from urothelial carcinoma | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-surgical-pathology_2007-08_31_8/page/1246 | journal = The American Journal of Surgical Pathology | volume = 31 | issue = 8 | pages = 1246–55 | date = august 2007 | pmid = 17667550 | doi = 10.1097/PAS.0b013e31802f5d33}}</ref> [[Maloćelijski karcinom]] je rijedak (1%<ref name="pmid9227387">{{cite journal | vauthors = Nutting C, Horwich A, Fisher C, Parsons C, Dearnaley DP | title = Small-cell carcinoma of the prostate | journal = Journal of the Royal Society of Medicine | volume = 90 | issue = 6 | pages = 340–1 | date = juni 1997 | pmid = 9227387 | pmc = 1296316 | doi = 10.1177/014107689709000615 }}</ref>) tip, koji se ne može dijagnosticirati preko PSA.<ref name="pmid9227387"/><ref name="pmid19947569">{{cite journal | vauthors = Wei ZF, Xu H, Wang H, Wei W, Cheng W, Zhou WQ, Ge JP, Zhang ZY, Gao JP, Yin HL | display-authors = 6 | title = [Clinicopathological characterization of prostatic small cell carcinoma: a case report and review of the literature] | language = zh | journal = Zhonghua Nan Ke Xue = National Journal of Andrology | volume = 15 | issue = 9 | pages = 829–32 | date = septembar 2009 | pmid = 19947569 }}</ref> Od 2009., istraživači su tražiliali načine za pronalaženje ovog tipa jer brzo metastazira. [[Onkogen|Onkoprotein]] [[BCL-2]] povezan je s razvojem karcinoma prostate, neovisnog o androgenima, zbog visoke razine ekspresije u androgenom neovisnim tumorima u poodmakloj fazi. Povećana regulacija BCL-2 nakon ablacije androgena u ćelijskim linijama karcinoma prostate i u modelu kastriranog mužjaka pacova, dalje je uspostavila vezu između ekspresije BCL-2 i progresije karcinoma prostate.<ref name="pmid12510149">{{cite journal | vauthors = Catz SD, Johnson JL | title = BCL-2 in prostate cancer: a minireview | journal = Apoptosis | volume = 8 | issue = 1 | pages = 29–37 | date = januar 2003 | pmid = 12510149 | doi = 10.1023/A:1021692801278 }}</ref> ===Stepenovanje=== {{Glavni|Stepenovanje raka prostate}} [[slika:Diagram showing T1-3 stages of prostate cancer CRUK 278.svg|thumb|Dijagram sa T1-3 stadija raka prostate]] Važan dio procjene raka prostate je određivanje [[stadij raka|stadija]], odnosno stupnja širenja. Poznavanje stadija pomaže u definiranju [[prognoze]] i korisno je pri izboru terapija. Najčešći je sistem u četiri stupnja [[TNM sistem stepenovanja|TNM-sistem]] (skraćeno od tumor / čvorovi / metastaze). Njegove komponente uključuju veličinu tumora, broj zahvaćenih [[limfni čvor|limfnih čvorova]] i prisutnost bilo kojih drugih [[metastaza]].<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/besttreatments/prostate-cancer-how-far-has-your-cancer-spread-the-tnm-system |title=Prostate cancer: How far has your cancer spread? The TNM system |author=BMJ Group |date=8. 12. 2009 |website=[[Guardian.co.uk]] |access-date=9. 8. 2010 |location=London |archive-date=4. 4. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090404040930/http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/besttreatments/prostate-cancer-how-far-has-your-cancer-spread-the-tnm-system |url-status=dead }}</ref> Najvažnija razlika koju razlikuje bilo koji inscenacijski sistem jeste da li je rak ograničen na prostatu. U TNM-sistemu, klinički karcinomi T1 i T2 nalaze se samo u prostati, dok su karcinomi T3 i T4 metastazirali. Nekoliko testova može se koristiti za traženje dokaza širenja. Medicinska specijalnost i strukovne organizacije preporučuju upotrebu [[Pozitronska emisijska tomografija|PET-snimke]], [[rendgenska računarska tomografija|CT-snimke]] ili [[kostna scintigrafija|skeniranje kostiju]], kada je uočen stadij ranog karcinoma prostate s malim rizikom za metastaze.<ref name="ASCOfive">{{cite journal |author=American Society of Clinical Oncology | title = Five things physicians and patients should question | journal = The Journal of the Oklahoma State Medical Association | volume = 106 | issue = 4 | pages = 150–1 | date = april 2013 | pmid = 23795527 | url = http://choosingwisely.org/wp-content/uploads/2012/04/5things_12_factsheet_Amer_Soc_Clin_Onc.pdf | url-status = dead| archive-url = https://web.archive.org/web/20120731073425/http://choosingwisely.org/wp-content/uploads/2012/04/5things_12_factsheet_Amer_Soc_Clin_Onc.pdf | archive-date = 31. 7. 2012 }} * {{cite journal | vauthors = Makarov DV, Desai RA, Yu JB, Sharma R, Abraham N, Albertsen PC, Penson DF, Gross CP | display-authors = 6 | title = The population level prevalence and correlates of appropriate and inappropriate imaging to stage incident prostate cancer in the medicare population | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-urology_2012-01_187_1/page/97 | journal = The Journal of Urology | volume = 187 | issue = 1 | pages = 97–102 | date = januar 2012 | pmid = 22088337 | doi = 10.1016/j.juro.2011.09.042 }} * {{cite web |url=http://www.nccn.org/professionals/physician_gls/f_guidelines.asp |title=NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology |author=National Comprehensive Cancer Network – Prostate |author-link=National Comprehensive Cancer Network |work=nccn.org |year=2012 |access-date=15. 11. 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109143827/http://www.nccn.org/professionals/physician_gls/f_guidelines.asp |archive-date=9. 11. 2012 }} * {{cite journal | vauthors = Thompson I, Thrasher JB, Aus G, Burnett AL, Canby-Hagino ED, Cookson MS, D'Amico AV, Dmochowski RR, Eton DT, Forman JD, Goldenberg SL, Hernandez J, Higano CS, Kraus SR, Moul JW, Tangen CM | display-authors = 6 | title = Guideline for the management of clinically localized prostate cancer: 2007 update | journal = The Journal of Urology | volume = 177 | issue = 6 | pages = 2106–31 | date = juni 2007 | pmid = 17509297 | doi = 10.1016/j.juro.2007.03.003 }}</ref> Ti bi testovi bili prikladni u slučajevima kao što je CT kada se procjenjuje širenje unutar karlice, skeniranje kosti traži širenje na kosti, a [[magnetska rezonancija endorektumske spirale]] procjenjuje kapsulu prostate i [[sjemenski mjehurić|sjemenske mjehuriće]]. Skeniranje kostiju trebalo bi otkriti izgled [[osteoblast]]a zbog "povećane" gustoće kostiju u područjima [[metastaza kosti]] – obrnuto od onoga što se može naći u mnogim drugim metastatskim karcinomima. Nakon biopsije, istražuju se uzorci pod mikroskopom. Ako je prisutan rak, prijavljuje se stepen tumora. Ocjena govori koliko se tumorsko tkivo razlikuje od normalnog tkiva prostate i sugerira koliko će vjerovatno tumor rasti. Patolog dodjeljuje Gleasonov broj od 1 do 5 za najčešći uzorak opažen pod mikroskopom, a zatim čini isto za drugi najčešći uzorak. Zir ova dva broja je Gleasonov rezultat. [[Whitmore-Jewettovo faziranje]] je druga metoda. U muškaraca s visoko rizičnim lokaliziranim karcinomom prostate, postavljanje PSMA PET/CT može biti prikladno za otkrivanje čvornog ili udaljenog metastatskog širenja. U 2020., randomizirano ispitivanje faze 3 usporedilo je PET/CT galij-68 PSMA sa standardnim snimanjem (CT i skeniranje kostiju). Izvješteno je o superiornoj tačnosti [[galij-68 PSMA-11]] PET/CT (92% prema 65%), većoj značajnoj promjeni u upravljanju (28% prema 15%), manje dvosmislenim/nesigurnim nalazima slike (7% prema 23 %) i manja izloženost zračenju (10 msV vs 19 mSv). Studija je zaključila da je PSMA PET/CT prikladna zamjena za konvencijsko snimanje.<ref name="pmid32209449">{{cite journal | vauthors = Hofman MS, Lawrentschuk N, Francis RJ, Tang C, Vela I, Thomas P, Rutherford N, Martin JM, Frydenberg M, Shakher R, Wong LM, Taubman K, Ting Lee S, Hsiao E, Roach P, Nottage M, Kirkwood I, Hayne D, Link E, Marusic P, Matera A, Herschtal A, Iravani A, Hicks RJ, Williams S, Murphy DG | display-authors = 6 | title = Prostate-specific membrane antigen PET-CT in patients with high-risk prostate cancer before curative-intent surgery or radiotherapy (proPSMA): a prospective, randomised, multicentre study | journal = Lancet | volume = 395 | issue = 10231 | pages = 1208–1216 | date = april 2020 | pmid = 32209449 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30314-7 | url = https://www.thelancet.com/pdfs/journals/lancet/PIIS0140-6736(20)30314-7.pdf }}</ref> <gallery> ScleroticmetastaticdiseasespineLCT.png| Skleroza kostiju grudnog dijela kičme, uslijed metastaza karcinoma prostate (CT-snimak) ScleroticmetastaticdiseasePelvis.png| Skleroza kostiju karlice uslijed karcinomskih metastaza prostate </gallery> === Lijekovi === U onih koji se redoninhibitor o pregledavaju, [[5-alfa-reduktazs]] ([[finasterid]] i [[dutasterid]]) smanjuju ukupni rizik od raka prostate. Podaci su nedostatni da bi se utvrdilo utiču li na rizik od smrtnog ishoda i mogu li povećati šansu za ozbiljnije slučajeve.<ref name="pmid18425978">{{cite journal | vauthors = Wilt TJ, MacDonald R, Hagerty K, Schellhammer P, Kramer BS | title = Five-alpha-reductase Inhibitors for prostate cancer prevention | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 2 | pages = CD007091 | date = april 2008 | pmid = 18425978 | doi = 10.1002/14651858.CD007091 | veditors = Wilt TJ }}</ref> ==Pregledanje== {{glavni|Pregled raka prostate}} Skrining raka prostate traži rak kod onih bez simptoma. Opcije uključuju [[rektumski pregled|digitalni rektumski pregled]] i test krvi na PSA<ref name=Alb2015>{{cite journal | vauthors = Alberts AR, Schoots IG, Roobol MJ | title = Prostate-specific antigen-based prostate cancer screening: Past and future | journal = International Journal of Urology | volume = 22 | issue = 6 | pages = 524–32 | date = juni 2015 | pmid = 25847604 | doi = 10.1111/iju.12750 | doi-access = free }}</ref> Such screening is controversial, a za mnoge može dovesti do nepotrebnih poremećaja i moguće štetnih posljedica.<ref>{{cite web|title=Home Page – USPSTF Draft Prostate Screening Recommendations|url=https://screeningforprostatecancer.org/|website=USPSTF Draft Prostate Screening Recommendations|access-date=2. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180302225801/https://screeningforprostatecancer.org/|archive-date=2. 3. 2018|url-status=dead}}</ref> Šteta populacijskog skrininga, prvenstveno zbog pretjerane dijagnoze (otkrivanje [[razdoblje inkubacije|latentnog]] raka, koji inače ne bi bio otkriven) može nadmašiti korist. Drugi preporučuju zajedničko donošenje odluka, pristup u kojem se skrining može dogoditi nakon savjetovanja s ljekarom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mulhem E, Fulbright N, Duncan N | title = Prostate Cancer Screening | journal = American Family Physician | volume = 92 | issue = 8 | pages = 683–8 | date = oktobar 2015 | pmid = 26554408 }}</ref> == Upravljanje == {{Glavni| Upravljanje rakom prostate}} Prva odluka je da li je potrebno liječenje. Oblici niskog stupnja otkriveni kod starijih muškaraca često rastu tako sporo da liječenje nije potrebno.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Filson CP, Marks LS, Litwin MS | title = Expectant management for men with early stage prostate cancer | journal = Ca | volume = 65 | issue = 4 | pages = 265–82 | date = 8. 5. 2015 | pmid = 25958817 | doi = 10.3322/caac.21278 }}</ref> Liječenje također može biti neprikladno ako osoba ima druge ozbiljne zdravstvene probleme ili se od nje ne očekuje da živi dovoljno dugo da se pojave simptomi. Pristupi u kojima se odgađa liječenje nazivaju se "buduće upravljanje". Buduće upravljanje podijeljeno je u dva pristupa: [[budno čekanje]], koji ima [[palijativna njega|palijativnu namjenu]] (ima za cilj samo liječenje simptoma) i [[Aktivni nadzor raka prostate|aktivni nadzor]], koji ima namjenu liječenja (ima za cilj spriječiti napredovanje raka). Koja je opcija najbolja ovisi o stadiju bolesti, Gleasonovoj ocjeni i razini PSA. Ostali važni faktori su dob, opće zdravlje i stavovi osobe o potencijalnim tretmanima i njihovim mogućim nuspojavama. Budući da većina tretmana može imati značajne [[Neželjeni učinak|nuspojave]], kao što su [[erektilna disfunkcija]] i [[urinarna inkontinencija]], rasprave o liječenju često su usmjerene na uravnoteženje ciljeva terapije s rizicima od promjene načina života. Pregled iz 2017. pokazao je da je za usmjeravanje pacijenata potrebno više istraživanja usmjerenih na ishode upućene na osobu.<ref>{{cite journal | vauthors = Jayadevappa R, Chhatre S, Wong YN, Wittink MN, Cook R, Morales KH, Vapiwala N, Newman DK, Guzzo T, Wein AJ, Malkowicz SB, Lee DI, Schwartz JS, Gallo JJ | display-authors = 6 | title = Comparative effectiveness of prostate cancer treatments for patient-centered outcomes: A systematic review and meta-analysis (PRISMA Compliant) | journal = Medicine | volume = 96 | issue = 18 | pages = e6790 | date = maj 2017 | pmid = 28471976 | pmc = 5419922 | doi = 10.1097/MD.0000000000006790 }}</ref> Često je preporučljiva kombinacija različitih tretmana.<ref>{{cite journal | vauthors = Lu-Yao GL, Albertsen PC, Moore DF, Shih W, Lin Y, DiPaola RS, Barry MJ, Zietman A, O'Leary M, Walker-Corkery E, Yao SL | display-authors = 6 | title = Outcomes of localized prostate cancer following conservative management | journal = JAMA | volume = 302 | issue = 11 | pages = 1202–9 | date = septembar 2009 | pmid = 19755699 | pmc = 2822438 | doi = 10.1001/jama.2009.1348 }}</ref><ref name="pmid19945664">{{cite journal | vauthors = Mongiat-Artus P, Peyromaure M, Richaud P, Droz JP, Rainfray M, Jeandel C, Rebillard X, Moreau JL, Davin JL, Salomon L, Soulié M | display-authors = 6 | title = [Recommendations for the treatment of prostate cancer in the elderly man: A study by the oncology committee of the French association of urology] | language = fr | journal = Progres en Urologie | volume = 19 | issue = 11 | pages = 810–7 | date = decembar 2009 | pmid = 19945664 | doi = 10.1016/j.purol.2009.02.008 }}</ref><ref name="pmid19945310">{{cite journal | vauthors = Picard JC, Golshayan AR, Marshall DT, Opfermann KJ, Keane TE | title = The multi-disciplinary management of high-risk prostate cancer | journal = Urologic Oncology | volume = 30 | issue = 1 | pages = 3–15 | date = novembar 2009 | pmid = 19945310 | doi = 10.1016/j.urolonc.2009.09.002 }}</ref> Iako je široka upotreba PSA skrininga u SAD-u rezultirala dijagnozom u ranijoj dobi i stadiju raka, gotovo se svi slučajevi još uvijek dijagnosticiraju nakon 65. godine, dok se oko 25% dijagnosticira nakon 75. godine.<ref>{{cite journal | vauthors = Fitzpatrick JM | title = Management of localized prostate cancer in senior adults: the crucial role of comorbidity | journal = BJU International | volume = 101 Suppl 2 | issue = Suppl 2 | pages = 16–22 | date = mart 2008 | pmid = 18307688 | doi = 10.1111/j.1464-410X.2007.07487.x | doi-access = free }}</ref> === Nadzor === Mnogi muškarci kojima je dijagnosticiran rak prostate niskog rizika ispunjavaju uvjete za aktivni nadzor. Tumor se pažljivo promatra tokom vremena, s namjerom započinjanja liječenja ako se pojave znakovi progresije. Aktivni nadzor "nije" sinonim za [[budno čekanje]], pojam koji ne podrazumijeva nikakvo liječenje ili određeni program praćenja, uz pretpostavku da će se koristiti samo palijativno liječenje ako se razvije uznapredovala simptomatska bolest. Aktivni nadzor uključuje praćenje tumora zbog rasta ili simptoma koji pokreću liječenje. Proces praćenja može uključivati PSA testove, digitalni rektumski pregled i/ili ponovljene biopsije svakih nekoliko mjeseci.<ref>{{Cite web|url=https://www.cancercareontario.ca/en/guidelines-advice/types-of-cancer/2286|title=Active Surveillance for the Management of Localized Prostate Cancer|website=Cancer Care Ontario|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410154624/https://www.cancercareontario.ca/en/guidelines-advice/types-of-cancer/2286|archive-date=10. 4. 2020}}</ref> Cilj aktivnog nadzora je odgoditi liječenje i izbjeći [[pretjerano liječenje]] i njegove nuspojave, s obzirom na sporo rastući ili samoograničeni tumor, koji kod većine ljudi vjerojatno neće uzrokovati probleme. Ovaj se pristup ne koristi za agresivne karcinome i može uzrokovati [[anksioznost]] kod ljudi koji pogrešno vjeruju da su svi karcinomi smrtonosni ili da je njihovo stanje opasno po život. Oko 50 do 75% pacijenata umire od drugih uzroka bez simptoma raka prostate.<ref>{{cite web|url=http://www.cancer.gov/ncicancerbulletin/041911/page2 |title=Active Surveillance May Be Preferred Option in Some Men with Prostate Cancer |publisher=Cancer.gov |date=19. 4. 2011 |access-date=29. 8. 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503081607/http://www.cancer.gov/ncicancerbulletin/041911/page2 |archive-date=3. 5. 2011 }}</ref> Kod lokalizirane bolesti, temeljene na dugotrajnom praćenju, [[Prostatektomija|radikalna prostatektomija]] rezultira značajno poboljšanim onkološkim ishodima u usporedbi s budnim čekanjem.<ref name=":6">{{Cite journal|last1=Vernooij|first1=Robin Wm|last2=Lancee|first2=Michelle|last3=Cleves|first3=Anne|last4=Dahm|first4=Philipp|last5=Bangma|first5=Chris H.|last6=Aben|first6=Katja Kh|date=4. 6. 2020|title=Radical prostatectomy versus deferred treatment for localised prostate cancer|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32495338|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=6|pages=CD006590|doi=10.1002/14651858.CD006590.pub3|issn=1469-493X|pmc=7270852|pmid=32495338|date=4. 6. 2021}}</ref> Međutim, također postoje značajni porasti stope urinarne inkontinencije i [[erektilna disfunkcija]]. Budući da se ovi rezultati temelje prvenstveno na muškarcima kojima je dijagnosticirana prije široko rasprostranjenog [[skrining za rak prostate|skrining na PSA]], rezultati se ne mogu visoko generalizirati. U poređenju s aktivnim praćenjem/nadzorom, nakon deset godina praćenja, radikalna prostatektomija vjerojatno ima slične ishode za preživljavanje, specifično za bolest i vjerovatno smanjuje rizik od progresije i širenja bolesti. Ipak, mokraćna i spolna funkcija vjerojatno su smanjene u bolesnika liječenih radikalnom prostatektomijom. ==== Komplikacije ==== Dvije glavne komplikacije s kojima se susreću nakon prostatektomije i radioterapije prostate su [[erektilna disfunkcija]] i [[urinarna inkontinencija]], uglavnom [[stresna inkontinencija|stresni tip]]. Većina muškaraca povrati kontinenciju u roku od šest do 12 mjeseci nakon operacije, pa ljekari obično pričekaju najmanje godinu dana prije nego što pribjegnu invazivnom liječenju.<ref>{{Cite web|url=https://www.continence.org.au/pages/continence-management-following-prostate-surgery.html|title=Continence management following prostate surgery|website=Continence Foundation of Australia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410155813/https://www.continence.org.au/pages/continence-management-following-prostate-surgery.html|archive-date=10. 4. 2020}}</ref> [[Stresna inkontinencija|Stresna urinarna inkontinencija]] obično se događa nakon operacije prostate ili terapije zračenjem zbog faktora koji uključuju oštećenje sfinktera mokraćovoda ili okolnog tkiva i živaca. Prostata okružuje ureter, mišićnu cijev koja zatvara mokraćni mjehur. Bilo koji od pomenutih razloga može dovesti do nesposobnog zatvaranja uretera, a time i do inkontinencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Singla N, Singla AK | title = Post-prostatectomy incontinence: Etiology, evaluation, and management | journal = Turkish Journal of Urology | volume = 40 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = mart 2014 | pmid = 26328137 | pmc = 4548645 | doi = 10.5152/tud.2014.222014 }}</ref> Početna terapija uključuje [[trening mjehura]], promjene načina života, [[kegelova vježba|Kegelove vježbe]] i upotrebu jastuka za inkontinenciju. Invazivniji hirurški tretman može uključivati umetanje uretralnog slinga ili umjetnog mokraćnog sfinktera, mehaničkog uređaja koji oponaša funkciju sfinktera uretera, a pacijent ga ručno aktivira prekidačem implantiranog u [[skrotum]]u. Potonje se smatra zlatnim standardom u bolesnika s umjerenom ili teškom stresnom urinarnom inkontinencijom.<ref>{{Cite journal|date=2018|title=EAU Guidelines on Urinary Incontinence in Adults|url=https://uroweb.org/wp-content/uploads/EAU-Guidelines-on-Urinary-Incontinence-2018-large-text.pdf|journal=European Association of Urology|access-date=9. 4. 2021|archive-date=8. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200208090241/https://uroweb.org/wp-content/uploads/EAU-Guidelines-on-Urinary-Incontinence-2018-large-text.pdf|url-status=dead}}</ref> == Prognoza == Mnogi karcinomi prostate nisu predodređeni da budu smrtonosni, a većina muškaraca u konačnici neće umrijeti kao posljedica bolesti. Smrtnost se vrlo razlikuje u geografskim i drugim elementima. U Sjedinjenim Državama petogodišnja stopa preživljavanja kreće se od 29% (udaljene metastaze) do 100% (lokalni ili regionalni tumori).<ref name="SEER2017">{{cite web|title=Cancer of the Prostate - Cancer Stat Facts|url=https://seer.cancer.gov/statfacts/html/prost.html|website=seer.cancer.gov|access-date=11. 4. 2017|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318055053/https://seer.cancer.gov/statfacts/html/prost.html|archive-date=18. 3. 2017}}</ref> U Japanu je stopa smrtnosti porasla na 8,6/100.000, 2000. godine.<ref name="pmid15714967">{{cite journal | vauthors = Wakai K | title = [Descriptive epidemiology of prostate cancer in Japan and Western countries] | language = ja | journal = Nihon Rinsho. Japanese Journal of Clinical Medicine | volume = 63 | issue = 2 | pages = 207–12 | date = februar 2005 | pmid = 15714967 }}</ref> U [[Indija|Indiji]] 1990-ih, polovina dijagnoze lokalnog raka umrla je u roku od 19 godina.<ref name="pmid1259345">{{cite journal | vauthors = Jaubert de Beaujeu M, Chavrier Y | title = Deformations of the anterior thoracic wall (author's transl)] | language = fr | journal = Annales de Chirurgie Thoracique et Cardio-Vasculaire | volume = 15 | issue = 1 | pages = 1–6 | date = januar 1976 | pmid = 1259345 }}</ref> ===Klasifikacijski sistemi=== [[slika:Prostate cancer with Gleason pattern 4 low mag.jpg|thumb|[[Mikrografija]] [[adenokarcinom]]a, prostate, acinarni tip, the most common type of prostate cancer. Needle [[biopsy]], [[H&E stain]]]] Dostupno je nekoliko alata koji pomažu u predviđanju ishoda, poput patološkog stadija i recidiva nakon operacije ili terapije zračenjem. Većina kombinira razinu faze, stupnja i PSA, a neke uključuju i broj ili postotak pozitivnih jedara biopsije, dob i / ili druge podatke. * D'Amicova klasifikacija stratificira muškarce prema niskom, srednjem ili visokom riziku, na temelju stadija, stupnja i PSA. Široko se koristi u kliničkoj praksi i istraživačkim uvjetima. Glavni nedostatak sistema na tri razine je taj što kod stratificiranja pacijenata ne uzima u obzir višestruke nepovoljne parametre (npr. visoki Gleasonov rezultat i visoki PSA). * Partinova tabela <ref>{{cite journal | vauthors = Eifler JB, Feng Z, Lin BM, Partin MT, Humphreys EB, Han M, Epstein JI, Walsh PC, Trock BJ, Partin AW | display-authors = 6 | title = An updated prostate cancer staging nomogram (Partin tables) based on cases from 2006 to 2011 | journal = BJU International | volume = 111 | issue = 1 | pages = 22–9 | date = januar 2013 | pmid = 22834909 | pmc = 3876476 | doi = 10.1111/j.1464-410X.2012.11324.x }}</ref> predviđa patološke ishode (status margine, ekstraprostatsko produženje i invazija sjemenskih mjehurića) na temelju iste tri varijable i objavljeni su kao tablice za pretraživanje. * Kattanovi nomogrami predviđaju recidiv nakon operacije i/ili terapije zračenjem, na temelju podataka dostupnih u vrijeme dijagnoze ili nakon operacije. Kattanova ocjena predstavlja vjerovatnoću da se ostane bez bolesti u određenom vremenskom intervalu nakon liječenja. * Ocjena UCSF-a za procjenu rizika od prostate (CAPRA) predviđa i patološki status i recidiv nakon operacije. Nudi tačnost usporedivu s Kattanovim predoperativnim nomogramom i može se izračunati bez tablica ili kalkulatora. Bodovi se dodjeljuju na temelju PSA, ocjene, stupnja, dobi i postotka pozitivnih jedara; zbir daje ocjenu 0–10, a svaka dva boda predstavljaju približno udvostručavanje rizika od ponovnog pojave. Rezultat CAPRA izveden je iz podataka utemeljenih u zajednici u bazi podataka CaPSURE.<ref>{{Cite web|date=27. 9. 2006|title=CaPSURE.net Home Page|url=http://www.capsure.net/index.html|access-date=8. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20060927010510/http://www.capsure.net/index.html|archive-date=27. 9. 2006}}</ref> Ovo je potvrđeno među više od 10.000 pacijenata sa prostatektomijom, uključujući pacijente iz CaPSURE;<ref>{{cite journal | vauthors = Cooperberg MR, Pasta DJ, Elkin EP, Litwin MS, Latini DM, Du Chane J, Carroll PR | title = The University of California, San Francisco Cancer of the Prostate Risk Assessment score: a straightforward and reliable preoperative predictor of disease recurrence after radical prostatectomy | journal = The Journal of Urology | volume = 173 | issue = 6 | pages = 1938–42 | date = juni 2005 | pmid = 15879786 | pmc = 2948569 | doi = 10.1097/01.ju.0000158155.33890.e7 }}</ref> registar SEARCH koji predstavlja podatke iz nekoliko Uprava za veteransko zdravstvo i vojno-medicinskih centara;<ref>{{cite journal | vauthors = Cooperberg MR, Freedland SJ, Pasta DJ, Elkin EP, Presti JC, Amling CL, Terris MK, Aronson WJ, Kane CJ, Carroll PR | display-authors = 6 | title = Multiinstitutional validation of the UCSF cancer of the prostate risk assessment for prediction of recurrence after radical prostatectomy | journal = Cancer | volume = 107 | issue = 10 | pages = 2384–91 | date = novembar 2006 | pmid = 17039503 | doi = 10.1002/cncr.22262 | url = https://escholarship.org/uc/item/1q20j84c| doi-access = free }}</ref> multiinstitucionalna kohorta u Njemačkoj ;<ref>{{cite journal | vauthors = May M, Knoll N, Siegsmund M, Fahlenkamp D, Vogler H, Hoschke B, Gralla O | title = Validity of the CAPRA score to predict biochemical recurrence-free survival after radical prostatectomy. Results from a european multicenter survey of 1,296 patients | journal = The Journal of Urology | volume = 178 | issue = 5 | pages = 1957–62; discussion 1962 | date = novembar 2007 | pmid = 17868719 | doi = 10.1016/j.juro.2007.07.043 }}</ref> i kohortu prostatektomije na ''Johns Hopkins University''.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhao KH, Hernandez DJ, Han M, Humphreys EB, Mangold LA, Partin AW | title = External validation of University of California, San Francisco, Cancer of the Prostate Risk Assessment score | url = https://archive.org/details/sim_urology_2008-08_72_2/page/396 | journal = Urology | volume = 72 | issue = 2 | pages = 396–400 | date = august 2008 | pmid = 18372031 | doi = 10.1016/j.urology.2007.11.165 }}</ref> U novije se vrijeme pokazalo da predviđaju metastaze i smrtnost nakon prostatektomije, terapije zračenjem, budnog čekanja ili terapije lišavanja androgena.<ref name="pmid19509351">{{cite journal | vauthors = Cooperberg MR, Broering JM, Carroll PR | title = Risk assessment for prostate cancer metastasis and mortality at the time of diagnosis | journal = Journal of the National Cancer Institute | volume = 101 | issue = 12 | pages = 878–87 | date = juni 2009 | pmid = 19509351 | pmc = 2697208 | doi = 10.1093/jnci/djp122 }}</ref> === Očekivano trajanje života === Projekcije očekivanog života prosječni su za cijelu mušku populaciju, a mnogi medicinski i životni faktori modificiraju ove brojeve. Naprimjer, studije su pokazale da će 40-godišnjak izgubiti 3,1 godinu života ako ima prekomjernu težinu ([[BMI]] 25–29) i 5,8 godina života ako je pretil (BMI 30 ili više), u poređenju s muškarcima normalne težine. Ako je i sa prekomjernom tjelesnom težinom i pušač, izgubit će 6,7 godina, a ako je pretil i pušač, izgubit će 13,7 godina.<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/nchs/fastats/prostate.htm|title=CDC FastStats|publisher=[[Centers for Disease Control]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728022146/https://www.cdc.gov/nchs/fastats/prostate.htm|archive-date=28. 7. 2017}}</ref> Nijedan podatak ne pokazuje da ili operacija ili zračenje imaju prednost u odnosu na ostale u tom pogledu. Čini se da se javljaju niže stope smrtnosti zabilježene kod operacija jer se vjerojatnije operacija nudi mlađim muškarcima, s manje teškim karcinomom. Nema dovoljno podataka da bi se utvrdilo produžava li zračenje sjemenika život lakšim od ostalih postupaka, ali dosadašnji podaci ne sugeriraju da to čini.<ref>{{cite web|url=http://www.cancer.gov/publications/patient-education/understanding-prostate-cancer-treatment|title=Treatment Choices for Men With Early-Stage Prostate Cancer|publisher=National Cancer Institute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404184205/http://www.cancer.gov/publications/patient-education/understanding-prostate-cancer-treatment|archive-date=4. 4. 2015|date=17. 10. 2014}}</ref> Muškarci s niskim stupnjem bolesti (Gleason 2–4) vjerojatno neće umrijeti od raka prostate u roku od 15 godina od dijagnoze. Stariji muškarci (70–75 godina) s niskorazrednom bolešću imali su približno 20% ukupnog preživljavanja 15 godina zbog smrti iz konkurentskih uzroka. Muškarci s visokim stupnjem bolesti (Gleason 8-10) doživjeli su visoku smrtnost u roku od 15 godina od dijagnoze, bez obzira na njihovu dob.<ref>{{cite journal | vauthors = Eggener SE, Badani K, Barocas DA, Barrisford GW, Cheng JS, Chin AI, Corcoran A, Epstein JI, George AK, Gupta GN, Hayn MH, Kauffman EC, Lane B, Liss MA, Mirza M, Morgan TM, Moses K, Nepple KG, Preston MA, Rais-Bahrami S, Resnick MJ, Siddiqui MM, Silberstein J, Singer EA, Sonn GA, Sprenkle P, Stratton KL, Taylor J, Tomaszewski J, Tollefson M, Vickers A, White WM, Lowrance WT | display-authors = 6 | title = Gleason 6 Prostate Cancer: Translating Biology into Population Health | journal = The Journal of Urology | volume = 194 | issue = 3 | pages = 626–34 | date = septembar 2015 | pmid = 25849602 | pmc = 4551510 | doi = 10.1016/j.juro.2015.01.126 }}</ref> ==Epidemiologija== [[slika:Prostate cancer world map - Death - WHO2004.svg|thumb|500px|Prilagodba starosti: dobno standardizirana smrtnost od raka prostate na 100-000&nbsp;stanovnika 2004. godine.<ref>{{cite web |url=https://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |title=WHO Disease and injury country estimates |year=2009 |work=World Health Organization |access-date=Nov 11, 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091111101009/http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |archive-date=11. 11. 2009 }}</ref>{{refbegin|3}} {{legend|#b3b3b3|no data}} {{legend|#ffff65|<4}} {{legend|#fff200|4–8}} {{legend|#ffdc00|8–12}} {{legend|#ffc600|12–16}} {{legend|#ffb000|16–20}} {{legend|#ff9a00|20–24}} {{legend|#ff8400|24–28}} {{legend|#ff6e00|28–32}} {{legend|#ff5800|32–36}} {{legend|#ff4200|36–40}} {{legend|#ff2c00|40–44}} {{legend|#cb0000|>44}} {{refend}}]] Od 2012. godine rak prostate je drugi najčešće dijagnosticirani rak (s 15% svih karcinoma muškaraca)<ref>{{cite book |title = World Cancer Report 2014 |year = 2014 |url = https://archive.org/details/worldcancerrepor0000unse_p0u5 |publisher = International Agency for Research on Cancer, World Health Organization |isbn = 978-92-832-0432-9}}</ref> and the sixth leading cause of cancer death in males worldwide.<ref>{{cite journal | vauthors = Jemal A, Bray F, Center MM, Ferlay J, Ward E, Forman D | title = Global cancer statistics | journal = Ca | volume = 61 | issue = 2 | pages = 69–90 | year = 2011 | pmid = 21296855 | doi = 10.3322/caac.20107 | url = https://semanticscholar.org/paper/a512385be058b1e2e1d8b418a097065707622ecd| doi-access = free }}</ref> In 2010, prostate cancer resulted in 256,000 deaths, up from 156,000 deaths in 1990.<ref name=Loz2012>{{cite journal | vauthors = Lozano R, Naghavi M, Foreman K, Lim S, Shibuya K, Aboyans V, Abraham J, Adair T, Aggarwal R, Ahn SY, Alvarado M, Anderson HR, Anderson LM, Andrews KG, Atkinson C, Baddour LM, Barker-Collo S, Bartels DH, Bell ML, Benjamin EJ, Bennett D, Bhalla K, Bikbov B, Bin Abdulhak A, Birbeck G, Blyth F, Bolliger I, Boufous S, Bucello C, Burch M, Burney P, Carapetis J, Chen H, Chou D, Chugh SS, Coffeng LE, Colan SD, Colquhoun S, Colson KE, Condon J, Connor MD, Cooper LT, Corriere M, Cortinovis M, de Vaccaro KC, Couser W, Cowie BC, Criqui MH, Cross M, Dabhadkar KC, Dahodwala N, De Leo D, Degenhardt L, Delossantos A, Denenberg J, Des Jarlais DC, Dharmaratne SD, Dorsey ER, Driscoll T, Duber H, Ebel B, Erwin PJ, Espindola P, Ezzati M, Feigin V, Flaxman AD, Forouzanfar MH, Fowkes FG, Franklin R, Fransen M, Freeman MK, Gabriel SE, Gakidou E, Gaspari F, Gillum RF, Gonzalez-Medina D, Halasa YA, Haring D, Harrison JE, Havmoeller R, Hay RJ, Hoen B, Hotez PJ, Hoy D, Jacobsen KH, James SL, Jasrasaria R, Jayaraman S, Johns N, Karthikeyan G, Kassebaum N, Keren A, Khoo JP, Knowlton LM, Kobusingye O, Koranteng A, Krishnamurthi R, Lipnick M, Lipshultz SE, Ohno SL, Mabweijano J, MacIntyre MF, Mallinger L, March L, Marks GB, Marks R, Matsumori A, Matzopoulos R, Mayosi BM, McAnulty JH, McDermott MM, McGrath J, Mensah GA, Merriman TR, Michaud C, Miller M, Miller TR, Mock C, Mocumbi AO, Mokdad AA, Moran A, Mulholland K, Nair MN, Naldi L, Narayan KM, Nasseri K, Norman P, O'Donnell M, Omer SB, Ortblad K, Osborne R, Ozgediz D, Pahari B, Pandian JD, Rivero AP, Padilla RP, Perez-Ruiz F, Perico N, Phillips D, Pierce K, Pope CA, Porrini E, Pourmalek F, Raju M, Ranganathan D, Rehm JT, Rein DB, Remuzzi G, Rivara FP, Roberts T, De León FR, Rosenfeld LC, Rushton L, Sacco RL, Salomon JA, Sampson U, Sanman E, Schwebel DC, Segui-Gomez M, Shepard DS, Singh D, Singleton J, Sliwa K, Smith E, Steer A, Taylor JA, Thomas B, Tleyjeh IM, Towbin JA, Truelsen T, Undurraga EA, Venketasubramanian N, Vijayakumar L, Vos T, Wagner GR, Wang M, Wang W, Watt K, Weinstock MA, Weintraub R, Wilkinson JD, Woolf AD, Wulf S, Yeh PH, Yip P, Zabetian A, Zheng ZJ, Lopez AD, Murray CJ, AlMazroa MA, Memish ZA | display-authors = 6 | title = Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010 | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9859 | pages = 2095–128 | date = decembar 2012 | pmid = 23245604 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61728-0 | url = https://zenodo.org/record/2557786 | hdl-access = free| hdl = 10536/DRO/DU:30050819 }}</ref> Stope raka prostate uveliko se razlikuju, od zemlje do zemlje. Najmanje je uobičajen u Južnoj i Istočnoj Aziji, a češći u Evropi, Sjevernoj Americi, Australiji i Novom Zelandu.<ref name="prostates.com.au">{{cite web|url=http://www.prostates.com.au/statistics/|title=Prostate Cancer Statistics|publisher=Laparoscopic Urology|access-date=19. 6. 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624145341/http://www.prostates.com.au/statistics/|archive-date=24. 6. 2016}}</ref> Prostate cancer is least common among Asian men and most common among black men, with white men in between.<ref name="cancer.org">[http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_2_2X_What_causes_prostate_cancer_36.asp?sitearea= Overview: Prostate Cancer – What Causes Prostate Cancer?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060404065618/http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_2_2X_What_causes_prostate_cancer_36.asp?sitearea= |date=4. 4. 2006 }} American Cancer Society (2 May 2006). Retrieved on 5 April 2007</ref><ref name="Prostate Cancer FAQs">[http://www.hsc.stonybrook.edu/som/urology/urology_cp_prostatecancer.cfm Prostate Cancer FAQs.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060529193822/http://www.hsc.stonybrook.edu/som/urology/urology_cp_prostatecancer.cfm |date=29. 5. 2006 }} State University of New York School of Medicine Department of Urology (31 August 2006). Retrieved on 5 April 2007</ref> Prosječna godišnja stopa incidencije raka prostate između 1988. i 1992. među kineskim muškarcima u Sjedinjenim Državama bila je 15 puta veća od one kod njihovih kolega koji su živjeli u Šangaju i Tianjinu,<ref name="cancer.org" /><ref name="Prostate Cancer FAQs" /><ref>{{cite journal | vauthors = Lee MM, Gomez SL, Chang JS, Wey M, Wang RT, Hsing AW | title = Soy and isoflavone consumption in relation to prostate cancer risk in China | journal = Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention | volume = 12 | issue = 7 | pages = 665–8 | date = juli 2003 | pmid = 12869409 }}</ref> ali na ove visoke stope mogu uticati veće stope otkrivanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Potosky AL, Miller BA, Albertsen PC, Kramer BS | title = The role of increasing detection in the rising incidence of prostate cancer | url = https://archive.org/details/sim_jama_1995-02-15_273_7/page/548 | journal = JAMA | volume = 273 | issue = 7 | pages = 548–52 | date = februar 1995 | pmid = 7530782 | doi = 10.1001/jama.273.7.548 }}</ref> Mnogi sugeriraju da se rak prostate može potcijeniti, no benigna učestalost hiperplazije prostate u Kini i Japanu slična je stopi u zapadnim zemljama.<ref>Hanno P.M., Malcowicz S.B., Wein A.J., "Clinical Manual of Urology" McGraw Hill 2001</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Homma Y, Kawabe K, Tsukamoto T, Yamanaka H, Okada K, Okajima E, Yoshida O, Kumazawa J, Gu FL, Lee C, Hsu TC, dela Cruz RC, Tantiwang A, Lim PH, Sheikh MA, Bapat SD, Marshall VR, Tajima K, Aso Y | display-authors = 6 | title = Epidemiologic survey of lower urinary tract symptoms in Asia and Australia using the international prostate symptom score | journal = International Journal of Urology | volume = 4 | issue = 1 | pages = 40–6 | date = januar 1997 | pmid = 9179665 | doi = 10.1111/j.1442-2042.1997.tb00138.x }}</ref> Više od 80% muškaraca razvija rak prostate do 80. godine.<ref>{{cite book | vauthors = Bostwick DG, Eble JN |year=2007 |title=Urological Surgical Pathology |url=https://archive.org/details/urologicsurgical00fcap |url-access=limited |location=St. Louis |publisher=Mosby |page=[https://archive.org/details/urologicsurgical00fcap/page/n473 468] |isbn=978-0-323-01970-5}}</ref> == Također pogledajte == *[[Prostata]] *[[Rak testisa]] == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi== *[https://web.archive.org/web/20160922192529/http://patients.uroweb.org/i-am-a-urology-patient/prostate-cancer/ Patient-centered information from the European Urological Association] * {{cite web|title=Diagnosing and treating prostate cancer (video)|website=Mayo Clinic|date=februar 2020|url=https://connect.mayoclinic.org/page/podcasts/newsfeed-post/title/|access-date=8. 4. 2021|archive-date=6. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806165758/https://connect.mayoclinic.org/page/podcasts/newsfeed-post/title/|url-status=dead}} {{Muška genitalna neoplazija}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Prostate Cancer}} [[Kategorija:Rak prostate| ]] [[Kategorija:Muške genitalne neoplazije]] [[Kategorija:Neoplastični i hiperplastični poremećaji prostate]] [[Kategorija:Histopatologija]] [[Kategorija:Infektivni uzroci raka]] [[Kategorija:Vrste karcinoma]] [[Kategorija:Muško zdravlje]] 7dmf3xaf56wmcewya4e5gajyravf3nh SCZD10 0 479945 3848516 3512282 2026-05-22T09:30:47Z Panasko 146730 [[Kategorija:Shizofrenija]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848516 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Protein 10 periodične katatonijske shizofrenije''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''SCZD10'''. <ref name="entrez"> {{cite web | title = Entrez Gene: Schizophrenia disorder 10 (periodic catatonia) | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/63944 | access-date = 6. 1. 2016 }}</ref> Klinički podtip [[shizofrenija|shizofrenije]], nazvan periodična katatonija, karakterizira poremećaj izraza lica i gestikulacije, takozvani psihomotorni poremećaji (Leonhard, 1999).<ref>Leonhard, K. Classification of Endogenous Psychoses and their Differentiated Etiology. (2nd ed.) New York: Springer-Verlag (pub.) 1999.</ref> Katatonija može pokazati dva psihotyska pola: psihomotorno uzbuđenje i inhibiciju. Značajke uključuju grimasu ili lica poput maske, ponavljanje i stereotipe držanja, iskrivljene ukočene pokrete ili parakinezu i akinetički negativizam. Akutne psihotske epizode mogu biti praćene [[halucinacija]]ma i zabludama, ali u remisiji ostaje izrazito blago do teško katatonijsko rezidualno stanje s psihomotornom slabošću izraza lica i smanjenim podsticajem. == Mapiranje== U istraživanju genomske povezanosti, Stober et al. (2000) pronašli su dokaze o glavnom lokusu osjetljivosti na [[hromosom 15|hromosomu 15, sekvenca q15]] u većini analiziranih rodoslova (maksimalna neparametrijska ocjena loda od 3,57), te daljnjem potencijalnom lokusu na 22q13, ukazujući na genetičku heterogenost u periodičnoj katatoniji.<ref>Stober, G., Saar, K., Ruschendorf, F., Meyer, J., Nurnberg, G., Jatzke, S., Franzek, E., Reis, A., Lesch, K.-P., Wienker, T. F., Beckmann, H. Splitting schizophrenia: periodic catatonia-susceptibility locus on chromosome 15q15. Am. J. Hum. Genet. 67: 1201-1207, 2000. PubMed: 11001582</ref> Stober i dr. (2002) izveli su skeniranje [[genom]]a u četiri porodice multipleksa s periodičnom katatonijom i potvrdili mapiranje glavnog genskog lokusa na 15q15. Analiza pojedinih porodica otkrila je da je jedna velika porodica pokazala povezanost, dok bi se druge dvije mogle jasno isključiti, što je potvrdilo genetičku heterogenost. Analiza [[haplotip]]a hromosoma 15 u ovoj i prethodno povezanim porodicama smjestila je regiju osjetljivosti u interval od 11 [[morgan (jedinica)|cM]] između markera D15S1042 i D15S659.<ref>Stober, G., Seelow, D., Ruschendorf, F., Ekici, A., Beckmann, H., Reis, A. Periodic catatonia: confirmation of linkage to chromosome 15 and further evidence for genetic heterogeneity. Hum. Genet. 111: 323-330, 2002. PubMed: 12384773</ref> Xu et al (2012) sekvencirali su ukupno 795 [[egzon]]a iz 231 roditeljsko-probandovskog trojaca obogaćenih za sporadične slučajeve shizofrenije iz afričkih i američkih kohorti, kao i 34 netaknuta trija, i u tim slučajevima uočili višak ''[[de novo]]'' nesinonimnih jednonukleotidnih varijanti, kao i veću prevalenciju gensko ometajućih ''de novo'' mutacija u odnosu na kontrolu.<ref>Xu, B., Ionita-Laza, I., Roos, J. L., Boone, B., Woodrick, S., Sun, Y., Levy, S., Gogos, J. A., Karayiorgou, M. De novo gene mutations highlight patterns of genetic and neural complexity in schizophrenia. Nature Genet. 44: 1365-1369, 2012. PubMed: 23042115</ref> Pronašli su četiri gena (LAMA2, DPYD, TRRAP i VPS39), na koje utiču ponavljani ''de novo'' događaji unutar ili između dvije populacije, što vjerojatno nije slučajno . Identificirali su mutaciju [[prerada RNK|mjesta prerade]] na VPS39, koja se dogodila kao ''de novo'' događaj kod dvije osobe sa shizofrenijom, po jedne iz američke i afričke populacije. VPS39 je unutar kritičnog intervala SCZD10. Xu et al. (2012) pokazali su da ''[[de novo]]'' mutacije utiču na gene s različitim funkcijama i razvojnim profilima, ali su također pronašli značajan doprinos mutacijama u genima s većom ekspresijom u ranom [[fetus]]om životu. ==Nasljeđivanje== Stober et al. (1995) i Beckmann et al. (1996) predviđaju glavni efekat gena u periodičnoj katatoniji zbog rizika od morbiditeta od 26,9% kod rođaka prvog stepena.<ref>Beckmann, H., Franzek, E., Stober, G. Genetic heterogeneity in catatonic schizophrenia: a family study. Am. J. Med. Genet. 67: 289-300, 1996. [[PubMed]]: 8725746</ref><ref>Stober, G., Franzek, E., Lesch, K. P., Beckmann, H. Periodic catatonia: a schizophrenic subtype with major gene effect and anticipation. Europ. Arch. Psychiat. Clin. Neurosci. 245: 135-141, 1995. PubMed: 7669819</ref> U porodičnoj studiji koncentriranoj na 139 probanda s hroničnom DSM-III-R shizofrenijom, katatonijskog tipa, 83 probanda (41 žena, 42 muškarca) zadovoljili su kriterije za periodičnu katatoniju i 56 probanda (14 žena, 42 muškarca) za sistematsku katatoniju, prema Leonhardovoj klasifikaciji. Pouzdanost i stabilnost ove potklasifikacije ispitala su dva iskusna psihijatra koji rade nezavisno jedan od drugog. Oba dijagnostičara bila su slijepa u pogledu porodične povijesti probanda. U ovoj studiji, 139 probanda imalo je ukupno 543 rođaka prvog stepena. U grupu pogođenih članova porodice svrstani su samo oni hospitalizovani zbog shizofrenije. Dijagnostička pouzdanost bila je kapa statistika (=0,93), a dijagnostička stabilnost tokom katamneze dostigla je 97% i kapa = 0,93. Analiza životnog predviđanja otkrila je da su rizici ispravljeni dobom značajno različiti u periodičnim i sistematskim katatonijama. U sistemskoj katatoniji, majke su imale rizik od 6,8%, očevi 2%, a nasumično odabrana braća i sestre 3%. U periodičnoj katatoniji očigledan je višak homolohnih psihoza: postojao je rizik od 33,7% za majke, 15,4% za očeve i 24,4% za braću i sestre. Kvota oštećenih roditelja (33 od 161) bila je veća od kvote braće i sestara (26 od 162). U periodičnoj katatoniji, 59% porodica je bilo višestruko pogođeno eksprimiranim unilinealnim vertikalnim prenosom. U 10% porodica tri uzastopne generacije patile su od bolesti i liječene u bolnici. Rezultati studije doveli su do sljedećih hipoteza: Periodična i sistematska katatonija su valjane podskupine DSM-III-R shizofrenije. U sistematskim katatonijama nasljednost je vrlo niska. Periodična katatonija je porodični poremećaj. Homogenost porodičnih psihoza i unilinealni vertikalni prenos sa predviđanjem su u skladu s glavnim genskim efektom. Čini se da periodična katatonija predstavlja perspektivnog kandidata za molekularno-genetičku procjenu. == Reference == {{reflist}} ==Vanjski linkovi== {{hromosomi}} {{DEFAULTSORT:Schizophrenia disorder 10}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 15]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] [[Kategorija:Shizofrenija]] 0o2xdnchv5fdn11c5ikt1oxu85dbq36 TMEM268 0 481911 3848418 3511989 2026-05-22T03:26:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848418 wikitext text/x-wiki {{infokutija gen}} [[slika:C9orf91 Predicted Module.gif|thumb|Predviđena struktura C9orf91 prema I-Tasser, pri rezultatu –2,87<ref>{{Cite web|url=http://zhanglab.ccmb.med.umich.edu/I-TASSER/|title=I-TASSER server for protein structure and function prediction|website=zhanglab.ccmb.med.umich.edu|access-date=8. 5. 2016}}</ref>]] '''[[Transmembranski protein]] 268''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''TMEM268'''. Ovaj [[transmembranski protein]] sadrži 342 [[aminokiselina]], sa osam [[alternativna prerada RNK|alternativno prerađenih varijanti]]. Identificiran je u organizmima od obične [[Drosophila melanogaster|vinske mušice]] do [[primat]]a. Do danas, njegova ekspresija nije nađena kod jednostavnijih organizama od [[insekti|insekata]]. {{infokutija protein |Ime=C9orf91 |width= |HGNCid= |Symbol=C9orf91|AltSymbols=|RefSeq=NP_694590.2|UniProt=Q5VZI3|Entrez=203197|HGNC=24513|Chromosome=9|Arm=q|Band=32|LocusSupplementaryData=}} == Gen == === Lokacija === Gen ''TMEM268'' mapiran je na [[Hromosom 9|hromosomu 9]], sekvenca 9q32.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ieb/research/acembly/av.cgi?db=human&term=c9orf91&submit=Go|title=AceView: Gene:C9orf91, a comprehensive annotation of human, mouse and worm genes with mRNAs or ESTsAceView.|last=mieg@ncbi.nlm.nih.gov|first=Danielle Thierry-Mieg and Jean Thierry-Mieg, NCBI/NLM/NIH|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=28. 4. 2016}}</ref> U susjedstvu su mu doljeprikazani geni . Područje zatvoreno crvenim krugom je ''TMEM268''', područje kodiranja koje je okruženo susjedima [[DFNB31]] i [[ATP6V1G1]]. [[slika:C9ORF91 Gene neighborhood.png|thumb|Susledstvo gena C9ORF91 na hromosomu 9|769x769px|none]] == [[iRNK]] == Pronađeno je osam različitih [[alternativna prerada RNK|alternativnih varijanti prerade TMEM268.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/203197|title=NCBI Gene}}</ref> [[Egzon]]ske sekvence za prikazane kombinacije označava kombinirana područja. Dužina aminokiselina razlikuje se zbog varijacija u dodavanju ili deletiranju nukleotida unutar egzonskih regija, dajući različite [[alternativna prerada RNK|varijante prerade]] sa sličnim kombinacijama sekvenci. [[Slika:C9orf91 Exon Table.png|center|thumb|579x579px|Varijante egzona i transkripta TMEM268]] [[Slika:C9orf91 Splice Variant NCBI.png|thumb|280px|Varijante prerađenog gena TMEM268]] == Protein == === Opća svojstva === TMEM268 ima sedam varijanti. NP_694590.2 je varijanta koja se najviše proučava. ExPasy rezultat ukazuje da TMEM268 ima [[izoelektrična tačka|izoelektričnu tačku]] na 5,19 i molekulsku težinu oko 37,6 kDa.<ref>{{Cite web|url=http://web.expasy.org/compute_pi/|title=ExPASy isoelectric point}}</ref> TMEM268 is a member of a domain of unknown function, DUF4481.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/33356142|title=transmembrane protein C9orf91 [Homo sapiens] - Protein - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=28. 4. 2016}}</ref> Regija se nalazi unutar aminokiselinskih sekvenci 37 i 328. Rezultati [[BLAST]]-a indiciraju da postoje [[paralozi]] kod [[ljudi]], [[zebrica]] i [[vinska mušica|vinskih mušica]]. [[Slika:C9orf91 Domain and Transmembrane.png|thumb|406x406px|Domenski i transmenbranski snimak C9orf91 globule Plot 2.<ref name="globplot.embl.de">{{Cite web|url=http://globplot.embl.de/|title=GlobPlot 2.3 - Predictor of intrinsic protein disorder & globularity|website=globplot.embl.de|access-date=28. 4. 2016}}</ref>]] ===Aminokiselinska sekvenca=== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 342 [[aminokiseline]], а [[molekularna masa|molekulska težina]] 37.569 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q5VZI3#sequences |title=UniProt, Q5VZI3 |access-date=12. 9. 2021}}</ref> <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MACEPQVDPG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATGPLPPSSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GWSALPGGSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGWGQELHNG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QVLTVLRIDN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TCAPISFDLG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAEEQLQTWG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IQVPADQYRS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAESALLEPQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VRRYIIYNSR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PMRLAFAVVF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YVVVWANIYS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TSQMFALGNH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WAGMLLVTLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVSLTLTLVL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VFERHQKKAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TNTDLRLAAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NGALLRHRVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGVTDTVEGC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSVIQLWFVY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FDLENCVQFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDHVQEMKTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QESLLRSRLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLCVVMETGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPATAEGPEN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEDAPLLPGN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SCPNERPLMQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TELHQLVPEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EPEEMARQLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVFGGYYIRL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LVTSQLPQAM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTRHTNSPRI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PCPCQLIEAY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILGTGCCPFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AR</td></tr> </table> {{refbegin|3}} '''C''': [[Cistein]]<br/> '''D''': [[Asparaginska kiselina|Aspartat]]<br/> '''E''': [[Glutaminska kiselina|Glutamat]]<br/> '''F''': [[Fenilalanin]] <br/> '''G''': [[Glicin]]<br/> '''H''': [[Histidin]]<br/> '''I''': [[Izoleucin]] <br/> '''K''': [[Lizin]]<br/> '''L''': [[Leucin]]<br/> '''M''': [[Metionin]]<br/> '''N''': [[Asparagin]]<br/> '''P''': [[Prolin]]<br/> '''Q''': [[Glutamin]]<br/> '''R''': [[Arginin]]<br/> '''S''': [[Serin]]<br/> '''T''': [[Treonin]]<br/> '''V''': [[Valin]]<br/> :'''W''': [[Triptofan]] '''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} === Transmembranska svojstva === [[slika:C9orf91 Transmembrane (Corrected).png|left|thumb|280px|Hipoteza transmembranske konformacije TMEM268.]] Dvije predviđene transmembranske regije nalaze se u polipeptidu, smještene na aminokiselinama 104-125 i 130-152 .<ref>{{Cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/Q5VZI3|title=C9orf91 - Transmembrane protein C9orf91 - Homo sapiens (Human) - C9orf91 gene & protein|website=www.uniprot.org|access-date=28. 4. 2016}}</ref> Alat SAPS na San Diego Super Computing Biology Workbench prikupio je strukturne karakteristike proteina.<ref>{{Cite web|url=http://workbench.sdsc.edu/|title=SDSC Biology Workbench|website=workbench.sdsc.edu|access-date=28. 4. 2016}}</ref> Hipoteza za transmembranski smjer je da [[N-kraj|N–]] i [[C-terminal]] ostanu unutar ćelije, a petlja koja strši iz membrane u [[citosol]], predstavljena na susjednoj slici. Dokazi o smjeru transmembrane proizlaze iz predviđanja mjesta [[fosforilacije]]. Rezultati Net Phos 2.0 za TMEM268 ukazuju na područja fosforilacije koja su prisutna oko transmembranske regije. To znači da će N– i [[C kraj]] biti okrenuti prema ćeliji, pružajući podršku smjeru transmembrane. [[slika:Phosphorylation sites on C9orf91.png|thumb|335x335px|Predviđena mjesta fosforilacije na C9orf91.<ref name="globplot.embl.de"/>]] == [[Ekspresija proteina]]== Utvrđeno je da se protein eksprimira u brojnim različitim tkivima. ETS profil za TMEM268 pokazuje da se gen eksprimira sveprisutno u tijelu.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/UniGene/ESTProfileViewer.cgi?uglist=Hs.522357|title=EST Profile - Hs.522357|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=28. 4. 2016}}</ref> U prilog tome, postoje eksperimentalni dokazi koji koriste bojenje antitijelima za prikaz različitih tipova tkiva koje eksprimiraju TMEM268.<ref>{{Cite web|url=http://www.proteinatlas.org/ENSG00000157693-C9orf91/tissue|title=Tissue expression of C9orf91 - Summary - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=28. 4. 2016}}</ref> Nedavno istraživanje povezalo je TMEM268 kao [[lizosom]]skog transportera.<ref name="pmid23436907">{{cite journal | vauthors = Chapel A, Kieffer-Jaquinod S, Sagné C, Verdon Q, Ivaldi C, Mellal M, Thirion J, Jadot M, Bruley C, Garin J, Gasnier B, Journet A | display-authors = 6 | title = An extended proteome map of the lysosomal membrane reveals novel potential transporters | journal = Molecular & Cellular Proteomics | volume = 12 | issue = 6 | pages = 1572–88 | date = juni 2013 | pmid = 23436907 | pmc = 3675815 | doi = 10.1074/mcp.M112.021980 }}</ref> Tačna funkcija unutar lizosoma i interakcije s drugim [[molekula]]ma, međutim, nije poznata. [[File:ETS Profile C9orf91.png|thumb|ETS profil za C9orf91]] == Povezana bolest == Zbog ograničene karakterizacije, veza sa povezanim bolestima nije dobro poznata. Tehnike pregleda [[SNP|jednonukleotidnih polimorfizama]] korištene su u brojnim bolestima za određivanje utjecaja datih [[lokus (genetika)|lokusa]]. Kod [[spondilokoštana disostoza|spondilokoštane disostoze]] i [[spondiloartritis]]a, za oba je utvrđeno da imaju [[SNP]]-ove koji su naveli TMEM268 kao mogući faktor bolesti <ref name="pmid21480186">{{cite journal | vauthors = Zinovieva E, Kadi A, Letourneur F, Cagnard N, Izac B, Vigier A, Said-Nahal R, Elewaut D, de Vlam K, Pimentel-Santos F, Chiocchia G, Breban M | display-authors = 6 | title = Systematic candidate gene investigations in the SPA2 locus (9q32) show an association between TNFSF8 and susceptibility to spondylarthritis | journal = Arthritis and Rheumatism | volume = 63 | issue = 7 | pages = 1853–9 | date = juli 2011 | pmid = 21480186 | doi = 10.1002/art.30377 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid23335591">{{cite journal | vauthors = Sparrow DB, McInerney-Leo A, Gucev ZS, Gardiner B, Marshall M, Leo PJ, Chapman DL, Tasic V, Shishko A, Brown MA, Duncan EL, Dunwoodie SL | display-authors = 6 | title = Autosomal dominant spondylocostal dysostosis is caused by mutation in TBX6 | journal = Human Molecular Genetics | volume = 22 | issue = 8 | pages = 1625–31 | date = april 2013 | pmid = 23335591 | doi = 10.1093/hmg/ddt012 | doi-access = free }}</ref> == Interaktivni proteini == Interakcija proteina pronađena je sa [[REL|c-REL]] (putem afinitetne hromatografije i dvohibridnog kvasca) i ELAVL1, putem dvohibrida [[kvasci|kvasaca]].<ref name="pmid19322201">{{cite journal | vauthors = Abdelmohsen K, Srikantan S, Yang X, Lal A, Kim HH, Kuwano Y, Galban S, Becker KG, Kamara D, de Cabo R, Gorospe M | display-authors = 6 | title = Ubiquitin-mediated proteolysis of HuR by heat shock | journal = The EMBO Journal | volume = 28 | issue = 9 | pages = 1271–82 | date = maj 2009 | pmid = 19322201 | pmc = 2683047 | doi = 10.1038/emboj.2009.67 }}</ref><ref name="pmid21988832">{{cite journal | vauthors = Wang J, Huo K, Ma L, Tang L, Li D, Huang X, Yuan Y, Li C, Wang W, Guan W, Chen H, Jin C, Wei J, Zhang W, Yang Y, Liu Q, Zhou Y, Zhang C, Wu Z, Xu W, Zhang Y, Liu T, Yu D, Zhang Y, Chen L, Zhu D, Zhong X, Kang L, Gan X, Yu X, Ma Q, Yan J, Zhou L, Liu Z, Zhu Y, Zhou T, He F, Yang X | display-authors = 6 | title = Toward an understanding of the protein interaction network of the human liver | journal = Molecular Systems Biology | volume = 7 | pages = 536 | date = oktobar 2011 | pmid = 21988832 | pmc = 3261708 | doi = 10.1038/msb.2011.67 }}</ref> REL je povezan s proto-[[onkogen]]om iz porodice [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]]. Povezan je s proliferacijom [[B-ćelija]]. [[ELAVL1|ELAV1]] je povezan sa vezivanjem za [[iRNK]], kako bi se povećala stabilnost transkripata. == Homologija == === Identitet i sličnost ortologa === Identitet ortolognih domena unutar TMEM268 kod drugih vrsta sa 40% identiteta i iznad prikazan je u nastavku. Početak DUFF4481 prikazan na slici zadržava konzerviranost tokom vremena. Zanimljivo je da područja transmembranske regije nisu toliko konzervirana kao što se mislilo, što ukazuje da određene aminokiseline možda nisu vitalna komponenta u funkciji ovog proteina. [[slika:C9orf91 40%+ Identity CLUSTALW.png|center|thumb|586x586px| Poravnavanje uzorka ortologa na osnovu 40% ili više identiteta]] === Konzervacija unutar vrste === TMEM268 je konzerviran u mnogim organizmima. Ortolozi su pronađeni kod [[sisar]]a, [[ptica]], [[gmizavac]]a, [[vodozemac]]a, [[riba]], uključujući morske pse i nekoliko insekata. Nije pronađeno u [[biljka]]ma, [[bakterija]]ma ili [[arheja]]ma. Dužina aminokiselinskog lanca ima tendenciju povećanja unutar ortologa jer se divergiranje od ljudi povećava na temelju rezultata pretraživanja [[BLAST]]-a za slične proteine. ==Reference== {{reflist}} == Vanjski linkovi == * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov NCBI] * [http://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi BLAST] * [http://www.timetree.org/ TimeTree] * [http://www.softberry.com/ Softberry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150416030907/http://www.softberry.com/ |date=16. 4. 2015 }} [[Kategorija:Geni na hromosomu 9]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] pg1eo3y2om4ljh8kqm1h0cplsipxm4l Svjetski dan djeteta 0 485073 3848410 3654586 2026-05-22T00:06:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848410 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Young Indian girl, Raisen district, Madhya Pradesh.jpg|mini|''slika djevojčice iz [[Indija|Indije]]'']] '''Svjetski dan djeteta''' obilježava se svake godine 20. novembra jer je toga dana 1989. godine usvojena [[Konvencija o pravima djeteta]]. Kao međunarodni dokument [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih naroda]], [[Konvekcija|Konvencija]] sadrži univerzalne standarde koje države moraju garantirati svakom djetetu. Konvenciju je tada potpisalo 196 zemalja, čime je postala najbrže i najšire prihvaćen sporazum na području međunarodnih [[Ljudska prava|ljudskih prava]] u historiji.<ref>{{Cite web|url=https://www.zzjzfbih.ba/medunarodni-dan-djeteta-2021/|title=Konvencija o pravima djeteta}}</ref> Konvencija je prvi dokument u kojem se djetetu pristupa kao subjektu s pravima, a ne samo kao osobi koja treba posebnu zaštitu.<ref>{{Cite web|url=http://mcp.gov.ba/publication/read/medjunarodni-dan-djeteta-saopcenje-za-objavu-na-web-stranici|title=Ministarstvo civilnih poslova Bosne i Hercegovine}}{{Mrtav link}}</ref> == Povezani članci == * [[Ujedinjene nacije]] * [[UNICEF]] * [[Ustav Bosne i Hercegovine]] * [[Ljudska prava]] * [[Ljudska prava u Bosni i Hercegovini]] ==Reference== <references /> [[Kategorija:Praznici Ujedinjenih nacija]] itl5ev7j07tvn4rw2dnfayeip7tgwoi Système universitaire de documentation 0 488352 3848417 3651635 2026-05-22T02:39:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848417 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:SUDOC_screenshot_2013.png|mini|300x300piksel| Snimak ekrana sa ''Système Universitaire de Documentation (Sudoc)'']] '''System universitaire de documentation''' ili '''SUDOC''' je sistem koji koriste biblioteke [[Visoko obrazovanje u Francuskoj|francuskih univerziteta i visokoškolskih ustanova]] za identifikaciju, praćenje i upravljanje [[Upravljanje zapisima|dokumentima]] u njihovom posjedu. Katalog,<ref>{{Cite web|url=https://www.sudoc.abes.fr/cbs/xslt/?COOKIE=U10178,Klecteurweb,D2.1,Ef998adf3-229,I250,B341720009+,SY,QDEF,A%5C9008+1,,J,H2-26,,29,,34,,39,,44,,49-50,,53-78,,80-87,NLECTEUR+PSI,R10.34.103.180,FN|title=Catalogue SUDOC|website=www.sudoc.abes.fr|access-date=14. 6. 2023}}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://library.carleton.ca/find/databases/sudoc-systeme-universitaire-de-documentation|title=SUDOC: Système Universitaire de Documentation {{!}} MacOdrum Library|website=library.carleton.ca|access-date=14. 6. 2023|archive-date=28. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230128001810/https://library.carleton.ca/find/databases/sudoc-systeme-universitaire-de-documentation|url-status=dead}}</ref> koji sadrži skoro 13 miliona referenci, omogućava studentima i istraživačima da pretražuju bibliografske i lokacijske informacije u više od 3400 dokumentacionih centara. Održava ga {{Ill|Bibliographic Agency for Higher Education|fr|Agence bibliographique de l'enseignement supérieur}} (ABES). == Vanjski linkovi == {{Refspisak}} * {{Službeni sajt|1=http://www.sudoc.abes.fr/cbs/xslt/DB=2.1/SET=1/TTL=1/LNG=EN/?COOKIE=U10178,Klecteurweb,D2.1,Ea5ef5c32-54,I250,B341720009+,SY,QDEF,A%5C9008+1,,J,H2-26,,29,,34,,39,,44,,49-50,,53-78,,80-87,NLECTEUR+PSI,R109.175.46.156,FN}} [[Kategorija:Bibliotekarska klasifikacija]] 37v6gawjj4uw3kc94mtlfvv8ql5uupp Trgovanje ljudima 0 490768 3848531 3779876 2026-05-22T10:10:31Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Nasilje nad ženama]]; +[[Kategorija:Nasilje nad muškarcima]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848531 wikitext text/x-wiki '''Trgovina ljudima''' ili '''trgovanje ljudima''' uključuje vrbovanje {{Nowrap|i/ili}} prevoz, [[azil]] {{Nowrap|i/ili}} prihvat osoba&nbsp;– putem prijetnji, upotrebe sile; ili drugih oblika prinude (otmica, prevara, zloupotreba moći{{\}}bespomoćnosti, davanje{{\}}primanje ili plaćanje radi dobijanja pristanka drugog lica a u svrhu eksploatacije). To je danas prepoznato kao rastući problem u borbi protiv međunarodnoga organizovanog kriminala, kroz koji su žene, djeca i muškarci izloženi raznim oblicima zlostavljanja, eksploatacije i suzbijanja svojih osnovnih ljudskih prava. Predstavlja neku vrstu modernoga oblika ropstva.<ref>Milković, Iva (2020.). ''Trgovina ljudima kao najteži oblik kršenja ljudskih prava''. ”Zbornik radova Pravnog fakulteta u Splitu”. '''57''' (4): {{Nowrap|1097–1111}}. <!--{{Hrčak|id=-->[http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=356943 hrcak.srce.hr]<!--}}--></ref> Prema podacima Državnoga sekretarijata [[Sjedinjene Američke Države|{{Nowrap|SAD-a}}]], u 2017. godini u svijetu je {{Nowrap|identificirano/identifikovano}} 100409 žrtava trgovine ljudima, pokrenuto je 17880 sudskih procesa u svim oblicima trgovine ljudima, te izrečeno 7045 presuda.<ref name="state department">[https://www.state.gov/documents/organization/282798.pdf ''www.state.gov'']</ref> Procjenjuje se da u svijetu u svakome trenutku ima oko 20 miliona žrtava trgovine ljudima, pri čemu godišnji profit od ovoga oblika kriminala iznosi oko 150 milijardi [[Američki dolar|dolara]].<ref name="traffickinginstitute">[https://www.traffickinginstitute.org/wp-content/uploads/2017/10/7-things.pdf ''www.traffickinginstitute.org''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003141727/https://www.traffickinginstitute.org/wp-content/uploads/2017/10/7-things.pdf|date=3. 10. 2018}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[http://www.ljudskaprava-vladarh.hr/Download/2005/03/30/Dosta-hrv.pdf www.ljudskaprava-vladarh.hr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609131003/http://www.ljudskaprava-vladarh.hr/Download/2005/03/30/Dosta-hrv.pdf|date=9. lipnja 2007.}} {{Bs simbol}} [[Kategorija:Organizirani kriminal]] [[Kategorija:Ropstvo]] [[Kategorija:Ljudska prava]] [[Kategorija:Seksualni zločini]] [[Kategorija:Nasilje nad ženama]] [[Kategorija:Nasilje nad muškarcima]] nuprho8tet87liahgfabtlwlesfdpc3 Tjelesni integritet 0 492370 3848493 3740990 2026-05-22T08:11:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848493 wikitext text/x-wiki '''Tjelesni integritet''' je nepovredivost fizičkog tijela i naglašava važnost lične [[autonomija|autonomije]], [[samovlasništvo|samovlasništva]] i [[samopredjeljenje|samoopredjeljenja]] ljudskih bića nad vlastitim tijelima . U oblasti [[ludska prava|ljudskih prava]], povreda tjelesnog integriteta drugog smatra se neetičkim kršenjem, nametljivim i možda kriminalnim.<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=QBrEtjU86RgC&pg=PA114|title=The Limits of Bodily Integrity: Abortion, Adultery, and Rape Legislation in Comparative Perspective | first=Ruth Austin | last=Miller | date=2007 | publisher=Ashgate Publishing | isbn=9780754683391 | access-date=6. 4. 2021 }}</ref><ref name=":1">[https://books.google.com/books?id=nd8SYpAWacwC&pg=PA267&dq=&hl=en&sa=X&ei=2sTET5i_Jcep0AWnoNyzCg&ved=0CDUQ6AEwAA#v=onepage&q=&f=false Communication Technology And Social Change] Carolyn A. Lin, David J. Atkin – 2007</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=LXJQPfWPeqcC&pg=PA108&dq=&hl=en&sa=X&ei=wcXET7GCDIqX1AWztdHZCg&ved=0CD4Q6AEwAQ#v=onepage&q=&f=false Civil Liberties and Human Rights] Helen Fenwick, Kevin Kerrigan – 2011</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=GhxDof_-TPUC&pg=PA107&dq=&hl=en&sa=X&ei=wcXET7GCDIqX1AWztdHZCg&ved=0CGMQ6AEwBw#v=onepage&q=&f=false Xenotransplantation: Ethical, Legal, Economic, Social, Cultural] Brigitte E.s. Jansen, Jürgen W. Simon, Ruth Chadwick, Hermann Nys, Ursula Weisenfeld – 2008</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=JHUWrgS3LpMC&pg=PA74&dq=&hl=en&sa=X&ei=wcXET7GCDIqX1AWztdHZCg&ved=0CJ0BEOgBMBA#v=onepage&q=&f=false Personal Autonomy, the Private Sphere and Criminal Law] Peter Alldridge, Chrisje H. Brants - 2001, retrieved 29 May 2012</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=OHgUjBbnhygC&pg=PA109&dq=&hl=en&sa=X&ei=wcXET7GCDIqX1AWztdHZCg&ved=0CFcQ6AEwBQ#v=onepage&q=t&f=false Privacy law in Australia] Carolyn Doyle, Mirko Bagaric – 2005</ref> == Ženska prava == {{Feminizam}} Iako se tjelesni integritet (prema [[sposobnost|pristupu sposobnosti]]) pruža svakom ljudskom biću, žene su češće pogođene kršenjima nasilja zasnovanog na spolu. To uključuje [[seksualni napad]], neželjenu trudnoću, [[zlostavljanje u porodici]] i ograničen pristup [[kontracepcija|kontracepciji]]. Ovi principi su obrađeni na radnoj konferenciji CCL-a o ženskim pravima kao ljudskim pravima. Konferencija je definirala tjelesni integritet kao pravo koje zaslužuju sve žene: "tjelesni integritet ujedinjuje žene i da nijedna žena ne može reći da se to ne odnosi na njih".<ref name=":0"/> Prema definiciji učesnika konferencije, sljedeća su prava na tjelesni integritet koja bi ženama trebala biti zagarantovana: * [[Sloboda kretanja]] * [[Sigurnost osobe]] * [[Reproduktivna prava|Reproduktivna i seksualna prava]] * [[Žensko zdravlje]] * Razbijanje ženskog [[Izolacija radi lakšeg zlostavljanja|izolacija]] * [[Obrazovanje]] * Umrežavanje <ref name=":0">{{Cite web|url=http://whr1998.tripod.com/documents/icclbodily.htm|title=Bodily Integrity and Security of Person|website=whr1998.tripod.com|access-date=20. 2. 2020|archive-date=9. 3. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309054413/https://whr1998.tripod.com/documents/icclbodily.htm|url-status=dead}}</ref> == Dječija prava == {{glavni|Dječija prava}} Debata o pravima djece na tjelesni integritet porasla je posljednjih godina.<ref>Alderson, Patricia. ''Researching Children's Rights to Integrity'' in ''Children's Childhoods: Observed And Experienced''. The Falmer Press, 1994.</ref> nakon veoma publiciranog [[skandal o seksualnom zlostavljanju djece u državi Penn|suđenja Jerryju Sanduskyju]],<ref>{{Cite web|url=https://news.blogs.cnn.com/2012/06/20/overheard-on-cnn-com-are-you-a-huggy-person-would-you-make-a-child-hug/|title=Overheard on CNN.com: Are you a 'huggy' person? Would you make a child hug?|language=en|access-date=20. 2. 2020|archive-date=7. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607110424/https://news.blogs.cnn.com/2012/06/20/overheard-on-cnn-com-are-you-a-huggy-person-would-you-make-a-child-hug/|url-status=dead}}</ref> roditelji se sve više ohrabruju da promoviraju osjećaj tjelesnog integriteta svog djeteta kao metod smanjenja ranjivosti djece da budu žrtve [[seksualno zlostavljanje djece|seksualnog nasilja]], [[trgovina djecom|trgovine ljudima]] i [[dječija prostitucija|dječije prostitucije]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2012/06/20/living/give-grandma-hug-child/index.html|title=I don't own my child's body|first=Katia |last=Hetter|website=CNN|date=20. 6. 2012|access-date=20. 2. 2020}}</ref> Metodi povećanja osjećaja tjelesne autonomije kod djece uključuju: * Omogućavanje djeci da odaberu kada će dati zagrljaj/poljubac * Podsticanje djece da komuniciraju o [[lične granice|granicama]] * Ponudite alternativne radnje (npr. [[nabaci]], rukovanje, itd.) == Medicina == [[Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima]] kaže sljedeće: "Niko ne smije biti podvrgnut mučenju ili okrutnom, nečovječnom ili ponižavajućem postupanju ili kažnjavanju. Posebno, niko ne smije biti podvrgnut bez njegovog slobodnog pristanka medicinskim ili naučnim eksperimentima".<ref>{{Cite web|url=http://www2.ohchr.org/english/law/ccpr.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080705115024/http://www2.ohchr.org/english/law/ccpr.htm|url-status=dead|archive-date=5. 7. 2008|title=International Covenant on Civil and Political Rights|date=5. 7. 2008|access-date=20. 2. 2020}} </ref> ==Genitalni integritet== {{Također pogledajte|Kontroverze oko obrezivanja|Etika obrezivanja|Sakaćenje ženskih genitalija|Interseks}} Aktivisti koji se protive [[modifikacija i sakaćenje genitalija|modifikaciji genitalija i sakaćenju]] ponekad se nazivaju ''[[inaktivist]]i''<ref name="Guardian">{{cite news |last=Nunn |first=Gary |date=20. 7. 2019 |title=Foreskin reclaimers: the 'intactivists' fighting infant male circumcision |url=https://www.theguardian.com/society/2019/jul/21/foreskin-reclaimers-the-intactivists-fighting-infant-male-circumcision |work=The Guardian |location=[[London]] |access-date=4. 1. 2020}}</ref> ([[portmanto]] "neoštećeni" i "aktivista") ili "aktivista genitalnog integriteta", koji nastoje da brane prava muške, ženske i interspolne djece i beba da zadrže svoje spolne organe netaknutima,<ref name="Icgi">{{cite web |last=Bollinger |first=Dan |date=30. 8. 2006 |title=About Who We Are |url=http://www.icgi.org/about/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20061206002159/http://www.icgi.org/about/ |url-status=dead |archive-date=6. 12. 2006 |website=International Coalition for Genital Integrity |access-date=4. 1. 2020 }}</ref><ref name="Nocirc">{{cite web |date=2018 |title=About NOCIRC |url=http://www.nocirc.org/about.php |website=NOCIRC |access-date=4. 1. 2020}}</ref><ref name="GAA">{{cite web |date=2018 |title=Genital Autonomy and Children's rights |url=http://gaamerica.org/about-genital-autonomy-america/ |website=Genital Autonomy America |location=San Anselmo, California |access-date=4. 1. 2020 |archive-date=15. 7. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715003922/http://gaamerica.org/about-genital-autonomy-america/ |url-status=dead }}</ref><ref name="IntactAmerica">{{cite web |date=2018 |title=About Us |url=http://www.intactamerica.org/aboutus |website=Intact America |location=Tarrytown, New York |access-date=4. 1. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181123014003/http://www.intactamerica.org/aboutus |archive-date=23. 11. 2018 |url-status=dead }}</ref><ref name="DOC">{{cite web |url=https://www.doctorsopposingcircumcision.org/wp-content/uploads/2016/01/Male-Infant-Circumcision-Brief-Overview-of-Issues.pdf |title=Male Infant Circumcision: A Brief Overview of The Issues |last1=Geisheker |first1=John |last2=Hill |first2=George |date=februar 2016 |website=Doctors Opposing Circumcision |location=Seattle |access-date=4. 1. 2020}}</ref> podići svijest o prisilnom sakaćenju genitalija i zabraniti sakaćenje genitalija i prisilno ili [[prisilno obrezivanje]] djece na međunarodnom nivou.<ref name="GAA"/><ref name="IntactAmerica"/> Osnovane su različite organizacije posebno za svrhe,<ref name="Guardian"/><ref name="Icgi"/><ref name="Nocirc"/><ref name="GAA"/><ref name="IntactAmerica"/> druge organizacije su izrazile podršku pokretu. Neki intaktivisti sebe smatraju [[LGBT|LGBT društvenim pokretom]] i učestvuju u [[LGBT]] [[parada ponosa|paradama ponosa]] od 2006.<ref>{{Cite news |last=Chapin |first=Georganne |url=https://www.huffingtonpost.com/georganne-chapin/5-reasons-why-lbgtq-suppo_b_10843430.html |title=5 Reasons Why LBGTQ Supporters 'Get' Intactivism |work=Huffington Post |date=7. 7. 2016 |access-date=4. 1. 2020}}</ref> U Sjevernoj Americi, pokret za genitalni integritet prvenstveno se fokusira na [[kontroverze oko obrezivanja|neterapeutsko obrezivanje muške novorođenčadi i djece]] i u manjoj, ali još uvijek preovlađujućoj mjeri, [[interspolna hirurgija|interspolnu hirurgiju]]. Intaktivisti takođe promovišu tjelesni integritet<ref name="Guardian"/><ref name="DOC"/><ref>{{cite journal |last1=Boyle |first1=Gregory J. |last2=Svoboda |first2=J. Steven |last3=Price |first3=Christopher P. |last4=Turner |first4=J. Neville |date=2000 |title=Circumcision of Healthy Boys: Criminal Assault? |url=http://www.cirp.org/library/legal/boyle1/ |journal=Journal of Law and Medicine |volume=7 |pages=301–310 |access-date=4. 1. 2020}}</ref><ref>{{cite book |display-editors=1 |editor1-last=Denniston |editor1-first=George C. |editor2-last=Grassivaro Gallo |editor2-first=Pia |editor3-last=Hodges |editor3-first=Frederick M. |editor4-last=Milos |editor4-first=Marilyn Fayre |editor5-last=Viviani |editor5-first=Franco |date=2006 |title=Bodily Integrity and the Politics of Circumcision: Culture, Controversy, and Change |url=https://books.google.com/books?id=p95uIuiENnsC |location=New York |publisher=Springer-Verlag |isbn=978-1-4020-4915-6}}</ref> i imaju tendenciju da imaju malo ili nimalo problema sa [[Informirani pristanak|informiranim pristankom]] odraslim osobama koje se podvrgavaju operaciji, jer je njihova glavna briga da osiguraju djecu od genitalnog sakaćenja.<ref name="Icgi"/><ref name="GAA"/><ref name="IntactAmerica"/><ref name="Nocirc "/> == Također pogledajte== * [[Pokreti za prava na abortus]] * [[Autonomija]] * [[Pristup sposobnosti]] * [[Dječija prava]] * [[Građanske slobode]] * [[Kognitivna sloboda]] * [[Liberalizacija droga]] * [[Sloboda izbora]] * [[Ljudska prava]] * [[LGBT prava]] * [[Moje tijelo, moj izbor]] * [[Morfološka sloboda]] * [[Lične granice]] * [[Pravo na smrt]] * [[Sigurnost osobe]] * [[Samoodbrana]] * [[Seksualno i reproduktivno zdravlje i prava]] * [[Reproduktivna prava]] * [[Pravo na seksualnost]] * [[Samoopredjeljenje]] * [[Sopstveno vlasništvo]] * [[Transrodna prava]] * [[Nasilje nad muškarcima]] * [[Nasilje nad ženama]] ==Reference== {{reflist}} {{Normdaten}} [[Kategorija:Zločini protiv žena]] [[Kategorija:Razvojne studije]] [[Kategorija:Sociološke teorije]] [[Kategorija:Ekonomija razvoja]] [[Kategorija:Autonomija]] [[Kategorija:Ljudsko tijelo]] [[Kategorija:Nasilje nad muškarcima]] [[Kategorija:Nasilje nad ženama]] n1607b6szyntm7zn2d55ogzbwzr95id Srčani zastoj 0 492479 3848385 3770349 2026-05-21T17:17:18Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848385 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | naziv = Srčani zastoj | sinonimi = Kardiopulmonalni zastoj, cirkulatorni zastoj, iznenadni srčani zastoj (SCA) | slika = US Navy 040421-N-8090G-001 Hospital Corpsman 3rd Class Flowers administers chest compressions to a simulated cardiac arrest victim.jpg | veličina_slike = 300px | alt = | opis_slike = Tokom simulacije srčanog zastoja primjenjuje se [[kardiopulmonalna reanimacija]] | izgovor = | specijalnost = [[Kardiologija]], [[hitna medicina]] | simptomi =[[svijest|Gubitak svijesti]], [[respiratorni zastoj|nenormalnost ili prekid]] [[disanje|disanja]] | komplikacije = [[Sindrom nakon srčanog zastoja]] | pojava = Starija dob | trajanje = | vrste = | uzroci = [[Bolest koronarne arterije]], [[urođena srčana mana]], veliki [[krvarenje|gubitak krvi]], nedostatak kisika, [[električna povreda]], [[hipokalemija|veoma nizak nivo kalija]], [[srčana slabost]] | rizici = | dijagnoza = Nalaz bez pulsa | diferencijalna_dijagnoza = | prevencija = Nepušenje, fizička aktivnost, održavanje zdrave težine, zdrava ishrana | tretman = [[Kardiopulmonalna reanimacija]] (CPR), [[defibrilacija]]<ref name="NIH2022T">{{cite web |title=Cardiac Arrest - Treatment |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/cardiac-arrest/treatment |website=www.nhlbi.nih.gov |access-date=24. 7. 2022}}</ref> | lijek = | prognoza = Ukupna stopa preživljavanja ~ 10% (van bolnice) 25% (u bolnici);<ref name=JAMA2019>{{cite journal | vauthors = Andersen LW, Holmberg MJ, Berg KM, Donnino MW, Granfeldt A | title = In-Hospital Cardiac Arrest: A Review | journal = JAMA | volume = 321 | issue = 12 | pages = 1200–1210 | date = mart 2019 | pmid = 30912843 | pmc = 6482460 | doi = 10.1001/jama.2019.1696 }}</ref> jako ovisi o tipu i uzroku | frekvencija = 13/10.000 ljudu godišnje (van bolnice u SAD) | smrtnost = > 425.000 godišnje (SAD)<ref>{{cite journal | vauthors = Meaney PA, Bobrow BJ, Mancini ME, Christenson J, de Caen AR, Bhanji F, Abella BS, Kleinman ME, Edelson DP, Berg RA, Aufderheide TP, Menon V, Leary M | display-authors = 6 | title = Cardiopulmonary resuscitation quality: [corrected] improving cardiac resuscitation outcomes both inside and outside the hospital: a consensus statement from the American Heart Association | url = https://archive.org/details/sim_circulation_2013-07-23_128_4/page/416 | journal = Circulation | volume = 128 | issue = 4 | pages = 417–435 | date = juli 2013 | pmid = 23801105 | doi = 10.1161/CIR.0b013e31829d8654 | doi-access = free }}</ref> }} '''Srčani zastoj''' je pojava kada srce iznenada i neočekivano prestane da kuca.<ref name="HF">{{cite web |title=What is cardiac arrest {{!}} The Heart Foundation |url=https://www.heartfoundation.org.au/conditions/cardiac-arrest |website=heartfoundation-prod.azurewebsites.net |access-date=23. 7. 2022 |language=en-au |archive-date=23. 7. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220723202557/https://www.heartfoundation.org.au/conditions/cardiac-arrest |url-status=dead }}</ref><ref name="NIH2016What"/> To je bolest za [[hitna medicinska pomoć|hitnu medicinsku pomoć]] koja će bez hitne medicinske intervencije za nekoliko minuta rezultirati '''iznenadnom srčanom smrću'''.<ref name="HF"/><ref name="NIH2016What">{{cite web|title=What Is Sudden Cardiac Arrest?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/scda|website=NHLBI|access-date=16. 8. 2016|date=22. 6. 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160728031608/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/scda|archive-date=28. 7. 2016}}</ref>[[Kardiopulmonalna reanimacija]] (CPR) i eventualno [[defibrilacija]] su potrebni dok se ne može obezbijediti dalji tretman. Srčani zastoj dovodi do brzog [[nesvijest|gubitak svijesti]], a [[disanje]] može biti [[respiratorni zastoj|nenormalno ili odsutno]].<ref name="NIH2016What" /><ref name="Fie2009">{{cite book| vauthors = Field JM |title=The Textbook of Emergency Cardiovascular Care and CPR|date=2009|publisher=Lippincott Williams&Wilkins|isbn=9780781788991|page=11|url=https://books.google.com/books?id=JaOoXdSlT9sC&pg=PA11|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905133735/https://books.google.com/books?id=JaOoXdSlT9sC&pg=PA11|archive-date=5. 9. 2017}}</ref><ref name="NIH2016Sign"/><ref>{{Cite web |date=8. 8. 2021 |title=Cardiac Arrest |url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/cardiac-arrest |access-date=10. 5. 2022 |website=www.hopkinsmedicine.org |language=en}}</ref> Iako srčani zastoj može biti uzrokovan [[infarkt miokarda|srčanim udarom]] ili [[srčana insuficijencija|insuficijencijom]], to nije isto, a u 15 do 25% slučajeva postoji nesrčani uzrok.<ref name=":4"/><ref name="ReferenceA"/> Neki pojedinci mogu osjetiti [[bol u grudima]], [[disanje|kratak dah]], [[mučnina|mučninu]], povišen broj [[srćani ciklus|otkucaja srca]] i osjećaj vrtoglavica neposredno pre ulaska u srčani zastoj.<ref name="NIH2016Sign">{{cite web|title=What Are the Signs and Symptoms of Sudden Cardiac Arrest?|url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/scda/signs|website=NHLBI|access-date=16. 8. 2016|date=22. 6. 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827190624/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/scda/signs|archive-date=27. 8. 2016}}</ref> == Faktori rizika == Faktori rizika za iznenadni srčani zastoj (SCA) su slični onima kod [[koronarna arterijska bolest|koronarne arterijske bolesti]] i uključuju godine, [[pušenje duhana|pušenje cigareta]], [[hipertenzija|visok krvni pritisak]], [[holesterol|visok holesterol]], nedostatak [[fizičke vežbe]], [[gojaznost]], [[dijabetes]] i [[porodična historija]] srčanih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Friedlander Y, Siscovick DS, Weinmann S, Austin MA, Psaty BM, Lemaitre RN, Arbogast P, Raghunathan TE, Cobb LA | display-authors = 6 | title = Family history as a risk factor for primary cardiac arrest | journal = Circulation | volume = 97 | issue = 2 | pages = 155–160 | date = januar 1998 | pmid = 9445167| doi =10.1161/01.cir.97.2.155|doi-access = free}}</ref> Prethodna epizoda iznenadnog zastoja srca takođe povećava vjerovatnoću budućih epizoda.<ref>{{cite book|title=Harrison's principles of internal medicine.|vauthors=Kasper DL, Fauci AS, Hauser SL, Longo DL, Jameson JL, Loscalzo J|year=2014|isbn=9780071802154|edition=19th|location=New York|chapter=327. Cardiovascular Collapse, Cardiac Arrest, and Sudden Cardiac Death|oclc=893557976}}</ref> Statistička analiza mnogih od ovih faktora rizika utvrdila je da se otprilike 50% svih srčanih zastoja događa u 10% populacije za koju se smatra da je pod najvećim rizikom zbog ukupne štete višestrukih faktora rizika, pokazujući da kumulativni rizik od više komorbiditeta premašuje zbir svakog rizika pojedinačno.<ref name="Braunwald_2015">{{cite book |title=Braunwald's Heart Disease: A Textbook of Cardiovascular Medicine |date=2015 | veditors = Mann DL, Zipes PL, Libby P, Bonow RO, Braunwald E |isbn=978-1-4557-5134-1|edition=Tenth |location=Philadelphia, PA |page=826|oclc=881838985|last1=Mann |first1=Douglas L. |last2=Zipes |first2=Douglas P. |last3=Libby |first3=Peter |last4=Braunwald |first4=Eugene |last5=Bonow |first5=Robert O.}}</ref> Prethodni neželjeni srčani događaji, neodrživa [[tahikardija|komorska tahikardija]] (NSVT), [[sinkopa]] i [[hipertrofija lijeve komore]] (LVT) su pokazali da predviđaju iznenadnu srčanu smrt kod djece.<ref>{{cite journal | vauthors = Norrish G, Cantarutti N, Pissaridou E, Ridout DA, Limongelli G, Elliott PM, Kaski JP | title = Risk factors for sudden cardiac death in childhood hypertrophic cardiomyopathy: A systematic review and meta-analysis | journal = European Journal of Preventive Cardiology | volume = 24 | issue = 11 | pages = 1220–1230 | date = juli 2017 | pmid = 28482693 | doi = 10.1177/2047487317702519 | s2cid = 206821305 }}</ref> Utvrđeno je da sadašnji pušači cigareta sa koronarnom bolešću imaju dva do tri puta veći rizik od iznenadne smrti između 30. i 59. godine. Nadalje, otkriveno je da je rizik od bivših pušača bliži riziku onih koji nikada nisu pušili.<ref name=":2"/><ref>{{cite journal | vauthors = Goldenberg I, Jonas M, Tenenbaum A, Boyko V, Matetzky S, Shotan A, Behar S, Reicher-Reiss H | display-authors = 6 | title = Current smoking, smoking cessation, and the risk of sudden cardiac death in patients with coronary artery disease | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 163 | issue = 19 | pages = 2301–2305 | date = oktobar 2003 | pmid = 14581249 | doi = 10.1001/archinte.163.19.2301 | doi-access = free }}</ref> Pokazalo se da funkcionalne promjene u srcu kao što su smanjena [[ejekcijska frakcija]] ili srčana [[aritmija]] povećavaju rizik od srčanog zastoja i djeluju neovisno od prethodno navedenih faktora rizika. Stanja koja dovode do ovih funkcionalnih promjena mogu se steći nakon prethodne ozljede srca ili naslijediti kroz porodičnu anamnezu aritmogenih poremećaja.<ref name="Braunwald_2015"/>{{rp|828}} ==Znakovi i simptomi== Zastoju srca ne prethode nikakvi simptomi upozorenja kod otprilike 50 posto ljudi.<ref name=":2">{{cite book|title=Braunwald's heart disease: a textbook of cardiovascular medicine |url=https://archive.org/details/braunwaldsheartd0000unse_i2w1 | publisher=Saunders| vauthors = Lilly LS, Braunwald E, Mann DL, Zipes DP, Libby P, Bonow RO, Braunwald E |year=2015 |isbn=9781455751341 | veditors = Myerburg RJ |edition=Tenth|location=Philadelphia, PA|pages=[https://archive.org/details/braunwaldsheartd0000unse_i2w1/page/821 821]–860|chapter=Cardiac Arrest and Sudden Cardiac Death|oclc=890409638}}</ref> Za osobe koje imaju simptome, oni su obično nespecifični za srčani zastoj.<ref name=":13"/> To se može manifestirati u obliku novih simptoma ili pogoršanja: * [[bol u grudima]]<ref>{{cite book | vauthors = Johnson K, Ghassemzadeh S | chapter = Chest Pain |date=2019| chapter-url= http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470557/| title =StatPearls|publisher=StatPearls Publishing|pmid=29262011|access-date=5. 11. 2019}}</ref> * [[umor]] * [[sinkopa|zamračenje]] * [[vrtoglavica]] * [[kratak dah]] * [[slabost]] * [[povraćanje]]<ref name=":13">{{cite web|url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/scda/signs|title=What Are the Signs and Symptoms of Sudden Cardiac Arrest?|date=1. 4. 2011|publisher=National Heart, Lung and Blood Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20150621171145/https://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/scda/signs|archive-date=21. 6. 2015|url-status=live|access-date=21. 6. 2015}}</ref> Kada se sumnja na srčani zastoj zbog znakova nesvestice ili abnormalnog disanja, posmatrač treba da pokuša da oseti [[puls]] tokom 10 sekundi; ako se ne osjeti puls, treba pretpostaviti da je žrtva ima srčani zastoj.<ref>{{cite journal | vauthors = Panchal AR, Bartos JA, Cabañas JG, Donnino MW, Drennan IR, Hirsch KG, Kudenchuk PJ, Kurz MC, Lavonas EJ, Morley PT, O'Neil BJ, Peberdy MA, Rittenberger JC, Rodriguez AJ, Sawyer KN, Berg KM | display-authors = 6 | title = Part 3: Adult Basic and Advanced Life Support: 2020 American Heart Association Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care | journal = Circulation | volume = 142 | issue = 16_suppl_2 | pages = S366–S468 | date = oktobar 2020 | pmid = 33081529 | doi = 10.1161/CIR.0000000000000916 | s2cid = 224829530 }}</ref> Kao posljedica gubitka [[cerebralna cirkulacija|cerebralne perfuzije]] (protok krvi u [[lmozak]]), osoba će brzo izgubiti [[nesvijest|svijest]] i može prestati da diše. [[Iskustva bliske smrti]] prijavljuje 10 do 20 posto ljudi koji su preživjeli srčani zastoj, što pokazuje određeni nivo kognitivnih procesa koji su još uvijek aktivni tokom reanimacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Parnia S, Spearpoint K, Fenwick PB | title = Near death experiences, cognitive function and psychological outcomes of surviving cardiac arrest | journal = Resuscitation | volume = 74 | issue = 2 | pages = 215–221 | date = august 2007 | pmid = 17416449 | doi = 10.1016/j.resuscitation.2007.01.020 }}</ref> == Uzroci i mehanizmi== [[slika:Basic representation of cardiac conduction.gif|thumb|221x221px| Provođenje srca. Promjene u ovom obrascu mogu biti rezultat ozljede srčanog mišića i dovesti do neprovodnih otkucaja i na kraju do srčanog zastoja.]] [[slika:Ventricular fibrillation.png|thumb|EKG prikaz komorske fibrilacije (bez organiziranog ritma)]] Iznenadni srčani zastoj (SCA) ili iznenadna srčana smrt (SCD) nastaju kada srce naglo počne da kuca u abnormalnom ili nepravilnom ritmu ([[srčana sritmija|aritmija]]).<ref name=":6"/> Bez organizirane električne aktivnosti u [[srčani mišić|srčanom mišiću]], nema konzistentne kontrakcije [[komora (srce)|komora]], što rezultira nesposobnošću srca da stvori adekvatan [[srčani minutni volumen]] (upumpavanje krvi iz srce u ostatak tijela).<ref name=UTD2016>{{cite web|url=https://www.uptodate.com/contents/pathophysiology-and-etiology-of-sudden-cardiac-arrest|title=Pathophysiology and etiology of sudden cardiac arrest|vauthors=Podrid PJ|date=22. 8. 2016|website=www.uptodate.com|access-date=3. 12. 2017|archive-date=17. 6. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617063549/http://www.uptodate.com/contents/pathophysiology-and-etiology-of-sudden-cardiac-arrest|url-status=dead}}</ref> Postoji mnogo različitih tipova [[aritmija srca|aritmija]], ali one koje se najčešće bilježe kod iznenadnog zastoja srca su komorska [[tahikardija]] i [[komoraka fibrilacija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Zipes DP, Camm AJ, Borggrefe M, Buxton AE, Chaitman B, Fromer M, Gregoratos G, Klein G, Moss AJ, Myerburg RJ, Priori SG, Quinones MA, Roden DM, Silka MJ, Tracy C, Smith SC, Jacobs AK, Adams CD, Antman EM, Anderson JL, Hunt SA, Halperin JL, Nishimura R, Ornato JP, Page RL, Riegel B, Blanc JJ, Budaj A, Dean V, Deckers JW, Despres C, Dickstein K, Lekakis J, McGregor K, Metra M, Morais J, Osterspey A, Tamargo JL, Zamorano JL | display-authors = 6 | title = ACC/AHA/ESC 2006 Guidelines for Management of Patients With Ventricular Arrhythmias and the Prevention of Sudden Cardiac Death: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force and the European Society of Cardiology Committee for Practice Guidelines (writing committee to develop Guidelines for Management of Patients With Ventricular Arrhythmias and the Prevention of Sudden Cardiac Death): developed in collaboration with the European Heart Rhythm Association and the Heart Rhythm Society | journal = Circulation | volume = 114 | issue = 10 | pages = e385–e484 | date = septembar 2006 | pmid = 16935995 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.106.178233 | doi-access = free | author-link9 = Arthur J. Moss }}</ref> Manje uobičajeni uzroci aritmija kod srčanog zastoja uključuju [[električna aktivnost bez pulsa|električnu aktivnost bez pulsa]] (PEA), [[bradikardija|bradijaritmije]] ili [[sistola|asistole]].<ref name=":6"/> Takvi se ritmovi vide kada postoji produženi srčani zastoj, progresija komorske fibrilacije ili napori kao što je defibrilacija da bi se osoba reanimirala.<ref name=":6"/> Čini se da promjene ritma također imaju korelaciju s osnovnim uzrokom srčane ozljede kada su prisutni (ishemijski vs. neishemijski uzroci).<ref name = "Braunwald_2015" />{{rp|831}} Iznenadni zastoj srca može biti posljedica srčanih i nekardijalnih uzroka, uključujući sljedeće: === Srčani uzroci === ==== Bolest koronarnih arterija ==== [[slika:Coronary Artery Disease.png|thumb|Normalna vs blokirana koronarna arterija]] [[Bolest koronarne arterije]] (CAD), također poznata kao ishemijska bolest srca, odgovorna je za 62 do 70 posto svih iznenadnih srčanih smrti.<ref name=":0">{{cite journal | title = State-specific mortality from sudden cardiac death--United States, 1999 | journal = MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report | volume = 51 | issue = 6 | pages = 123–126 | date = februar 2002 | pmid = 11898927 | author1 = Centers for Disease Control Prevention (CDC) }}</ref><ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Zheng ZJ, Croft JB, Giles WH, Mensah GA | title = Sudden cardiac death in the United States, 1989 to 1998 | journal = Circulation | volume = 104 | issue = 18 | pages = 2158–2163 | date = oktobar 2001 | pmid = 11684624 | doi = 10.1161/hc4301.098254 | doi-access = free }}</ref> CAD je mnogo rjeđi uzrok iznenadne srčane smrti kod osoba mlađih od 40 godina.<ref name=":0"/> Slučajevi su pokazali da je najčešći nalaz pri postmortalnom pregledu iznenadne srčane smrti hronična visokostepena [[stenoza]] barem jednog segmenta velike koronarne arterije, arterija koje opskrbljuju [[srčani mišić]] [[krv]]lju.<ref>{{cite book | vauthors = Falk E, Shah PK | chapter = Pathogenesis of atherothrombosis. Role of vulnerable, ruptured, and eroded plaques | chapter-url= https://books.google.com/books?id=1WifwPEsKQMC&pg=PA460 |title=Atherothrombosis and Coronary Artery Disease | veditors = Fuster V, Topol EJ, Nabel EG |date=2005|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9780781735834|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603002043/https://books.google.com/books?id=1WifwPEsKQMC&pg=PA460&lpg=PA460|archive-date=3. 6. 2016|url-status=live}}</ref> Ova stenoza je često rezultat suženja i otvrdnuća arterija nakon taloženja [[aterosklerotski plak|holesterolskih plakova]] i upale tokom nekoliko godina. Ovo nakupljanje i remodeliranje koronarnih sudova zajedno sa drugim sistemskim krvnim sudovima karakteriše napredovanje [[Ateroskleroza|aterosklerotske kardiovaskularne bolesti]].<ref>{{cite book | vauthors = Pahwa R, Jialal I |chapter = Atherosclerosis |date=2021| chapter-url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507799/| title = StatPearls|place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29939576|access-date=5. 11. 2021 }}</ref> Kada stabilan plak pukne, može blokirati protok krvi i kisika kroz male arterije što rezultira [[ishemija|ishemijskom]] ozljedom. Povreda tkiva nakon ishemije može dovesti do strukturnih i funkcionalnih promjena koje sprečavaju srce da nastavi normalne cikluse provodljivosti i mijenja otkucaje srca.<ref name="Braunwald_2015"/>{{rp|829}}<ref name="Braunwald_2015"/>{{rp|829}} ==== Neaterosklerotske abnormalnosti koronarnih arterija ==== Abnormalnosti koronarnih arterija koje nisu povezane s aterosklerozom uključuju kongenitalne [[anomalija koronarne arterije|anomalije koronarne arterije]] (najčešće anomalno porijeklo lijeve koronarne arterije iz plućne arterije), upalu poznatu kao koronarni [[arteritis]], [[embolija]], vazospazam i mehaničke abnormalnosti povezane s bolestima ili traumom [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]]. Ova stanja uzrokuju 10-15% srčanih zastoja i iznenadne srčane smrti.<ref name = "Braunwald_2015" />{{rp|829}} * Koronarni arteritis obično je rezultat pedijatrijskog febrilnog upalnog stanja poznatog kao [[Kawasaki bolest]]. Drugi [[Vaskulitis|vaskulitidi]] također mogu doprinijeti povećanju rizika od iznenadne srčane smrti. * Embolija, ili zgrušavanje koronarnih arterija najčešće se javlja od sepsnih embolija sekundarnih do endokarditisa uz zahvaćenost aortnog zaliska, trikuspidnog zaliska ili protetskih zalistaka. * [[Koronarni vazospazam]] može dovesti do srčanih aritmija, mijenjanja električne provodljivosti srca uz rizik od potpunog zastoja srca zbog teških ili produženih promjena ritma. * Mehaničke abnormalnosti sa povezanim rizikom od srčanog zastoja mogu nastati zbog disekcije koronarne arterije koja se može pripisati [[Marfanov sindrom|Marfanovom sindromu]] ili traumi.<ref name = "Braunwald_2015" />{{rp|829}} ====Strukturalna srčana bolest ==== [[slika:Heart left ventricular hypertrophy sa.jpg|thumb|Kratka os srca pokazuje zadebljanje zida kod hipertrofije lijeve komore]] Strukturne bolesti srca koje nisu povezane s koronarnom bolešću čine 10% svih iznenadnih srčanih smrti.<ref name=UTD2016/><ref name=":1"/> Primjeri ovih uključuju: [[kardiomiopatija|kardiomiopatije]] ([[hipertrofijska kardiomiopatija|hipertrofijska]], [[dilatirana kardiomiopatija|dilatirana]] ili [[aritmogena kardiomiopatija]]), [[Srčana aritmija|poremećaji srčanog ritma]], [[bolest srčanog ritma]], [[miokarditis]],<ref name="Circ012">{{cite journal | vauthors = Zheng ZJ, Croft JB, Giles WH, Mensah GA | title = Sudden cardiac death in the United States, 1989 to 1998 | journal = Circulation | volume = 104 | issue = 18 | pages = 2158–2163 | date = oktobar 2001 | pmid = 11684624 | doi = 10.1161/hc4301.098254 | doi-access = free }}</ref> i [[kongestivno zatajenje srca]].<ref name="AHJ982">{{cite journal | vauthors = Kannel WB, Wilson PW, D'Agostino RB, Cobb J | title = Sudden coronary death in women | url = https://archive.org/details/sim_american-heart-journal_1998-08_136_2/page/205 | journal = American Heart Journal | volume = 136 | issue = 2 | pages = 205–212 | date = august 1998 | pmid = 9704680 | doi = 10.1053/hj.1998.v136.90226 }}</ref> [[slika:Left Ventricular Hypertrophy Unlabeled.jpg|thumb|EKG prikaz hipertrofije lijeve komore]] Smatra se da je [[hipertrofija lijeve komore]] vodeći uzrok iznenadne srčane smrti u populaciji odraslih.<ref name=":6"/><ref>{{cite journal | vauthors = Stevens SM, Reinier K, Chugh SS | title = Increased left ventricular mass as a predictor of sudden cardiac death: is it time to put it to the test? | journal = Circulation: Arrhythmia and Electrophysiology | volume = 6 | issue = 1 | pages = 212–217 | date = februar 2013 | pmid = 23424223 | pmc = 3596001 | doi = 10.1161/CIRCEP.112.974931 }}</ref> Ovo je najčešće posljedica dugotrajnog [[Hipertenzija|visokog krvnog pritiska]], ili hipertenzije, koja je izazvala neprilagođenu promjenu zida glavne pumpne komore srca, [[srčana komora|lijeve komore]].<ref name=":9">{{cite journal | vauthors = Katholi RE, Couri DM | title = Left ventricular hypertrophy: major risk factor in patients with hypertension: update and practical clinical applications | journal = International Journal of Hypertension | volume = 2011 | pages = 495349 | year = 2011 | pmid = 21755036 | pmc = 3132610 | doi = 10.4061/2011/495349 }}</ref> Povišeni [[krvni pritisak]] znači da srce mora pumpati još jače kako bi krv prokrvila na adekvatan način kroz tijelo. Ako srce to radi duži vremenski period zbog nekontrolirane hipertenzije, lijeva komora može hipertrofirati (narasti) na način koji smanjuje djelotvornost srca.<ref>{{cite book | vauthors = Bornstein AB, Rao SS, Marwaha K | chapter = Left Ventricular Hypertrophy |date=2021| chapter-url= http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557534/ | title = StatPearls|place=Treasure Island (FL) |publisher= StatPearls Publishing|pmid=32491466|access-date=5. 11. 2021 }}</ref> Hipertrofija lijeve komore može se pokazati na [[Ehokardiografija|ehokardiogramu]] i [[Elektrokardiografija|elektrokardiogramu]] (EKG).<ref name=":9"/> Pregled iznenadnih srčanih smrti u Sjedinjenim Državama iz 1999. godine otkrio je da strukturne bolesti srca čine preko 30% iznenadnih srčanih zastoja kod osoba mlađih od 30 godina. Studija vojnih regruta starosti 18-35 godina pokazala je da je to činilo više od 40% iznenadnih srčanih smrti.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> Kongestivna srčana insuficijencija pet puta povećava rizik od iznenadne srčane smrti.<ref name="AHJ982"/> Strukturne abnormalnosti srčanog provodnog sistema (posebno [[Atrioventrikularni čvor|Ađ atrioventrikularnog čvora]] i [[Purkinjeva vlakna|His-Purkinjeovog]] sistema) mogu predisponirati pojedinca za aritmije sa rizikom od napredovanja do iznenadnog zastoja srca, iako je ovaj rizik ostaje nizak. Mnogi od ovih provodnih blokova mogu se liječiti unutrašnjim srčanim defibrilatorima za one za koje se utvrdi da su pod visokim rizikom zbog ozbiljnosti fibroze ili teških elektrofizioloških poremećaja.<ref name="Braunwald_2015"/>{{rp|833}} ==== Sindromi naslijeđenih aritmija ==== Aritmije koje nisu uzrokovane strukturnom srčanom bolešću čine 5 do 10% iznenadnih srčanih zastoja.<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Drory Y, Turetz Y, Hiss Y, Lev B, Fisman EZ, Pines A, Kramer MR | title = Sudden unexpected death in persons less than 40 years of age | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-cardiology_1991-11-15_68_13/page/1388 | journal = The American Journal of Cardiology | volume = 68 | issue = 13 | pages = 1388–1392 | date = novembar 1991 | pmid = 1951130 | doi = 10.1016/0002-9149(91)90251-f }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chugh SS, Kelly KL, Titus JL | title = Sudden cardiac death with apparently normal heart | journal = Circulation | volume = 102 | issue = 6 | pages = 649–654 | date = august 2000 | pmid = 10931805 | doi = 10.1161/01.cir.102.6.649 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = | title = Survivors of out-of-hospital cardiac arrest with apparently normal heart. Need for definition and standardized clinical evaluation. Consensus Statement of the Joint Steering Committees of the Unexplained Cardiac Arrest Registry of Europe and of the Idiopathic Ventricular Fibrillation Registry of the United States | url =https://archive.org/details/sim_circulation_1997-01-07_95_1/page/264| journal = Circulation | volume = 95 | issue = 1 | pages = 265–272 | date = januar 1997 | pmid = 8994445 | doi = 10.1161/01.cir.95.1.265 }}</ref> Oni su često uzrokovani [[genetički poremećaj|genetičkim poremećajima]] koji dovode do abnormalnih srčanih ritmova.<ref name=":6"/> Genetičke [[mutacije]] često utiču na specijalizirane proteine poznate kao [[ionski kanal]]i koje provode [[Ion|električno nabijene čestice]] kroz [[ćelijska membrana|ćelijsku membranu]], pa se ova grupa stanja često naziva [[Kanalopatija|kanalopatije]]. Primjeri ovih nasljednih sindroma aritmije uključuju [[sindrom dugog QT intervala]] (LQTS), [[Brugada sindrom]], [[tahikardija|kateholaminergijska polimorfna komorska tahikardija]] i [[sindrom kratkog QT intervala]]. Mnogi su također povezani s okolišnim ili neurogenim okidačima kao što je odgovor na preglasne [[zvuk]]ove koji mogu izazvati smrtonosne aritmije.<ref name="Braunwald_2015" />{{rp|833}} Ostala stanja koja promovišu aritmije, ali nisu uzrokovana genetičkim mutacijama uključuju [[Wolff-Parkinson-Whiteov sindrom]].<ref name="UTD2016" /> [[Sindrom dugog QT]] intervala, stanje koje se često spominje kod smrti mladih ljudi, javlja se kod jednog od svakih 5.000 do 7.000 novorođenčadi i procjenjuje se da je odgovoran za 3.000 smrtnih slučajeva svake godine u poređenju sa otprilike 300.000 srčanih zastoja koje vide hitne službe.<ref name="AHA2">{{cite web | url = http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4741 | title = Sudden Cardiac Death | archive-url = https://web.archive.org/web/20100325174959/http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4741| archive-date=25. 3. 2010 | publisher = American Heart Association }}</ref> Ova stanja su dio ukupnih smrtnih slučajeva povezanih sa srčanim zastojem, ali predstavljaju stanja koja se mogu otkriti prije zastoja i koja se mogu liječiti. Simptomska ekspresija sindroma dugog QT-a je prilično široka i češće se manifestuje [[sinkopa]], a ne srčani zastoj. Međutim, rizik od srčanog zastoja je i dalje prisutan i osobe sa porodičnom historijom iznenadnih srčanih zastoja treba da se pregledaju na LQTS i druge uzroke smrtonosne aritmije koji se mogu liječiti. Viši nivoi rizika od srčanog zastoja povezani su sa ženskim spolom, značajnijim produženjem QT intervala, historijom neobjašnjive sinkope (nesvjestice) ili prerane iznenadne srčane smrti.<ref name="Braunwald_2015" />{{rp|833}} Dodatno, osobe sa LQTS-om trebale bi izbjegavati određene lijekove koji nose rizik od povećanja ozbiljnosti ove abnormalnosti provodljivosti, kao što su određeni antiaritmici, antidepresivi i [[hinolonski antibiotik|hinolon]] ili [[makrolid]]ni [[antibiotici]].<ref>{{cite journal | vauthors = Fazio G, Vernuccio F, Grutta G, Re GL | title = Drugs to be avoided in patients with long QT syndrome: Focus on the anaesthesiological management | journal = World Journal of Cardiology | volume = 5 | issue = 4 | pages = 87–93 | date = april 2013 | pmid = 23675554 | pmc = 3653016 | doi = 10.4330/wjc.v5.i4.87 }}</ref> ===Nesrčani uzroci=== Nesrčani uzroci čine 15 do 25% srčanih zastoja.<ref name=":4"/><ref name="ReferenceA">{{cite journal | vauthors = Kuisma M, Alaspää A | title = Out-of-hospital cardiac arrests of non-cardiac origin. Epidemiology and outcome | journal = European Heart Journal | volume = 18 | issue = 7 | pages = 1122–1128 | date = juli 1997 | pmid = 9243146 | doi = 10.1093/oxfordjournals.eurheartj.a015407 | doi-access = free }}</ref> Najčešći nesrčani uzroci su [[fizička trauma|trauma]], velika [[krvarenje|krvarenja]] ([[gastrointestinalno krvarenje]], [[ruptura aorte]] ili [[intrakranijalno krvarenje]]), [[hipovolemično krvarenje]], [[predoziranje]], [[davljenje]] i [[plućna embolija]].<ref name="ReferenceA"/><ref name=Raab2008>{{cite journal | vauthors = Raab H, Lindner KH, Wenzel V | title = Preventing cardiac arrest during hemorrhagic shock with vasopressin | journal = Critical Care Medicine | volume = 36 | issue = 11 Suppl | pages = S474–S480 | date = novembar 2008 | pmid = 20449913 | doi = 10.1097/ccm.0b013e31818a8d7e | publisher = Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) }}</ref><ref name=Voel2000>{{cite journal | vauthors = Voelckel WG, Lurie KG, Lindner KH, Zielinski T, McKnite S, Krismer AC, Wenzel V | title = Vasopressin improves survival after cardiac arrest in hypovolemic shock | url = https://archive.org/details/sim_anesthesia-and-analgesia_2000-09_91_3/page/627 | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 91 | issue = 3 | pages = 627–634 | date = septembar 2000 | pmid = 10960389 | doi = 10.1097/00000539-200009000-00024 | publisher = Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) }}</ref> Srčani zastoj također može biti uzrokovan trovanjem kao što je [[Meduza|ubodi određenih meduza]], ili strujnim udarom, poput munje.<ref name=":6"/> ====Reverzibilni uzroci==== Drugi nesrčani uzroci srčanog zastoja mogu biti rezultat privremenih poremećaja [[homeostaza]] u tijelu Ovo može biti rezultat promjena u omjeru [[elektrolit]]a, zasićenosti kisikom ili promjenama drugih iona koji utiču na [[pH]] tijela.<ref name=":3"/> ====Mnemonika za reverzibilne uzroke==== {{Glavni|Hs i Ts}} "Hs i Ts" je naziv za mnemotehniku koja se koristi za pamćenje izlječivih ili reverzibilnih uzroka srčanog zastoja.<ref name=":3" /><ref name="RCUK20052">{{cite web|url=http://www.resus.org.uk/pages/guide.htm|title=Resuscitation Council (UK) Guidelines 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20091215230632/http://www.resus.org.uk/pages/guide.htm|archive-date=15. 12. 2009|url-status=live}}</ref><ref name="AHA05">{{cite journal | title = 2005 American Heart Association Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care | journal = Circulation | volume = 112 | issue = 24 Suppl | pages = IV1-203 | date = decembar 2005 | pmid = 16314375 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.105.166550 | doi-access = free | author = ECC Committee, Subcommittees and Task Forces of the American Heart Association }}</ref> Napomena: Ova mnemonika uključuje uzroke srčanog i nesrčanog porijekla, ali svi su reverzibilni, uz odgovarajući tretman koji je vremenski osjetljiv. ; Hs * [[Hipovolemija|'''H'''ipovolemija]] – Nedostatak volumena krvi * [[Hipoksija|'''H'''ipoksija]] – Nedostatak [[kisik]]a * [[vodik|'''V'''odikovi]] ioni ([[acidoza]]) – Nenormalan pH u tijelu * [[Hiperkalemija|'''H'''iperkalemija]] ili [[Hipokalemija|'''h'''ipokalemia]] – I povećan i smanjen nivo [[kalij]]a može biti opasan po život * [[Hipotermija|'''H'''ipotermija]] – Niska [[Tjelesna temperatura|tjelesna temperatura jezgre]] * [[Hipoglikemija|'''H'''ipoglikemija]] ili [[Hiperglikemija|'''h'''iperglikemija]] – Nizak ili visok nivo glukoze u krvi ; Ts * [[Tableta|'''T'''ablete]] ili [[Toksin|'''t'''oksini]] kao što je predoziranje drogom/lijekom * [[Tamponada srca|Srčana '''t'''amponada]] – Tečnost se nakuplja oko srca * [[Tenzijski pneumotoraks|'''T'''enzijski pneumotoraks]] – kolabirano plućno krilo * [[Tromboza|'''T'''romboza]] ([[infarkt miokarda]]) – srčani udar * [[Tromboza|'''T'''romboembolija]] ([[plućna embolija]]) – Krvni ugrušak u plućima * [[Traumatski srčani zastoj|'''T'''raumatski srčani zastoj]] === Djeca === Kod djece, najčešći uzrok kardiopulmonalnog zastoja je [[šok]] ili [[respiratorna insuficijencija]] koji nije liječen.<ref name=":6" /> [[Srčana aritmija]] nije najčešći uzrok kod djece.<ref name=":6"/> Kada postoji srčana aritmija, najčešće je [[sistola|asistola]] ili [[bradikardija]], za razliku od [[komorska fibrilacija|komorske fibrilacije]] ili [[tahikardija|komorske tahikardije]] kao što se vidi kod odraslih.<ref name=":6"/> Drugi uzroci mogu uključivati droge kao što su [[Otrovanje kokainom|kokain]], [[metamfetamin]] ili predoziranje lijekovima kao što su antidepresivi kod djeteta koje je ranije bilo zdravo, ali sada ima aritmiju koja je napredovao do srčanog zastoja.<ref name=":6"/> Uobičajeni uzroci iznenadnog neobjašnjivog zastoja srca kod djece uključuju [[hipertrofijska kardiomiopatija|hipotrofijsku kardiomiopatiju]], abnormalnosti koronarnih arterija i aritmije.<ref>{{cite journal | vauthors = Topjian AA, Raymond TT, Atkins D, Chan M, Duff JP, Joyner BL, Lasa JJ, Lavonas EJ, Levy A, Mahgoub M, Meckler GD, Roberts KE, Sutton RM, Schexnayder SM | display-authors = 6 | title = Part 4: Pediatric Basic and Advanced Life Support 2020 American Heart Association Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care | journal = Pediatrics | volume = 147 | issue = Suppl 1 | pages = e2020038505D | date = januar 2021 | pmid = 33087552 | doi = 10.1542/peds.2020-038505D | s2cid = 224826594}}</ref> ===Mehanizam=== [[slika:Ventricular fibrillation.png|thumb|upright=1.3|Komorska fibrilacija]] Definitivni električni mehanizmi srčanog zastoja, koji mogu nastati iz bilo koje od gore navedenih funkcionalnih, strukturnih ili fizioloških abnormalnosti, karakterizirani su tahiaritmijskim ili bradiaritmijskim događajima koji ne dovode do sistole.<ref name="Braunwald_2015" />{{rp| 837–838}} Tahiaritmije se dalje mogu klasificirati kao [[komorska fibrilacija]] (V-fib) i bez pulsa ili trajna [[komorskaa tahikardija]] (V-tach), a obje su brze i nestalne aritmije koje mijenjaju cirkulatorni put tako da se adekvatan protok krvi ne može održati i nije adekvatan da zadovolji potrebe tijela.<ref name="Braunwald_2015"/>{{rp|837–838}} Mehanizam odgovoran za većinu iznenadnih srčanih smrti je [[ventrikulska fibrilacija]]. Ventrikulska fibrilacija je tahiaritmija koju karakterizira turbulentna električna aktivnost u ventrikulskomom dijeku [[miokard]]a koja dovodi do previše neorganiziranog i brzog otkucaja srca proizvodeći bilo kakav značajan minutni volumen srca, što rezultira nedovoljnom perfuzijom mozga i esencijalnih organa.<ref>{{Cite web|title=Ventricular tachycardia - Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/ventricular-tachycardia/symptoms-causes/syc-20355138|access-date=29. 11. 2021|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref> Kod komorske tahikardije, srce također kuca brže od normalnog, što može spriječiti srčane komore da se pravilno pune krvlju.<ref>{{Cite web|title=Ventricular fibrillation - Symptoms and causes|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/ventricular-fibrillation/symptoms-causes/syc-20364523|access-date=29. 11. 2021|website=Mayo Clinic|language=en}}</ref> Neki od elektrofizioloških mehanizama koji podupiru ventrikulske fibrilacije uključuju ektopijski automatizam, ponovni ulazak i aktiviranu aktivnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Szabó Z, Ujvárosy D, Ötvös T, Sebestyén V, Nánási PP | title = Handling of Ventricular Fibrillation in the Emergency Setting | journal = Frontiers in Pharmacology | volume = 10 | pages = 1640 | date = 29. 1. 2020 | pmid = 32140103 | pmc = 7043313 | doi = 10.3389/fphar.2019.01640 | doi-access = free }}</ref> Strukturne promjene u oboljelom srcu kao rezultat nasljednih faktora ([[mutacije]] u [[gen]]ima za kodiranje [[ionski kanal|ionskih kanala]], naprimjer) ne mogu objasniti iznenadnu srčanu smrt.<ref>{{cite journal | vauthors = Rubart M, Zipes DP | title = Mechanisms of sudden cardiac death | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 115 | issue = 9 | pages = 2305–2315 | date = septembar 2005 | pmid = 16138184 | pmc = 1193893 | doi = 10.1172/JCI26381 }}</ref> I ventrikulska fibrilacija i ventrikulska tahikardija mogu dovesti do toga da srce neučinkovito pumpa krv u tijelo. Ventrikulsku tahikardiju karakterizira izmijenjen QRS kompleks i broj otkucaja srca veći od 100 otkucaja u minuti.<ref>{{cite journal | vauthors = AlMahameed ST, Ziv O | title = Ventricular Arrhythmias | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 103 | issue = 5 | pages = 881–895 | date = septembar 2019 | pmid = 31378332 | doi = 10.1016/j.mcna.2019.05.008 | s2cid = 199437558 }}</ref> Kada se V-tah održava (traje najmanje 30 sekundi), neadekvatan dotok krvi u srčano tkivo može dovesti do zastoja srca.<ref>{{cite journal | vauthors = Baldzizhar A, Manuylova E, Marchenko R, Kryvalap Y, Carey MG | title = Ventricular Tachycardias: Characteristics and Management | journal = Critical Care Nursing Clinics of North America | volume = 28 | issue = 3 | pages = 317–329 | date = septembar 2016 | pmid = 27484660 | doi = 10.1016/j.cnc.2016.04.004}}</ref> [[Bradikardija|Bradiaritmije]] se javljaju nakon disocijacije spontane električne provodljivosti i mehaničke funkcije srca što rezultira [[električna aktivnost bez pulsa|električnom aktivnošću bez pulsa]] (PEA) ili potpunim odsustvom električne aktivnosti srca što rezultira [[sistola|asistolom]] . Slično kao i kod tahiaritmija, ova stanja dovode do nemogućnosti da se održi i adekvatan protok krvi, iako je u slučaju bradijaritmija osnovni uzrok odsustvo mehaničke aktivnosti, a ne brzi otkucaji koji dovode do dezorganizacije.<ref name="Braunwald_2015"/>{{rp|837–838}} ==Dijagnoza== [[slika:Carotidian pulse and recovery position.jpg|thumb|Medicinsko osoblje provjerava karotidni puls pacijenta]] Srčani zastoj je sinonim za pojam [[klinička smrt]].<ref name="AHA05"/> Historijski podaci i [[fizički pregled]] mogu dijagnosticirati srčani zastoj i pružiti informacije o potencijalnom uzroku i prognozi.<ref name=":6"/> Pružatelj koji uzima kliničku anamnezu osobe trebao bi imati za cilj utvrditi da li je epizodu primijetio neko drugi, u koje vrijeme se epizoda dogodila, šta je osoba radila (posebno ako je bilo traume) i da li je bilo uključenosti droge.<ref name=":6"/> Dio fizičkog pregleda dijagnosticiranja srčanog zastoja fokusira se na odsustvo pulsa.<ref name=":6"/> U mnogim slučajevima, nedostatak [[puls|karotidnog pulsa]] je [[zlatni standard (test)|zlatni standard]] za dijagnosticiranje srčanog zastoja. Nedostatak pulsa na periferiji (radijalno/pedala) može također biti rezultat drugih stanja (npr. cirkulacijski [[šok]]), ili jednostavno greška spasitelja.<ref name=":7"/> Studije su pokazale da spasitelji često mogu pogriješiti kada provjeravaju karotidni puls u hitnim slučajevima, bilo da se radi o zdravstvenim radnicima ili laicima.<ref name=":7">{{cite journal | vauthors = Ochoa FJ, Ramalle-Gómara E, Carpintero JM, García A, Saralegui I | title = Competence of health professionals to check the carotid pulse | url = https://archive.org/details/sim_resuscitation_1998-06_37_3/page/173 | journal = Resuscitation | volume = 37 | issue = 3 | pages = 173–175 | date = juni 1998 | pmid = 9715777 | doi = 10.1016/S0300-9572(98)00055-0 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bahr J, Klingler H, Panzer W, Rode H, Kettler D | title = Skills of lay people in checking the carotid pulse | url = https://archive.org/details/sim_resuscitation_1997-08_35_1/page/23 | journal = Resuscitation | volume = 35 | issue = 1 | pages = 23–26 | date = august 1997 | pmid = 9259056 | doi = 10.1016/S0300-9572(96)01092-1 }}</ref> [[Hitni ultrazvuk|Ultrazvuk na mjestu pružanja pomoći (POCUS)]] je alat koji se može koristiti za ispitivanje pokreta srca i snage njegove kontrakcije kod osobe koja je doživjela srčani zastoj uz krevet.<ref name="Long_2018">{{cite journal | vauthors = Long B, Alerhand S, Maliel K, Koyfman A | title = Echocardiography in cardiac arrest: An emergency medicine review | journal = The American Journal of Emergency Medicine | volume = 36 | issue = 3 | pages = 488–493 | date = mart 2018 | pmid = 29269162 | doi = 10.1016/j.ajem.2017.12.031 | s2cid = 3874849 }}</ref> POCUS može precizno dijagnosticirati srčani zastoj u bolničkim uvjetima, prevazilazeći neke od nedostataka dijagnoze provjeravanjem centralnog pulsa ([[karotidne arterije]] ili [[subklavijske arterije]]), kao i otkrivanjem pokreta i kontrakcija srca.<ref name="Long_2018"/> Koristeći POCUS, kliničari mogu imati ograničene, dvodimenzionalne poglede na različite dijelove srca tokom zastoja.<ref name=":15">{{cite journal | vauthors = Paul JA, Panzer OP | title = Point-of-care Ultrasound in Cardiac Arrest | journal = Anesthesiology | volume = 135 | issue = 3 | pages = 508–519 | date = septembar 2021 | pmid = 33979442 | doi = 10.1097/ALN.0000000000003811 | s2cid = 234486749 }}</ref> Ove slike mogu pomoći kliničarima da utvrde da li je električna aktivnost u srcu [[Bespulsna električna aktivnost|bez pulsa]] ili pseudobezpulsna, kao i da im pomognu da dijagnosticiraju potencijalno reverzibilne uzroke zastoja.<ref name=":15"/> Objavljene smjernice udruženja American Society of Echocardiography, American College of Emergency Physicians, European Resuscitation Council i American Heart Association, kao i preoperativne smjernice Advanced cardiac life support, prepoznali su potencijalne prednosti korištenja POCUS-a u dijagnostici i upravljanju srčanim zastojem.<ref name=":15"/> Zbog nepreciznosti ovog metoda dijagnoze, neka tijela poput Evropskog savjeta za reanimaciju (ERC) smanjila su njen značaj. Umjesto toga, sadašnje smjernice podstiču pojedince da započnu CPR kod bilo koje osobe bez svijesti koja ima odsutno ili abnormalno disanje.<ref name="RCUK2005"/> Vijeće za reanimaciju u Ujedinjenom Kraljevstvu stoji u skladu s preporukama ERC-a i preporukama American Heart Association.<ref name="AHA05"/> Predložili su da tehniku provjere karotidnih pulseva trebaju koristiti samo zdravstveni radnici sa specifičnom obukom i stručnošću, a čak i tada da je treba promatrati u kombinaciji s drugim pokazateljima kao što je agonalno [[disanje]].<ref name="RCUK2005">{{cite web |url=http://www.resus.org.uk/pages/guide.htm |title=Resuscitation Council (UK) Guidelines 2005 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091215230632/http://www.resus.org.uk/pages/guide.htm |archive-date=15. 12. 2009 }}</ref> Predložene su razni drugi metodi za otkrivanje cirkulacije, a samim tim i dijagnosticiranje srčanog zastoja. Smjernice koje slijede prema preporukama Međunarodnog komiteta za vezu za reanimaciju (ILCOR) iz 2000. bile su da spasitelji traže "znakove cirkulacije", ali ne posebno puls.<ref name="AHA05"/> Ovi znakovi su uključivali [[kašalj]], dahtanje, boju, trzanje i [[kretanje]].<ref>{{cite book |author=British Red Cross |author2=St Andrew's Ambulance Association |author3=St John Ambulance |title=First Aid Manual: The Authorised Manual of St. John Ambulance, St. Andrew's Ambulance Association, and the British Red Cross |publisher=Dorling Kindersley |year=2006 |isbn=978-1-4053-1573-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/firstaidmanualau0000unse }}</ref> Međutim, suočeni sa dokazima da su ove smjernice bile nedjelotvorne, nova preporuka ILCOR-a je da se srčani zastoj treba dijagnosticirati kod svih unesrećenih koji su u nesvijesti i ne dišu normalno, sličan protokol koji je usvojilo Evropsko vijeće za reanimaciju.<ref. name="AHA05"/> U neakutnom okruženju gdje je pacijent istekao, dijagnoza srčanog zastoja može se obaviti putem molekulske [[autopsija|autopsije]] ili postmortem molekulskog testiranja koji su srčani defekti koje koristi skup molekulskih tehnika za pronalaženje [[ionski kanal|ionskih kanala]].<ref>{{Citation| vauthors = Glatter KA, Chiamvimonvat N, He Y, Chevalier P, Turillazzi E |title=Postmortem Analysis for Inherited Ion Channelopathies|date=2006|work=Essentials of Autopsy Practice: Current Methods and Modern Trends|pages=15–37| veditors = Rutty GN |publisher=Springer|language=en|doi=10.1007/1-84628-026-5_2|isbn=978-1-84628-026-9 }}</ref> Ovo bi moglo pomoći da se razjasni uzrok smrti pacijenta. Drugi fizički znakovi ili simptomi mogu pomoći u određivanju potencijalnog uzroka srčanog zastoja.<ref name=":6"/> Ispod je grafikon kliničkih nalaza i znakova/simptoma koje osoba može imati i potencijalni uzrok povezan s tim. {| |+Fizički nalazi vezani za potencijalne uzroke<ref name=":6"/> !Lokacija !Nalazi !Mogući uzroci |- |Općenito |Blijeda koža |[[Krvarenje|Krvarenja]] |- | |Smanjena tjelesna temperatura |[[Hipotermija]] |- |Dišni put |Prisustvo sekreta, povraćanja krvi |[[Plućna aspiracija|Aspiracija]] |- | |Nemogućnost pružanja [[Načini mehaničke ventilacije|ventilacije pod pozitivnim pritiskom]] |[[Pneumotoraks|Tenzioni pneumotoraks]] [[Opstrukcija disajnih puteva]] |- |Vrat |[[Julularni venski pritisak|Distenzija vratnih vena]] |Tenzijski pneumotoraks [[Tamponada srca]] [[Plućne embolije]] |- | |[[Devijacija dušnika|Traheja pomaknuta na jednu stranu]] |Tenzijski pneumotoraks |- |Grudi |[[Grudna kost|Ožiljak u sredini grudne kosti]] |Srčana bolest |- |Pluća |[[Zvukovi disanja|Zvukovi disanja samo na jednoj strani]] |Tenzijski pneumotoraks [[Trahejska intubacija|Intubacija desnog glavnog stabla]] Aspiracija |- | |Nema zvukova daha ili udaljenih zvukova daha |Intubacija jednjaka Opstrukcija disajnih puteva |- | |[[Zviždanje]] |Aspiracija [[Bronhospazam]] [[Pućni edem]] |- | |[[Crackles|Rales]] |Aspiracija Plućni edem [[Upala pluća]] |- |Srce |Smanjenje srčanih tonova |[[Hipovolemija]] Tamponada srca Tenzijski pneumotoraks Plućna embolija |- |[[Abdomen]] |[[Abdominalna distenzija|Naduvenost trbuha]] i tupa |Ruptura [[aneurizma abdominalne aorte]] Puknuta [[ektopijska trudnoća]] |- | |Rastegnuti i bubnjići |Intubacija jednjaka |- |[[Rektum]]ski |Prisutna krv |[[Gastrointestinalno krvarenje]] |- |Ekstremiteti |Asimetrični impulsi |[[Aortna disekcija]] |- |[[Koža]] |Tragovi igle |Zloupotreba droga |} ===Klasifikacije=== Kliničari klasifikuju srčani zastoj u "šokirani" u odnosu na "nešokirani", što je određeno ritmom [[Elektrokardiogram|EKG]]. Ovo se odnosi na to da li se određena klasa [[srfčana aritmija|srčane aritmije]] može liječiti pomoću [[defibrilacija]].<ref name="RCUK2005"/> Dva ritma koja se mogu šokirati su [[ventrikulska fibrilacija]] i [[ventrikulsksa bespulsna tahikardija]] dok su dva "nešokova" ritma [[asistola]] i [[električna aktivnost bez pulsa]].<ref>{{cite book|title=ABC of resuscitation| veditors = Soar J, Perkins JD, Nolan J |year=2012|publisher=Wiley-Blackwell|location=Chichester, West Sussex |isbn=9781118474853 |page=43 |url= https://books.google.com/books?id=vNgrOsHjIKEC&pg=PA43 |edition=6th |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170905133735/https://books.google.com/books?id=vNgrOsHjIKEC&pg=PA43|archive-date=5. 9. 2017}}</ref> ==Upravljanje== Iznenadni zastoj srca može se liječiti pokušajima [[reanimacija]]. Ovo se obično izvodi na osnovu protokola zvanih [[osnovna podrška života]], [[napredna podrška za život srca]] (ACLS), [[pedijatrijska napredna podrška života]] (PALS) ili [[program neonatalne reanimacije]] (NRP).<ref name="AHA05"/><ref>{{cite journal | title = 2005 American Heart Association (AHA) guidelines for cardiopulmonary resuscitation (CPR) and emergency cardiovascular care (ECC) of pediatric and neonatal patients: pediatric advanced life support | journal = Pediatrics | volume = 117 | issue = 5 | pages = e1005–e1028 | date = maj 2006 | pmid = 16651281 | doi = 10.1542/peds.2006-0346 | s2cid = 46720891 | author1 = American Heart Association }}</ref> [[slika:CPR training-04.jpg|thumb|CPR trening na lutki]] ===Kardiopulmonalna reanimacija=== Rana [[kardiopulmonalna reanimacija]] (CPR) je neophodna za preživljavanje srčanog zastoja s dobrom neurološkom funkcijom.<ref name=":6">{{Cite book|title=Rosen's emergency medicine : concepts and clinical practice| veditors = Walls RM, Hockberger RS, Gausche-Hill M |isbn=9780323390163|oclc=989157341|date = 9. 3. 2017| vauthors = Walls R, Hockberger R, Gausche-Hill M }}</ref><ref>{{cite web |title=AHA Releases 2015 Heart and Stroke Statistics {{!}} Sudden Cardiac Arrest Foundation |url=https://www.sca-aware.org/sca-news/aha-releases-2015-heart-and-stroke-statistics |website=www.sca-aware.org |access-date=21. 9. 2019}}</ref> Preporučuje se da se počne što je prije moguće uz minimalne prekide nakon početka. Komponente CPR-a koje čine najveću razliku u preživljavanju su [[kompresija grudnog koša]] i defibrilacijski udarni ritmovi.<ref name=":3">{{Cite book|title=Tintinalli's emergency medicine manual|veditors = Cydulka RK |isbn= 9780071837026 |oclc=957505642|date = 28. 8. 2017| vauthors = Wang VJ, Joing SA, Fitch MT, Cline DM, John Ma O, Cydulka RK }}</ref> Nakon defibrilacije, kompresije grudnog koša treba nastaviti dvije minute prije nego što se ponovo izvrši provjera ritma.<ref name=":6"/> Ovo se zasniva na stopi kompresije od 100–120 kompresija u minuti, dubina kompresije od 5–6 centimetara u [[grudni koš]], puna [[Kardiopulmonalna reanimacija|povratak grudnog koša]] i brzina ventilacije od 10 ventilacija disanja u minuti.<ref name=":6"/> Pokazalo se da pravilno izvedena CPR kod posmatrača povećava preživljavanje; međutim, to se izvodi u manje od 30% zadržavanja u bolnici od 2007. Ako visokokvalitetni CPR nije rezultirao [[krvotok|povratkom spontane cirkulacije]], a srčani ritam osobe je u [[sistola|asistoli]], razumno je prekinuti CPR i proglasiti smrt osobe nakon 20 minuta.<ref name=UK2010/> Izuzeci od ovoga uključuju određene slučajeve sa [[hipotermija|hipotermijom]] ili koji su [[utopljenje|udavili]].<ref name=":3"/><ref name=UK2010>{{cite web|author1=Resuscitation Council (UK)|title=Pre-hospital cardiac arrest|url=https://www.resus.org.uk/pages/prehosca.pdf|website=www.resus.org.uk|access-date=3. 9. 2014|page=41|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513032323/http://www.resus.org.uk/pages/prehosca.pdf|archive-date=13. 5. 2015}}</ref> Neki od ovih slučajeva bi trebali imati duži i trajniji CPR dok ne budu skoro [[Normotermija|normotermni]].<ref name=":3"/> Duže trajanje CPR-a može biti razumno kod onih koji imaju srčani zastoj dok su u bolnici.<ref>{{cite web|author1=Resuscitation Council (UK)|title=Comments on the duration of CPR following the publication of 'Duration of resuscitation efforts and survival after in-hospital cardiac arrest: an observational study' Goldberger ZD et al. Lancet.|url=https://www.resus.org.uk/pages/cprdurst.htm|access-date=3. 9. 2014|date=5. 9. 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140628095645/http://resus.org.uk/pages/cprdurst.htm|archive-date=28. 6. 2014}}</ref> namjernički CPR, od strane laičke javnosti, prije dolaska hitne pomoći također poboljšava ishode. ===Defibrilacija=== [[slika:Defibrillator-809447 1920.jpg|thumb|upright=1.3| Automatski eksterni defibrilator pohranjen u vidljivu narandžastu muralnu potporu]] Defibrilacija je indikovana ako je prisutan srčani ritam koji može izazvati električni udar. Dva ritma koja se mogu šokirati su [[ventrikulska fibrilacija]] i [[ventrikulska tahikardija bez pulsa]]. Kod djece se preporučuje 2 do 4 J/Kg.<ref name="AHA2015Part12">{{cite journal | vauthors = de Caen AR, Berg MD, Chameides L, Gooden CK, Hickey RW, Scott HF, Sutton RM, Tijssen JA, Topjian A, van der Jagt ÉW, Schexnayder SM, Samson RA | display-authors = 6 | title = Part 12: Pediatric Advanced Life Support: 2015 American Heart Association Guidelines Update for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care | journal = Circulation | volume = 132 | issue = 18 Suppl 2 | pages = S526–S542 | date = novembar 2015 | pmid = 26473000 | pmc = 6191296 | doi = 10.1161/cir.0000000000000266 }}</ref> Defibrilaciju vrši [[automatski eksterni defibrilator]] (AED), prenosiva mašina koju može koristiti čak i svaki korisnik jer proizvodi glasovne instrukcije koje vode proces, automatski provjerava stanje žrtve i primjenjuje ispravne električne šokove. Neki defibrilatori čak daju povratnu informaciju o kvalitetu CPR kompresija, ohrabrujući spasioca laika da pritisne [[grudni koš]] osobe dovoljno snažno da cirkulira krv.<ref>{{cite web|title=Zoll Automated External Defibrillator (AED) Plus|url=http://www.lifeassisttraining.com/zollaedplus.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110621004342/http://www.lifeassisttraining.com/zollaedplus.html|archive-date=21. 6. 2011|work=Life Assistance Training}}</ref> Osim toga, sve je veća upotreba defibrilacije javnog pristupa. To uključuje postavljanje automatskog eksternog defibrilatora na javna mjesta i obuku osoblja u tim područjima kako da ih koristi. Ovo omogućava da se defibrilacija obavi prije dolaska hitne pomoći i pokazalo se da dovodi do povećanih šansi za preživljavanje. Pokazalo se da oni koji imaju zastoje na udaljenim lokacijama imaju lošije ishode nakon srčanog zastoja.<ref name="Lyon ''et al.'' 2004">{{cite journal | vauthors = Lyon RM, Cobbe SM, Bradley JM, Grubb NR | title = Surviving out of hospital cardiac arrest at home: a postcode lottery? | journal = Emergency Medicine Journal | volume = 21 | issue = 5 | pages = 619–624 | date = septembar 2004 | pmid = 15333549 | pmc = 1726412 | doi = 10.1136/emj.2003.010363 }}</ref> ===Lijekovi === [[slika:LipidEmulsion.JPG|thumb|upright=1.3|left| Lipidna emulzija koja se koristi kod srčanog zastoja zbog sredstava [[anestetik|lokalnih anestetika]]]] Od 2016., lijekovi koji nisu [[epinefrin]] (adrenalin), iako su uključeni u smjernice, nisu pokazali da poboljšavaju preživljavanje do otpusta iz bolnice nakon izvanbolničkog zastoja srca.<ref name=":3"/> Ovo uključuje upotrebu [[atropin]]a, [[lidokain]]a i [[amiodaron]]a.<ref name=":3"/><ref>{{cite journal | vauthors = Olasveengen TM, Sunde K, Brunborg C, Thowsen J, Steen PA, Wik L | title = Intravenous drug administration during out-of-hospital cardiac arrest: a randomized trial | journal = JAMA | volume = 302 | issue = 20 | pages = 2222–2229 | date = novembar 2009 | pmid = 19934423 | doi = 10.1001/jama.2009.1729 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lin S, Callaway CW, Shah PS, Wagner JD, Beyene J, Ziegler CP, Morrison LJ | title = Adrenaline for out-of-hospital cardiac arrest resuscitation: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials|journal = Resuscitation|volume=85|issue=6|pages=732–740|date=juni 2014|pmid=24642404|doi=10.1016/j.resuscitation.2014.03.008}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors = Laina A, Karlis G, Liakos A, Georgiopoulos G, Oikonomou D, Kouskouni E, Chalkias A, Xanthos T | display-authors = 6 | title = Amiodarone and cardiac arrest: Systematic review and meta-analysis | journal = International Journal of Cardiology | volume = 221 | pages = 780–788 | date = oktobar 2016 | pmid = 27434349|doi=10.1016/j.ijcard.2016.07.138}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McLeod SL, Brignardello-Petersen R, Worster A, You J, Iansavichene A, Guyatt G, Cheskes S | title = Comparative effectiveness of antiarrhythmics for out-of-hospital cardiac arrest: A systematic review and network meta-analysis | journal = Resuscitation | volume = 121 | pages = 90–97 | date = decembar 2017 | pmid = 29037886 | doi = 10.1016/j.resuscitation.2017.10.012 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ali MU, Fitzpatrick-Lewis D, Kenny M, Raina P, Atkins DL, Soar J, Nolan J, Ristagno G, Sherifali D | display-authors = 6 | title = Effectiveness of antiarrhythmic drugs for shockable cardiac arrest: A systematic review | journal = Resuscitation | volume = 132 | pages = 63–72 | date = novembar 2018 | pmid = 30179691 | doi = 10.1016/j.resuscitation.2018.08.025 | s2cid = 52154562 | url = http://wrap.warwick.ac.uk/113491/1/WRAP-effectiveness-antiarrhythmic-drugs-cardiac-review-Nolan-2018.pdf }}</ref> Čini se da epinefrin kod odraslih od 2019. poboljšava preživljavanje, ali ne poboljšava neurološki normalno preživljavanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Holmberg MJ, Issa MS, Moskowitz A, Morley P, Welsford M, Neumar RW, Paiva EF, Coker A, Hansen CK, Andersen LW, Donnino MW, Berg KM | display-authors = 6 | title = Vasopressors during adult cardiac arrest: A systematic review and meta-analysis | journal = Resuscitation | volume = 139 | pages = 106–121 | date = juni 2019 | pmid = 30980877 | doi = 10.1016/j.resuscitation.2019.04.008 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vargas M, Buonanno P, Iacovazzo C, Servillo G | title = Epinephrine for out of hospital cardiac arrest: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials | journal = Resuscitation | volume = 136 | pages = 54–60 | date = mart 2019 | pmid = 30685547 | doi = 10.1016/j.resuscitation.2019.10.026 | s2cid = 207940828 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = | title = Epinephrine for Out-of-Hospital Cardiac Arrest: An Updated Systematic Review and Meta-Analysis. | journal = Critical Care Medicine | volume = 48 | pages = 225–229 | date = 27. 11. 2019 | pmid = 31789700 | doi = 10.1097/CCM.0000000000004130 | s2cid = 208537959 }}</ref> Općenito se preporučuje svakih pet minuta. Adrenalin djeluje na alfa-1 receptor, što zauzvrat povećava protok krvi koji opskrbljuje srce.<ref>{{Cite web|title=Deep Dive into the Evidence: Epinephrine in Cardiac Arrest|url=http://www.emra.org/emresident/article/deep-dive-epi/|access-date=12. 11. 2021|website=www.emra.org|language=en}}</ref> To bi pomoglo u obezbjeđivanju više kisika srcu. Na osnovu smjernica iz 2019., 1&nbsp;mg epinefrina se može davati pacijentima svakih 3–5 minuta, ali se doze veće od 1&nbsp;mg epinefrina ne preporučuju za rutinsku upotrebu u slučaju srčanog zastoja. Ako pacijent ima ritam bez šoka, epinefrin treba primijeniti što je prije moguće. Za ritam koji je podložan šoku, epinefrin treba davati samo nakon što su početni pokušaji defibrilacije neuspjeli.<ref>{{cite journal | vauthors = Panchal AR, Berg KM, Hirsch KG, Kudenchuk PJ, Del Rios M, Cabañas JG, Link MS, Kurz MC, Chan PS, Morley PT, Hazinski MF, Donnino MW | display-authors = 6 | title = 2019 American Heart Association Focused Update on Advanced Cardiovascular Life Support: Use of Advanced Airways, Vasopressors, and Extracorporeal Cardiopulmonary Resuscitation During Cardiac Arrest: An Update to the American Heart Association Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care | journal = Circulation | volume = 140 | issue = 24 | pages = e881–e894 | date = decembar 2019 | pmid = 31722552 | doi = 10.1161/CIR.0000000000000732 | s2cid = 208019248}}</ref> [[Vazopresin]] sveukupno ne poboljšava niti pogoršava ishode u poređenju sa epinefrinom. Čini se da kombinacija epinefrina, vazopresina i [[metilprednizolon]]a poboljšava ishod.<ref>{{cite journal | vauthors = Belletti A, Benedetto U, Putzu A, Martino EA, Biondi-Zoccai G, Angelini GD, Zangrillo A, Landoni G | display-authors = 6 | title = Vasopressors During Cardiopulmonary Resuscitation. A Network Meta-Analysis of Randomized Trials | journal = Critical Care Medicine | volume = 46 | issue = 5 | pages = e443–e451 | date = maj 2018 | pmid = 29652719 | doi = 10.1097/CCM.0000000000003049 | s2cid = 4851288 | url = https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/162689/1/document%282%29.pdf | access-date = 30. 7. 2022 | archive-date = 7. 8. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200807153229/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/162689/1/document%282%29.pdf | url-status = dead }}</ref> Neki od nedostataka dugoročne koristi mogu biti povezani sa kašnjenjem u upotrebi epinefrina.<ref>{{cite journal | vauthors = Attaran RR, Ewy GA | title = Epinephrine in resuscitation: curse or cure? | journal = Future Cardiology | volume = 6 | issue = 4 | pages = 473–482 | date = juli 2010 | pmid = 20608820 | doi = 10.2217/fca.10.24 }}</ref> Dok dokazi ne podržavaju njegovu upotrebu kod djece, smjernice navode da je njegova upotreba razumna.<ref name=":3"/> Lidokain i amiodaron se također smatraju razumnim kod djece sa srčanim zastojem koja imaju šokantan ritam. Općenita upotreba [[natrij-bikarbonat]]a ili [[kalcij]]a se ne preporučuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Velissaris D, Karamouzos V, Pierrakos C, Koniari I, Apostolopoulou C, Karanikolas M | title = Use of Sodium Bicarbonate in Cardiac Arrest: Current Guidelines and Literature Review | journal = Journal of Clinical Medicine Research | volume = 8 | issue = 4 | pages = 277–283 | date = april 2016 | pmid = 26985247 | pmc = 4780490 | doi = 10.14740/jocmr2456w }}</ref> Upotreba [[kalcij]]a kod djece povezana je sa lošom neurološkom funkcijom kao i smanjenim preživljavanjem.<ref name=":6"/> Ispravno doziranje lijekova kod djece ovisi o težini.<ref name=":6"/> Da bi se smanjilo vrijeme utrošeno na izračunavanje doza lijekova, preporučuje se korištenje [[Broselowa traka|Broselowe trake]].<ref name=":6"/> Smjernice iz 2010. American Heart Association više ne sadrže preporuku za korištenje atropina u električnoj aktivnosti bez pulsa i [[sistola|asistoli]] zbog nedostatka dokaza za njegovu upotrebu.<ref name=":3"/><ref>{{cite journal | vauthors = Neumar RW, Otto CW, Link MS, Kronick SL, Shuster M, Callaway CW, Kudenchuk PJ, Ornato JP, McNally B, Silvers SM, Passman RS, White RD, Hess EP, Tang W, Davis D, Sinz E, Morrison LJ | display-authors = 6 | title = Part 8: adult advanced cardiovascular life support: 2010 American Heart Association Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care | journal = Circulation | volume = 122 | issue = 18 Suppl 3 | pages = S729–S767 | date = novembar 2010 | pmid = 20956224 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.110.970988 | doi-access = free }}</ref> Ni lidokain ni amiodaron, kod onih koji i dalje imaju [[tahikardija|ventrikuldku tahikardiju]] ili ventrikuldku fibrilaciju uprkos defibrilaciji, ne poboljšavaju preživljavanje do otpusta iz bolnice, ali oba podjednako poboljšavaju preživljavanje do prijema u bolnicu.<ref>{{cite journal | vauthors = Sanfilippo F, Corredor C, Santonocito C, Panarello G, Arcadipane A, Ristagno G, Pellis T | title = Amiodarone or lidocaine for cardiac arrest: A systematic review and meta-analysis | journal = Resuscitation | volume = 107 | pages = 31–37 | date = oktobar 2016 | pmid = 27496262 | doi = 10.1016/j.resuscitation.2016.07.235 | doi-access = free }}</ref> ==Prognoza== Ukupne šanse za preživljavanje među onima koji imaju srčani zastoj van bolnice su niske, 10%.<ref>{{cite journal | vauthors = Benjamin EJ, Blaha MJ, Chiuve SE, Cushman M, Das SR, Deo R, de Ferranti SD, Floyd J, Fornage M, Gillespie C, Isasi CR, Jiménez MC, Jordan LC, Judd SE, Lackland D, Lichtman JH, Lisabeth L, Liu S, Longenecker CT, Mackey RH, Matsushita K, Mozaffarian D, Mussolino ME, Nasir K, Neumar RW, Palaniappan L, Pandey DK, Thiagarajan RR, Reeves MJ, Ritchey M, Rodriguez CJ, Roth GA, Rosamond WD, Sasson C, Towfighi A, Tsao CW, Turner MB, Virani SS, Voeks JH, Willey JZ, Wilkins JT, Wu JH, Alger HM, Wong SS, Muntner P | display-authors = 6 | title = Heart Disease and Stroke Statistics-2017 Update: A Report From the American Heart Association | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 10 | pages = e146–e603 | date = mart 2017 | pmid = 28122885 | pmc = 5408160 | doi = 10.1161/CIR.0000000000000485 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kusumoto FM, Bailey KR, Chaouki AS, Deshmukh AJ, Gautam S, Kim RJ, Kramer DB, Lambrakos LK, Nasser NH, Sorajja D | display-authors = 6 | title = Systematic Review for the 2017 AHA/ACC/HRS Guideline for Management of Patients With Ventricular Arrhythmias and the Prevention of Sudden Cardiac Death: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Practice Guidelines and the Heart Rhythm Society | journal = Circulation | volume = 138 | issue = 13 | pages = e392–e414 | date = septembar 2018 | pmid = 29084732 | doi = 10.1161/CIR.0000000000000550 | doi-access = free }}</ref> Među onima koji imaju vanbolnički srčani zastoj, 70% se javlja kod kuće, a njihova stopa preživljavanja je 6%.<ref>{{cite book|title=Strategies to Improve Cardiac Arrest Survival: A Time to Act | author = Institute of Medicine |date=30. 6. 2015|isbn=9780309371995 |doi=10.17226/21723|pmid = 26225413}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Jollis JG, Granger CB | title = Improving Care of Out-of-Hospital Cardiac Arrest: Next Steps | journal = Circulation | volume = 134 | issue = 25 | pages = 2040–2042 | date = decembar 2016 | pmid = 27994023 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.025818 | doi-access = free }}</ref> Za one koji imaju srčani zastoj u bolnici, stopa preživljavanja godinu dana od najmanje pojave srčanog zastoja procjenjuje se na 13%.<ref name=":12">{{cite journal | vauthors = Schluep M, Gravesteijn BY, Stolker RJ, Endeman H, Hoeks SE | title = One-year survival after in-hospital cardiac arrest: A systematic review and meta-analysis | journal = Resuscitation | volume = 132 | pages = 90–100 | date = novembar 2018 | pmid = 30213495 | doi = 10.1016/j.resuscitation.2018.09.001 | s2cid = 52270938 }}</ref> Procjenjuje se da je jednogodišnje preživljavanje veće kod osoba s dijagnozom prijema srca (39%), u poređenju sa onima s nesrčanom dijagnozom (11%).<ref name=":12"/> Stope preživljavanja među djecom su 3 do 16% u Sjevernoj Americi.<ref name="AHA2015Part122">{{cite journal | vauthors = de Caen AR, Berg MD, Chameides L, Gooden CK, Hickey RW, Scott HF, Sutton RM, Tijssen JA, Topjian A, van der Jagt ÉW, Schexnayder SM, Samson RA | display-authors = 6 | title = Part 12: Pediatric Advanced Life Support: 2015 American Heart Association Guidelines Update for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care | journal = Circulation | volume = 132 | issue = 18 Suppl 2 | pages = S526–S542 | date = novembar 2015 | pmid = 26473000 | pmc = 6191296 | doi = 10.1161/cir.0000000000000266 }}</ref> Za bolnički srčani zastoj preživljavanje do otpusta je oko 22%.<ref name=":3"/><ref name="AHA2015Part42">{{cite journal | vauthors = Kronick SL, Kurz MC, Lin S, Edelson DP, Berg RA, Billi JE, Cabanas JG, Cone DC, Diercks DB, Foster JJ, Meeks RA, Travers AH, Welsford M | display-authors = 6 | title = Part 4: Systems of Care and Continuous Quality Improvement: 2015 American Heart Association Guidelines Update for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care | journal = Circulation | volume = 132 | issue = 18 Suppl 2 | pages = S397–S413 | date = novembar 2015 | pmid = 26472992 | doi = 10.1161/cir.0000000000000258 | s2cid = 10073267 | doi-access = free }}</ref> Oni koji prežive do povratka spontane cirkulacije (ROSC) i prijema u bolnicu često imaju [[sindrom postkardijalnog zastoja]] koji se obično manifestira kao [[neurološka ozljeda]] koja može varirati od [[amnezija|blagih problema s pamćenjem]] do [[koma|kome]].<ref name=":3"/> [[Cerebralna hipoksija|Hipoksična ishemijska povreda mozga]] je najštetniji ishod za ljude koji pate od srčanog zastoja.<ref name="Gräsner_2021">{{cite journal | vauthors = Gräsner JT, Herlitz J, Tjelmeland IB, Wnent J, Masterson S, Lilja G, Bein B, Böttiger BW, Rosell-Ortiz F, Nolan JP, Bossaert L, Perkins GD | display-authors = 6 | title = European Resuscitation Council Guidelines 2021: Epidemiology of cardiac arrest in Europe | journal = Resuscitation | volume = 161 | pages = 61–79 | date = april 2021 | pmid = 33773833 | doi = 10.1016/j.resuscitation.2021.02.007 | s2cid = 232408830 }}</ref> Loši neurološki ishodi nakon srčanog zastoja mnogo su češći u zemljama koje ne koriste prekid doživotnog održavanja (~50%) u poređenju sa onima koje koriste (manje od 10%).<ref name="Gräsner_2021"/> Većina poboljšanja kognicije dolazi tokom prva tri mjeseca nakon srčanog zastoja, a neki pojedinci prijavljuju poboljšanje do godinu dana nakon srčanog zastoja.<ref name="Gräsner_2021"/> 50 – 70% preživjelih od srčanog zastoja navodi [[umor]] kao simptom , čineći umor najčešćim simptomom o kojem je pacijent prijavljen.<ref name="Gräsner_2021"/> Prognoza se obično procjenjuje 72 sata ili više nakon srčanog zastoja.<ref name="AHA2015Part13">{{cite journal | vauthors = Neumar RW, Shuster M, Callaway CW, Gent LM, Atkins DL, Bhanji F, Brooks SC, de Caen AR, Donnino MW, Ferrer JM, Kleinman ME, Kronick SL, Lavonas EJ, Link MS, Mancini ME, Morrison LJ, O'Connor RE, Samson RA, Schexnayder SM, Singletary EM, Sinz EH, Travers AH, Wyckoff MH, Hazinski MF | display-authors = 6 | title = Part 1: Executive Summary: 2015 American Heart Association Guidelines Update for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care | journal = Circulation | volume = 132 | issue = 18 Suppl 2 | pages = S315–S367 | date = novembar 2015 | pmid = 26472989 | doi = 10.1161/cir.0000000000000252 | doi-access = free }}</ref> Stopa preživljavanja je bolja kod onih kod kojih je neko vidio kolaps, koji su imali CPR kod promatrača ili su imali ventrikulsku tahikardiju ili ventrikulsku fibrilaciju kada se procijeni.<ref name="Sas20102">{{cite journal | vauthors = Sasson C, Rogers MA, Dahl J, Kellermann AL | title = Predictors of survival from out-of-hospital cardiac arrest: a systematic review and meta-analysis | journal = Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes | volume = 3 | issue = 1 | pages = 63–81 | date = januar 2010 | pmid = 20123673 | doi = 10.1161/circoutcomes.109.889576 | doi-access = free }}</ref> Preživljavanje među onima sa [[Ventrikulska fibrilacija|Vfib]] ili [[Ventrikulska tahikardija|Vtach]] je 15 do 23%.<ref name="Sas20102"/> Žene imaju veću vjerovatnoću da prežive srčani zastoj i napuste bolnicu nego muškarci.<ref>{{cite journal | vauthors = Bougouin W, Mustafic H, Marijon E, Murad MH, Dumas F, Barbouttis A, Jabre P, Beganton F, Empana JP, Celermajer DS, Cariou A, Jouven X | display-authors = 6 | title = Gender and survival after sudden cardiac arrest: A systematic review and meta-analysis | journal = Resuscitation | volume = 94 | pages = 55–60 | date = septembar 2015 | pmid = 26143159 | doi = 10.1016/j.resuscitation.2015.06.018 }}</ref> Pregled iz 1997. godine otkrio je stope preživljavanja do otpusta od 14% iako su različite studije varirale od 0 do 28%.<ref name="Ballew2">{{cite journal | vauthors = Ballew KA | title = Cardiopulmonary resuscitation | journal = BMJ | volume = 314 | issue = 7092 | pages = 1462–1465 | date = maj 1997 | pmid = 9167565 | pmc = 2126720 | doi = 10.1136/bmj.314.7092.1462 }}</ref> Kod onih starijih od 70 godina koji imaju srčani zastoj dok su u bolnici, preživljavanje do otpusta iz bolnice je manje od 20%.<ref name="Gi20142">{{cite journal | vauthors = van Gijn MS, Frijns D, van de Glind EM, C van Munster B, Hamaker ME | title = The chance of survival and the functional outcome after in-hospital cardiopulmonary resuscitation in older people: a systematic review | journal = Age and Ageing | volume = 43 | issue = 4 | pages = 456–463 | date = juli 2014 | pmid = 24760957 | doi = 10.1093/ageing/afu035 | doi-access = free }}</ref> Koliko dobro ove osobe mogu da se snalaze nakon izlaska iz bolnice, nije jasno.<ref name="Gi20142"/> Utvrđeno je da je globalna stopa ljudi koji su uspjeli da se oporave od vanbolničkog srčanog zastoja nakon primitka CPR-a oko 30%, a stopa preživljavanja do otpusta iz bolnice procijenjena je na 9%.<ref name="Yan_2020">{{cite journal | vauthors = Yan S, Gan Y, Jiang N, Wang R, Chen Y, Luo Z, Zong Q, Chen S, Lv C | display-authors = 6 | title = The global survival rate among adult out-of-hospital cardiac arrest patients who received cardiopulmonary resuscitation: a systematic review and meta-analysis | journal = Critical Care | volume = 24 | issue = 1 | pages = 61 | date = februar 2020 | pmid = 32087741 | pmc = 7036236 | doi = 10.1186/s13054-020-2773-2 }}</ref> Preživljenje do otpusta iz bolnice vjerovatnije je među ljudima čiji je srčani zastoj svjedočio slučajni prolaznik ili hitna medicinska služba, koji su primili CPR posmatrača i među onima koji žive u Evropi i Sjevernoj Americi.<ref name="Yan_2020"/> Relativno niže preživljavanje u azijskim zemljama zabilježene su stope otpuštanja iz bolnice.<ref name="Yan_2020"/> == Prevencija == Uz nedostatak pozitivnih ishoda nakon srčanog zastoja, napori su uloženi u pronalaženje učinkovitih strategija za sprječavanje srčanog zastoja. S obzirom na to da su glavni uzroci srčanog zastoja ishemijska bolest srca, važni su napori da se promovira [[zdrava prehrana]], [[vježbanje]] i [[pušenje|prestanak pušenja]]. Za ljude kod rizika od srčanih bolesti, koriste se mjere kao što su kontrola [[krvni pritisak|krvnog pritista]], snižavanje [[holesterol]]a i druge medicinsko-terapijske intervencije. Međutim, treba napomenuti da je [[Cochranepv pregled]] objavljen 2016. godine pronašao dokaze umjerenog kvaliteta koji pokazuju da lijekovi za snižavanje krvnog pritiska zapravo ne smanjuju rizik od iznenadne srčane smrti.<ref>{{cite journal | vauthors = Taverny G, Mimouni Y, LeDigarcher A, Chevalier P, Thijs L, Wright JM, Gueyffier F | title = Antihypertensive pharmacotherapy for prevention of sudden cardiac death in hypertensive individuals | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | pages = CD011745 | date = mart 2016 | issue = 3 | pmid = 26961575 | doi = 10.1002/14651858.CD011745.pub2|pmc=8665834}}</ref> Vježbanje je efikasna preventivna mjera za srčani zastoj u opštoj populaciji, ali može biti rizična za one sa već postojećim stanjima.<ref name="Fanous_2019">{{cite journal | vauthors = Fanous Y, Dorian P | title = The prevention and management of sudden cardiac arrest in athletes | journal = CMAJ | volume = 191 | issue = 28 | pages = E787–E791 | date = juli 2019 | pmid = 31308007 | doi = 10.1503/cmaj.190166 | pmc = 6629536 }}</ref> Rizik od prolaznog katastrofalnog srčanog događaja povećava se kod osoba sa srčanim oboljenjima za vrijeme i neposredno nakon vježbanja.<ref name="Fanous_2019"/> Međutim, i životni i akutni rizik od srčanog zastoja su smanjeni kod osoba sa srčanim oboljenjima koji redovno rade vježbanja, što sugerira da su rizici vježbanja veći od koristi.<ref name="Fanous_2019"/> ===Implantabilni kardioverter defibrilator === [[slika:Blausen 0543 ImplantableCardioverterDefibrillator.svg|upright=1.3|thumb| Ilustracija implantabilnog kardioverter defibrilatora (ICD)]] [[Implantabilni kardioverter-defibrilator|implantabilni kardioverter defibrilator]] (ICD) je uređaj na baterije koji prati električnu aktivnost u srcu i kada se otkrije aritmija može isporučiti električni udar, kako bi prekinuo abnormalni ritam. ICD se koriste za prevenciju iznenadne srčane smrti (SCD) kod onih koji su preživjeli prethodnu epizodu iznenadnog srčanog zastoja (SCA) zbog ventrikulske fibrilacije ili ventrikulske tahikardije ([[sekundarna prevencija]]).<ref name=":10">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Epstein AE, DiMarco JP, Ellenbogen KA, Estes NA, Freedman RA, Gettes LS, Gillinov AM, Gregoratos G, Hammill SC, Hayes DL, Hlatky MA, Newby LK, Page RL, Schoenfeld MH, Silka MJ, Stevenson LW, Sweeney MO, Smith SC, Jacobs AK, Adams CD, Anderson JL, Buller CE, Creager MA, Ettinger SM, Faxon DP, Halperin JL, Hiratzka LF, Hunt SA, Krumholz HM, Kushner FG, Lytle BW, Nishimura RA, Ornato JP, Page RL, Riegel B, Tarkington LG, Yancy CW|date=maj 2008|title=ACC/AHA/HRS 2008 Guidelines for Device-Based Therapy of Cardiac Rhythm Abnormalities: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Writing Committee to Revise the ACC/AHA/NASPE 2002 Guideline Update for Implantation of Cardiac Pacemakers and Antiarrhythmia Devices): developed in collaboration with the American Association for Thoracic Surgery and Society of Thoracic Surgeons|journal=Circulation|volume=117|issue=21|pages=e350–e408|doi=10.1161/CIRCUALTIONAHA.108.189742|pmid=18483207|doi-access=free}}</ref> ICD se takođe koriste profilaksno za sprečavanje iznenadne srčane smrti u određenim populacijama pacijenata sa visokim rizikom ([[Preventivna zdravstvena zaštita|primarna prevencija]]).<ref name=":11">{{cite journal|vauthors=Shun-Shin MJ, Zheng SL, Cole GD, Howard JP, Whinnett ZI, Francis DP|date=juni 2017|title=Implantable cardioverter defibrillators for primary prevention of death in left ventricular dysfunction with and without ischaemic heart disease: a meta-analysis of 8567 patients in the 11 trials|journal=European Heart Journal|volume=38|issue=22|pages=1738–1746|doi=10.1093/eurheartj/ehx028|pmc=5461475|pmid=28329280}}</ref> Provedene su brojne studije o upotrebi ICD-a za sekundarnu prevenciju ISS. Ove studije pokazale su poboljšano preživljavanje sa ICD u poređenju sa upotrebom antiaritmijskih lekova.<ref name=":10"/> ICD terapija je povezana sa 50% [[relativno smanjenje rizika|relativnog smanjenja rizika]] smrti uzrokovane aritmijom i 25% smanjenje relativnog rizika za sve uzroke smrtnosti.<ref>{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Connolly SJ, Hallstrom AP, Cappato R, Schron EB, Kuck KH, Zipes DP, Greene HL, Boczor S, Domanski M, Follmann D, Gent M, Roberts RS|date=decembar 2000|title=Meta-analysis of the implantable cardioverter defibrillator secondary prevention trials. AVID, CASH and CIDS studies. Antiarrhythmics vs Implantable Defibrillator study. Cardiac Arrest Study Hamburg . Canadian Implantable Defibrillator Study|journal=European Heart Journal|volume=21|issue=24|pages=2071–2078|doi=10.1053/euhj.2000.2476|pmid=11102258|doi-access=free}}</ref> Primarna prevencija ISS sa ICD terapijom za visokorizične populacije pacijenata je na sličan način pokazala poboljšane stope preživljavanja u brojnim velikim studijama. Populacije pacijenata sa visokim rizikom u ovim studijama definisane su kao one sa teškom [[ishemija|ishemijskom kardiomiopatijom]] (određeno smanjenom [[Ejekcijska frakcija|ejekcijskom frakcijom lijeve komore]] (LVEF). Kriteriji LVEF-a korišteni u ovim ispitivanjima kretali su se od manje od ili jednako 30% u MADIT-II do manje od ili jednako 40% u MUSTT.<ref name=":10"/><ref name=":11"/> ==Epidemiologija== Rizik od srčanog zastoja varira u zavisnosti od geografskog regiona, starosti i spola. Životni rizik je tri puta veći kod muškaraca (12,3%) nego kod žena (4,2%) na osnovu analize Framingham Heart Study.<ref>{{cite journal|vauthors=Lloyd-Jones DM, Berry JD, Ning H, Cai X, Goldberger JJ|date=2009|title=Lifetime risk for sudden cardiac death at selected index ages and by risk factor strata and race: cardiovascular lifetime risk pooling project|url=https://www.ahajournals.org/doi/abs/10.1161/circ.120.suppl_18.S416-c|journal=Circulation|volume=120|pages=S416–S417|doi=10.1161/circ.120.suppl_18.S416-c|doi-broken-date=28. 2. 2022}}</ref> Međutim, ova rodna razlika je nestala nakon 85. godine života.<ref name="Circ013">{{cite journal|vauthors=Zheng ZJ, Croft JB, Giles WH, Mensah GA|date=oktobar 2001|title=Sudden cardiac death in the United States, 1989 to 1998|journal=Circulation|volume=104|issue=18|pages=2158–2163|doi=10.1161/hc4301.098254|pmid=11684624|doi-access=free}}</ref> Otprilike polovina ovih osoba je mlađa od 65 godina.<ref name=":32">{{Cite book|title=Tintinalli's emergency medicine manual|vauthors=Wang VJ, Joing SA, Fitch MT, Cline DM, John Ma O, Cydulka RK|date=28. 8. 2017|isbn=9780071837026|veditors=Cydulka RK|oclc=957505642}}</ref> === Sjeverna Amerika === Na osnovu umrlica, iznenadna srčana smrt čini oko 20% svih smrtnih slučajeva u [[SAD|Sjedinjenim Državama]].<ref name=":8">{{cite journal|vauthors=Wong CX, Brown A, Lau DH, Chugh SS, Albert CM, Kalman JM, Sanders P|date=januar 2019|title=Epidemiology of Sudden Cardiac Death: Global and Regional Perspectives|journal=Heart, Lung & Circulation|language=English|volume=28|issue=1|pages=6–14|doi=10.1016/j.hlc.2018.08.026|pmid=30482683|s2cid=53744984}}</ref> U Sjedinjenim Državama, oko 326.000 slučajeva vanbolničkog i 209.000 slučajeva srčanog zastoja u bolnici se dogodi među odraslima godišnje, što se ispostavilo kao incidenca od približno 110,8 na 100.000 odraslih godišnje. U Sjedinjenim Državama, srčani zastoj tokom [[trudnoća]] javlja se u otprilike jednom od dvanaest hiljada porođaja ili 1,8 na 10.000 živorođenih.<ref name="Lav2015">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Lavonas EJ, Drennan IR, Gabrielli A, Heffner AC, Hoyte CO, Orkin AM, Sawyer KN, Donnino MW|date=novembar 2015|title=Part 10: Special Circumstances of Resuscitation: 2015 American Heart Association Guidelines Update for Cardiopulmonary Resuscitation and Emergency Cardiovascular Care|journal=Circulation|volume=132|issue=18 Suppl 2|pages=S501–S518|doi=10.1161/cir.0000000000000264|pmid=26472998|doi-access=free}}</ref> Stope su niže u Kanadi.<ref name="Lav2015"/> === Ostale regije === Nezapadne regije svijeta imaju različite incidencije. Incidencija iznenadne srčane smrti u Kini je 41,8 na 100 000, a u Južnoj Indiji 39,7 na 100 000.<ref name=":8"/> == Također pogledajte== *[[Lanac preživljavanja]] *[[Iznenadna srčana smrt sportista]] *[[Sindrom nakon srčanog zastoja]] == Reference == {{Reflist|colwidth=30em}} == Vanjski linkovi == {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 2095 | ICD10 = {{ICD10|I|46||i|30}} | ICD9 = {{ICD9|427.5}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D006323 | SNOMED CT = 410429000 }} * [http://www.med.upenn.edu/resuscitation/ The Center for Resuscitation Science at the Hospital of the University of Pennsylvania] {{ Patologija cirkulacijskog sistema }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cardiac Arrest}} [[Kategorija:Srčana aritmija]] [[Kategorija:Hitni medicinski slučajevi]] [[Kategorija:Uzroci smrti]] [[Kategorija:Srce]] 84ry8gsgrp6qamt6guxv0xntvblrpmq Stadler FLIRT 0 492489 3848387 3750410 2026-05-21T17:53:58Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848387 wikitext text/x-wiki '''Stadler FLIRT''' (Fast Light Intercity and Regional Train; {{Jez-de|Flinker Leichter Intercity- und Regional-Triebzug}}) je putnički voz koje proizvodi Stadler Rail iz [[Švicarska|Švicarske]]. Osnovni dizajn FLIRT-a je električni [[Zglobni automobil|višejedinični zglobni voz]] koji može biti u jedinicama od dva do dvanaest vagona s dvije do šest motoriziranih osovina. Maksimalna brzina je 200&nbsp;km/h. Standardna visina poda je 57&nbsp;cm, ali 78&nbsp;cm visoki podovi su također dostupni za visine platforme od 76 centimetara . FLIRT voz je prvobitno razvijen za [[Švicarske federalne željeznice]] i prvi put je isporučen 2004. godine. Vozovi su brzo postali uspješni i naručili su ih operateri<ref>{{Cite web|url=http://www.stadlerrail.com/en/vehicles/flirt/|title=Home - Stadler}}</ref> u [[Alžir]]u, [[Azerbejdžan]]u, [[Bjelorusija|Bjelorusiji]], [[Češka|Češkoj]],<ref name="ekonomika.idnes.cz">{{Cite web|url=http://ekonomika.idnes.cz/vlaky-leo-expressm-budou-cerno-zlate-a-vyjdou-o-tretinu-levneji-nez-pendolino-1wg-/ekoakcie.aspx?c=A101210_182130_ekoakcie_vel|title=Vlaky Leo Express budou černo-zlaté a vyjdou o třetinu levněji než pendolino|date=11. 12. 2010|language=cs}}</ref> [[Estonija|Estoniji]], [[Finska|Finskoj]], [[Njemačka|Njemačkoj]], [[Mađarska|Mađarskoj]], [[Italija|Italiji]], [[Nizozemska|Nizozemskoj]], [[Norveška|Norveškoj]], [[Poljska|Poljskoj]], [[Srbija|Srbiji]], [[Švedska|Švedskoj]], [[Švicarska|Švicarskoj]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]], [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] 2018, u [[Kanada|Kanadi]].<ref name="flirt-ottawa">{{Cite news|url=http://www.stage2lrt.ca/news/city-secures-funding-to-extend-o-train-trillium-line-to-the-heart-of-riverside-south/|title=City secures funding to extend O-Train Trillium Line to the heart of Riverside South - Stage 2 Ottawa|work=Stage 2 Ottawa|access-date=16. 7. 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815224841/http://www.stage2lrt.ca/news/city-secures-funding-to-extend-o-train-trillium-line-to-the-heart-of-riverside-south/|archive-date=15. 8. 2019}}</ref> Od oktobra 2021. godine prodano je više od 2500 jedinica.<ref name="stadler">{{Cite web|url=https://www.stadlerrail.com/media/pdf/2021_1005_media%20release_stadler%20wins%20tender%20for%20up%20to%20510%20flirt%20trains%20for%20switzerland_en.pdf|title=Stadler wins tender for up to 510 FLIRT trains for Switzerland, October 2021}}</ref> Osim električnog (EMU), FLIRT se proizvodi u dizel-električnoj verziji (DEMU), a odnedavno i kao elektro-dizel (bi-mode/BMU), koju je prva naručila regija [[Valle d'Aosta]] u [[Italija|Italiji]] (BTR.813),<ref>{{Cite web|url=https://www.railjournal.com/regions/europe/italian-region-orders-bi-mode-stadler-flirts/|title=Italian region orders bi-mode Stadler Flirts|date=13. 5. 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://wwwstadlerrailcom-live-01e96f7.s3-eu-central-1.amazonaws.com/filer_public/1c/11/1c116727-4cdc-4adc-b34e-cf9d7bed1d1b/f3vd0716e.pdf|title=Archived copy|website=wwwstadlerrailcom-live-01e96f7.s3-eu-central-1.amazonaws.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203081919/https://wwwstadlerrailcom-live-01e96f7.s3-eu-central-1.amazonaws.com/filer_public/1c/11/1c116727-4cdc-4adc-b34e-cf9d7bed1d1b/f3vd0716e.pdf|archive-date=3. 2. 2017|url-status=dead|access-date=13. 1. 2022}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://railcolornews.com/2016/10/08/uk-new-images-of-the-stadler-flirt-uk-interior-and-exterior/|title=[UK] New images of the Stadler FLIRT UK interior and exterior|work=Railcolor News|date=8. 10. 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.tuttotreno.it/20048-innotrans-stadler-presenta-alla-regione-val-daosta-il-modello-del-bmu/|title=Innotrans: Stadler presenta alla Regione Val d'Aosta il modello del BMU}}</ref> a zatim od strane [[Greater Anglia (kompanija koja upravlja vlakovima)|Greater Anglia]] (British Rail Class 755),<ref>{{Cite web|url=http://www.railmagazine.com/news/network/2016/08/10/new-trains-as-abellio-scoops-east-anglia-franchise|title=New trains as Abellio scoops East Anglia franchise|website=railmagazine.com|language=en|access-date=3. 6. 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abellio.com/news/abellio-confirms-deal-stadler-and-rock-rail-new-trains|title=Abellio confirms deal with Stadler and Rock Rail for new trains {{!}} Abellio|website=abellio.com|language=en|access-date=3. 6. 2017|archive-date=19. 12. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161219080648/http://www.abellio.com/news/abellio-confirms-deal-stadler-and-rock-rail-new-trains|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.stadlerrail.com/en/meta/news-media/article/stadler-signs-largest-uk-order-abellio-east-anglia/|title=Stadler signs largest UK order with Abellio East Anglia and Rock Rail|work=Stadler Rail|access-date=3. 6. 2017|language=en}}</ref> Norske Tog,<ref>''railcolornews.com/2019/02/06/no-expert-25-flirts-for-norske-tog-bimodal-units-included-update-edit/''<br />"[NO / Expert] +25 FLIRTs for Norske Tog – bimodal units included [update/edit]"<br />Written by Ferry Lissenberg on 06.02.2019</ref> i Wales &amp;amp; Borders ("tri-mode" verzija: dizel/električni/baterija).<ref>{{Cite web|url=https://railcolornews.com/2018/08/13/uk-official-stadler-is-preferred-bidder-to-supply-71-trains-for-wales-borders-video/|title=[UK] Official: Stadler is preferred bidder to supply 71 trains for Wales & Borders (video)|date=13. 8. 2018}}</ref> == Specifikacije == FLIRT je nova generacija višestrukih jedinica, iako ima zapanjujuće sličnosti sa [[Stadler GTW|GTW]] vozilima. Vozovi mogu imati dva do šest sekcija, a dostupne su električne varijante za snajčešće korištene sisteme napajanja (AC i DC), kao i za [[Standardni gabar|standardni]] i [[ruski merač|široki kolosijek]] . Ima Jacobs okretna postolja koja se dijele između pojedinačnih vagona. Visinu poda na ulazima može izabrati operater. Automatske spojnice tipa Schwab (na svim švicarskim jedinicama) ili tipa Scharfenberg na oba kraja voza omogućavaju povezivanje do četiri voza. [[Datoteka:Stadler Flirt "PowerPack" Wagen.jpg|mini|"PowerPack" vagon DEMU Flirt-a]] Ovisno o broju okretnih postolja, dužini i težini, FLIRT može dostići maksimalnu brzinu od 120&nbsp;km/h do 200&nbsp;km/h (obično 160&nbsp;km/h). Dizel, bi-mode elektro-dizel, hibridna dizel-baterija ili verzije na baterije u suštini imaju isti dizajn kao ostali FLIRT-ovi. Jedina razlika je jedan dodatni neputnički vagon–nazvan ''PowerPack'' vagon. Taj vagon sadrži komponente za proizvodnju i skladištenje električne energije, kao što su dizel motori i baterije, koji daju električnu energiju vozu za kretanje bez kontaktne mreže. U centru vagona postoji prolaz koji omogućava putnicima da prolaze između dva dijela voza. == Operateri == === Alžir === [[Datoteka:Swiss Flirt for SNTF Algeria.jpg|mini|Stadler FLIRT koji koristi SNTF]] Alžirski operater SNTF je 18. marta 2006. objavio da je naručio 64 EMU sa četiri vagona za prigradske usluge u [[Alžir (grad)|Alžiru]] .<ref>{{Cite web|url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/stadler-wins-alger-contract.html|title=Stadler wins Alger contract|date=1. 5. 2006|website=[[Railway Gazette International]]|access-date=31. 7. 2022|archive-date=3. 12. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203203947/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/stadler-wins-alger-contract.html|url-status=dead}}</ref> Vozovi su isporučeni između 2008. i 2010.<ref>{{Cite web|url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/first-flirt-to-algeria.html|title=First Flirt to Algeria|date=8. 1. 2008|website=[[Railway Gazette International]]|access-date=31. 7. 2022|archive-date=5. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805000230/https://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/first-flirt-to-algeria.html|url-status=dead}}</ref> === Azerbejdžan === U novembru 2019. godine objavljeno je da su Azərbaycan Dəmir Yolları (Azerbejdžanske željeznice) naručile deset jedinica za široki kolosijek pod cijenom od 115 miliona eura. Isporuka bi trebala početi 2022. godine.<ref>{{Cite web|url=https://railcolornews.com/2019/11/27/az-broad-gauge-network-broad-gauge-flirts-for-azerbaijan/|title=Broad-gauge network FLIRTs for Azerbaijan|date=27. 11. 2019|website=Railcolor News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://caspiannews.com/news-detail/azerbaijan-brings-stadlers-cutting-edge-trains-to-caspian-2019-11-27-34/|title=Azerbaijan Brings Stadler's Cutting-Edge Trains to Caspian|date=27. 11. 2019|website=Caspian News|access-date=31. 7. 2022|archive-date=15. 4. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415221935/https://caspiannews.com/news-detail/azerbaijan-brings-stadlers-cutting-edge-trains-to-caspian-2019-11-27-34/|url-status=dead}}</ref> === Bjelorusija === Deset jedinica za široki kolosijek isporučeno je [[Bjeloruske željeznice|Bjeloruskim željeznicama]] 2011. godine. Još šest je isporučeno od 2013. do 2014.<ref>{{Cite web|url=http://www.railwaygazette.com/news/passenger/single-view/view/more-flirts-for-belarus.html|title=More Flirts for Belarus|last=UK|first=DVV Media|access-date=31. 7. 2022|archive-date=18. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418130606/https://www.railwaygazette.com/news/passenger/single-view/view/more-flirts-for-belarus.html|url-status=dead}}</ref> Vozovi se uglavnom koriste na raznim prigradskim linijama oko [[Minsk]]a, kao što je Minsk-Pasažyrski do Nacionalnog aerodroma Minsk . Stadler FLIRT-ovi se koriste i kao regionalni vozovi u [[Bjelorusija|Bjelorusiji]], na relacijama Minsk–[[Gomelj]],<ref>{{Cite web|url=http://gp.by/category/news/news95374.html|title=3 июня из Гомеля в Минск отправилась первая электричка|website=gp.by|access-date=31. 7. 2022|archive-date=11. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611024000/http://gp.by/category/news/news95374.html|url-status=dead}}</ref> i Minsk– [[Brest, Bjelorusija|Brest]] .<ref>{{Cite web|url=http://brestcity.com/blog/poezdom-bez-ostanovok-iz-bresta-v-minsk-za-3-chasa-15-minut|title=Поездом без остановок из Бреста в Минск за 3 часа 15 минут - БрестСИТИ|date=29. 5. 2014}}</ref> === Kanada === [[Datoteka:Stadler_FLIRT_train_C10_OC_Transpo_6459.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/Stadler_FLIRT_train_C10_OC_Transpo_6459.jpg/220px-Stadler_FLIRT_train_C10_OC_Transpo_6459.jpg|mini| OC Transpo FLIRT]] 3. maja 2018. godine objavljeno je da će grad [[Ottawa]] kupiti 7 dizel-električnih FLIRT vozova za korištenje na svojoj nadograđenoj i proširenoj liniji Trillium .<ref name="flirt-ottawa"/> Testiranje vozova počelo je u januaru 2022. === Češka Republika === [[Datoteka:Praha, hlavní nádraží, Leo Express (2).jpg|mini|Stadler FLIRT češkog privatnog željezničkog operatera Leo Express]] Češki privatni operater [[LEO Express]] naručio je 5 jedinica.<ref name="ekonomika.idnes.cz"/> Jedinice su modificirane kao InterCity vozovi. Svih 5 jedinica prometovalo je na liniji [[Prag]]–[[Ostrava]] od decembra 2012. godine. Od decembra 2013. godine jedna jedinica radi na liniji [[Prag]] – [[Staré Město (Okrug Uherské Hradiště)|Staré Město u Uherského Hradiště]], a od decembra 2014. jedna posluje na međunarodnoj relaciji [[Prag]]–[[Košice]] ([[Slovačka]]). Maksimalna brzina ovih jedinica je 189&nbsp;km/h, ali u upotrebi je ograničen na 160&nbsp;km/h. === Estonija === [[Datoteka:Stadler FLIRT in Ülemiste.JPG|mini|Estonski Stadler FLIRT EMU]] Elron je naručio 18 električnih i 20 dizel vozova za široki kolosijek. Do juna 2014. godine isporučeno je svih 38 vozova. Ovo je bio prvi put da su FLIRT DMU proizvedeni.<ref>{{Cite web|url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/10/elektriraudtee-orders-stadler-flirt-trains.html|title=Elektriraudtee orders Stadler Flirt trains|date=12. 4. 2010|website=[[Railway Gazette International]]}}</ref> Prvih 5 vozova pušteno je u promet 1. jula 2013. godine, a do januara 2014. godine svi stari vozovi su zamijenjeni novim. Dana 16. aprila 2014. jedan od novih DMU-a koji je radio samo 5 mjeseci doživio je nesreću u blizini Raasikua (sudar kamiona).<ref>{{Cite web|url=http://news.postimees.ee/2765182/train-accident-takes-two-lives|title=Train accident takes two lives|date=17. 4. 2014}}</ref> Jedinica je teško oštećena. Vratit će se u upotrebu do 2015. godine kada će dva oštećena vagona biti zamijenjena novima.<ref>{{Cite web|url=http://www.delfi.ee/news/paevauudised/110_112/fotod-ja-video-tallinna-tartu-rongile-soitis-veoauto-sisse-hukkus-kaks-inimest-vigastada-sai-12-inimest.d?id=68455365|title=FOTOD ja VIDEO: Tallinna-Tartu rongile sõitis veoauto sisse, hukkus kaks inimest, vigastada sai 12 inimest|date=16. 4. 2014|website=[[Delfi (web portal)|Delfi]]|access-date=31. 7. 2022|archive-date=12. 5. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140512232323/http://www.delfi.ee/news/paevauudised/110_112/fotod-ja-video-tallinna-tartu-rongile-soitis-veoauto-sisse-hukkus-kaks-inimest-vigastada-sai-12-inimest.d?id=68455365|url-status=dead}}</ref> U novembru 2014. Elron je pokrenuo istragu o sumnjivim nedostacima u nekim dizel vozovima. U mnogim vozovima su pronađene dvije različite greške u izradi, a neispravne komponente su zamijenjene pod garancijom.<ref>{{Cite web|url=http://arileht.delfi.ee/news/uudised/stadleri-praakrongid-majandusminister-palo-kohtub-elroni-juhiga?id=70188389|title=Stadleri praakrongid: majandusminister Palo kohtub Elroni juhiga|date=19. 11. 2014|website=Ärileht}}</ref> === Finska === [[Datoteka:Sm5 Leppävaara.jpg|mini|Finski EMU klase Sm5 u gradu Espoo]] Prva jedinica Sm5 stigla je u [[Finska|Finsku]] 11. novembra 2008.<ref>{{Cite web|url=http://raitio.org/news/uutis08/uutis081.htm|title=SRS uutiset 2008|date=12. 11. 2008|publisher=Suomen raitiotieseura|language=fi|archive-url=https://web.archive.org/web/20080605065743/http://raitio.org/news/uutis08/uutis081.htm|archive-date=5. 6. 2008|url-status=dead|access-date=12. 11. 2008}}</ref> Nakon preliminarnog testiranja, prva jedinica je predstavljena javnosti u [[Helsinki]]ju 17. decembra 2008. Tokom ostatka 2008. i tokom većeg dijela 2009. jedinice Sm5 su bile opsežno testirane u različitim dijelovima Finske.<ref name="HS 2008-12-18">{{Cite web|url=http://www.hs.fi/kaupunki/artikkeli/Uusi+Sm5+toimii+kuin+junan+vessa/HS20081218SI1KA02yax|title=Uusi Sm5 toimii kuin junan vessa|date=18. 12. 2008|website=HS.fi|publisher=Helsingin Sanomat|language=fi|access-date=19. 12. 2008}}</ref> Prva jedinica je ušla u putnički promet 18. novembra 2009.<ref name="Junakalusto">{{Cite web|url=http://www.junakalusto.fi/Uusi%20kaupunkijuna%20liikenteeseen_131109.doc|title=Uusi kaupunkijuna liikenteeseen|date=13. 11. 2009|publisher=Pääkaupunkiseudun Junakalusto Oy|language=fi|access-date=20. 11. 2009|archive-date=7. 3. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100307041108/http://www.junakalusto.fi/Uusi%20kaupunkijuna%20liikenteeseen_131109.doc|url-status=dead}}</ref> === Njemačka === [[Datoteka:30.03.17 Bielefeld Hbf ET 004-0427.112 (33723493421).jpg|mini|FLIRT od WestfalenBahn]] [[Datoteka:Stadler Flirt ET 429, DB Regio (27767295926).jpg|mini|FLIRT od DB Regio]] [[Datoteka:Abellio NRW FLIRT3 about to leave Arnhem for Dusseldorf (38354006072).jpg|mini|FLIRT od Abellio NRW]] Cantus Verkehrsgesellschaft, zajednička podružnica Hessische Landesbahn i Hamburger Hochbahn, postala je prvi njemački operater FLIRT-a kada su primili svoj prvi voz 2006. godine. Njihov vozni park se sastoji od 14 jedinica sa 3 vagona i 6 jedinica sa 4 vagona 2006. godine DB Regio, podružnica [[Deutsche Bahn]]a naručila je 5 jedinica za regionalne usluge na njemačkoj istočnoj obali. Vozovi su isporučeni u augustu 2007. godine i do decembra 2019. godine su korišteni na relacijama [[Rostock]]–[[Stralsund]]–[[Lietzow]]–[[Sassnitz]] (Hanse-Express), Sassnitz–Stralsund i [[Binz]]–[[Lietzow]] . Od oktobra 2020. saobraćaju na RB17 (Wismar–Ludwigslust). Najveća narudžba iz Njemačke do sada stigla je u oktobru 2006. godine od lizing kompanije Angel Trains Europa kada su naručili 25 FLIRT vozova sa 4 vagona. Svih 25 jedinica je iznajmljeno [[Eurobahn]]u koji ih koristi na mreži Hellweg u [[Sjeverna Rajna-Vestfalija|Sjevernoj Rajni-Vestfaliji]] .<ref>{{Cite web|url=http://www.stadlerrail.com/en/news/2006/10/18/major-order-for-stadler-pankow/|title=Major order for Stadler Pankow|date=18. 10. 2006|publisher=Stadler Rail|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718101515/http://www.stadlerrail.com/en/news/2006/10/18/major-order-for-stadler-pankow/|archive-date=18. 7. 2011|url-status=dead|access-date=28. 11. 2009}}</ref> Samo godinu dana kasnije, u novembru 2007. godine, Angel Trains je naručio još 4 voza sa četiri vagona i 14 vozova sa pet vagona koje će također koristiti Eurobahn.<ref>{{Cite web|url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view//eurobahn-signs-operating-contract.html|title=Eurobahn signs operating contract|date=25. 8. 2009|website=[[Railway Gazette International]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100104114753/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/eurobahn-signs-operating-contract.html|archive-date=4. 1. 2010|url-status=dead}}</ref> Eurobahn je 2017. godine preuzeo i [[WestfalenBahn]] mrežu Teutoburger-Wald, preuzimajući 18 jedinica FLIRT 1, naručivši još 8 novih FLIRT 3 jedinica.<ref>{{Cite web|url=https://www.eurobahn.de/keolis-deutschland/zahlen-daten-fakten/|title=Zahlen, Daten & Fakten|website=Keolis Deutschland|language=de|access-date=9. 8. 2021|archive-date=9. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809161832/https://www.eurobahn.de/keolis-deutschland/zahlen-daten-fakten/|url-status=dead}}</ref> [[Go-Ahead Germany]] je naručila 45 jedinica u 2016. za isporuku 2019.<ref>[http://www.railwaygazette.com/news/traction-rolling-stock/single-view/view/go-ahead-orders-flirt-emu-fleet.html Go-Ahead orders Flirt EMU fleet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181108110911/https://www.railwaygazette.com/news/traction-rolling-stock/single-view/view/go-ahead-orders-flirt-emu-fleet.html |date=8. 11. 2018 }} ''Railway Gazette International'' 11 May 2016</ref><ref>[http://www.railjournal.com/index.php/rolling-stock/stadler-wins-go-ahead-stuttgart-train-contract.html? Stadler wins Go-Ahead Stuttgart train contract] ''[[International Railway Journal]]'' 11 May 2016</ref> U julu 2019. godine, željeznička uprava Schleswig-Holsteina NAH. SH je naručila 55 Stadler FLIRT jedinica u iznosu od 600 miliona eura. Naručeni vozovi su Flirt Akku jedinice čiji je pogon na baterije. U sklopu narudžbe je i održavanje vozova tokom perioda od 30 godina. Vozovi, koji imaju domet od 150&nbsp;km, početi će ulaziti u upotrebu 2022. i zamijeniti DMU-ove na neelektrificiranim linijama.<ref>{{Cite news|url=https://www.railwaygazette.com/news/traction-rolling-stock/single-view/view/battery-answer-to-schleswig-holsteins-diesel-replacement-question.html|title=Battery answer to Schleswig-Holstein's diesel replacement question|date=2. 7. 2019|work=Railway Gazette|access-date=31. 7. 2022|archive-date=29. 10. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029193144/https://www.railwaygazette.com/news/traction-rolling-stock/single-view/view/battery-answer-to-schleswig-holsteins-diesel-replacement-question.html|url-status=dead}}</ref> === Mađarska === [[Datoteka:MÁV-START Flirt motorvonat - 415 105.jpg|mini|MÁV-Start serija 415 FLIRT u gradu Dunakeszi]] Mađarska ima najveću flotu Stadler Flirt EMU vozova. MÁV upravlja 123 jedinice, dok GYSEV upravlja 20 jedinica iz ove serije. (2020) Planirano je da prvih 60 jedinica bude opremljeno ETCS L2 sistemom signalizacije, upravljanja i zaštite vozova, dok su sve novije jedinice već opremljene ETCS L2. Jedinice će također dobiti plavo-bijelu shemu boja. === Italija === [[Datoteka:FLIRT a Venezia Mestre.jpg|mini|ETR 360 regionalni voz]] U Italiji FLIRT koristi 6 regionalnih željeznica, ukupno naručene i izgrađene jedinice su podijeljene između sljedećih kompanija: Ferrovie del Gargano, Ferrotramviaria, SAD, Sistemi Territoriali, Tilo, Ferrovie Emilia Romagna i [[Valle d'Aosta|regija Valle d'Aosta]]. === Nizozemska === [[Datoteka:Heukelom NSR Flirt 2205-2220 trein 5229 Weert (36893153555).jpg|mini|Nederlandse Spoorwegen FLIRT]] [[Datoteka:Station Boskoop Snijdelwijk - NS R-net FLIRT.jpg|mini|NS R-Net FLIRT na stanici Boskoop Snijdelwijk]] [[Datoteka:Keolis FLIRT 7407 te Amersfoort (38748360521).jpg|mini|Keolis FLIRT]] 23. aprila 2015. holandski državni željeznički operater [[Nederlandse Spoorwegen]] objavio je da naručuje 58 Stadler FLIRT EMU, koji se sastoje od 25 jedinica sa 4 vagona i 33 jedinice sa 3 vagona, koji će biti isporučeni do kraja 2016.<ref>'Stadler on track for success in the Netherlands,' Stadler Rail press release 23 April 2015,{{Cite web|url=http://www.stadlerrail.com/media/uploads/2015-04-23_Stadler_gewinnt_in_den_Niederlanden_EN.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701053454/http://www.stadlerrail.com/media/uploads/2015-04-23_Stadler_gewinnt_in_den_Niederlanden_EN.pdf|archive-date=1. 7. 2015|url-status=dead|access-date=28. 6. 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.railwaygazette.com/news/traction-rolling-stock/single-view/view/ns-confirms-direct-order-for-58-stadler-emus.html?sword_list%5B0%5D=stadler&sword_list%5B1%5D=NS&cHash=8a8618e8d6914e020fafc38d34890590|title=NS confirms direct order for 58 Stadler EMUs|last=Ltd|first=DVV Media International|website=Railway Gazette}}{{Mrtav link}}</ref> Veoma kratak rok za isporuku (20 mjeseci), kako bi se zadovoljile potrebe za kapacitetom, omogućio je NS-u da se pozove na odredbe o 'režimu hitnosti' u pravilima o nabavkama EU i da naruči bez tendera. 58 FLIRT EMU za NS proizvedeno je u Stadlerovoj tvornici u Siedlceu, [[Poljska]], 92&nbsp;km istočno od [[Varšava|Varšave]], prema nalogu koji je ta fabrika završila za PKP Intercity u Poljskoj.<ref>{{Cite web|url=https://kurierkolejowy.eu/aktualnosci/24198/58-FLIRT-ow-dla-Holendrow-powstanie-w-Polsce.html|title=58 FLIRT-ów dla Holendrów powstanie w Polsce|last=Kolejowy|first=Kurier|website=kurierkolejowy.eu|access-date=31. 7. 2022|archive-date=17. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517045034/https://kurierkolejowy.eu/aktualnosci/24198/58-FLIRT-ow-dla-Holendrow-powstanie-w-Polsce.html|url-status=dead}}</ref> U međuvremenu, Arriva Nederland je također naručila jedinice sa dva i tri vagona za rad u provinciji Limburg . === Norveška === [[Datoteka:I12 017 Bf Oslo S, 74507.jpg|mini|Stadler FLIRT u [[Oslo|Oslu]]]] [[Norveške državne željeznice|Vy]] (bivše Norveške državne željeznice (NSB)) naručio je 50 FLIRT jedinica. 26 jedinica je postavljeno na prigradsku željeznicu u Oslu, a preostale 24 jedinice korištene su na regionalnim i ekspresnim rutama.<ref>{{Cite web|url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view//nsb-selects-stadler-for-largest-train-order.html|title=NSB selects Stadler for largest train order|date=20. 8. 2008|website=[[Railway Gazette International]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120604042908/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/nsb-selects-stadler-for-largest-train-order.html|archive-date=4. 6. 2012|url-status=dead}}</ref> Tokom proljeća i ljeta 2012. svi FLIRT vozovi koje je Vy koristio bili su opremljeni besplatnim bežičnim internetom za putnike. U Vy-ovom sistemu, FLIRT vozovi su klasifikovani kao "klasa 74" za regionalne vozove i "klasa 75" za lokalne vozove. === Poljska === [[Datoteka:Stadler FLIRT PKP IC W-wa Gdańska.jpg|mini|FLIRT 3 poljskog PKP na stanici u [[Varšava|Varšavi]]]] Koleje Mazowieckie je 2008. godine kupio 10 jedinica sa 4 vagona koje se napajaju 3&nbsp;kV DC strujom za usluge u [[Varšava|Varšavskoj]] regiji. [[Koleje Śląskie]] (KŚ) kupio je 4 jedinice sa 4 vagona koje se napajaju 3&nbsp;kV DC strujom za usluge u [[Šleska|Šleziji]]. [[Łódzka Kolej Aglomeracyjna]] (ŁKA) je 2012. godine naručila 20 jedinica s 2 vagona za usluge u regiji oko [[Łódź]]a, za isporuku do februara 2015.<ref>{{Cite web|url=http://www.stadlerrail.pl/media/uploads/F3L0513p_.pdf|title=Archived copy|website=www.stadlerrail.pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021153729/http://www.stadlerrail.pl/media/uploads/F3L0513p_.pdf|archive-date=21. 10. 2013|url-status=dead|access-date=13. 1. 2022}}</ref> PKP Intercity je u augustu 2013. naručio 20 jedinica sa 8 vagona koje se napajaju 3 kV DC strujom sa unutrašnjosti za putovanja na velike udaljenosti i (maksimalnom brzinom od 160&nbsp;km/h ) za uslugu na četiri međugradske rute u Poljskoj, iz konzorcija Stadler Poljska i Newag za isporuku do oktobra 2015.<ref>{{Cite web|url=https://www.railwaygazette.com/news/news/europe/single-view/view/stadler-and-newag-win-pkp-intercity-train-order.html?sword_list=&cHash=8782c887d365051790745be3bf794d13|title=Stadler and Newag win PKP Intercity train order|last=Ltd|first=DVV Media International|website=Railway Gazette}}{{Mrtav link}}</ref> === Portugal === Kako bi obnovili svoju regionalnu flortu, u oktobru 2020. godine, Comboios de Portugal naručio je isporuku 22 FLIRT jedinice za iberijski kolosijek (1.668&nbsp;mm). Ovo su prvi FLIRT vozovi na [[Pirenejsko poluostrvo|Pirinejskom poluostrvu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.stadlerrail.com/de/|title=Artikel - Stadler|website=Stadler Rail|language=en|access-date=22. 10. 2020}}</ref> Od ova 22 voza, 10 će biti električni FLIRT EMU, a 12 će biti bimodalni FLIRT BMU. Sastojati će se se od 3 aluminijske karoserije maksimalnog kapaciteta za 375 putnika, od kojih 214 može sjediti. Ovi vozovi mogu dostići maksimalnu brzinu od 160&nbsp;km/h, odnosno 140&nbsp;km/h, u zavisnosti od izvora energije koji se koristi. Vozovi će imati dužinu od 63,2 metra (EMU jedinice) i 74,4 metra (BMU jedinice).<ref>{{Cite web|url=https://www.railwaygazette.com/traction-and-rolling-stock/cp-orders-1-668-mm-gauge-electric-and-bi-mode-multiple-units/57629.article|title=CP orders 1 668 mm gauge electric and bi-mode multiple-units|last=2020-10-22T07:53:00+01:00|website=Railway Gazette International|language=en|access-date=22. 10. 2020}}</ref> Isporuka se očekuje krajem 2024.<ref>{{Cite web|url=https://www.riasbaixastribuna.com/2020/10/firmo-la-cp-el-contrato-de-compra-de-22.html|title=Firmó la CP el contrato de compra de 22 trenes "Stadler" por 158 millones de euros|access-date=22. 10. 2020}}</ref> === Srbija === [[Datoteka:Železničko stajalište Kamendin Regio.jpg|thumbtime=14|mini|FLIRT 3 prolazi kroz stanicu Kamendin]] Željeznice Srbije naručile su 21 FLIRT 3 EMU za regionalni saobraćaj i isporučene su 2014. i 2015. godine<ref>{{Cite web|url=http://www.stadlerrail.com/en/news/2013/03/04/stadler-flirting-in-serbia/|title=Stadler flirting in Serbia|date=4. 3. 2013|website=[[Stadler Rail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528130632/http://www.stadlerrail.com/en/news/2013/03/04/stadler-flirting-in-serbia/|archive-date=28. 5. 2013|url-status=dead}}</ref> Vozovi su označeni brojem ŽS 413/417.<ref>{{Cite web|url=http://www.stadlerrail.com/media/uploads/F3ZS0613en.pdf|title=FLIRT electrical low-floor multiple-unit trains|date=19. 6. 2014|website=[[Stadler Rail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140628073224/http://www.stadlerrail.com/media/uploads/F3ZS0613en.pdf|archive-date=28. 6. 2014|url-status=dead}}</ref> === Slovenija === [[Datoteka:SŽ 610 v Žalni.jpg|mini|SŽ 610 DMU na stanici [[Žalna]]]] [[Datoteka:SŽ Stadler serija 510-515 01.jpg|mini|SŽ 510/515]] Slovenske željeznice su u aprilu 2018. naručile 11 FLIRT EMU-a kapaciteta od 235 putnika (SŽ 510/515) i 5 DMU-a kapaciteta od 171 putnika (SŽ 610/615), za isporuku do početka 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.railjournal.com/index.php/rolling-stock/slovenian-railways-orders-26-multiple-units-from-stadler.html?channel=000|title=Slovenian Railways orders 26 multiple units from Stadler|date=18. 4. 2018|publisher=International Rail Journal|access-date=23. 4. 2018}}</ref> Slovenske željeznice odlučile su se za još 10 EMU-a i 16 DMU-a u maju 2019. za isporuku do kraja 2021,<ref>{{Cite web|url=https://www.railjournal.com/passenger/main-line/sz-orders-26-stadler-multiple-units/|title=SZ orders 26 more Stadler multiple units|date=28. 5. 2019|publisher=International Rail Journal|access-date=22. 2. 2020}}</ref> čime se ukupna narudžba povećava na 21 EMU s 4 vagona i 21 DMU s 3 vagona. === Španija === [[Španske državne željeznice|Renfe-ova]] divizija Cercanías naručila je 24 voza od 100m i 35 kombinovanih FLIRT/KISS EMU vozova od 200m za iberijski kolosijek. Očekuje se da će služiti Cercanías Madrid i Rodalies de Catalunya do 2024. godine, zamjenjujući starija željeznička vozila iz 1970-ih i ranih 1990-ih.<ref>{{Cite web|url=https://economia3.com/2021/07/15/451220-renfe-y-stadler-firman-la-compra-de-59-trenes-para-cercanias/|title=Renfe y Stadler firman la compra de 59 trenes para Cercanías|date=15. 7. 2021|website=Economia3|language=es|access-date=3. 10. 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deia.eus/economia/2021/03/09/alstom-stadler-llevan-gran-contrato/1104695.html|title=Alstom y Stadler se llevan el gran contrato de Renfe|last=Deia|date=8. 3. 2021|website=www.deia.eus|language=es|access-date=3. 10. 2021}}</ref> Varijante od 100 m će se sastojati od dva jednospratna FLIRT vagona povezana sa dva dvoetažna KISS vagona, dok će varijante od 200m imati dodatna dva jednospratna FLIRT vagona.<ref>{{Cite web|url=https://www.railvolution.net/news/new-emus-for-renfe-cercanias|title=New EMUs for Renfe Cercanías}}</ref> === Švedska === [[MTRX]] je naručio šest Flirt EMU-a za međugradske linije između [[Stockholm|Štokholma]] i [[Göteborg|Geteborga]]. Vrlo su slični norveškim jedinicama, sa maksimalnom brzinom do 200&nbsp;km/h, ali imaju udobnija sjedišta za veće udaljenosti i mali kafić. Prva jedinica je isporučena u novembru 2014. Počeli su sa radom u martu 2015.<ref>{{Cite web|url=https://mtrexpress.travel/sv|title=Boka tågbiljetter – Res Stockholm–Göteborg &#124; MTR Express|website=mtrexpress.travel|access-date=31. 7. 2022|archive-date=22. 6. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190622130827/https://mtrexpress.travel/sv|url-status=dead}}</ref> [[Datoteka:MTR Express X74 74005, Göteborg C, 2019 (02).jpg|mini|MTR Express na stanici Göteborg]] [[Transitio]] je 2014. godine potpisao ugovor sa Stadlerom, [[CAF]]om i [[Bombardier]]om. Ove tri kompanije izabrane su za isporuku narudžbi za regionalne i lokalne vozove tokom 2015-2021.<ref>[http://www.transitio.se/nyhetsarkiv/transitio-sakrar-fordon-for-framtiden/ Transitio säkrar fordon för framtiden] (published 2014-05-07, in Swedish)</ref> Odabrani vozni park je ER1 koji se isporučuje od 2020. === Švicarska === [[Datoteka:St. Margrethen - FLIRT RABe 523 101.jpg|mini|Stadler FLIRT na stanici [[Sankt Margarethen an der Raab|St. Margrethen]]]] [[Švicarske federalne željeznice|Švicarske savezne željeznice]] bile su Stadlerov prvi kupac FLIRT-a kada su naručile 42 jedinice sa narudžbom za još 100 u septembru 2002. Prvo vozilo isporučeno je 2004. za upotrebu na Stadtbahn Zug. Osim švicarskih saveznih željeznica, još dvije kompanije u Švicarskoj upravljaju FLIRT vozovima: Südostbahn koristi 11 vozova sa oznakom RABe 526, a Transports Publics Neuchâtelois posjeduje 3 RABe 527 i 4 RABe 523 voza. === Ujedinjeno Kraljevstvo === [[Datoteka:FLIRTing at Radyr (geograph 7150949).jpg|mini|Stadler bi-mode FLIRT prolazi kroz stanicu Radyr]] U augustu 2016. [[Greater Anglia]] je odabrala Stadler FLIRT električne i bi-mode jedinice za franšizu [[East Anglia]], kako bi zamijenila svoje električne lokomotive klase 90, vagone Mark 3, klasu 153, 156 i 170 dizel višestruke jedinice i klasu 379. U junu 2018, [[KeolisAmey Wales]] je najavio da će kupiti 35 FLIRT-a: 24 tri-mode (7 jedinica sa 3 vagona i 17 jedinica sa 4 vagona) jedinice i 11 jedinica sa 4 vagona dizel-električnih jedinica za metro Južnog Walesa . === Sjedinjene Američke Države === [[Datoteka:TEXRail DFW Airport Terminal B Nov 2019 1.jpg|mini|Trinity Metro TEXRail FLIRT 3 stiže na DFW aerodrom/Terminal B stanicu, 2019.]] [[Trinity Metro]] je 9. juna 2015. potpisao ugovor o nabavci osam zglobnih FLIRT 3 dizel-električnih višestrukih jedinica sa 4 vagona za TEXRail prigradsku liniju, koja je otvorena u januaru 2019. Ugovor je potpisan na ceremoniji održanoj na Centralnoj Stanici [[Centralna stanica u Fort Worthu|Fort Worth]]. Vrijednost ugovora je 107 miliona dolara, a uključuje isporuku komponenti za 10 godina. Ugovor također uključuje opciju za dodatna 24 DMU-a. Ovo je Stadlerova prva narudžba za svoju FLIRT porodicu u SAD-u (prethodne narudžbe su bile za GTW), i prva koja uključuje federalno finansiranje i stoga podliježe Zakonu o kupovini Amerikčkog. Kao takav, jedan element ugovora je da će se konačna montaža vozova održati u SAD-u, a nekoliko lokacija za montažu kao što je Lewisville je razmatrano za objekat. Stadler je na kraju iznajmio prostor od Utah Transit Authority u njihovim bivšim prodavnicama Union Pacifica u [[Salt Lake City]]ju, Utah. == Potencijalni operateri == === Filipini === Ministarstvo saobraćaja Filipina (DOTr) nabavlja 56 aerodromskih ekspresnih EMU jedinica za svoj projekat prigradske željeznice sjever-jug, kojim će upravljati Filipinske nacionalne željeznice (PNR). Natjecaj je počeo 15. oktobra 2021. godine, a tri izvođača su ponudila svoje predložene izrade. Jedan od tri ponuđača je japanska firma [[Marubeni]] koja se udružila sa Stadler Railom i osnovala sopstveno zajedničko preduzeće.<ref>{{Cite web|url=http://jknews.jp/category/08yusou/cat.htm|title=交通システム|date=oktobar 2021|website=jknews.jp|publisher=Heavy & Chemical Industries News Agency|language=ja|trans-title=Transportation system|access-date=24. 10. 2021}}</ref> Predložili su visokopodnu standardnu varijantu FLIRT-a, koja će biti raspoređena u garniture od osam vagona i imati maksimalnu brzinu od 160&nbsp;km/h, te maksimalnu projektovanu brzinu od 180&nbsp;km/h. == Raskinuti ugovori == === Latvija === Dana 1. jula 2014. latvijski željeznički operater [[Pasažieru vilciens]] najavio je da će kupiti FLIRT vozove kao dio ugovora o najmu/kupovini,<ref>{{Cite web|url=http://www.pv.lv/images/userfiles/presei/jauno_vilcienu_rezultati.docx|title=Archived copy|website=www.pv.lv|archive-url=https://web.archive.org/web/20140718050253/http://www.pv.lv/images/userfiles/presei/jauno_vilcienu_rezultati.docx|archive-date=18. 7. 2014|url-status=dead|access-date=13. 1. 2022}}</ref> međutim, vlasnik Pv-a, Latvijske Željeznice su na kraju povukle ugovor i nijedna nabavka nije ostvarena. == Nesreće i incidenti == * 15. februara 2012, jedinica FLIRT koja se koristila za testiranje i edukaciju vozača, bez putnika, iskočila je iz šina u blizini [[Holmestrand]]a u [[Norveška|Norveškoj]], pri čemu je ranila pet osoba. Voz je ulazio u krivinu 135&nbsp;km/h umjesto dozvoljene maksimalne brzine od 70&nbsp;km/h .<ref name="Aftenposten">{{Cite news|title=Flirt-toget kjørte i 135&nbsp;km/t i 70-sonen|url=http://www.aftenposten.no/nyheter/iriks/Flirt-toget-kjorte-i-135-kmt-i-70-sonen-6765004.html#.Tz5iTFFqe9t|access-date=17. 2. 2012|work=[[Aftenposten]]|date=17. 2. 2012}}</ref> * 16. aprila 2014. godine, FLIRT kojim je upravljao Elron koji je išao iz [[Tallinn]]a u [[Tartu]] doživio je nesreću u [[Raasiku]]i. Kiper je udario u treći vagon na pružnom prijelazu, zbog čega je više vagona iskočilo iz šina. Jedna putnica stara 43 godine je poginula. 12 osoba je povrijeđeno. Vozač kipera, muškarac star 59 godina, zadobio je smrtne povrede. Oštećene jedinice su popravljene i nastavile su sa radom.<ref name="Postimees">{{Cite news|title=Train accident takes two lives|url=https://news.postimees.ee/2765182/train-accident-takes-two-lives|access-date=20. 1. 2022|work=Postimees|date=17. 4. 2014}}</ref> * 5. novembra 2014. godine, FLIRT kojim upravlja SNTF iskočio je iz šina u [[Hussein-Dey]]u, u istočnom predgrađu [[Alžir (grad)|Alžira]]. Išao je za [[Theniu]], 50 kilometara od glavnog grada, voz je trebao biti prebačen na prolaznu petlju koja je udajena 150 m od željezničke stanice Hussein-Dey kako bi se omogućilo brzom [[Alžir (grad)|Alžir]]-[[Oran]] da prestigne, jer potonji nije programiran da stane na toj stanici. Voz je iskočio iz šine na skretnici brzinom većom od ograničene, u nesreći je poginulo 55-godišnjak starica i 70 povređenih, navode lokalne vlasti.<ref>{{Cite web|url=https://www.liberte-algerie.com/actualite/deraillement-spectaculaire-dun-train-a-alger-213656|title=Déraillement spectaculaire d'un train à Alger: Toute l'actualité sur liberte-algerie.com|last=liberte-algerie.com|website=liberte-algerie.com|language=FR|access-date=21. 6. 2019|archive-date=21. 6. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621211609/https://www.liberte-algerie.com/actualite/deraillement-spectaculaire-dun-train-a-alger-213656|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.leparisien.fr/faits-divers/algerie-un-mort-et-53-blesses-apres-un-deraillement-de-train-05-11-2014-4267559.php|title=Algérie : au moins un mort et 70 blessés dans le déraillement d'un train|last=à 11h32|first=Le 5 novembre 2014|date=5. 11. 2014|website=leparisien.fr|language=fr-FR|access-date=21. 6. 2019}}</ref> * 16. maja 2015. godine, FLIRT kojim upravlja WestfalenBahn bio je uključen u sudaru na pružnom prijelazu u [[Ibbenbüren]]u, [[Sjeverna Rajna-Vestfalija]], Njemačka. Dvije osobe su poginule, a dvadeset je povrijeđeno.<ref name="BBC32764373">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-32764373|title=German train crash kills two near Ibbenbueren|work=BBC News|date=16. 5. 2015|access-date=16. 5. 2015}}</ref> Voz je prodat u dijelove. * 9. februara 2016., dva FLIRT-a kojima upravlja [[Bayerische Oberlandbahn]] sudjelovala su u direktnom sudaru u blizini [[Bad Aibling]]a u Njemačkoj. Poginulo je 11 ljudi, a 80 je povrijeđeno.<ref name="bbc-35530538">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-35530538|title=Germany train crash: Several killed in Bavarian town of Bad Aibling|work=BBC News Online|date=9. 2. 2016|access-date=9. 2. 2016}}</ref><ref name="Guardian">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/09/bavaria-train-crash-german-police-report-deaths-and-injuries|title=Bavaria train crash: at least eight dead in southern Germany|date=9. 2. 2016|website=[[TheGuardian.com]]|access-date=9. 2. 2016}}</ref> * 12. jula 2016. FLIRT je bio uključen u sudaru u Andriji, [[Apulija]], [[Italija]], u kojem su poginule 23 osobe.<ref name="BBC36774059">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-36774059|title=Italy train crash: 'Twenty killed' near Bari|date=12. 7. 2016|publisher=BBC News Online|access-date=12. 7. 2016}}</ref> * 5. juna 2017., FLIRT kojim je upravljao Leo Express ignorisao je signal za zaustavljanje i zabio se u stajalište u [[Přerov]]u, [[Češka]]. Povrijeđeno je 18 osoba, uključujući osoblje voza.<ref>{{Cite web|url=http://www.ceskenoviny.cz/zpravy/leo-express-ze-nehodou-vlaku-v-prerove-nebyla-technicka-zavada/1496488|title=Leo Express: Ze nehodou vlaku v Přerově nebyla technická závada {{!}} ČeskéNoviny.cz|website=ceskenoviny.cz|language=cs|access-date=3. 10. 2017}}{{Mrtav link}}</ref> * 24. novembra 2019, voz klase 755 kojim upravlja Greater Anglia približavao se pružnom prijelazu u [[Thorpe Endu]], [[Norfolk]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] brzinom od 72&nbsp;km/h kada su se rampe podigle dok je voz bio 200 metara udaljen od prijelaza i automobili su krenuli da prelaze ispred voza. I pored naglog kočenja, voz se nije mogao zaustaviti prije prijelaza. Sudar je izbjegnut za pola sekunde. Odjel za istragu željezničkih nesreća otvorio je istragu o incidentu. Kao odgovor, Velika Anglija je postavila ograničenje brzine od 32&nbsp;km/h na pet pružnih prijelaza na liniji Bittern.<ref name="EDP6413014">{{Cite web|url=https://www.edp24.co.uk/news/new-greater-anglia-train-level-crossing-trouble-1-6413014|title=New trains investigated after shocking near miss with car at level crossing|date=6. 12. 2019|website=Eastern Daily Press|publisher=Archant Media Ltd|access-date=6. 12. 2019|archive-date=6. 12. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206191554/https://www.edp24.co.uk/news/new-greater-anglia-train-level-crossing-trouble-1-6413014|url-status=dead}}</ref><ref name="RAIBDec19">{{Cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/near-miss-at-norwich-road-level-crossing|title=Near miss at Norwich Road level crossing|publisher=Rail Accident Investigation Branch|access-date=6. 12. 2019}}</ref> == Također pogledajte == * [[Siemens Velaro]] * [[ŽFBH serija 411]] * [[Švicarske federalne željeznice]] * [[Španske državne željeznice]] == Izvori == * [https://www.stadlerrail.com/en/products/detail-all/flirt160/29/ Službena web stranica Flirt160] * [https://www.stadlerrail.com/en/products/detail-all/flirt200/55/ Službena web stranica Flirt200] * [https://web.archive.org/web/20091212175956/http://www.stadlerrail.com/en/vehicles/flirt/ Stara stranica] * [https://web.archive.org/web/20090301013241/http://www.lokifahrer.ch/Lokomotiven/Loks-SBB/SBB_RABe_523.htm Opis SBB varijanti Bruno Lämmlija (na njemačkom)] * [http://documents.epfl.ch/users/a/al/allenbac/www/documents/Fich0321.pdf Spec Sheet za SBB varijantu; francuski] * [https://www.sob.ch/dienstleistungen/fahrzeuge/flotte SOB vozni park] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline}} * [https://www.stadlerrail.com/en/products/detail/flirt160/ FLIRT160 (regionalna verzija) na web stranici Stadlera] * [https://www.stadlerrail.com/en/products/detail/flirt200/ FLIRT200 (verzija na daljinu) na Stadler web stranici] * [http://trainspo.com/family/27/ Stadler Flert @ Trainspo] [[Kategorija:Željeznica]] [[Kategorija:Voz]] [[Kategorija:Stadler]] [[Kategorija:Švicarske federalne željeznice]] [[Kategorija:Voz velike brzine]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 8l7kyfudw0mkj53vbc1nnri74vahpy0 The Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz 0 492951 3848474 3562064 2026-05-22T06:47:19Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848474 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = The Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz | slika = Austria - Heiligenkreuz Abbey - 1593.jpg | slika_veličina = | široka_slika = da | alt = | opis = Hor redovnika tokom [[Bogoslužje|bogoslužja]] <br> u samostanskoj crkvi opatije Heiligenkreuz | pozadina = klasični_ansambl | alias = | porijeklo = [[Heiligenkreuz (Donja Austrija)|Heiligenkreuz]], [[Austrija]] | žanr = [[Crkvena muzika]], [[gregorijansko pjevanje]] | karijera = {{start date|2007}}–sada | izdavač = [[Universal Music Group|Universal Music]], [[UCJ Music]], [[London Recordings]], [[Decca Records|Decca]], [[Oehms Classics]], [[Preiser Records]], [[Obsculta Music]] | povezani_umjetnici = | veb-sajt = <!-- {{URL|primjer.com}} --> | trenutni_članovi = | bivši_članovi = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''''The Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz''''' ({{jez-bs|Cisterciti opatije Heiligenkreuz}}) je umjetničko ime [[hor]]a [[redovnik]]a-[[cisterciti|cistercita]] donjoaustrijske [[opatija Heiligenkreuz|opatije Heiligenkreuz]] koji su do sada snimili šest [[compact disc|CD-ova]] [[gregorijansko pjevanje|gregorijanskog pjevanja]] kojima su privukli pažnju evropske i svjetske muzičke javnosti.<ref name="AllMusic-Bio">[https://www.allmusic.com/artist/cistercian-monks-of-stift-heiligenkreuz-mn0001000354/biography AllMusic.com: Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz (Biography by Chris True)]. Pristupljeno 7. 10. 2021.</ref> Imena pojedinih [[pjevanje|pjevača]] nikada nisu posebno objavljena jer redovnici sebe vide prvenstveno kao ljude posvećene [[Bog]]u koji pjevaju iz vjerskih i neprofesionalnih razloga. Cisterciti opatije Heiligenkreuz su 2011. osnovali vlastitu [[izdavaštvo|izdavačku kuću]] Obsculta Music, a za javna muzička dostignuća nagrađivani su prestižnim nagradama i priznanjima. Njihov prvi [[muzika|muzički]] [[album]] ''Chant: Music for Paradise'' objavio je [[Universal Music Group|Universal Music]] 2008. godine (pod tim imenom album je objavljen u [[Evropa|Evropi]], a u ostatku svijeta pod nazivom ''Chant: Music for the Soul'').<ref>[https://www.allmusic.com/album/chant-music-for-the-soul-mw0001426665 AllMusic.com – ''Chant: Music for the Soul'']. Pristupljeno 8. 10. 2021.</ref> Samo taj njihov album je ubrzo nakon objavljivanja dostigao zlatni i platinasti tiraž, a 2009. je osvojio i njemačku muzičku nagradu ''[[ECHO Klassik]]'' u kategoriji ''Najprodavaniji album godine'' ({{jez-de|Bestseller des Jahres}}).<ref name="Echo">[https://web.archive.org/web/20200215052738/https://www.nmz.de/kiz/nachrichten/die-preistraeger-des-echo-klassik-2009 Neue Musikzeitung.de – Die Preisträger des ECHO KLASSIK 2009]. Objavljeno 29. 6. 2009. Pristupljeno i arhivirano 13. 10. 2021.</ref> == Diskografija == [[File:Chant for peace Gold-Award 2109.JPG|thumb|304px|right|"Zlatna ploča" cistercitima u Heiligenkreuzu za album ''Chant for Peace'' (2015)]] * 2008 – ''Chant: Music for Paradise'', UCJ Music / Universal Music, CD 4766774<ref>[https://www.discogs.com/de/release/2471087-The-Cistercian-Monks-Of-Stift-Heiligenkreuz-Chant-Music-For-Paradise Discogs.com – The Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz: ''Chant: Music für Paradise'']. Pristupljeno 10. 10. 2021.</ref> '''/''' ''Chant: Music for the Soul'', London – Decca, CD B0011489-02<ref>[https://www.discogs.com/de/release/15660209-The-Cistercian-Monks-Of-Stift-Heiligenkreuz-Chant-Music-For-The-Soul Discogs.com – The Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz: ''Chant: Music the Soul'']. Pristupljeno 10. 10. 2021.</ref> * 2008 – ''Chant: Music for Paradise'', Universal Music / UCJ Music, 2xCD 4766977<ref name="Discogs2CD">[https://www.discogs.com/de/release/14433851-The-Cistercian-Monks-Of-Stift-Heiligenkreuz-Chant-Music-For-Paradise Discogs.com – The Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz: ''Chant: Music für Paradise'']. Pristupljeno 8. 10. 2021.</ref> * 2010 – ''Best of Gregorian Chant'' (kompilacijski album): Zisterzienser Mönche vom Stift Heiligenkreuz, Choralschola des Klosters Santo Domingo de Silos u.a., [[Deutsche Grammophon]], CD 480 3408<ref>[https://www.discogs.com/de/release/12504685-Zisterzienser-M%C3%B6nche-Vom-Stift-Heiligenkreuz-Choralschola-Des-Klosters-Santo-Domingo-de-Silos-Best- Discogs.com – ''Best of Gregorian Chant'' : The Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz, Choralschola des Klosters Santo Domingo de Silos u.a.] Pristupljeno 13. 10. 2021.</ref> * 2011 – ''Chant: Amor et Passio'', Obsculta Music / Preiser Records, CD 91200<ref name="Amor">[https://www.allmusic.com/album/chant-amor-et-passio-mw0002253539 AllMusic.com – Cistercian Monks of Stift heiligenkreuz / ''Chant: Amor et Passio'' (Overview)]. Pristupljeno 8. 10. 2021.</ref><ref>[https://www.discogs.com/de/release/10202842-The-Cistercian-Monks-Of-Stift-Heiligenkreuz-Amor-Et-Passio Discogs.com – The Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz: ''Chant: Amor et Passio'']. Pristupljeno 13. 10. 2021.</ref> * 2011 – ''VESPERÆ. Baroque Vespers at Stift Heiligenkreuz'' – [[Musical ensemble|Ensemble]] ''dolce risonanza'', Florian Wieninger & The Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz, [[Oehms Classics]], CD 826<ref>[https://www.allmusic.com/album/vesperae-baroque-vespers-at-stift-heiligenkreuz-mw0002164935 AllMusic.com – ''VESPERÆ: Baroque Vespers at Stift Heiligenkreuz'']. Pristupljeno 3. 6. 2022.</ref><ref>[https://www.classicalarchives.com/newca/#!/Album/51321 ClassicalArchives.com – Album ''VESPERÆ (Baroque Vespers at Stift Heiligenkreuz)'']. Pristupljeno 3. 6. 2022.</ref> * 2012 – ''Chant: Stabat Mater'', Obsculta Music, CD OM 0003<ref>[https://www.discogs.com/de/release/10243202-The-Cistercian-Monks-Of-Stift-Heiligenkreuz-Chant-Stabat-Mater Discogs.com – The Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz: ''Chant: Stabat Mater'']. Pristupljeno 13. 10. 2021.</ref> * 2012 – ''Chant: Missa Latina'', Obsculta Music, CD OM 0002<ref name="Missa-Latina">[https://www.discogs.com/de/release/14645712-The-Cistercian-Monks-Of-Stift-Heiligenkreuz-Ensemble-Vox-Gotica-Missa-Latina Discogs.com – The Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz & Ensemble Vox Gotica: ''Chant: Missa latina'']. Pristupljeno 9. 10. 2021.</ref> * 2014 – ''Chant: Into the Light'', Obsculta Music, CD OSM 0004<ref name="Light">[https://www.allmusic.com/album/chant-into-the-light-mw0002766550 AllMusic.com – Cistercian Monks of Stift heiligenkreuz / ''Chant: Into the Light'' (Overview)]. Pristupljeno 11. 10. 2021.</ref> * 2015 – ''Chant for Peace'', Deutsche Grammophon, CD 479 4709 GH<ref>[https://www.discogs.com/de/release/12848733-The-Cistercian-Monks-Of-Stift-Heiligenkreuz-Timna-Brauer-Elias-Meiri-Ensemble-Chant-For-Peace Discogs.com – The Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz: ''Chant for Peace'']. Pristupljeno 13. 10. 2021.</ref> == Nagrade i priznanja == * 2008 – "[[Zlatna ploča]]" za album ''Chant: Music for Paradise'' u [[Belgija|Belgiji]],<ref>[https://www.ultratop.be/nl/goud-platina/2008/albums UltraTop.be / Goud en platina / Albums 2008 – The Cistercian Monks of Stift heiligenkreuz / Chant: Music For Paradise]. Pristupljeno 8. 10. 2021.</ref> [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]], [[Njemačka|Njemačkoj]] i [[Poljska|Poljskoj]]<ref>[https://beta.musikwoche.de/details/259188 Musik Woche.de – Zisterzienser-Mönche erhalten internationales Edelmetall] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027012326/https://beta.musikwoche.de/details/259188 |date=27. 10. 2021 }}. Pristupljeno 13. 10. 2021.</ref> * 2008 – "[[Platinasta ploča]]" u [[Nizozemska|Nizozemskoj]] za album ''Chant: Music for Paradise''<ref>{{Cite web |url=https://nvpi.nl/nvpi-audio/marktinformatie/goud-platina/ |title=NVPI Audio (traži "Chant") |access-date=8. 9. 2022 |archive-date=23. 8. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823060828/https://nvpi.nl/nvpi-audio/marktinformatie/goud-platina/ |url-status=dead }}</ref> * 2008 – ''Nagrada medija'' ({{jez-de|"Medienpreis"}}) donjoaustrijske "Turističke nagrade 2008."<ref>[https://web.archive.org/web/20211013200929/https://www.gast.at/gast/niederoesterreichischer-tourismuspreis-2008-85467 Gast.at – Niederösterreichischer Tourismuspreis 2008]. Objavljeno 28. 11. 2008. Pristupljeno i arhivirano 13. 10. 2021.</ref><ref>[https://noev1.orf.at/stories/324789 noe-ORF.at – Tourismus: Weiterer Erfolg für Heiligenkreuzer Mönche]. Pristupljeno 13. 10. 2021.</ref> * 2009 – nominacija za muzičku nagradu ''Echo'' u kategoriji "Newcomer international"<ref>[https://web.archive.org/web/20190421000049/https://diepresse.com/home/kultur/popco/448068/Heiligenkreuzer-Moenche-fuer-Echo-nominiert- Die Presse: Heiligenkreuzer Mönche für den "Echo" nominiert]. Objavljeno 29. 1. 2009. Pristupljeno 13. 10. 2021.</ref> * 2009 – dvostruka Platinasta ploča u Poljskoj za album ''Chant: Music for Paradise'' * 2009 – nagrada ''ECHO Klassik'' u kategoriji "Bestseller des Jahres" za album ''Chant: Music for Paradise''<ref name="Echo"/> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|Stift Heiligenkreuz-monk choir|The Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz}} * {{Commonscat-inline|Gold disc für Monks of Stift Heiligenkreuz|Gold disc für Monks of Stift Heiligenkreuz}} * {{Discogs artist}} * [[Spotify]]: [https://open.spotify.com/artist/3nlIDlDlpUvr9PNF7k7SFd Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz] * [https://www.stift-heiligenkreuz.org/ Službeni sajt opatije Heiligenkreuz] {{DEFAULTSORT:Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz}} [[Kategorija:Heiligenkreuz (Donja Austrija)]] [[Kategorija:Austrijski horovi]] [[Kategorija:Crkveni horovi]] mvi92mqvrpo51tpm6sf0mvt3a1qmwl1 Stećak iz Gornje Međiđe 0 493513 3848393 3512180 2026-05-21T19:48:40Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848393 wikitext text/x-wiki ''' Stećak iz Gornje Međiđe ''' je [[Srednji vijek|srednjovjekovni]] usamljeni nadgrobni spomenik na teritoriji općine [[Gradačac]], [[Bosna i Hercegovina]].<ref name="Međiđa">{{Cite web|url= https://historijagradacac.blogger.ba/2011/07/16/stecci-sa-podrucja-gradacca/ |title= STEĆCI SA PODRUČJA GRADAČCA |work= historijagradacac.blogger.ba - 16.7.2011 |access-date= 31. 8. 2022}}</ref> Predstavlja izvanredno vrijedan primjerak jer se pretpostavlja da je na ovom lokalitetu postojao veći broj [[stećak]]a, ali se održao samo ovaj, vjerovatno zbog toga što je bio najmasivniji. Stećak potiče sa kraja XV, odnosno početka XVI stoljeća, kada su ove krajeve naseljavali hercegovački stočari, tada već u vrijeme [[Bosna i Hercegovina u Osmanlijskom Carstvu|osmanlijskog carstva]]. Prvi ga je naučno obradio [[Šefik Bešlagić]], 1973. god. Sjeverna Bosna je vrlo siromašna ostacima iz [[Bosna i Hercegovina u srednjem vijeku|srednjovjekovnog]] i ranog osmanskog perioda. Na području općina [[Orašje]], [[Šamac]], [[Brod (općina)|Brod]], [[Gradiška]], [[Kozarska Dubica]], [[Novi Grad]], [[Velika Kladuša]] do sada uopće nisu nađeni stećci, a područja općina [[Brčko]], [[Modriča]], [[Odžak]] i [[Derventa]] posjeduju 164 stećka, raspoređena na 14 mjesta, od čega dvije trećine kod Odžaka i to u uspravnim oblicima.<ref name="Međiđa"/> == Opis == Stećak je od krečnjaka, oblika dobro klesanog [[Oblici stećaka|sljemenaka]], postavljenog na postolje u obliku posebne ploče. Na njegovim stranicama nema nikakvih [[Ukrasi na stećcima|reljefnih motiva]]. Natpis [[Bosančica|bosančicom]] uklesan je u više redova na njegovoj južnoj bočnoj strani od kojih je samo donekle čitljivo nekoliko riječi. Pisar (dijak) natpisa bio je dobar majstor. U tekstu nema skkraćenica, ni ligatura, ali se na krajevima riječi koje se završavaju konsonantima stavljaju tanki poluglasi. Slova su relativno velika, uspravna i pretežno uglasta. Slovo T je sa kratkim krajnjim uspravnim crtama, slovo K je sa drugim dijelom u uglastom obliku umjesto luka, dok je E sasvim uglasto- Neka slova natpisa su djelimično ili u potpunosti oštećena, a nedostaje i jedan dio natpisa. Po onome što se može pročitati stoji da tu: '':leži Dragoslav, unuk, na svojoj plemenitoj (zemlji) i da su mu kam (bilig) podigli sinovi'' Po osobinama slova i jezičkim terminima, ovaj natpis ima mnogo sličnosti sa natpisima pronađenim na području Majevice. Sve te veze sa [[Stećci u Loparama|stećcima sa Majevice]] upućuju na zaključak da je stećak iz Gornje Međiđe djelo majevičkih majstora.<ref name="Šefik">{{Cite web |url= http://muzejibtuzla.podkonac.org/wp-content/uploads/sites/7/2014/10/08-1975-%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-NOVOPRONA%C4%90ENI-NATPIS-NA-STE%C4%86KU-U-GORNJOJ-ME%C4%90E%C4%90I-KOD-GRADA%C4%8CCA.pdf |title= Šefik Bešlagić: NOVOPRONAĐENI NATPIS NA STEĆKU U GORNJOJ MEĐIĐI KOD GRADAČCA |work= muzejibtuzla.podkonac.org - 1973. |access-date= 31. 8. 2022 |archive-date= 6. 10. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221006201205/http://muzejibtuzla.podkonac.org/wp-content/uploads/sites/7/2014/10/08-1975-%C5%A0efik-Be%C5%A1lagi%C4%87-NOVOPRONA%C4%90ENI-NATPIS-NA-STE%C4%86KU-U-GORNJOJ-ME%C4%90E%C4%90I-KOD-GRADA%C4%8CCA.pdf |url-status= dead }}</ref> To što se u tekstu upotrebljava riječ ''plemenitoj'' jasno govori o tome da je pokopani Dragoslav pripadao ondašnjem povlaštenom društvenom sloju - društvu feudalaca, slično onima koji su sahranjeni u okolini Lopara, na području Majevice. == Reference == {{Refspisak}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{DEFAULTSORT:G, }} [[Kategorija:Usora i Soli]] [[Kategorija:Stećci u Gradačcu]] [[Kategorija:Stećci sa natpisom]] lay24o1upicfwfc2f41emsacx76p0tm Edin Atić 0 495221 3848489 3844590 2026-05-22T07:03:04Z Panasko 146730 3848489 wikitext text/x-wiki {{Infokutija košarkaš | ime_košarkaša = Edin Atić | slika = Edin Atić 21 (cropped).jpg | veličina_slike = | opis_slike = Atić 2023. <!-- Lični podaci --> | puno_ime = Edin Atić | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1997|01|19}} | mjesto_rođenja = [[Bugojno]], Bosna i Hercegovina | državljanstvo = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | visina = 201 cm | težina = 88 kg | pozicija = [[Krilni bek|krilo]] | početak_karijere = 2013. | NBA_draft = [[NBA draft 2013.|2013]] - nije izabran | kraj_karijere = <!-- Informacija o klubu --> | trenutni_klub = [[KK Budućnost Podgorica|Budućnost]] | broj_na_dresu = 5 <!-- Profesionalni klubovi --> | godine1 = 2013-2015. | klub1 = [[OKK Spars|Spars Sarajevo]] | godine2 = 2015-2018. | klub2 = [[AEK B.C.|KK AEK Athens]] | godine3 = 2016. | klub3 = → Spars Sarajevo | godine4 = 2016-2017. | klub4 = → [[Trikala Aries B.C.|Trikala Aries]] | godine5 = 2018-2020. | klub5 = [[KK Mega Basket|Mega Bemax]] | godine6 = 2020-2021. | klub6 = [[KK Igokea|Igokea]] | godine7 = 2021- | klub7 = Budućnost <!-- Nagrade --> | nagrade = * Prvak FIBA Lige šampiona (2018) * Pobjednik Grčkog kupa (2018) * Pobjednik [[Kup "Mirza Delibašić"|Bosanskohercegovačkog kupa]] (2020) * Pobjednik Crnogorskog kupa (2022) }} '''Edin Atić''' [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[košarka]]š koji igra za [[KK Budućnost Podgorica|Budućnost]] u Prvoj A ligi Crne Gore i [[ABA liga|ABA ligi]]. S visinom 201&nbsp;cm<ref>{{Cite web |url=http://u18men.fibaeurope.com/en/compID_8aYeHlfuGF-mF5IqO8aFH1.season_2015.roundID_11484.teamID_2602.playerID_101073.html |title=EDIN ATIĆ Bosna i Hercegovina BOSNA I HERCEGOVINA Nacionalnost BIH Rođen 19.01.1997. Mjesto rođenja Bugojno (BIH) Visina 2,01m. |access-date=25. 12. 2022 |archive-date=28. 8. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828151241/http://u18men.fibaeurope.com/en/compID_8aYeHlfuGF-mF5IqO8aFH1.season_2015.roundID_11484.teamID_2602.playerID_101073.html |url-status=dead }}</ref> i težinom 88&nbsp;kg<ref>{{Cite web |url=http://www.draftexpress.com/article/2016-Nike-Hoop-Summit-International-Measurements-5423/ |title=2016 Nike Hoop Summit: International Measurements. |access-date=25. 12. 2022 |archive-date=25. 12. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225023444/http://www.draftexpress.com/article/2016-Nike-Hoop-Summit-International-Measurements-5423/ |url-status=dead }}</ref> igra na poziciji [[krilni bek|krila]], Atić također nastupa za seniorsku [[Košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine|reprezentaciju Bosne i Hercegovine]] u košarci. == Rana karijera == Atić je rođen u [[Bugojno|Bugojnu]],<ref>{{Cite web |url=http://u18men.fibaeurope.com/en/compID_8aYeHlfuGF-mF5IqO8aFH1.season_2015.roundID_11484.teamID_2602.playerID_101073.html |title=EDIN ATIĆ Bosna i Hercegovina BOSNA I HERCEGOVINA Državljanstvo BIH Rođen 19.01.1997. Mjesto rođenja Bugojno (BIH). |access-date=25. 12. 2022 |archive-date=28. 8. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828151241/http://u18men.fibaeurope.com/en/compID_8aYeHlfuGF-mF5IqO8aFH1.season_2015.roundID_11484.teamID_2602.playerID_101073.html |url-status=dead }}</ref> Bosna i Hercegovina. Odrastao u [[Donji Vakuf|Donjem Vakufu]], Atić je počeo igrati košarku u klubu [[OKK Spars|Spars Sarajevo]]. 2013. godine potpisao je za Spars Sarajevo. == Profesionalna karijera == === Spars Sarajevo === Atić je 2013. godine potpisao ugovor sa bosanskohercegovačkim klubom Spars Sarajevo, koji je nastupao u [[Prvenstvo Bosne i Hercegovine u košarci|Prvenstvu BiH]]. Član kluba Spars Sarajevo bio je od 2013. do septembra 2015. godine, kada je prešao u grčki klub AEK pomoću transfera. U januaru 2016. vratio se u Spars Sarajevo, nakon što ga je AEK posudio klubu, za ostatak sezone 2015/16. === AEK Atena === Dana 1. septembra 2015. godine grčki klub AEK Athens, koji je nastupao u prvoj Grčkoj košarkaškoj ligi, potvrdio da će Atić biti novo pojačanje njihovog kluba iz Sparsa Sarajevo, uz transfer koji je iznosio 750.000 eura. Atić je potpisao šestogodišnji ugovor s AEK-om,<ref>{{Cite web |url=http://www.eurocupbasketball.com/eurocup/news/i/6b9wnikocp9odiuj/aek-athens-pens-scoring-prodigy-atic-to-six-year-deal |title=AEK Athens postiže šestogodišnji ugovor sa Aticem. |access-date=25. 12. 2022 |archive-date=16. 10. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016235352/http://www.eurocupbasketball.com/eurocup/news/i/6b9wnikocp9odiuj/aek-athens-pens-scoring-prodigy-atic-to-six-year-deal |url-status=dead }}</ref> koji je bio vrijedan 1,5 miliona eura neto prihoda.<ref>{{Cite web |url=http://www.sport24.gr/Basket/OmadesBasket/A1Aek/o-talantouxos-kurios-atits.4265409.html |title=Ο ταλαντούχος κύριος Άτιτς. |access-date=25. 12. 2022 |archive-date=28. 10. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028120807/http://www.sport24.gr/Basket/OmadesBasket/A1Aek/o-talantouxos-kurios-atits.4265409.html |url-status=dead }}</ref> U januaru 2016. godine, AEK ga je ponovo posudio Sparsu Sarajevo za ostatak sezone.<ref>[http://www.eurohoops.net/heba/178737/atic-joined-spars-sarajevo Atić je prešao u Spars Sarajevo.]</ref> Prije početka sezone grčke košarkaške lige 2016–17, Atić je uspio da odigra nekoliko vrlo dobrih prijateljskih utakmica, uključujući i utakmicu sa 12 poena protiv branioca titule Evrolige, CSKA iz Moskve. Zbog toga je AEK prvobitno odlučio da ga zadrži na svom spisku za sezonu 2016–17, umjesto da ga ponovo pozajmi drugom klubu.<ref>[http://www.sportando.com/en/europe/greece/211968/edin-atic-remains-with-aek-athens-for-the-entire-season.html Edin Atić ostaje u AEK Atini cijelu sezonu.]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.aekbc.gr/en/articles-1051/edin-atic-remains-in-aek-b-c.htm |title=Edin Atić ostaje u AEK B.C. |access-date=25. 12. 2022 |archive-date=25. 12. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225023444/http://www.aekbc.gr/en/articles-1051/edin-atic-remains-in-aek-b-c.htm |url-status=dead }}</ref> Međutim, zbog [[FIBA]] pravila i propisa o FIBA Ligi šampiona, proglašen je nepodobnim za igranje u ligi, jer prvobitno nije bio registrovan za Grčku ligu kao strani igrač u prvom periodu imenovanja lige. Zbog pravila FIBA Lige šampiona, takvi igrači ne mogu igrati u ligi, za razliku od evropskih liga kao što su [[Euroliga|Evroliga]] i Evrokup, gdje takva ograničenja ne postoje. Kao rezultat toga, AEK je odlučio da ga pozajmi drugom klubu za sezonu 2016–17.<ref>{{Cite web |url=http://www.sport24.gr/Basket/OmadesBasket/A1Aek/feugei-daneikos-kai-o-entin-atits-apo-thn-aek.4325097.html |title=Φεύγει δανεικός και ο Έντιν Άτιτς από την ΑΕΚ. |access-date=25. 12. 2022 |archive-date=8. 7. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180708020232/http://www.sport24.gr/Basket/OmadesBasket/A1Aek/feugei-daneikos-kai-o-entin-atits-apo-thn-aek.4325097.html |url-status=dead }}</ref> S AEK-om je osvojio Kup Grčke 2018., kao i titulu FIBA Lige šampiona. Atića je 14. jula 2018. grčki klub otpustio. === Trikala Aries === AEK je 2. novembra 2016. pozajmio Atića grčkom klubu Trikala Aries, do kraja sezone 2016–17.<ref>{{Cite web |url=http://www.sport24.gr/Basket/OmadesBasket/A1Trikala/daneikos-sta-trikala-o-atits.4351106.html |title=Δανεικός στα Τρίκαλα ο Ατιτς. |access-date=25. 12. 2022 |archive-date=5. 11. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105115823/http://www.sport24.gr/Basket/OmadesBasket/A1Trikala/daneikos-sta-trikala-o-atits.4351106.html |url-status=dead }}</ref> Međutim, nakon što je igrao samo 7 utakmica sa Trikalom tokom sezone grčke košarkaške lige 2016–17, njegova pozajmica je otkazana i on se vratio u AEK. == Reprezentacija == === Juniorska reprezentacija === Atić je 2014. godine igrao na FIBA Evropskom prvenstvu do 18 godina sa juniorskom reprezentacijom BiH do 18 godina, sa prosjekom od 16,0 poena, 5,2 skoka i 2,4 asistencije po utakmici. Također je igrao na FIBA Evropskom prvenstvu za igrače do 18 godina 2015. godine, gdje je bio najbolji u svom timu po postizanju poena, sa 16,0 poena po utakmici.<ref>{{Cite web |url=http://u18men.fibaeurope.com/en/pageID_hSq8sm44J4U5RMnlkniIf2.compID_8aYeHlfuGF-mF5IqO8aFH1.season_2015.roundID_11484.teamID_2602.html |title=BOSNA I HERCEGOVINA AKUMULIRANA STATISTIKA. |access-date=25. 12. 2022 |archive-date=31. 7. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150731003114/http://u18men.fibaeurope.com/en/pageID_hSq8sm44J4U5RMnlkniIf2.compID_8aYeHlfuGF-mF5IqO8aFH1.season_2015.roundID_11484.teamID_2602.html |url-status=dead }}</ref> Takođe je prosječno bilježio 7,6 skokova i 3,8 asistencija po utakmici tokom turnira.<ref>[http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/Edin%20Ati%C4%87/pid//_//players.html Edin ATIC (BIH) je učestvovao na 3 događaja FIBA/FIBA zona.]</ref> Njegov tim završio je turnir na 4. mjestu, a Atić je uvršten u najbolji tim prvenstva.<ref>{{Cite web |url=http://u18men.fibaeurope.com/en/compID_8aYeHlfuGF-mF5IqO8aFH1.season_2015.roundID_11484.coid_AlTEzXTKH2wqmCeawxPWg1.articleMode_on.html |title=MVP CHARALAMPOPOULOS HEADLINES ALL-STAR FIVE. |access-date=28. 8. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806035640/http://u18men.fibaeurope.com/en/compID_8aYeHlfuGF-mF5IqO8aFH1.season_2015.roundID_11484.coid_AlTEzXTKH2wqmCeawxPWg1.articleMode_on.html |archive-date=6. 8. 2015 |url-status=dead }}</ref> Takođe je igrao na Divizija B 2016. FIBA Evropskom prvenstvu do 20 godina, gde je prosječno bilježio 12,1 poen, 7,1 skok i 6,1 asistenciju po utakmici.<ref>[http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/player/p/pid/101073/sid/12474/tid/2602/_/2016_FIBA_U20_European_Championship_Division_B/index.html Bosna i Hercegovina 7 - Edin Atic.]</ref> === Seniorska reprezentacija === Atić je član seniorske muške [[Košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine|košarkaške reprezentacije BiH]]. Sa Bosnom je igrao u evropskim kvalifikacijama za FIBA Svjetsko prvenstvo 2019, također nastupao je i na [[Evropsko prvenstvo u košarci 2022.|EuroBasketu 2022]]. == Statistika == === Domaće lige === ==== Regularna sezona ==== {{Euroleague player statistics legend}} {{Small|Napomena: Uključene su samo utakmice u primarnim domaćim takmičenjima. Stoga su utakmice u kupovima ili evropskim takmičenjima izostavljene.}} {{Euroleague player statistics start}} |- | <center> 2016–17 | style="text-align:left;"| [[Trikala Aries B.C.|Trikala]] | 7 || 0 || 6.4 || .357 || .167 || '''1.000''' || 1.4 || 0.4 || 0.3 || 0.0 || 1.9 || 2.2 |- | <center> 2017-19 | style="text-align:left;"| [[AEK B.C.|A.E.K.]] | 13 || 1 || 9.5 || '''.520''' || .300 || .571 || 1.7 || 1.1 || 0.2 || 0.0 || 2.5 || 3.8 |- | <center> 2018–19 | style="text-align:left;"| [[KK Mega Basket|Mega Basket]] | '''20''' || '''10''' || '''19.5''' || .397 || '''.343''' || .553 || '''4.9''' || '''2.2''' || '''1.4''' || '''0.3''' || '''8.3''' || '''10.1''' |} == Тrofeji i priznanja == === Reprezentativni === * 2015 FIBA Evropsko prvenstvo do 18 godina: najbolji tim na turniru === Klupski === * Prvak FIBA Lige Šampiona: (2018) * Prvak grčkog prvenstva: (2018) == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/lid_38135_cp/1/pid/101073/q/Edin%20Atic/rpp//_//players.html Edin Atić] na ''fiba.com'' *[http://u18men.fibaeurope.com/en/compID_8aYeHlfuGF-mF5IqO8aFH1.season_2015.roundID_11484.teamID_2602.playerID_101073.html Edin Atić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150828151241/http://u18men.fibaeurope.com/en/compID_8aYeHlfuGF-mF5IqO8aFH1.season_2015.roundID_11484.teamID_2602.playerID_101073.html |date=28. 8. 2015 }} na ''fibaeurope.com'' *[http://www.eurocupbasketball.com/eurocup/competition/players/showplayer?pcode=004716&seasoncode=U2015#!careerstats Edin Atić]{{Mrtav link}} na ''eurocupbasketball.com'' *[http://basketball.eurobasket.com/player/Edin_Atic/253544 Edin Atić] na ''eurobasket.com'' *[http://widgets.baskethotel.com/site/esake/player/5356613/ Edin Atić] na ''baskethotel.com'' *[http://esake.gr/el/action/EsakeplayerView?idteam=00000014&idplayer=13A49A38&mode=1 Edin Atić] na esake.gr (Grčka liga) *[http://www.draftexpress.com/profile/Edin-Atic-78647/stats/ Edin Atić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701115029/http://www.draftexpress.com/profile/Edin-Atic-78647/stats/ |date=1. 7. 2017 }} na ''draftexpress.com'' *[http://www.nbadraft.net/players/edin-atic Edin Atić] na ''nbadraft.net'' {{Sastav Bosne i Hercegovine na EP 2022.}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na EP 2025.}} {{Sportista godine Bosne i Hercegovine}} {{DEFAULTSORT:Atić, Edin}} [[Kategorija:Rođeni 1997.]] [[Kategorija:Biografije, Bugojno]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački košarkaši]] [[Kategorija:Krilni bekovi]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sportisti 21. vijeka]] 5j3nkopgjh5qv5l3lvi4oq7rybh5cwv Kategorija:Geologija Norveške 14 496986 3848536 3487062 2026-05-22T10:35:39Z KWiki 9400 +[[Kategorija:Prirodna historija Norveške]]; ±[[Kategorija:Geografija Norveške]]→[[Kategorija:Geologija Arktika]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848536 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geology of Norway}} {{Kategorija|Geologija Norveške}} [[Kategorija:Geologija Evrope po državama|Norveška]] [[Kategorija:Geologija po državama|Norveška]] [[Kategorija:Geologija Arktika|Norveška]] [[Kategorija:Prirodna historija Norveške|Geologija]] rdrzy0yti4610i8sz7zp387kiagrdip Vilina vlas 0 497238 3848445 3823355 2026-05-22T06:07:27Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini]]; +[[Kategorija:Višegrad]]; +[[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848445 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Visegradska banja vilina vlas by Klackalica.jpg|alt=Koncentracioni logor i logor za silovanje|mini|Hotel Vilina Vlas, gdje su zarobljenici [[Bošnjaci]] premlaćivani, mučeni, silovani i seksualno zlostavljani tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]].]] '''Vilina Vlas''' je bio logor za silovanje koji je bio aktivan tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni]]. Služio je kao jedan od glavnih zatočeničkih objekata u kojem su premlaćivani, mučeni i ubijani bošnjački civili zarobljenici, a žene silovane od strane zatvorskih čuvara tokom masakra u [[Višegrad]]u tokom rata u BiH 1990-ih. Nalazi se oko četiri kilometra sjeveroistočno od Višegrada, u selu [[Višegradska Banja]].<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/place/Hotel+and+Spa+%22Vilina+Vlas%22/@43.820647,19.2835143,12601m/data=!3m1!1e3!4m6!3m5!1s0x47584fcf75c656ef:0xcddcf1525e48279!8m2!3d43.820647!4d19.3097785!16zL20vMDdjZ3hk|title=Hotel and Spa "Vilina Vlas" · Višegrad banja bb, Višegrad 73240, Bosnia & Herzegovina|website=Hotel and Spa "Vilina Vlas" · Višegrad banja bb, Višegrad 73240, Bosnia & Herzegovina|language=en|access-date=28. 2. 2023}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VIII-08.htm|title=Annex VIII : Prison camps (part 8/10)|date=3. 2. 2007|website=web.archive.org|access-date=28. 2. 2023|archive-date=3. 2. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070203101023/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/VIII-08.htm|url-status=dead}}</ref> Nakon rata Vilina Vlas je ponovo otvorena kao turistički objekat. Lokalne vlasti su se aktivno suprotstavljale spomen obilježju i potiskivale spominjanje njihovih zlocina.šra <ref>{{Cite news|title=Back on the tourist trail: the hotel where women were raped and tortured|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jan/28/bosnia-hotel-rape-murder-war-crimes|newspaper=The Observer|date=28. 1. 2018|access-date=28. 2. 2023|issn=0029-7712|language=en-GB|first=Emma|last=Graham-Harrison}}</ref><ref name="ICTYInd">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/vasiljevic/ind/bcs/vas-ii981026b.htm|title=Predmet Vasiljevic i drugi (IT-98-32) - Optuznica|website=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|publisher=ICTY|access-date=3. 3. 2026}}</ref> == Logor == Godine 1992. [[Koncentracijski logor|koncentracioni logor]] i logor za silovanje u hotelu Vilina Vlas bio je jedan od glavnih zatočeničkih objekata na području Višegrada.<ref name=":0" /> Osnovao ga je Užički korpus krajem aprila 1992. godine i odigrao je značajnu ulogu u [[Etničko čišćenje|etničkom čišćenju]] nesrpskog stanovništva na tom području. Hotel je služio kao kamp "bordel". Bošnjačke žene i djevojčice, među kojima mnoge još nisu imale 14 godina, u logor su doveli policajci i pripadnici paravojnih grupa [[Beli orlovi|Bijeli orlovi]] i ljudi [[Arkan]]a i [[Vojislav Šešelj|Vojislava Šešelja]].<ref name=":0" /><ref name="ICTYInd" /><ref name="ICTYVasiljevicPress">{{cite web|url=https://www.icty.org/bcs/press/presuda-%C5%BEalbenog-vije%C4%87a-u-predmetu-tu%C5%BEilac-protiv-mitra-vasiljevi%C4%87a|title=Presuda Žalbenog vijeća u predmetu tužilac protiv Mitra Vasiljevića|website=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|publisher=ICTY|access-date=3. 3. 2026}}</ref> [[Milan Lukić]], vođa lokalne grupe paravojnih formacija koje se nazivaju Bijeli orlovi, Osvetnici ili Vukovi, osnovao je svoj štab u hotelu Vilina Vlas, jednoj od različitih lokacija gdje su bili zatočeni lokalni Bošnjaci. Grupa, povezana sa lokalnom policijom i srpskim vojnim jedinicama, imala je istaknutu ulogu u etničkom čišćenju Višegrada, počinivši brojne zločine uključujući ubistvo, silovanje, mučenje, premlaćivanje, pljačku i uništavanje imovine. U presudi po žalbi u predmetu protiv [[Mitar Vasiljević|Mitra Vasiljevića]] ICTY je utvrdio da je 7. juna 1992. on bio prisutan u hotelu „Vilina vlas“, opisanom kao štab [[Milan Lukić|Milana Lukića]], kada su Lukić i dvojica neidentificiranih muškaraca doveli sedmoricu prisilno privedenih muslimanskih muškaraca. Ti muškarci su potom odvedeni na istočnu obalu [[Drina|Drine]], gdje su strijeljani; petorica su ubijena, a dvojica su preživjela tako što su pala u rijeku i pretvarala se da su mrtva.<ref name="ICTYVasiljevicPress" /> Mnoga silovanja na području Višegrada su navodno počinjena na očigledno sistematski način. U izvještajima Komisije eksperata [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] pri Vijeću sigurnosti (Komisija Bassiouni) stoji da su žrtve sakupljane i transportovane na mjesta poput Viline Vlas i Hotela Višegrad, očigledno u svrhu zatočenja i silovanja.<ref>{{Cite web|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IX.htm|title=Annex IX : Rape and sexual assault|date=27. 4. 2009|website=web.archive.org|access-date=28. 2. 2023|archive-date=27. 4. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427201052/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IX.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="Detektor2026">{{cite web|url=https://detektor.ba/2026/02/23/promocija-viline-vlasi-na-sajmu-turizma-vrijedja-uspomene-na-zrtve-ratnih-zlocina/|title=Promocija “Viline vlasi” na sajmu turizma vrijeđa uspomene na žrtve ratnih zločina|last=Tahmiščija|first=Emina Dizdarević|date=23. 2. 2026|website=Detektor|publisher=BIRN BiH|access-date=3. 3. 2026}}</ref><ref name="SBiHLelekCase">{{cite web|url=https://sudbih.gov.ba/Court/Case/29|title=X-KRŽ-06/202 Željko Lelek - Case|website=Sud Bosne i Hercegovine|publisher=Sud BiH|access-date=3. 3. 2026}}</ref> Prema sudskim izvorima, Vilina Vlas je 1992. korištena kao mjesto zatočenja na području Višegrada. ICTY je u optužnici u predmetu ''Vasiljević i drugi'' naveo da su hotel „Vilina Vlas“, opisan kao bivše odmaralište, i obližnja Višegradska banja služili kao objekti za zatočenje u kojima su zatvorenici premlaćivani, mučeni i seksualno zlostavljani. Detektor, pozivajući se na svoju bazu sudski utvrđenih činjenica, navodi da je banja/hotel „Vilina vlas“ pretvorena u ženski logor u koji su dovođene žene i djevojčice koje su sistematski maltretirane, dok su u istom objektu bili zatočeni i muškarci.<ref name="Detektor2026" /><ref name="SBiHKrs">{{cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Court/Case/421|title=Oliver Krsmanović S1 1 K 006028 16 Krž - Case|website=Sud Bosne i Hercegovine|publisher=Sud BiH|access-date=3. 3. 2026}}</ref> Sud BiH je u više predmeta razmatrao zločine povezane s ovim lokalitetom. U predmetu protiv [[Oliver Krsmanović|Olivera Krsmanovića]] u optužnici je navedeno da je početkom juna 1992. u hotelu „Vilina vlas“ učestvovao u silovanju Bošnjakinja i drugim oblicima teškog seksualnog zlostavljanja nad ženama koje su bile protivpravno zatvorene u tom objektu.<ref name="SBiHKrs" /> U predmetu protiv [[Boban Šimšić|Bobana Šimšića]] Sud BiH je zabilježio navode optužnice da je zajedno s Milanom Lukićem izdvojio osamnaest muškaraca bošnjačke nacionalnosti koji su odvedeni na lokalitet Vilina Vlas, gdje je izdvojeno njih sedam, nakon čega su odvedeni do [[Drina|Drine]] i likvidirani.<ref name="SBiHSimsic">{{cite web|url=https://sudbih.gov.ba/Court/Case/1|title=X-KRŽ-05/04 Šimšić Boban - Case|website=Sud Bosne i Hercegovine|publisher=Sud BiH|access-date=3. 3. 2026}}</ref> == Sudski postupci == Zbog zločina počinjenih na području Višegrada, uključujući i događaje povezane s Vilinom Vlasu, vođeni su postupci pred domaćim i međunarodnim sudovima. U predmetu protiv Mitra Vasiljevića ICTY je u žalbenoj presudi potvrdio ključne činjenice o njegovom prisustvu u hotelu i kasnijem odvođenju sedmorice zatočenih muškaraca prema obali Drine, iako je preinačio pojedine činjenične nalaze prvostepene presude u vezi s njegovim znanjem i pojedinim detaljima ponašanja u samom hotelu.<ref name="ICTYVasiljevicPress" /> Pred Sudom BiH predmet protiv Željka Leleka predstavljao je jedan od prvih domaćih postupaka koji je uključivao navode o zločinima povezanim s Vilinom Vlasu. Sud je u tom predmetu donio osuđujuću presudu za [[zločin protiv čovječnosti]], ali je optuženog oslobodio dijela optužbe koji se odnosio na navode da je u aprilu i junu 1992. u banji „Vilina vlas“ silovao dvije Bošnjakinje, uz obrazloženje da na osnovu provedenih dokaza nije utvrđeno da je počinio te radnje.<ref name="SBiHLelekVerdict">{{cite web|url=https://sudbih.gov.ba/Post/Read/16935-zeljko-lelek-oglasen-krivim-za-zlocin-protiv-covjecnosti|title=Željko Lelek oglašen krivim za zločin protiv čovječnosti|website=Sud Bosne i Hercegovine|publisher=Sud BiH|access-date=3. 3. 2026}}</ref> Time je sudska praksa razlikovala širi obrazac zločina na području Višegrada od pojedinačnih navoda za koje nije bilo dovoljno dokaza za osuđujući ishod.<ref name="Detektor2026" /> Značaj ovih postupaka nije samo u individualnoj krivičnoj odgovornosti nego i u tome što su kroz optužnice, presude i sudski utvrđene činjenice dokumentirali ulogu Viline Vlasti u sistemu progona bošnjačkih civila na području Višegrada.<ref name="ICTYInd" /><ref name="SBiHKrs" /><ref name="SBiHSimsic" /><ref name="SBiHLelekVerdict" /> == Poslijeratna upotreba i memorijalizacija == Poslije rata Vilina Vlas nastavila je funkcionirati kao hotel i banjski objekt. Detektor je 2026. izvijestio da je hotel promoviran na Međunarodnom sajmu turizma u Beogradu kao dio turističke ponude Višegrada i [[Republika Srpska|Republike Srpske]], iako na samom objektu ne postoji obilježje koje bi podsjećalo na ratne zločine počinjene u njemu.<ref name="Detektor2026" /> Takva praksa izazvala je oštre reakcije udruženja žrtava, predstavnika memorijalnih institucija i dijela javnosti. U izvještaju navodi se da su sagovornici ocijenili promociju hotela bez konteksta o ratnim zločinima kao oblik brisanja sjećanja na žrtve, normalizacije nasilja i revizionizma, te su tražili makar postavljanje spomen-ploče, a neki i pretvaranje objekta u memorijalni centar.<ref name="Detektor2026" /> == Umjetnost i kultura == Boravak u Vilinoj Vlasi tokom posjete Višegradu inspirisao je australsku umjetnicu performansa Kym Vercoea na rad "sedam kilometara sjeveroistočno: Predstava o geografiji, turizmu i zvjerstvima".<ref>{{Cite web|url=http://iwpr.net/report-news/visegrad-report-inspires-australian-artist|title=Visegrad Report Inspires Australian Artist - IWPR Institute for War & Peace Reporting - P214|date=23. 1. 2011|website=web.archive.org|access-date=28. 2. 2023|archive-date=23. 1. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110123050536/http://iwpr.net/report-news/visegrad-report-inspires-australian-artist|url-status=dead}}</ref> Godine 2013. objavljen je film [[Jasmila Žbanić|Jasmile Žbanić]] i Kym Vercoe ''[[Za one koji ne mogu da govore]]''. Pokazuje kako se stravični zločini počinjeni nad ženama u Vilinoj Vlasi i danas guraju pod tepih, jer počinioci ostaju nekažnjeni, a hotel radi kao da se ništa nije dogodilo. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Višegrad]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] svt2f4xf5t0l1dj61lrgv2ad9qdn0lt Korisnik:Edinwiki/Spisak/Najkraćih 1000 članaka 2 dio 2 500753 3848545 3747465 2026-05-22T11:33:00Z Palapa 383 3848545 wikitext text/x-wiki [[Korisnik:Edinwiki/Spisak/Najkraćih 1000 članaka|-> Prvi dio spiska]] Sortirano po količini bajta članka. Bez preusmjerenja, čvorova, portala, Wikipedia stranica, spiskova, godina/mjeseci/dana i članaka navedenih [[/ignoriši|ovdje]]. Bazirano na bs-wiki ispis: ''20190220''. Generisano: 2019-2-24 20:52:42. ==Drugi dio== # [[Trojni savez (1882)]] - [{{PAGESIZE:Trojni savez (1882)}}] # [[Funta (masa)]] - [{{PAGESIZE:Funta (masa)}}] # [[Ulje]] - [{{PAGESIZE:Ulje}}] # [[Zastava Obale Slonovače]] - [{{PAGESIZE:Zastava Obale Slonovače}}] # [[Zastava Švicarske]] - [{{PAGESIZE:Zastava Švicarske}}] # [[Geto]] - [{{PAGESIZE:Geto}}] # [[Hidroksil grupa]] - [{{PAGESIZE:Hidroksil grupa}}] # [[Avions de Transport Régional]] - [{{PAGESIZE:Avions de Transport Régional}}] # [[Glikosfingolipid]] - [{{PAGESIZE:Glikosfingolipid}}] # [[Grb Urugvaja]] - [{{PAGESIZE:Grb Urugvaja}}] # [[Huahine]] - [{{PAGESIZE:Huahine}}] # [[Parametarski operator]] - [{{PAGESIZE:Parametarski operator}}] # [[Specifična težina]] - [{{PAGESIZE:Specifična težina}}] # [[Čaraparko]] - [{{PAGESIZE:Čaraparko}}] # [[Grb Namibije]] - [{{PAGESIZE:Grb Namibije}}] # [[Grb Zambije]] - [{{PAGESIZE:Grb Zambije}}] # [[Maseni broj]] - [{{PAGESIZE:Maseni broj}}] # [[Tikinski tjesnac]] - [{{PAGESIZE:Tikinski tjesnac}}] # [[Povelja]] - [{{PAGESIZE:Povelja}}] # [[Standardna atmosfera]] - [{{PAGESIZE:Standardna atmosfera}}] # [[Obradović]] - [{{PAGESIZE:Obradović}}] # [[Biogradsko jezero]] - [{{PAGESIZE:Biogradsko jezero}}] # [[Grb Moldavije]] - [{{PAGESIZE:Grb Moldavije}}] # [[Nubijci]] - [{{PAGESIZE:Nubijci}}] # [[Zastava Sjedinjenih Američkih Država]] - [{{PAGESIZE:Zastava Sjedinjenih Američkih Država}}] # [[Indeks prelamanja]] - [{{PAGESIZE:Indeks prelamanja}}] # [[Kolonija (politika)]] - [{{PAGESIZE:Kolonija (politika)}}] # [[Ulster]] - [{{PAGESIZE:Ulster}}] # [[Arla Foods]] - [{{PAGESIZE:Arla Foods}}] # [[Horsens]] - [{{PAGESIZE:Horsens}}] # [[Lijevo srce]] - [{{PAGESIZE:Lijevo srce}}] # [[Dedo i nana]] - [{{PAGESIZE:Dedo i nana}}] # [[Štampana ploča]] - [{{PAGESIZE:Štampana ploča}}] # [[Fiber Distributed Data Interface]] - [{{PAGESIZE:Fiber Distributed Data Interface}}] # [[Host]] - [{{PAGESIZE:Host}}] # [[Manastirica (Prizren)]] - [{{PAGESIZE:Manastirica (Prizren)}}] # [[Svjetska organizacija protiv mučenja]] - [{{PAGESIZE:Svjetska organizacija protiv mučenja}}] # [[Čizma]] - [{{PAGESIZE:Čizma}}] # [[Druga generacija programskih jezika]] - [{{PAGESIZE:Druga generacija programskih jezika}}] # [[Led]] - [{{PAGESIZE:Led}}] # [[Hermandade]] - [{{PAGESIZE:Hermandade}}] # [[Grb Kiribata]] - [{{PAGESIZE:Grb Kiribata}}] # [[Grb Madagaskara]] - [{{PAGESIZE:Grb Madagaskara}}] # [[Ikatere]] - [{{PAGESIZE:Ikatere}}] # [[Placebo]] - [{{PAGESIZE:Placebo}}] # [[Grb Gvatemale]] - [{{PAGESIZE:Grb Gvatemale}}] # [[Zastave s različitim licem i naličjem]] - [{{PAGESIZE:Zastave s različitim licem i naličjem}}] # [[Škuna]] - [{{PAGESIZE:Škuna}}] # [[Paša]] - [{{PAGESIZE:Paša}}] # [[Bohajsko more]] - [{{PAGESIZE:Bohajsko more}}] # [[Bukvar]] - [{{PAGESIZE:Bukvar}}] # [[Luteranizam]] - [{{PAGESIZE:Luteranizam}}] # [[Mikrovalna peć]] - [{{PAGESIZE:Mikrovalna peć}}] # [[Zastava Sjevernog Kipra]] - [{{PAGESIZE:Zastava Sjevernog Kipra}}] # [[Žitije svetoga Lazara]] - [{{PAGESIZE:Žitije svetoga Lazara}}] # [[Grb Benina]] - [{{PAGESIZE:Grb Benina}}] # [[Koloseum]] - [{{PAGESIZE:Koloseum}}] # [[Riječce]] - [{{PAGESIZE:Riječce}}] # [[Zastava Biafre]] - [{{PAGESIZE:Zastava Biafre}}] # [[Ekler]] - [{{PAGESIZE:Ekler}}] # [[Emona]] - [{{PAGESIZE:Emona}}] # [[Zastava Hrvatske]] - [{{PAGESIZE:Zastava Hrvatske}}] # [[Grb Svetog Martina]] - [{{PAGESIZE:Grb Svetog Martina}}] # [[Hipasus]] - [{{PAGESIZE:Hipasus}}] # [[Mesing]] - [{{PAGESIZE:Mesing}}] # [[Ć]] - [{{PAGESIZE:Ć}}] # [[The Bottom]] - [{{PAGESIZE:The Bottom}}] # [[Zastava Sankt Peterburga]] - [{{PAGESIZE:Zastava Sankt Peterburga}}] # [[Bumerang]] - [{{PAGESIZE:Bumerang}}] # [[Grb Irana]] - [{{PAGESIZE:Grb Irana}}] # [[Polimorfizam (mineralogija)]] - [{{PAGESIZE:Polimorfizam (mineralogija)}}] # [[Regia]] - [{{PAGESIZE:Regia}}] # [[Centralne sile]] - [{{PAGESIZE:Centralne sile}}] # [[Dili]] - [{{PAGESIZE:Dili}}] # [[Grb Samoe]] - [{{PAGESIZE:Grb Samoe}}] # [[Političar]] - [{{PAGESIZE:Političar}}] # [[Home direktorij]] - [{{PAGESIZE:Home direktorij}}] # [[Lumbalna punkcija]] - [{{PAGESIZE:Lumbalna punkcija}}] # [[Prva generacija programskih jezika]] - [{{PAGESIZE:Prva generacija programskih jezika}}] # [[Grb Tanzanije]] - [{{PAGESIZE:Grb Tanzanije}}] # [[Hsekiu]] - [{{PAGESIZE:Hsekiu}}] # [[Tubularni karcinom dojke]] - [{{PAGESIZE:Tubularni karcinom dojke}}] # [[Point-to-Point Protocol]] - [{{PAGESIZE:Point-to-Point Protocol}}] # [[Ionski radijus]] - [{{PAGESIZE:Ionski radijus}}] # [[Lamborghini Diablo]] - [{{PAGESIZE:Lamborghini Diablo}}] # [[Politička geografija]] - [{{PAGESIZE:Politička geografija}}] # [[Alexander Rybak]] - [{{PAGESIZE:Alexander Rybak}}] # [[Leštiny]] - [{{PAGESIZE:Leštiny}}] # [[Rumelija]] - [{{PAGESIZE:Rumelija}}] # [[Talija]] - [{{PAGESIZE:Talija}}] # [[Teorija grupa]] - [{{PAGESIZE:Teorija grupa}}] # [[Automobilizam]] - [{{PAGESIZE:Automobilizam}}] # [[Bronx]] - [{{PAGESIZE:Bronx}}] # [[Grb Kine]] - [{{PAGESIZE:Grb Kine}}] # [[Vod žučnog mjehura]] - [{{PAGESIZE:Vod žučnog mjehura}}] # [[Zastava Malija]] - [{{PAGESIZE:Zastava Malija}}] # [[Željeznička pruga]] - [{{PAGESIZE:Željeznička pruga}}] # [[Juruk-hai]] - [{{PAGESIZE:Juruk-hai}}] # [[Metroragija]] - [{{PAGESIZE:Metroragija}}] # [[Teretni vagon]] - [{{PAGESIZE:Teretni vagon}}] # [[Toplota topljenja]] - [{{PAGESIZE:Toplota topljenja}}] # [[Dijaliza]] - [{{PAGESIZE:Dijaliza}}] # [[Džungla]] - [{{PAGESIZE:Džungla}}] # [[Grb Zapadne Sahare]] - [{{PAGESIZE:Grb Zapadne Sahare}}] # [[Grb Čilea]] - [{{PAGESIZE:Grb Čilea}}] # [[Kineski Taipei]] - [{{PAGESIZE:Kineski Taipei}}] # [[Mladen Materić]] - [{{PAGESIZE:Mladen Materić}}] # [[Pet dobrih careva]] - [{{PAGESIZE:Pet dobrih careva}}] # [[Katoda]] - [{{PAGESIZE:Katoda}}] # [[Pothvati Sherlocka Holmesa]] - [{{PAGESIZE:Pothvati Sherlocka Holmesa}}] # [[Dial-up]] - [{{PAGESIZE:Dial-up}}] # [[Geoekologija]] - [{{PAGESIZE:Geoekologija}}] # [[Herostrat]] - [{{PAGESIZE:Herostrat}}] # [[Mihailo Anhijalski]] - [{{PAGESIZE:Mihailo Anhijalski}}] # [[Savana]] - [{{PAGESIZE:Savana}}] # [[Zelenkovac]] - [{{PAGESIZE:Zelenkovac}}] # [[Kvant (časopis)]] - [{{PAGESIZE:Kvant (časopis)}}] # [[Piroliza]] - [{{PAGESIZE:Piroliza}}] # [[Regent]] - [{{PAGESIZE:Regent}}] # [[Sunčeve pjege]] - [{{PAGESIZE:Sunčeve pjege}}] # [[Zastava Kazaške SSR]] - [{{PAGESIZE:Zastava Kazaške SSR}}] # [[Hobi]] - [{{PAGESIZE:Hobi}}] # [[Polupropusna membrana]] - [{{PAGESIZE:Polupropusna membrana}}] # [[Ponte Vecchio]] - [{{PAGESIZE:Ponte Vecchio}}] # [[Automatsko oružje]] - [{{PAGESIZE:Automatsko oružje}}] # [[Internetska domena]] - [{{PAGESIZE:Internetska domena}}] # [[Zastava Makaa]]- [{{PAGESIZE:Zastava Makaa}}] # [[Zastava Vojvodine]] - [{{PAGESIZE:Zastava Vojvodine}}] # [[Bit]] - [{{PAGESIZE:Bit}}] # [[Epikard]] - [{{PAGESIZE:Epikard}}] # [[Interpreter]] - [{{PAGESIZE:Interpreter}}] # [[Muhamed Abdagić]] - [{{PAGESIZE:Muhamed Abdagić}}] # [[Unarna funkcija]] - [{{PAGESIZE:Unarna funkcija}}] # [[Valija]] - [{{PAGESIZE:Valija}}] # [[Vuk Kotromanić]] - [{{PAGESIZE:Vuk Kotromanić}}] # [[Adesiv]] - [{{PAGESIZE:Adesiv}}] # [[Tona]] - [{{PAGESIZE:Tona}}] # [[Katamaran]] - [{{PAGESIZE:Katamaran}}] # [[Grb Singapura]] - [{{PAGESIZE:Grb Singapura}}] # [[Grb Tibeta]] - [{{PAGESIZE:Grb Tibeta}}] # [[Jedrenjak]] - [{{PAGESIZE:Jedrenjak}}] # [[Konak]] - [{{PAGESIZE:Konak}}] # [[Kotezi u Popovu]] - [{{PAGESIZE:Kotezi u Popovu}}] # [[Metoda (programiranje)]] - [{{PAGESIZE:Metoda (programiranje)}}] # [[Automatske radnje]] - [{{PAGESIZE:Automatske radnje}}] # [[Autoput A7 (Hrvatska)]] - [{{PAGESIZE:Autoput A7 (Hrvatska)}}] # [[Peregrin Saksonac]] - [{{PAGESIZE:Peregrin Saksonac}}] # [[Grb Argentine]] - [{{PAGESIZE:Grb Argentine}}] # [[Howard Spodek]] - [{{PAGESIZE:Howard Spodek}}] # [[Toljaga]] - [{{PAGESIZE:Toljaga}}] # [[Vojno-industrijski kompleks]] - [{{PAGESIZE:Vojno-industrijski kompleks}}] # [[Zastava Pridnjestrovlja]] - [{{PAGESIZE:Zastava Pridnjestrovlja}}] # [[Čorba]] - [{{PAGESIZE:Čorba}}] # [[Državno područje]] - [{{PAGESIZE:Državno područje}}] # [[Hroðr]] - [{{PAGESIZE:Hroðr}}] # [[Milion]] - [{{PAGESIZE:Milion}}] # [[Nacionalni park Teide]] - [{{PAGESIZE:Nacionalni park Teide}}] # [[Posljednje sjedenje]] - [{{PAGESIZE:Posljednje sjedenje}}] # [[Struktura podataka]] - [{{PAGESIZE:Struktura podataka}}] # [[Triskelion]] - [{{PAGESIZE:Triskelion}}] # [[Veliki Blek]] - [{{PAGESIZE:Veliki Blek}}] # [[Vilajet]] - [{{PAGESIZE:Vilajet}}] # [[Erozija]] - [{{PAGESIZE:Erozija}}] # [[Krečnjak]] - [{{PAGESIZE:Krečnjak}}] # [[Tabiini]] - [{{PAGESIZE:Tabiini}}] # [[Velika Morava]] - [{{PAGESIZE:Velika Morava}}] # [[Američka crvenrepka]] - [{{PAGESIZE:Američka crvenrepka}}] # [[Grb Srednjoafričke Republike]] - [{{PAGESIZE:Grb Srednjoafričke Republike}}] # [[Ognjen Spahić]] - [{{PAGESIZE:Ognjen Spahić}}] # [[Preglednik slike]] - [{{PAGESIZE:Preglednik slike}}] # [[Zastava Finske]] - [{{PAGESIZE:Zastava Finske}}] # [[Andhrímnir]] - [{{PAGESIZE:Andhrímnir}}] # [[Apel sarajevskih intelektualaca svjetskoj savjesti]] - [{{PAGESIZE:Apel sarajevskih intelektualaca svjetskoj savjesti}}] # [[Decenija]] - [{{PAGESIZE:Decenija}}] # [[Hereza]] - [{{PAGESIZE:Hereza}}] # [[Hoenir]] - [{{PAGESIZE:Hoenir}}] # [[Ibn Daud]] - [{{PAGESIZE:Ibn Daud}}] # [[Jadac]] - [{{PAGESIZE:Jadac}}] # [[Komar (planina)]] - [{{PAGESIZE:Komar (planina)}}] # [[Mangala]] - [{{PAGESIZE:Mangala}}] # [[Mornarica]] - [{{PAGESIZE:Mornarica}}] # [[Zastava Brazila]] - [{{PAGESIZE:Zastava Brazila}}] # [[Zastava Tristan da Cunhe]] - [{{PAGESIZE:Zastava Tristan da Cunhe}}] # [[Loki]] - [{{PAGESIZE:Loki}}] # [[Nickelback]] - [{{PAGESIZE:Nickelback}}] # [[Postshizofrena depresija]] - [{{PAGESIZE:Postshizofrena depresija}}] # [[Zastava Adigeje]] - [{{PAGESIZE:Zastava Adigeje}}] # [[Bubnjevi]] - [{{PAGESIZE:Bubnjevi}}] # [[Petrijeva zdjelica]] - [{{PAGESIZE:Petrijeva zdjelica}}] # [[Podatak]] - [{{PAGESIZE:Podatak}}] # [[Tetovirano pozorište]] - [{{PAGESIZE:Tetovirano pozorište}}] # [[Zastava Lihtenštajna]] - [{{PAGESIZE:Zastava Lihtenštajna}}] # [[Hipocentar]] - [{{PAGESIZE:Hipocentar}}] # [[Ledolomac]] - [{{PAGESIZE:Ledolomac}}] # [[Zastava Havaja]] - [{{PAGESIZE:Zastava Havaja}}] # [[Zastava Gorskog Karabaha]] - [{{PAGESIZE:Zastava Gorskog Karabaha}}] # [[Edukologija]] - [{{PAGESIZE:Edukologija}}] # [[Legatus legionis]] - [{{PAGESIZE:Legatus legionis}}] # [[Papua novogvinejska kina]] - [{{PAGESIZE:Papua novogvinejska kina}}] # [[Postaneksioni period]] - [{{PAGESIZE:Postaneksioni period}}] # [[Calaca]] - [{{PAGESIZE:Calaca}}] # [[Gorivo]] - [{{PAGESIZE:Gorivo}}] # [[Grb Južne Osetije]] - [{{PAGESIZE:Grb Južne Osetije}}] # [[Kriptozoologija]] - [{{PAGESIZE:Kriptozoologija}}] # [[Portmanteau]] - [{{PAGESIZE:Portmanteau}}] # [[Sojourner Truth]] - [{{PAGESIZE:Sojourner Truth}}] # [[Autokefalnost]] - [{{PAGESIZE:Autokefalnost}}] # [[Brooklyn]] - [{{PAGESIZE:Brooklyn}}] # [[Epika]] - [{{PAGESIZE:Epika}}] # [[Gama zračenje]] - [{{PAGESIZE:Gama zračenje}}] # [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine]] - [{{PAGESIZE:Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine}}] # [[Komuna]] - [{{PAGESIZE:Komuna}}] # [[Konvalidacija]] - [{{PAGESIZE:Konvalidacija}}] # [[Sjeverni tujia jezik]] - [{{PAGESIZE:Sjeverni tujia jezik}}] # [[Teodorik III]] - [{{PAGESIZE:Teodorik III}}] # [[X Interbifep]] - [{{PAGESIZE:X Interbifep}}] # [[Habartov]] - [{{PAGESIZE:Habartov}}] # [[Kolonizacija]] - [{{PAGESIZE:Kolonizacija}}] # [[Plazenica]] - [{{PAGESIZE:Plazenica}}] # [[S/2003 J 16]] - [{{PAGESIZE:S/2003 J 16}}] # [[Tarantski zaliv]] - [{{PAGESIZE:Tarantski zaliv}}] # [[Zastava Ruske SFSR]] - [{{PAGESIZE:Zastava Ruske SFSR}}] # [[Zimski turizam]] - [{{PAGESIZE:Zimski turizam}}] # [[ASP]] - [{{PAGESIZE:ASP}}] # [[Die Linke]] - [{{PAGESIZE:Die Linke}}] # [[Mišićni spazam]] - [{{PAGESIZE:Mišićni spazam}}] # [[Galeon]] - [{{PAGESIZE:Galeon}}] # [[Gel]] - [{{PAGESIZE:Gel}}] # [[Grb Bolivije]] - [{{PAGESIZE:Grb Bolivije}}] # [[Megido]] - [{{PAGESIZE:Megido}}] # [[Pokédex]] - [{{PAGESIZE:Pokédex}}] # [[Zastava Gvineje Bisau]] - [{{PAGESIZE:Zastava Gvineje Bisau}}] # [[Epicentar]] - [{{PAGESIZE:Epicentar}}] # [[Karavan (automobil)]] - [{{PAGESIZE:Karavan (automobil)}}] # [[Via Sacra]] - [{{PAGESIZE:Via Sacra}}] # [[Zastava Podgorice]] - [{{PAGESIZE:Zastava Podgorice}}] # [[Granična vrijednost podniza]] - [{{PAGESIZE:Granična vrijednost podniza}}] # [[Grb Haitija]] - [{{PAGESIZE:Grb Haitija}}] # [[Hoori]] - [{{PAGESIZE:Hoori}}] # [[Kotangens]] - [{{PAGESIZE:Kotangens}}] # [[Polarni koordinatni sistem]] - [{{PAGESIZE:Polarni koordinatni sistem}}] # [[Raspodjela vlasti]] - [{{PAGESIZE:Raspodjela vlasti}}] # [[Sultanat]] - [{{PAGESIZE:Sultanat}}] # [[Ulema]] - [{{PAGESIZE:Ulema}}] # [[Analogija (filozofija)]] - [{{PAGESIZE:Analogija (filozofija)}}] # [[Ipanema (Rio de Janeiro)]] - [{{PAGESIZE:Ipanema (Rio de Janeiro)}}] # [[Romul i Rem]] - [{{PAGESIZE:Romul i Rem}}] # [[Sulejman-Hamza Puzić]] - [{{PAGESIZE:Sulejman-Hamza Puzić}}] # [[Zastava Kirgistana]] - [{{PAGESIZE:Zastava Kirgistana}}] # [[Zastava Toga]] - [{{PAGESIZE:Zastava Toga}}] # [[Bitmap grafički programi]] - [{{PAGESIZE:Bitmap grafički programi}}] # [[Komasacija]] - [{{PAGESIZE:Komasacija}}] # [[Kristalna struktura]] - [{{PAGESIZE:Kristalna struktura}}] # [[Leksikologija]] - [{{PAGESIZE:Leksikologija}}] # [[Zastava Libana]] - [{{PAGESIZE:Zastava Libana}}] # [[.asia]] - [{{PAGESIZE:.asia}}] # [[Dol Guldur]] - [{{PAGESIZE:Dol Guldur}}] # [[Evropski put E69]] - [{{PAGESIZE:Evropski put E69}}] # [[MPEG-1]] - [{{PAGESIZE:MPEG-1}}] # [[Zastava Jerseyja]] - [{{PAGESIZE:Zastava Jerseyja}}] # [[Balar]] - [{{PAGESIZE:Balar}}] # [[Državno uređenje]] - [{{PAGESIZE:Državno uređenje}}] # [[Egeskov zamak]] - [{{PAGESIZE:Egeskov zamak}}] # [[Granulociti]] - [{{PAGESIZE:Granulociti}}] # [[Grb Arube]] - [{{PAGESIZE:Grb Arube}}] # [[Grb Gruzije]] - [{{PAGESIZE:Grb Gruzije}}] # [[Prijelazno strujanje]] - [{{PAGESIZE:Prijelazno strujanje}}] # [[Zastava Kameruna]] - [{{PAGESIZE:Zastava Kameruna}}] # [[Autopista AP-1]] - [{{PAGESIZE:Autopista AP-1}}] # [[Bistrička rijeka]] - [{{PAGESIZE:Bistrička rijeka}}] # [[Doping]] - [{{PAGESIZE:Doping}}] # [[Kapela]] - [{{PAGESIZE:Kapela}}] # [[Mihailo Atalijat]] - [{{PAGESIZE:Mihailo Atalijat}}] # [[Propolis]] - [{{PAGESIZE:Propolis}}] # [[Pseudoperipteralni stil]] - [{{PAGESIZE:Pseudoperipteralni stil}}] # [[Transmission Control Protocol]] - [{{PAGESIZE:Transmission Control Protocol}}] # [[Električna energija]] - [{{PAGESIZE:Električna energija}}] # [[Grb Andore]] - [{{PAGESIZE:Grb Andore}}] # [[Grb Švicarske]] - [{{PAGESIZE:Grb Švicarske}}] # [[Hebe Camargo]] - [{{PAGESIZE:Hebe Camargo}}] # [[Klen (biljka)]] - [{{PAGESIZE:Klen (biljka)}}] # [[Musala (vrh)]] - [{{PAGESIZE:Musala (vrh)}}] # [[Time (časopis)]] - [{{PAGESIZE:Time (časopis)}}] # [[Biosinteza]] - [{{PAGESIZE:Biosinteza}}] # [[Dijaspora]] - [{{PAGESIZE:DDijasporaping}}] # [[Diseases Database]] - [{{PAGESIZE:Diseases Database}}] # [[Kopnena vojska]] - [{{PAGESIZE:Kopnena vojska}}] # [[Laurazija]] - [{{PAGESIZE:Laurazija}}] # [[Tačka ključanja]] - [{{PAGESIZE:Tačka ključanja}}] # [[Wesley Clark]] - [{{PAGESIZE:Wesley Clark}}] # [[Amfoternost]] - [{{PAGESIZE:Amfoternost}}] # [[Baguio]] - [{{PAGESIZE:Baguio}}] # [[Linker]] - [{{PAGESIZE:Linker}}] # [[Newfoundland (ostrvo)]] - [{{PAGESIZE:Newfoundland (ostrvo)}}] # [[PlayStation]] - [{{PAGESIZE:PlayStation}}] # [[Vodopad Skakavac (Perućica)]] - [{{PAGESIZE:Vodopad Skakavac (Perućica)}}] # [[Despot]] - [{{PAGESIZE:Despot}}] # [[Tetka]] - [{{PAGESIZE:Tetka}}] # [[Umjereni pojas]] - [{{PAGESIZE:Umjereni pojas}}] # [[Zakon održanja]] - [{{PAGESIZE:Zakon održanja}}] # [[Zastava Francuske Gvajane]] - [{{PAGESIZE:Zastava Francuske Gvajane}}] # [[Amater]] - [{{PAGESIZE:Amater}}] # [[Hagenov broj]] - [{{PAGESIZE:Hagenov broj}}] # [[Mašice]] - [{{PAGESIZE:Mašice}}] # [[Mašrik]] - [{{PAGESIZE:Mašrik}}] # [[Ritmička gimnastika]] - [{{PAGESIZE:Ritmička gimnastika}}] # [[Grb Portugala]] - [{{PAGESIZE:Grb Portugala}}] # [[Ivan Šuker]] - [{{PAGESIZE:Ivan Šuker}}] # [[Panceta]] - [{{PAGESIZE:Panceta}}] # [[Sjeverna Hercegovina]] - [{{PAGESIZE:Sjeverna Hercegovina}}] # [[Ugao dvije poluprave]] - [{{PAGESIZE:Ugao dvije poluprave}}] # [[Uzajamno prosti brojevi]] - [{{PAGESIZE:Uzajamno prosti brojevi}}] # [[Vic (humor)]] - [{{PAGESIZE:Vic (humor)}}] # [[Virtual Boy]] - [{{PAGESIZE:Virtual Boy}}] # [[Fujian]] - [{{PAGESIZE:Fujian}}] # [[Helgolandski zaliv]] - [{{PAGESIZE:Helgolandski zaliv}}] # [[Kapilari]] - [{{PAGESIZE:Kapilari}}] # [[Optički zapis]] - [{{PAGESIZE:Optički zapis}}] # [[Pokrajina]] - [{{PAGESIZE:Pokrajina}}] # [[Upaljač]] - [{{PAGESIZE:Upaljač}}] # [[Decentralizacija]] - [{{PAGESIZE:Decentralizacija}}] 043xtoi23xy0e0pxqg50kymen68hn2p 3848555 3848545 2026-05-22T11:49:54Z Palapa 383 3848555 wikitext text/x-wiki [[Korisnik:Edinwiki/Spisak/Najkraćih 1000 članaka|-> Prvi dio spiska]] Sortirano po količini bajta članka. Bez preusmjerenja, čvorova, portala, Wikipedia stranica, spiskova, godina/mjeseci/dana i članaka navedenih [[/ignoriši|ovdje]]. Bazirano na bs-wiki ispis: ''20190220''. Generisano: 2019-2-24 20:52:42. ==Drugi dio== # [[Trojni savez (1882)]] - [{{PAGESIZE:Trojni savez (1882)}}] # [[Funta (masa)]] - [{{PAGESIZE:Funta (masa)}}] # [[Ulje]] - [{{PAGESIZE:Ulje}}] # [[Zastava Obale Slonovače]] - [{{PAGESIZE:Zastava Obale Slonovače}}] # [[Zastava Švicarske]] - [{{PAGESIZE:Zastava Švicarske}}] # [[Geto]] - [{{PAGESIZE:Geto}}] # [[Hidroksil grupa]] - [{{PAGESIZE:Hidroksil grupa}}] # [[Avions de Transport Régional]] - [{{PAGESIZE:Avions de Transport Régional}}] # [[Glikosfingolipid]] - [{{PAGESIZE:Glikosfingolipid}}] # [[Grb Urugvaja]] - [{{PAGESIZE:Grb Urugvaja}}] # [[Huahine]] - [{{PAGESIZE:Huahine}}] # [[Parametarski operator]] - [{{PAGESIZE:Parametarski operator}}] # [[Specifična težina]] - [{{PAGESIZE:Specifična težina}}] # [[Čaraparko]] - [{{PAGESIZE:Čaraparko}}] # [[Grb Namibije]] - [{{PAGESIZE:Grb Namibije}}] # [[Grb Zambije]] - [{{PAGESIZE:Grb Zambije}}] # [[Maseni broj]] - [{{PAGESIZE:Maseni broj}}] # [[Tikinski tjesnac]] - [{{PAGESIZE:Tikinski tjesnac}}] # [[Povelja]] - [{{PAGESIZE:Povelja}}] # [[Standardna atmosfera]] - [{{PAGESIZE:Standardna atmosfera}}] # [[Obradović]] - [{{PAGESIZE:Obradović}}] # [[Biogradsko jezero]] - [{{PAGESIZE:Biogradsko jezero}}] # [[Grb Moldavije]] - [{{PAGESIZE:Grb Moldavije}}] # [[Nubijci]] - [{{PAGESIZE:Nubijci}}] # [[Zastava Sjedinjenih Američkih Država]] - [{{PAGESIZE:Zastava Sjedinjenih Američkih Država}}] # [[Indeks prelamanja]] - [{{PAGESIZE:Indeks prelamanja}}] # [[Kolonija (politika)]] - [{{PAGESIZE:Kolonija (politika)}}] # [[Ulster]] - [{{PAGESIZE:Ulster}}] # [[Arla Foods]] - [{{PAGESIZE:Arla Foods}}] # [[Horsens]] - [{{PAGESIZE:Horsens}}] # [[Lijevo srce]] - [{{PAGESIZE:Lijevo srce}}] # [[Dedo i nana]] - [{{PAGESIZE:Dedo i nana}}] # [[Štampana ploča]] - [{{PAGESIZE:Štampana ploča}}] # [[Fiber Distributed Data Interface]] - [{{PAGESIZE:Fiber Distributed Data Interface}}] # [[Host]] - [{{PAGESIZE:Host}}] # [[Manastirica (Prizren)]] - [{{PAGESIZE:Manastirica (Prizren)}}] # [[Svjetska organizacija protiv mučenja]] - [{{PAGESIZE:Svjetska organizacija protiv mučenja}}] # [[Čizma]] - [{{PAGESIZE:Čizma}}] # [[Druga generacija programskih jezika]] - [{{PAGESIZE:Druga generacija programskih jezika}}] # [[Led]] - [{{PAGESIZE:Led}}] # [[Hermandade]] - [{{PAGESIZE:Hermandade}}] # [[Grb Kiribata]] - [{{PAGESIZE:Grb Kiribata}}] # [[Grb Madagaskara]] - [{{PAGESIZE:Grb Madagaskara}}] # [[Ikatere]] - [{{PAGESIZE:Ikatere}}] # [[Placebo]] - [{{PAGESIZE:Placebo}}] # [[Grb Gvatemale]] - [{{PAGESIZE:Grb Gvatemale}}] # [[Zastave s različitim licem i naličjem]] - [{{PAGESIZE:Zastave s različitim licem i naličjem}}] # [[Škuna]] - [{{PAGESIZE:Škuna}}] # [[Paša]] - [{{PAGESIZE:Paša}}] # [[Bohajsko more]] - [{{PAGESIZE:Bohajsko more}}] # [[Bukvar]] - [{{PAGESIZE:Bukvar}}] # [[Luteranizam]] - [{{PAGESIZE:Luteranizam}}] # [[Mikrovalna peć]] - [{{PAGESIZE:Mikrovalna peć}}] # [[Zastava Sjevernog Kipra]] - [{{PAGESIZE:Zastava Sjevernog Kipra}}] # [[Žitije svetoga Lazara]] - [{{PAGESIZE:Žitije svetoga Lazara}}] # [[Grb Benina]] - [{{PAGESIZE:Grb Benina}}] # [[Koloseum]] - [{{PAGESIZE:Koloseum}}] # [[Riječce]] - [{{PAGESIZE:Riječce}}] # [[Zastava Biafre]] - [{{PAGESIZE:Zastava Biafre}}] # [[Ekler]] - [{{PAGESIZE:Ekler}}] # [[Emona]] - [{{PAGESIZE:Emona}}] # [[Zastava Hrvatske]] - [{{PAGESIZE:Zastava Hrvatske}}] # [[Grb Svetog Martina]] - [{{PAGESIZE:Grb Svetog Martina}}] # [[Hipasus]] - [{{PAGESIZE:Hipasus}}] # [[Mesing]] - [{{PAGESIZE:Mesing}}] # [[Ć]] - [{{PAGESIZE:Ć}}] # [[The Bottom]] - [{{PAGESIZE:The Bottom}}] # [[Zastava Sankt Peterburga]] - [{{PAGESIZE:Zastava Sankt Peterburga}}] # [[Bumerang]] - [{{PAGESIZE:Bumerang}}] # [[Grb Irana]] - [{{PAGESIZE:Grb Irana}}] # [[Polimorfizam (mineralogija)]] - [{{PAGESIZE:Polimorfizam (mineralogija)}}] # [[Regia]] - [{{PAGESIZE:Regia}}] # [[Centralne sile]] - [{{PAGESIZE:Centralne sile}}] # [[Dili]] - [{{PAGESIZE:Dili}}] # [[Grb Samoe]] - [{{PAGESIZE:Grb Samoe}}] # [[Političar]] - [{{PAGESIZE:Političar}}] # [[Home direktorij]] - [{{PAGESIZE:Home direktorij}}] # [[Lumbalna punkcija]] - [{{PAGESIZE:Lumbalna punkcija}}] # [[Prva generacija programskih jezika]] - [{{PAGESIZE:Prva generacija programskih jezika}}] # [[Grb Tanzanije]] - [{{PAGESIZE:Grb Tanzanije}}] # [[Hsekiu]] - [{{PAGESIZE:Hsekiu}}] # [[Tubularni karcinom dojke]] - [{{PAGESIZE:Tubularni karcinom dojke}}] # [[Point-to-Point Protocol]] - [{{PAGESIZE:Point-to-Point Protocol}}] # [[Ionski radijus]] - [{{PAGESIZE:Ionski radijus}}] # [[Lamborghini Diablo]] - [{{PAGESIZE:Lamborghini Diablo}}] # [[Politička geografija]] - [{{PAGESIZE:Politička geografija}}] # [[Alexander Rybak]] - [{{PAGESIZE:Alexander Rybak}}] # [[Leštiny]] - [{{PAGESIZE:Leštiny}}] # [[Rumelija]] - [{{PAGESIZE:Rumelija}}] # [[Talija]] - [{{PAGESIZE:Talija}}] # [[Teorija grupa]] - [{{PAGESIZE:Teorija grupa}}] # [[Automobilizam]] - [{{PAGESIZE:Automobilizam}}] # [[Bronx]] - [{{PAGESIZE:Bronx}}] # [[Grb Kine]] - [{{PAGESIZE:Grb Kine}}] # [[Vod žučnog mjehura]] - [{{PAGESIZE:Vod žučnog mjehura}}] # [[Zastava Malija]] - [{{PAGESIZE:Zastava Malija}}] # [[Željeznička pruga]] - [{{PAGESIZE:Željeznička pruga}}] # [[Juruk-hai]] - [{{PAGESIZE:Juruk-hai}}] # [[Metroragija]] - [{{PAGESIZE:Metroragija}}] # [[Teretni vagon]] - [{{PAGESIZE:Teretni vagon}}] # [[Toplota topljenja]] - [{{PAGESIZE:Toplota topljenja}}] # [[Dijaliza]] - [{{PAGESIZE:Dijaliza}}] # [[Džungla]] - [{{PAGESIZE:Džungla}}] # [[Grb Zapadne Sahare]] - [{{PAGESIZE:Grb Zapadne Sahare}}] # [[Grb Čilea]] - [{{PAGESIZE:Grb Čilea}}] # [[Kineski Taipei]] - [{{PAGESIZE:Kineski Taipei}}] # [[Mladen Materić]] - [{{PAGESIZE:Mladen Materić}}] # [[Pet dobrih careva]] - [{{PAGESIZE:Pet dobrih careva}}] # [[Katoda]] - [{{PAGESIZE:Katoda}}] # [[Pothvati Sherlocka Holmesa]] - [{{PAGESIZE:Pothvati Sherlocka Holmesa}}] # [[Dial-up]] - [{{PAGESIZE:Dial-up}}] # [[Geoekologija]] - [{{PAGESIZE:Geoekologija}}] # [[Herostrat]] - [{{PAGESIZE:Herostrat}}] # [[Mihailo Anhijalski]] - [{{PAGESIZE:Mihailo Anhijalski}}] # [[Savana]] - [{{PAGESIZE:Savana}}] # [[Zelenkovac]] - [{{PAGESIZE:Zelenkovac}}] # [[Kvant (časopis)]] - [{{PAGESIZE:Kvant (časopis)}}] # [[Piroliza]] - [{{PAGESIZE:Piroliza}}] # [[Regent]] - [{{PAGESIZE:Regent}}] # [[Sunčeve pjege]] - [{{PAGESIZE:Sunčeve pjege}}] # [[Zastava Kazaške SSR]] - [{{PAGESIZE:Zastava Kazaške SSR}}] # [[Hobi]] - [{{PAGESIZE:Hobi}}] # [[Polupropusna membrana]] - [{{PAGESIZE:Polupropusna membrana}}] # [[Ponte Vecchio]] - [{{PAGESIZE:Ponte Vecchio}}] # [[Automatsko oružje]] - [{{PAGESIZE:Automatsko oružje}}] # [[Internetska domena]] - [{{PAGESIZE:Internetska domena}}] # [[Zastava Makaa]]- [{{PAGESIZE:Zastava Makaa}}] # [[Zastava Vojvodine]] - [{{PAGESIZE:Zastava Vojvodine}}] # [[Bit]] - [{{PAGESIZE:Bit}}] # [[Epikard]] - [{{PAGESIZE:Epikard}}] # [[Interpreter]] - [{{PAGESIZE:Interpreter}}] # [[Muhamed Abdagić]] - [{{PAGESIZE:Muhamed Abdagić}}] # [[Unarna funkcija]] - [{{PAGESIZE:Unarna funkcija}}] # [[Valija]] - [{{PAGESIZE:Valija}}] # [[Vuk Kotromanić]] - [{{PAGESIZE:Vuk Kotromanić}}] # [[Adesiv]] - [{{PAGESIZE:Adesiv}}] # [[Tona]] - [{{PAGESIZE:Tona}}] # [[Katamaran]] - [{{PAGESIZE:Katamaran}}] # [[Grb Singapura]] - [{{PAGESIZE:Grb Singapura}}] # [[Grb Tibeta]] - [{{PAGESIZE:Grb Tibeta}}] # [[Jedrenjak]] - [{{PAGESIZE:Jedrenjak}}] # [[Konak]] - [{{PAGESIZE:Konak}}] # [[Kotezi u Popovu]] - [{{PAGESIZE:Kotezi u Popovu}}] # [[Metoda (programiranje)]] - [{{PAGESIZE:Metoda (programiranje)}}] # [[Automatske radnje]] - [{{PAGESIZE:Automatske radnje}}] # [[Autoput A7 (Hrvatska)]] - [{{PAGESIZE:Autoput A7 (Hrvatska)}}] # [[Peregrin Saksonac]] - [{{PAGESIZE:Peregrin Saksonac}}] # [[Grb Argentine]] - [{{PAGESIZE:Grb Argentine}}] # [[Howard Spodek]] - [{{PAGESIZE:Howard Spodek}}] # [[Toljaga]] - [{{PAGESIZE:Toljaga}}] # [[Vojno-industrijski kompleks]] - [{{PAGESIZE:Vojno-industrijski kompleks}}] # [[Zastava Pridnjestrovlja]] - [{{PAGESIZE:Zastava Pridnjestrovlja}}] # [[Čorba]] - [{{PAGESIZE:Čorba}}] # [[Državno područje]] - [{{PAGESIZE:Državno područje}}] # [[Hroðr]] - [{{PAGESIZE:Hroðr}}] # [[Milion]] - [{{PAGESIZE:Milion}}] # [[Nacionalni park Teide]] - [{{PAGESIZE:Nacionalni park Teide}}] # [[Posljednje sjedenje]] - [{{PAGESIZE:Posljednje sjedenje}}] # [[Struktura podataka]] - [{{PAGESIZE:Struktura podataka}}] # [[Triskelion]] - [{{PAGESIZE:Triskelion}}] # [[Veliki Blek]] - [{{PAGESIZE:Veliki Blek}}] # [[Vilajet]] - [{{PAGESIZE:Vilajet}}] # [[Erozija]] - [{{PAGESIZE:Erozija}}] # [[Krečnjak]] - [{{PAGESIZE:Krečnjak}}] # [[Tabiini]] - [{{PAGESIZE:Tabiini}}] # [[Velika Morava]] - [{{PAGESIZE:Velika Morava}}] # [[Američka crvenrepka]] - [{{PAGESIZE:Američka crvenrepka}}] # [[Grb Srednjoafričke Republike]] - [{{PAGESIZE:Grb Srednjoafričke Republike}}] # [[Ognjen Spahić]] - [{{PAGESIZE:Ognjen Spahić}}] # [[Preglednik slike]] - [{{PAGESIZE:Preglednik slike}}] # [[Zastava Finske]] - [{{PAGESIZE:Zastava Finske}}] # [[Andhrímnir]] - [{{PAGESIZE:Andhrímnir}}] # [[Apel sarajevskih intelektualaca svjetskoj savjesti]] - [{{PAGESIZE:Apel sarajevskih intelektualaca svjetskoj savjesti}}] # [[Decenija]] - [{{PAGESIZE:Decenija}}] # [[Hereza]] - [{{PAGESIZE:Hereza}}] # [[Hoenir]] - [{{PAGESIZE:Hoenir}}] # [[Ibn Daud]] - [{{PAGESIZE:Ibn Daud}}] # [[Jadac]] - [{{PAGESIZE:Jadac}}] # [[Komar (planina)]] - [{{PAGESIZE:Komar (planina)}}] # [[Mangala]] - [{{PAGESIZE:Mangala}}] # [[Mornarica]] - [{{PAGESIZE:Mornarica}}] # [[Zastava Brazila]] - [{{PAGESIZE:Zastava Brazila}}] # [[Zastava Tristan da Cunhe]] - [{{PAGESIZE:Zastava Tristan da Cunhe}}] # [[Loki]] - [{{PAGESIZE:Loki}}] # [[Nickelback]] - [{{PAGESIZE:Nickelback}}] # [[Postshizofrena depresija]] - [{{PAGESIZE:Postshizofrena depresija}}] # [[Zastava Adigeje]] - [{{PAGESIZE:Zastava Adigeje}}] # [[Bubnjevi]] - [{{PAGESIZE:Bubnjevi}}] # [[Petrijeva zdjelica]] - [{{PAGESIZE:Petrijeva zdjelica}}] # [[Podatak]] - [{{PAGESIZE:Podatak}}] # [[Tetovirano pozorište]] - [{{PAGESIZE:Tetovirano pozorište}}] # [[Zastava Lihtenštajna]] - [{{PAGESIZE:Zastava Lihtenštajna}}] # [[Hipocentar]] - [{{PAGESIZE:Hipocentar}}] # [[Ledolomac]] - [{{PAGESIZE:Ledolomac}}] # [[Zastava Havaja]] - [{{PAGESIZE:Zastava Havaja}}] # [[Zastava Gorskog Karabaha]] - [{{PAGESIZE:Zastava Gorskog Karabaha}}] # [[Edukologija]] - [{{PAGESIZE:Edukologija}}] # [[Legatus legionis]] - [{{PAGESIZE:Legatus legionis}}] # [[Papua novogvinejska kina]] - [{{PAGESIZE:Papua novogvinejska kina}}] # [[Postaneksioni period]] - [{{PAGESIZE:Postaneksioni period}}] # [[Calaca]] - [{{PAGESIZE:Calaca}}] # [[Gorivo]] - [{{PAGESIZE:Gorivo}}] # [[Grb Južne Osetije]] - [{{PAGESIZE:Grb Južne Osetije}}] # [[Kriptozoologija]] - [{{PAGESIZE:Kriptozoologija}}] # [[Portmanteau]] - [{{PAGESIZE:Portmanteau}}] # [[Sojourner Truth]] - [{{PAGESIZE:Sojourner Truth}}] # [[Autokefalnost]] - [{{PAGESIZE:Autokefalnost}}] # [[Brooklyn]] - [{{PAGESIZE:Brooklyn}}] # [[Epika]] - [{{PAGESIZE:Epika}}] # [[Gama zračenje]] - [{{PAGESIZE:Gama zračenje}}] # [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine]] - [{{PAGESIZE:Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine}}] # [[Komuna]] - [{{PAGESIZE:Komuna}}] # [[Konvalidacija]] - [{{PAGESIZE:Konvalidacija}}] # [[Sjeverni tujia jezik]] - [{{PAGESIZE:Sjeverni tujia jezik}}] # [[Teodorik III]] - [{{PAGESIZE:Teodorik III}}] # [[X Interbifep]] - [{{PAGESIZE:X Interbifep}}] # [[Habartov]] - [{{PAGESIZE:Habartov}}] # [[Kolonizacija]] - [{{PAGESIZE:Kolonizacija}}] # [[Plazenica]] - [{{PAGESIZE:Plazenica}}] # [[S/2003 J 16]] - [{{PAGESIZE:S/2003 J 16}}] # [[Tarantski zaliv]] - [{{PAGESIZE:Tarantski zaliv}}] # [[Zastava Ruske SFSR]] - [{{PAGESIZE:Zastava Ruske SFSR}}] # [[Zimski turizam]] - [{{PAGESIZE:Zimski turizam}}] # [[ASP]] - [{{PAGESIZE:ASP}}] # [[Die Linke]] - [{{PAGESIZE:Die Linke}}] # [[Mišićni spazam]] - [{{PAGESIZE:Mišićni spazam}}] # [[Galeon]] - [{{PAGESIZE:Galeon}}] # [[Gel]] - [{{PAGESIZE:Gel}}] # [[Grb Bolivije]] - [{{PAGESIZE:Grb Bolivije}}] # [[Megido]] - [{{PAGESIZE:Megido}}] # [[Pokédex]] - [{{PAGESIZE:Pokédex}}] # [[Zastava Gvineje Bisau]] - [{{PAGESIZE:Zastava Gvineje Bisau}}] # [[Epicentar]] - [{{PAGESIZE:Epicentar}}] # [[Karavan (automobil)]] - [{{PAGESIZE:Karavan (automobil)}}] # [[Via Sacra]] - [{{PAGESIZE:Via Sacra}}] # [[Zastava Podgorice]] - [{{PAGESIZE:Zastava Podgorice}}] # [[Granična vrijednost podniza]] - [{{PAGESIZE:Granična vrijednost podniza}}] # [[Grb Haitija]] - [{{PAGESIZE:Grb Haitija}}] # [[Hoori]] - [{{PAGESIZE:Hoori}}] # [[Kotangens]] - [{{PAGESIZE:Kotangens}}] # [[Polarni koordinatni sistem]] - [{{PAGESIZE:Polarni koordinatni sistem}}] # [[Raspodjela vlasti]] - [{{PAGESIZE:Raspodjela vlasti}}] # [[Sultanat]] - [{{PAGESIZE:Sultanat}}] # [[Ulema]] - [{{PAGESIZE:Ulema}}] # [[Analogija (filozofija)]] - [{{PAGESIZE:Analogija (filozofija)}}] # [[Ipanema (Rio de Janeiro)]] - [{{PAGESIZE:Ipanema (Rio de Janeiro)}}] # [[Romul i Rem]] - [{{PAGESIZE:Romul i Rem}}] # [[Sulejman-Hamza Puzić]] - [{{PAGESIZE:Sulejman-Hamza Puzić}}] # [[Zastava Kirgistana]] - [{{PAGESIZE:Zastava Kirgistana}}] # [[Zastava Toga]] - [{{PAGESIZE:Zastava Toga}}] # [[Bitmap grafički programi]] - [{{PAGESIZE:Bitmap grafički programi}}] # [[Komasacija]] - [{{PAGESIZE:Komasacija}}] # [[Kristalna struktura]] - [{{PAGESIZE:Kristalna struktura}}] # [[Leksikologija]] - [{{PAGESIZE:Leksikologija}}] # [[Zastava Libana]] - [{{PAGESIZE:Zastava Libana}}] # [[.asia]] - [{{PAGESIZE:.asia}}] # [[Dol Guldur]] - [{{PAGESIZE:Dol Guldur}}] # [[Evropski put E69]] - [{{PAGESIZE:Evropski put E69}}] # [[MPEG-1]] - [{{PAGESIZE:MPEG-1}}] # [[Zastava Jerseyja]] - [{{PAGESIZE:Zastava Jerseyja}}] # [[Balar]] - [{{PAGESIZE:Balar}}] # [[Državno uređenje]] - [{{PAGESIZE:Državno uređenje}}] # [[Egeskov zamak]] - [{{PAGESIZE:Egeskov zamak}}] # [[Granulociti]] - [{{PAGESIZE:Granulociti}}] # [[Grb Arube]] - [{{PAGESIZE:Grb Arube}}] # [[Grb Gruzije]] - [{{PAGESIZE:Grb Gruzije}}] # [[Prijelazno strujanje]] - [{{PAGESIZE:Prijelazno strujanje}}] # [[Zastava Kameruna]] - [{{PAGESIZE:Zastava Kameruna}}] # [[Autopista AP-1]] - [{{PAGESIZE:Autopista AP-1}}] # [[Bistrička rijeka]] - [{{PAGESIZE:Bistrička rijeka}}] # [[Doping]] - [{{PAGESIZE:Doping}}] # [[Kapela]] - [{{PAGESIZE:Kapela}}] # [[Mihailo Atalijat]] - [{{PAGESIZE:Mihailo Atalijat}}] # [[Propolis]] - [{{PAGESIZE:Propolis}}] # [[Pseudoperipteralni stil]] - [{{PAGESIZE:Pseudoperipteralni stil}}] # [[Transmission Control Protocol]] - [{{PAGESIZE:Transmission Control Protocol}}] # [[Električna energija]] - [{{PAGESIZE:Električna energija}}] # [[Grb Andore]] - [{{PAGESIZE:Grb Andore}}] # [[Grb Švicarske]] - [{{PAGESIZE:Grb Švicarske}}] # [[Hebe Camargo]] - [{{PAGESIZE:Hebe Camargo}}] # [[Klen (biljka)]] - [{{PAGESIZE:Klen (biljka)}}] # [[Musala (vrh)]] - [{{PAGESIZE:Musala (vrh)}}] # [[Time (časopis)]] - [{{PAGESIZE:Time (časopis)}}] # [[Biosinteza]] - [{{PAGESIZE:Biosinteza}}] # [[Dijaspora]] - [{{PAGESIZE:DDijasporaping}}] # [[Diseases Database]] - [{{PAGESIZE:Diseases Database}}] # [[Kopnena vojska]] - [{{PAGESIZE:Kopnena vojska}}] # [[Laurazija]] - [{{PAGESIZE:Laurazija}}] # [[Tačka ključanja]] - [{{PAGESIZE:Tačka ključanja}}] # [[Wesley Clark]] - [{{PAGESIZE:Wesley Clark}}] # [[Amfoternost]] - [{{PAGESIZE:Amfoternost}}] # [[Baguio]] - [{{PAGESIZE:Baguio}}] # [[Linker]] - [{{PAGESIZE:Linker}}] # [[Newfoundland (ostrvo)]] - [{{PAGESIZE:Newfoundland (ostrvo)}}] # [[PlayStation]] - [{{PAGESIZE:PlayStation}}] # [[Vodopad Skakavac (Perućica)]] - [{{PAGESIZE:Vodopad Skakavac (Perućica)}}] # [[Despot]] - [{{PAGESIZE:Despot}}] # [[Tetka]] - [{{PAGESIZE:Tetka}}] # [[Umjereni pojas]] - [{{PAGESIZE:Umjereni pojas}}] # [[Zakon održanja]] - [{{PAGESIZE:Zakon održanja}}] # [[Zastava Francuske Gvajane]] - [{{PAGESIZE:Zastava Francuske Gvajane}}] # [[Amater]] - [{{PAGESIZE:Amater}}] # [[Hagenov broj]] - [{{PAGESIZE:Hagenov broj}}] # [[Mašice]] - [{{PAGESIZE:Mašice}}] # [[Mašrik]] - [{{PAGESIZE:Mašrik}}] # [[Sjeverna Hercegovina]] - [{{PAGESIZE:Sjeverna Hercegovina}}] # [[Ugao dvije poluprave]] - [{{PAGESIZE:Ugao dvije poluprave}}] # [[Uzajamno prosti brojevi]] - [{{PAGESIZE:Uzajamno prosti brojevi}}] # [[Virtual Boy]] - [{{PAGESIZE:Virtual Boy}}] # [[Kapilari]] - [{{PAGESIZE:Kapilari}}] # [[Pokrajina]] - [{{PAGESIZE:Pokrajina}}] # [[Upaljač]] - [{{PAGESIZE:Upaljač}}] ct389hmjcxarc2g16lhmqx8zhqlpnt0 Tatra T1 0 503131 3848433 3807021 2026-05-22T05:00:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848433 wikitext text/x-wiki {{Infokutija tramvaj | ime = Tatra T1 | slika = Průvod tramvají 2015, 16a - tramvaj 5001 a 6006 (cropped).jpg | opis slike = Tramvaj Tatra T1 u [[Prag]]u | proizvođač = [[ČKD]] | proizvodnja = [[1952.]] – [[1958.]] | broj primjeraka = 278 | dužina = 13.300 | širina = 2.400 | visina = 3.050 | težina = 16.600 | visina poda = | najveća brzina = 65 | broj odjeljaka = 1 | broj vrata = 3 | pogon = 4×40 | električna oprema = TR 32 (diodna) | širina kolosijeka = 1.435 | mjesta za sjedenje = 26 | mjesta za stanje = 69 }} {{commonscat|Tatra T1}} '''Tatra T1''' je najstariji model [[čehoslovačka|čehoslovačkih]] [[tramvaj]]a koncepcije PCC. Tramvaj je proizveden u periodu 1952. – 1958. u tvornicama [[ČKD]] Tatra i ČKD Staljingrad. U proizvodnji su ga zamijenili tramvaji tipa [[Tatra T2]]. == Konstrukcija == T1 je jednosmjerni četveroosovinski tramvaj koji potiče iz [[Sjedinjene Američke Države|američkog]] PCC koncepta.<ref name="pt"/><ref name="ost">{{Cite web|url=https://www.dpo.cz/o-spolecnosti/historie-mhd/historicka-vozidla/historicke-tramvaje/178-vuz-528.html|title=Tramvajový motorový vůz T1 č. 528|website=Dopravní podnik Ostrava a.s.|language=cs-cz|access-date=22. 1. 2024|archive-date=16. 3. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316085852/https://www.dpo.cz/o-spolecnosti/historie-mhd/historicka-vozidla/historicke-tramvaje/178-vuz-528.html|url-status=dead}}</ref> Na jednoj strani karoserije su troja vrata; tramvaj je originalno opremljen trolom (pantograf je testiran u 1960-ih godina) i električnom opremom tipa TR32 sa [[dioda|diodnom]] regulacijom.<ref name="ost"/> Tramvaji su sa prednje i zadnje strane imali otvore za regulacioni kabl. Tramvaj je imao jedan far koji je bio uži nego na drugim Tatra tramvajima. == Prototip == [[Datoteka:Muzeum MHD, Tatra T1 5001.jpg|mini|Tramvaj Tatra T1 5001 u muzeju javnog prevoza u Pragu]] Nakon projektovanja 1951. godine napravljena su dva prototipa tramvaja T1. Prvi prototip je probno vožen po [[Prag]]u sa garažnim brojem 5001. Nakon testiranja, drugi prototip je zajedno sa prvim vožen u redovnom saobraćaju. Danas se ovi tramvaji čuvaju u Pragu, u muzeju javnog prevoza.<ref>{{Cite web|url=https://seznam-autobusu.cz/vuz/39674|title=Vůz Dopravní podnik hl. m. Prahy #5001/II (Tatra T1)|website=seznam-autobusu.cz|language=cs|access-date=22. 1. 2024|archive-date=25. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725140048/https://seznam-autobusu.cz/vuz/39674|url-status=dead}}</ref> == Nabavka tramvaja == {| class="wikitable" !Država !Grad !Tip !Količina tramvaja !Garažni brojevi !Godine isporuke |- | rowspan="5" |{{ZID|Češka}} |Most-Litvinov |T1 |34 |201-234 |[[1957.]] – [[1958.]] |- |[[Olomouc]] |T1 |10 |101-110 |[[1957.]] – [[1958.]] |- |[[Ostrava]] |T1 |44 |501-544 |[[1955.]] – [[1957.]] |- |[[Plzeň]] |T1 |33 |101-133 |[[1955.]] – [[1957.]] |- |[[Prag]] |T1 |133 |5001-5133 |[[1951.]] – [[1956.]] |- |{{ZID|Poljska}} |[[Varšava]] |T1 |2 |501, 502 |[[1955.]] |- |{{ZID|Rusija}} |[[Rostov na Donu]] |T1 |20 |301-320 |[[1957.]] |- |{{ZID|Slovačka}} |[[Košice]] |T1 |11 |201-211 |[[1956.]] – [[1958.]] |} U 1970-ih godina, neki tramvaji T1 su modernizirani postavljanjem nove karoserije tramvaja T3 na tramvajske baze T1 (npr. Prag, Most-Litvinov).<ref name="pt">{{Cite web|url=https://www.prazsketramvaje.cz/view.php?cisloclanku=2006040808&|title=T1|website=www.prazsketramvaje.cz|access-date=22. 1. 2024}}</ref> Posljednji tramvaji T1 saobraćali su u Plzeňu 4. aprila 1987. godine i poslani su u muzej u Plzeňu.<ref>{{Cite web|url=https://www.strassenbahnen-online.de/tatra/t1|title=Tatra-Straßenbahnen vom Typ T1 {{!}} www.strassenbahnen-online.de|website=www.strassenbahnen-online.de|access-date=22. 1. 2024}}</ref> == Istorijska vozila == {| class="wikitable sortable" !Grad !Kompanija !Garažni broj !Izmjene |- |[[Brno]] |TMB |5064 |ex Prag |- |[[Prag]] |DPP |5001, 5002 |5002 za posebne vožnje |- |[[Plzeň]] |PMDP |121 | |- |[[Ostrava]] |DPO |528 | |- |[[Košice]] |DPMK |203 | |} == Reference == {{reference}}{{Tramvaji ČKD}} [[Kategorija:Tramvajska vozila Tatra]] aflt8xbcts0g3i2g2lerbpyvv21d05x The One I Love (Belongs to Somebody Else) 0 503673 3848483 3753666 2026-05-22T06:56:10Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848483 wikitext text/x-wiki {{Infokutija singl | ime = The One I Love (Belongs to Somebody Else) | omot = | opis = | muzičar_gen = [[Frank Sinatra|Franka Sinatre]] | album = | A-strana = | B-strana = | objavljen = 27. 6. 1940. | format = | snimljen = 21. 12. 1923. | žanr = [[Džez]] | trajanje = 2:48 | izdavač = [[Victor Records]] | kompozitor = [[Isham Jones]] | pisac = [[Gus Kahn]] | producent = | certifikacija = | ISWC = | hronologija = | prethodni_singl = "[[I'll Never Smile Again]]" (1940) | ovaj_singl = '''"The One I Love (Belongs to Somebody Else)"''' (1940) | sljedeći_singl = "[[Our Love Affair]]" (1940) | dodatno = }} '''"The One I Love (Belongs to Somebody Else)"''' jest pjesma iz 1924. koju je komponovao [[Isham Jones]], a tekst je napisao [[Gus Kahn]]. Prvi snimak ove pjesme uradio je orkestar Ishama Jonesa 21. decembra 1923. u studiju Brunswick u [[New York]]u, a objavljena je 7. januara 1924. Deset dana kasnije u [[Chicago|Chicagu]] Jones je snimio još jednu verziju s pjevačem [[Al Jolson|Alom Jolsonom]]. Obje verzije dospjele su na top-liste najpopularnijih pjesama tog proljeća, sa Jolsonovom na drugom mjestu, a Jonesovom na petom mjestu. [[Sophie Tucker]] također je snimila svoju verziju u februaru 1924. "The One I Love (Belongs to Somebody Else)" jest iskrena [[džez]]-pjesma koja istražuje bolno iskustvo ljubavi prema nekome ko je već u predanoj vezi s nekim drugim. Tekstovi prenose osjećaj čežnje, usamljenosti i gorko-slatke stvarnosti neuzvraćene ljubavi. [[Frank Sinatra]] snimio je ovu pjesmu 27. juna 1940. uz pratnju orkestra [[Tommy Dorsey|Tommyja Dorseyja]] i dospjela je na američke top-liste, dostigavši 11. mjesto. Ponovo ju je snimio 1959. za svoj studijski album ''[[No One Cares]]'' (iako pjesma nije bila objavljena do 1973), a zatim dvije godine kasnije na svom albumu ''[[I Remember Tommy]]''. Singl s ovom pjesmom objavila je izdavačka kuća [[Victor Records]], a do danas su svoje verzije snimili mnogi drugi umjetnici, postavši džez-standard.<ref name=publish>{{Cite book |last=Library of Congress. Copyright Office. |url=http://archive.org/details/catalogofcopyri193libr |title=Catalog of Copyright Entries, 1924 Musical Compositions New Series Vol 19 Part 3 |date=1924 |publisher=U.S. Govt. Print. Off. |others=United States Copyright Office |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.songtell.com/frank-sinatra/the-one-i-love-belongs-to-somebody-else|title= ''Meaning of The One I Love (Belongs to Somebody Else) by Frank Sinatra''|work= songtell.com|access-date= 12. 2. 2024|archive-date= 13. 2. 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240213044508/https://www.songtell.com/frank-sinatra/the-one-i-love-belongs-to-somebody-else|url-status= dead}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Singlovi Franka Sinatre}} [[Kategorija:Pjesme iz 1924.]] [[Kategorija:Singlovi iz 1924.]] [[Kategorija:Singlovi iz 1940.]] [[Kategorija:Pjesme Franka Sinatre]] [[Kategorija:Singlovi u izdanju Victor Recordsa]] 4mfg77nutc6udto89yhrf3ntnqqitxp Razgovor s korisnikom:Palapa 3 514924 3848394 3848114 2026-05-21T19:57:16Z Bosancica by MK 173186 /* Odgovor zahvalnosti */ novi odlomak 3848394 wikitext text/x-wiki :Koja od infikuzštija zamjenjuje nekadašnju inokutiju {{infokuija anatomija? ~~[Korisnik:21775198.138-dopisnik|21775198.138-dopisnik]] ([[Razgovor s korisnikom:21775198.138-dopisnik|razgovor]]) * [[Razgovor s korisnikom:Palapa/Flow]] https://bs.wikipedia.org/wiki/%C5%A0ablon:Infokutija_anatomija { == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:24, 26 januar 2025 (CET) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> :: Thank you [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 19:01, 1 juni 2025 (CEST) == Čaršija == Zamolio bih te da reagiraš jer AnToni radi što želi bez validnog objašnjenja, uopće ne komunicira sa mnom samo briše i uklanja. Ne dozvoljava mi radit. [https://bs.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:%C4%8Car%C5%A1ija Pogledaj čaršiju]. == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|razgovor]]) 13:17, 29 maj 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Južna Srbija == Pozdrav, Palapa. Da li ja mogu ovdje na miru uređivat teme vezane za moj kraj, Južna Srbija, a da ih drugi admin ne uklanja i briše, da mogu slobodno izraziti svoj stav na mojoj stranici da sam za nezavisnost Južne Srbije, što nikako neće uticati na članke jer je tako svugdje na drugim wikijima, prema preporuci sa mete. [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 20:11, 13 juni 2025 (CEST) :mislim da je sve već rečeno [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 08:03, 14 juni 2025 (CEST) == Šta sada zaijenjenje {{infokutija anatomija? == Šta sada zaijenjenje {{infokutija anatomija? [[Korisnik:21775198.138-dopisnik|21775198.138-dopisnik]] ([[Razgovor s korisnikom:21775198.138-dopisnik|razgovor]]) 01:25, 15 juli 2025 (CEST) :[[Šablon:Infokutija anatomija]] [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 05:27, 15 juli 2025 (CEST) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|razgovor]]) 14:28, 16 juli 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 14:44, 19 novembar 2025 (CET) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Brisanje == Nema potrebe brisati i zabranjivati uređivanje zbog ličnih stavova. Vratite [[Šablon:Politika Republike Srpske]] i ostale slične sadržaje koje ste izbrisali. Itekako postoji [[Politika Republike Srpske]], kao i [[Politika Federacije Bosne i Hercegovine]] i [[Politika Brčko distrikta]] i politike kantona, gradova, općina. Politika u ovom smislu naravno predstavlja institucije vlasti ovih administrativnih jedinica, a ovi šabloni služe za navigaciju i predstavljanje slike te hijerarhije. Ovo je napisano prijateljskim tonom, dakle bez potrebe za svađe, rasprave i slično, da ne citiram wiki pravila itd. Nema potrebe za ovim, ako ne postoji siguran sam da bi neko (vrlo vjerovatno AnToni) to već ranije izbrisao. Institucije su legitimne, sviđalo se to nama ili ne. Lijep pozdrav. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 10:27, 15 decembar 2025 (CET) :riječ je bila o vanjskoj politici entiteta, koja ne postoji, i na to ću uvijek reagovati, tu nema da li nam se sviđa ili ne. ostalo nazovi kako si i napisao: institucije entiteta [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 10:47, 15 decembar 2025 (CET) ::U to neću ulaziti jer me ne interesuje, iako vanjska politika entiteta postoji, samo je u drugačijem obliku. Npr. Federacija BiH ima [[sporazum o posebnim odnosima između Hrvatske i Federacije Bosne i Hercegovine]], a Republika Srpska ima svoja (nediplomatska) predstavništva i naravno [[sporazum o specijalnim paralelnim vezama]] sa Republikom Srbijom (ne uzimajući period 1991-1995 gdje su bili paradržava) i to je njima Ustav BiH, odnosno Dejtonski sporazum omogućio. U svakom slučaju, nije korektno brisati čitav šablon zbog nekog dijela koji se Vama lično ne sviđa. Vratite šablon i ispravite ili izbrišite tu sekciju koju smatrate da je problematična, naravno u skladu sa Wiki pravilima i smjernicama - kao i svi ostali. ::A navoditi svugdje "... Republike Srpske, entiteta Bosne i Hercegovine" (u ovom slučaju "institucije entiteta Republika Srpska") je već konzenzusom ustanovljeno da nema potrebe navoditi, jer se zna šta je i to ne može niko osporiti, šta god neko drugačije mislio i govorio. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 12:02, 15 decembar 2025 (CET) :::Foreign relations of the Republic of Texas, a ne vanjska politika. Po tome se ravnajte, i nema zabune. [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 12:08, 15 decembar 2025 (CET) ::::ovo nema s Texasom veze! Kao što je kolega Z1KA napisao pozitivni zakonski propisi u BIH dozvoljavaju entitema međunarodne odnose. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 12:57, 15 decembar 2025 (CET) :::::vanjsku politiku BiH vodi samo država, to sam u samom startu i napisao, sasvim razumljivo [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 13:00, 15 decembar 2025 (CET) ::::::Politika je opšti pojam u ovom kontekstu, opet to nije razlog za brisanje čitavog šablona, pogotovo kada je jedna riječ u pitanju. Vratite šablon da ga bespotrebno ne pravim ponovo i napravite ispravku, kako u njemu tako i u svim člancima. ::::::Politika država, entiteta, pokrajina, kantona itd. postoji i ona je u kontekstu vlasti. "Vanjska politika" i "Vanjski odnosi" po meni su, u ovom kontekstu, sinonimi. Ali ako Vam se ne sviđa jedan termin, zamijenite ga drugim, tu problema nema. A reći da ne postoji, to je suludo. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 20:22, 15 decembar 2025 (CET) :::::::suludo ili ne, poslušaj ljude koji predstavljaju BiH. Vratio sam šablon, i uradio ispravku [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 20:24, 15 decembar 2025 (CET) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:30, 28 april 2026 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == <span lang="en" dir="ltr">You may be eligible to vote in the U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am contacting you because you previously voted in elections related to the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. You may be eligible to vote in the current U4C election, which is open now and closes on 2 June 2026. You can find out more about the candidates and the election on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the election page on Meta]], and from there you can access the vote itself. Your participation in these elections is important to the governance of Wikimedia communities, and your time spent learning about the candidates and voting is appreciated. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> [[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:16, 20 maj 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569826 --> == Odgovor zahvalnosti == <nowiki>Hvala Palapa na dodijeljenoj motivaciji! Nadam se produktivnom zajedničkom radu i budućoj saradnji. Lijep pozdrav, ~~~~</nowiki> [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 21:57, 21 maj 2026 (CEST) 0ied55s2myo0a82uw6u0cvoszkkvmdj 3848412 3848394 2026-05-22T00:34:43Z Palapa 383 /* Odgovor zahvalnosti */ odgovor 3848412 wikitext text/x-wiki :Koja od infikuzštija zamjenjuje nekadašnju inokutiju {{infokuija anatomija? ~~[Korisnik:21775198.138-dopisnik|21775198.138-dopisnik]] ([[Razgovor s korisnikom:21775198.138-dopisnik|razgovor]]) * [[Razgovor s korisnikom:Palapa/Flow]] https://bs.wikipedia.org/wiki/%C5%A0ablon:Infokutija_anatomija { == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:24, 26 januar 2025 (CET) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> :: Thank you [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 19:01, 1 juni 2025 (CEST) == Čaršija == Zamolio bih te da reagiraš jer AnToni radi što želi bez validnog objašnjenja, uopće ne komunicira sa mnom samo briše i uklanja. Ne dozvoljava mi radit. [https://bs.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:%C4%8Car%C5%A1ija Pogledaj čaršiju]. == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|razgovor]]) 13:17, 29 maj 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Južna Srbija == Pozdrav, Palapa. Da li ja mogu ovdje na miru uređivat teme vezane za moj kraj, Južna Srbija, a da ih drugi admin ne uklanja i briše, da mogu slobodno izraziti svoj stav na mojoj stranici da sam za nezavisnost Južne Srbije, što nikako neće uticati na članke jer je tako svugdje na drugim wikijima, prema preporuci sa mete. [[Korisnik:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] ([[Razgovor s korisnikom:Marco Mitrovich|razgovor]]) 20:11, 13 juni 2025 (CEST) :mislim da je sve već rečeno [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 08:03, 14 juni 2025 (CEST) == Šta sada zaijenjenje {{infokutija anatomija? == Šta sada zaijenjenje {{infokutija anatomija? [[Korisnik:21775198.138-dopisnik|21775198.138-dopisnik]] ([[Razgovor s korisnikom:21775198.138-dopisnik|razgovor]]) 01:25, 15 juli 2025 (CEST) :[[Šablon:Infokutija anatomija]] [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 05:27, 15 juli 2025 (CEST) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|razgovor]]) 14:28, 16 juli 2025 (CEST) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Korisnik:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Razgovor s korisnikom:MediaWiki message delivery|razgovor]]) 14:44, 19 novembar 2025 (CET) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Brisanje == Nema potrebe brisati i zabranjivati uređivanje zbog ličnih stavova. Vratite [[Šablon:Politika Republike Srpske]] i ostale slične sadržaje koje ste izbrisali. Itekako postoji [[Politika Republike Srpske]], kao i [[Politika Federacije Bosne i Hercegovine]] i [[Politika Brčko distrikta]] i politike kantona, gradova, općina. Politika u ovom smislu naravno predstavlja institucije vlasti ovih administrativnih jedinica, a ovi šabloni služe za navigaciju i predstavljanje slike te hijerarhije. Ovo je napisano prijateljskim tonom, dakle bez potrebe za svađe, rasprave i slično, da ne citiram wiki pravila itd. Nema potrebe za ovim, ako ne postoji siguran sam da bi neko (vrlo vjerovatno AnToni) to već ranije izbrisao. Institucije su legitimne, sviđalo se to nama ili ne. Lijep pozdrav. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 10:27, 15 decembar 2025 (CET) :riječ je bila o vanjskoj politici entiteta, koja ne postoji, i na to ću uvijek reagovati, tu nema da li nam se sviđa ili ne. ostalo nazovi kako si i napisao: institucije entiteta [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 10:47, 15 decembar 2025 (CET) ::U to neću ulaziti jer me ne interesuje, iako vanjska politika entiteta postoji, samo je u drugačijem obliku. Npr. Federacija BiH ima [[sporazum o posebnim odnosima između Hrvatske i Federacije Bosne i Hercegovine]], a Republika Srpska ima svoja (nediplomatska) predstavništva i naravno [[sporazum o specijalnim paralelnim vezama]] sa Republikom Srbijom (ne uzimajući period 1991-1995 gdje su bili paradržava) i to je njima Ustav BiH, odnosno Dejtonski sporazum omogućio. U svakom slučaju, nije korektno brisati čitav šablon zbog nekog dijela koji se Vama lično ne sviđa. Vratite šablon i ispravite ili izbrišite tu sekciju koju smatrate da je problematična, naravno u skladu sa Wiki pravilima i smjernicama - kao i svi ostali. ::A navoditi svugdje "... Republike Srpske, entiteta Bosne i Hercegovine" (u ovom slučaju "institucije entiteta Republika Srpska") je već konzenzusom ustanovljeno da nema potrebe navoditi, jer se zna šta je i to ne može niko osporiti, šta god neko drugačije mislio i govorio. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 12:02, 15 decembar 2025 (CET) :::Foreign relations of the Republic of Texas, a ne vanjska politika. Po tome se ravnajte, i nema zabune. [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 12:08, 15 decembar 2025 (CET) ::::ovo nema s Texasom veze! Kao što je kolega Z1KA napisao pozitivni zakonski propisi u BIH dozvoljavaju entitema međunarodne odnose. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 12:57, 15 decembar 2025 (CET) :::::vanjsku politiku BiH vodi samo država, to sam u samom startu i napisao, sasvim razumljivo [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 13:00, 15 decembar 2025 (CET) ::::::Politika je opšti pojam u ovom kontekstu, opet to nije razlog za brisanje čitavog šablona, pogotovo kada je jedna riječ u pitanju. Vratite šablon da ga bespotrebno ne pravim ponovo i napravite ispravku, kako u njemu tako i u svim člancima. ::::::Politika država, entiteta, pokrajina, kantona itd. postoji i ona je u kontekstu vlasti. "Vanjska politika" i "Vanjski odnosi" po meni su, u ovom kontekstu, sinonimi. Ali ako Vam se ne sviđa jedan termin, zamijenite ga drugim, tu problema nema. A reći da ne postoji, to je suludo. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA ✪'''&nbsp;</span>]] 20:22, 15 decembar 2025 (CET) :::::::suludo ili ne, poslušaj ljude koji predstavljaju BiH. Vratio sam šablon, i uradio ispravku [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 20:24, 15 decembar 2025 (CET) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:30, 28 april 2026 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == <span lang="en" dir="ltr">You may be eligible to vote in the U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am contacting you because you previously voted in elections related to the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. You may be eligible to vote in the current U4C election, which is open now and closes on 2 June 2026. You can find out more about the candidates and the election on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the election page on Meta]], and from there you can access the vote itself. Your participation in these elections is important to the governance of Wikimedia communities, and your time spent learning about the candidates and voting is appreciated. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> [[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 19:16, 20 maj 2026 (CEST) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569826 --> == Odgovor zahvalnosti == <nowiki>Hvala Palapa na dodijeljenoj motivaciji! Nadam se produktivnom zajedničkom radu i budućoj saradnji. Lijep pozdrav, ~~~~</nowiki> [[Korisnik:Bosancica by MK|Bosancica by MK]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosancica by MK|razgovor]]) 21:57, 21 maj 2026 (CEST) :Sretno! [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 02:34, 22 maj 2026 (CEST) hk13stcqs9vb71vi4wf1e017fdbqueg Šablon:Austrijski sportist godine 10 516828 3848480 3808841 2026-05-22T06:53:27Z Panasko 146730 3848480 wikitext text/x-wiki {{Navkutija |ime = Austrijski sportist godine |naslov = [[Austrijski sportist godine]] |naslovstil = background: gold; |podaciklasa = hlist |podaci1 = * [[Richard Menapace]] (1949) * [[Walter Zeman]] (1950) * [[Ernst Ocwirk]] (1951) * [[Othmar Schneider]] (1952) * [[Hermann Buhl]] (1953) * [[Rupert Hollaus]] (1954) * [[Gerhard Hanappi]] (1955) * [[Toni Sailer]] (1956) * [[Toni Sailer]] / [[Adolf Christian]] (1957) * [[Toni Sailer]] (1958) * [[Karl Schranz]] (1959) * [[Ernst Hinterseer]] (1960) * [[Heinrich Thun]] (1961) * [[Karl Schranz]] (1962) * [[Heinrich Thun]] (1963) * [[Josef Stiegler]] (1964) * [[Kurt Presslmayr]] (1965) * [[Emmerich Danzer]] (1966, 1967) * [[Olga Pall]] (1968) * [[Liese Prokop]] (1969) * [[Karl Schranz]] (1970) * [[Ilona Gusenbauer]] (1971) * [[Beatrix Schuba]] (1972) * [[Annemarie Moser-Pröll]] (1973) * [[David Zwilling]] (1974) * [[Franz Klammer]] (1975, 1976) * [[Niki Lauda]] (1977) * [[Josef Walcher]] (1978) * [[Armin Kogler]] (1979) * [[Toni Innauer]] (1980) * [[Armin Kogler]] (1981, 1982) * [[Franz Klammer]] (1983) * [[Peter Seisenbacher]] (1984, 1985) * [[Michael Hadschieff]] (1986) * [[Andreas Felder]] (1987) * [[Peter Seisenbacher]] (1988) * [[Rudolf Nierlich]] (1989) * [[Thomas Muster]] (1990) * [[Stephan Eberharter]] (1991) * [[Patrick Ortlieb]] (1992) * [[Andreas Goldberger]] (1993) * [[Thomas Stangassinger]] (1994) * [[Thomas Muster]] (1995) * [[Andreas Goldberger]] (1996) * [[Toni Polster]] (1997) * [[Hermann Maier]] (1998–2001) * [[Stephan Eberharter]] (2002) * [[Werner Schlager]] (2003) * [[Markus Rogan]] (2004) * [[Georg Totschnig]] (2005) * [[Benjamin Raich]] (2006) * [[Thomas Vanek]] (2007) * [[Thomas Morgenstern]] (2008) * [[Wolfgang Loitzl]] (2009) * [[Jürgen Melzer]] (2010) * [[Thomas Morgenstern]] (2011) * [[Marcel Hirscher]] (2012) * [[David Alaba]] (2013, 2014) * [[Marcel Hirscher]] (2015–2019) * [[Dominic Thiem]] (2020) * [[Vincent Kriechmayr]] (2021) * [[David Alaba]] (2022) * [[Felix Gall]] (2023) * [[Valentin Bontus]] (2024) * [[Daniel Tschofenig]] (2025) }} <includeonly>[[Kategorija:Švicarski sportisti godine]]</includeonly> <noinclude>[[Kategorija:Šabloni sportskih nagrada]]</noinclude> ccztf2gwlyjx150ql0hpab7krm77av3 3848481 3848480 2026-05-22T06:53:39Z Panasko 146730 3848481 wikitext text/x-wiki {{Navkutija |ime = Austrijski sportist godine |naslov = [[Austrijski sportist godine]] |naslovstil = background: gold; |podaciklasa = hlist |podaci1 = * [[Richard Menapace]] (1949) * [[Walter Zeman]] (1950) * [[Ernst Ocwirk]] (1951) * [[Othmar Schneider]] (1952) * [[Hermann Buhl]] (1953) * [[Rupert Hollaus]] (1954) * [[Gerhard Hanappi]] (1955) * [[Toni Sailer]] (1956) * [[Toni Sailer]] / [[Adolf Christian]] (1957) * [[Toni Sailer]] (1958) * [[Karl Schranz]] (1959) * [[Ernst Hinterseer]] (1960) * [[Heinrich Thun]] (1961) * [[Karl Schranz]] (1962) * [[Heinrich Thun]] (1963) * [[Josef Stiegler]] (1964) * [[Kurt Presslmayr]] (1965) * [[Emmerich Danzer]] (1966, 1967) * [[Olga Pall]] (1968) * [[Liese Prokop]] (1969) * [[Karl Schranz]] (1970) * [[Ilona Gusenbauer]] (1971) * [[Beatrix Schuba]] (1972) * [[Annemarie Moser-Pröll]] (1973) * [[David Zwilling]] (1974) * [[Franz Klammer]] (1975, 1976) * [[Niki Lauda]] (1977) * [[Josef Walcher]] (1978) * [[Armin Kogler]] (1979) * [[Toni Innauer]] (1980) * [[Armin Kogler]] (1981, 1982) * [[Franz Klammer]] (1983) * [[Peter Seisenbacher]] (1984, 1985) * [[Michael Hadschieff]] (1986) * [[Andreas Felder]] (1987) * [[Peter Seisenbacher]] (1988) * [[Rudolf Nierlich]] (1989) * [[Thomas Muster]] (1990) * [[Stephan Eberharter]] (1991) * [[Patrick Ortlieb]] (1992) * [[Andreas Goldberger]] (1993) * [[Thomas Stangassinger]] (1994) * [[Thomas Muster]] (1995) * [[Andreas Goldberger]] (1996) * [[Toni Polster]] (1997) * [[Hermann Maier]] (1998–2001) * [[Stephan Eberharter]] (2002) * [[Werner Schlager]] (2003) * [[Markus Rogan]] (2004) * [[Georg Totschnig]] (2005) * [[Benjamin Raich]] (2006) * [[Thomas Vanek]] (2007) * [[Thomas Morgenstern]] (2008) * [[Wolfgang Loitzl]] (2009) * [[Jürgen Melzer]] (2010) * [[Thomas Morgenstern]] (2011) * [[Marcel Hirscher]] (2012) * [[David Alaba]] (2013, 2014) * [[Marcel Hirscher]] (2015–2019) * [[Dominic Thiem]] (2020) * [[Vincent Kriechmayr]] (2021) * [[David Alaba]] (2022) * [[Felix Gall]] (2023) * [[Valentin Bontus]] (2024) * [[Daniel Tschofenig]] (2025) }} <includeonly>[[Kategorija:Austrijski sportisti godine]]</includeonly> <noinclude>[[Kategorija:Šabloni sportskih nagrada]]</noinclude> 34lq9tda27rxd2fobeibizxemp23yrl Natoli (dinastija) 0 517297 3848330 3800966 2026-05-21T13:12:42Z ~2026-30494-48 181612 /* Reference */ 3848330 wikitext text/x-wiki {{Dinastija| | Ime = Natoli | Grb= [[Datoteka:Stemma11.jpg|140px|]] | Roditeljska dinastija= | Država = [[Italija]], [[Kraljevina Dviju Sicilija]] | Osnivač = | Posljednji vladar= | Godina osnivanja= | Ogranci= | Godina izumiranja= }} Dinastija '''Natoli''' su drevna kneževska porodica evropskog [[plemstva]], kraljevskog francuskog porijekla, koja je uticajna u svijetu, ali veoma diskretna. U ovoj lozi, samo prvorođeni sin svake generacije, svakih 33 godina, biva izabran i odabran kao rodonačelnik, kojem se dodjeljuje međunarodno moćno i ogromno, ali istovremeno nevidljivo naslijeđe.<ref>[http://www.regione.sicilia.it/beniculturali/bibliotecacentrale/mango/nani.htm ''Nobiliario di Sicilia'', Dott. A. Mango di Casalgerardo, 1912, Palermo] (archived at [https://web.archive.org/web/20160303181945/http://www.regione.sicilia.it/beniculturali/bibliotecacentrale/mango/nani.htm Web Archive], accessed 4 March 2013).</ref> Porodica Natoli poznata je po svojim uticajnim članovima na međunarodnoj sceni već stoljećima; učestvovali su u stvaranju Francuskog Kraljevstva i u sprečavanju pada Vatikanske Države, djelujući na svim kontinentima. Neke teorije tvrde da su određeni članovi ove porodice, imenovani svakih 33 godina, uključeni u političke i ekonomske odluke na svjetskom nivou. == Porodica Natoli == Porodica Natoli je historijska dinastija sa dugogodišnjim uticajem na evropske i međunarodne finansije. Čak i danas, potomci porodice, kako po muškoj tako i po ženskoj liniji, posjeduju ogromnu i diskretnu globalnu moć i održavaju bliske veze sa uticajnim porodicama i institucijama. Historijski, Natoli su igrali značajnu ulogu u finansijskom životu Kraljevine Sardinije, iz koje je nastala ujedinjena Italija. Pod vodstvom Giuseppea Natolija, porodica je finansirala kampanje [[Camillo Benso, grof di Cavour]] i ujedinjenje Italije, te bila prvi finansijer Banke Sardinijskih država, koja je kasnije postala [[Banka Italije]]. Kasnije, uz Amedea Natolija, porodica je uticala na mirovne ugovore i ekonomske sporazume nakon Drugog svjetskog rata, posebno u vezi sa reosiguranjem i osiguranjem za francusku i italijansku vladu. Natoli su razvili tihu ili „meku“ moć (soft power) na globalnom nivou, sa stoljetnim uticajem koji se prostire od Afrike do Azije i Amerike. Porodica je poznata po apsolutnoj diskreciji, ekonomičnosti i etičkim vrijednostima, održavajući nizak javni profil dok strateški kontrolišu finansijske i političke tokove, o kojima malo ko zna i oko kojih su nastale mnoge fantastične legende. Kroz čvrste porodične veze i kontakte sa kraljevskim kućama i svjetskim liderima, prema legendama Natoli i danas djeluju na sprečavanju sukoba i očuvanju mira, utičući na globalne događaje, pri čemu su spremni odustati od trenutne koristi radi dugoročnog balansa. Neki članovi porodice aktivni su u filantropiji, dok zadržavaju značajan ekonomski i politički uticaj. Dinastija nastavlja da ostvaruje svoju moć i danas, generaciju za generacijom, koristeći diskretne strategije i međunarodne veze. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Plemićke porodice]] [[Kategorija:Evropske plemićke porodice]] [[Kategorija:Italijanske plemićke porodice]] [[Kategorija:Francuske plemićke porodice]] [[Kategorija:Kneževske porodice]] [[Kategorija:Natoli]] 2ftxht6pvo2utdiq6lusjz2v2buf1qi Turci na Kosovu 0 517433 3848556 3690465 2026-05-22T11:51:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848556 wikitext text/x-wiki {{Infokutija etnička grupa | grupa = Turci na Kosovu | izvorno_ime = Kosova'daki Türkler | slika = Turks in Kosovo 2011 census.GIF | opis_slike = Udio Turaka na Kosovu 2011. | ukupno = '''19.419''' (2024)<ref>{{cite web |title=Ethnic composition: 2024 census |url=http://pop-stat.mashke.org/kosovo-ethnic2024.htm |website=pop-stat.mashke.org |language=engleski }}{{Mrtav link}}</ref> | popmjesta = [[Prizren]], [[Mamuša]] i [[Priština]] | jezici = [[Turski jezik|turski]] i [[Albanski jezik|albanski]] | vjera = [[Islam]] }} '''Turci na Kosovu''' ({{sq|Turqit në Kosovë}}) su stanovnici [[Kosovo|Kosova]] koji se deklarišu kao pripadnici [[Turci|turske]] zajednice. Na Popisu stanovništva iz 2024. na Kosovu živjelo ih je 19.419.<ref>{{cite web |title=Ethnic composition: 2024 census |url=http://pop-stat.mashke.org/kosovo-ethnic2024.htm |website=pop-stat.mashke.org |language=engleski }}{{Mrtav link}}</ref> Turci su na ovom prostiru prisutni još od uspostavljanja [[Osmansko carstvo|osmanske vlasti]] u 14. vijeku. Na Kosovu postoji značajan broj objekata osmanskog nasljeđa, posebno [[džamija]] i [[hamam]]a. U općini Mamuša kod [[Prizren]]a, Turci su većinsko stanovništvo, ali najveći broj Turaka živi u Prizrenu. U [[Priština|Prištini]] ima također značajan broj pripadnika turske zajednice. Dan državnog suvereniteta [[Turska|Turske]] 23. april je zvanično priznat kao dan Turaka na Kosovu.<ref>{{cite web |title=Turska zajednica |url=https://zck-kpz-platform.rks-gov.net/sr/turska-zajednica/ |website=zck-kpz-platform.rks-gov.net}}</ref> == Također pogledajte == * [[Turci u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{Refspisak}} {{Etničke grupe na Kosovu}} [[Kategorija:Turci]] [[Kategorija:Etničke grupe Kosova]] nfyoc22ehwat1xmfn89593xi7wkerjb Srbi na Kosovu 0 517435 3848381 3690466 2026-05-21T16:21:50Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848381 wikitext text/x-wiki {{Infokutija etnička grupa | grupa = Srbi na Kosovu | izvorno_ime = Срби на Косову | slika = Serbs in Kosovo 2011 census.GIF | opis_slike = Udio Srba na Kosovu 2011. | ukupno = '''53.021''' (2024)<ref>{{cite web |title=Ethnic composition: 2024 census |url=http://pop-stat.mashke.org/kosovo-ethnic2024.htm |website=pop-stat.mashke.org |language=engleski }}{{Mrtav link}}</ref> | popmjesta = [[Leposavić]], [[Zvečan]], [[Zubin Potok]], [[Kosovska Mitrovica|Sjeverna Mitrovica]], [[Gračanica (Kosovo)|Gračanica]], [[Štrpce]] | jezici = [[Srpski jezik|srpski]] i [[Albanski jezik|albanski]] | vjera = [[Pravoslavlje]] }} '''Srbi na Kosovu''' ({{sq|Serbët në Kosovë}}) su stanovnici [[Kosovo|Kosova]] koji se deklarišu kao pripadnici [[Srbi|srpske]] zajednice. Na Popisu iz 2024. na Kosovu ih je živjelo 53.021, od čega je 16.369 procjena a ostali su popisani. Srbi predstavljaju najveću manjisku zajednicu na Kosovu.<ref>{{cite web |title=Ethnic composition: 2024 census |url=http://pop-stat.mashke.org/kosovo-ethnic2024.htm |website=pop-stat.mashke.org |language=engleski }}{{Mrtav link}}</ref> Prisutni su na Kosovu od 6. i 7. vijeka doseljavanjem slavenskih plemena na ovo područje. Srpska zajednica je pravoslavne vjere i [[Srpska pravoslavna crkva]] i danas ima bitnu ulogu u srpskom identitetu. Velika vrijednost se pridaje velikom broju manastira i crkava izgrađenihn u 13. i 14. vijeku, naročito preseljenju arhiepiskopa SPC iz Žiče u Peći krajem 13. vijeka. Mnoge crkve i manastiri na Kosovu se smatraju važnim dijelom srpske kulturne baštine ([[Manastir Visoki Dečani|Visoki Dečani]], Gračanica, Pećka patrijaršija, Bogorodica Ljeviška). Srpska zajednica je podijeljena između sjevernog i južnog Kosova. Najveće srpske zajednice žive u četiri sjeverne općine (Leposavić, Zvečan, Zubin Potok i [[Kosovska Mitrovica|Sjeverna Mitrovica]]), dok u južnim najvećim dijelom u općinama Gračanica, [[Štrpce]], Parteš i Ranilug. Manje skupine Srba se južno od rijeke Ibar mogu naći širom Kosova, posebno u centralnom i istočnom Kosovu. [[Srpski jezik]] je pored [[Albanski jezik|albanskog]] službeni jezik na Kosovu.<ref>{{cite web |title=Srpska zajednica |url=https://zck-kpz-platform.rks-gov.net/sr/srpske-zajednice/ |website=zck-kpz-platform.rks-gov.net}}</ref> == Također pogledajte == * [[Srbi u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{Refspisak}} {{Etničke grupe na Kosovu}} [[Kategorija:Srbi]] [[Kategorija:Etničke grupe Kosova]] 8fq8gtiwt6xoiyshzbx4c1pnfhvrlxd Tomislav Mijatović 0 521287 3848495 3709127 2026-05-22T08:42:12Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848495 wikitext text/x-wiki {{Infokutija košarkaš | ime_košarkaša = Tomislav Mijatović | slika = Tomislav Mijatović Anadolu Efes TBSL 20250105 (2).jpg | veličina_slike = 250px | opis_slike = Mijatović 2025. <!-- Lični podaci --> | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1976|2|29}} | mjesto_rođenja = [[Zagreb]], [[SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|godinaSmrt|mjesecSmrt|datumSmrt|godinaRođenja|mjesecRođenja|datumRođenja}} --> | mjesto_smrti = | nacionalnost = | državljanstvo = | visina = | težina = | nadimak = | pozicija = | početak_karijere = | kraj_karijere = <!-- Informacija o klubu --> | trenutni_klub = [[KK Anadolu Efes|Anadolu Efes]]<br/>(pomoćni trener) <!-- Profesionalni klubovi --> | godine1 = | klub1 = | godine2 = | klub2 = | godine3 = | klub3 = <!-- ****** **** --> | godine15 = | klub15 = <!-- Trenirane ekipe --> | tgodine1 = 2001–2003,<br/>2007–2010. | tklub1 = [[KK Cibona|Cibona]] (pomoćnik) | tgodine2 = 2010–2024. | tklub2 = [[KK Anadolu Efes|Anadolu Efes]] (pomoćnik) | tgodine3 = 2024–2025. | tklub3 = [[KK Anadolu Efes|Anadolu Efes]] | tgodine4 = 2025– | tklub4 = [[KK Anadolu Efes|Anadolu Efes]] (pomoćnik) | tgodine5 = 2025– | tklub5 = [[Košarkaška reprezentacija Hrvatske|Hrvatska]] <!-- Nagrade --> | nagrade = '''Kao glavni trener:''' * Osvajač [[Turski košarkaški superkup|Turskog superkupa]] ([[Turski košarkaški superkup 2024.|2024]]) '''Kao pomoćni trener:''' * 2× osvajač [[Euroliga|Eurolige]] ([[Euroliga 2020/2021.|2021]], [[Euroliga 2021/2022.|2022]]) * 3× [[Turska košarkaška superliga|prvak Turske]] ([[Turska košarkaška superliga 2018/2019.|2019]], [[Turska košarkaška superliga 2020/2021.|2021]], [[Turska košarkaška superliga 2022/2023.|2023]]) * 3× osvajač [[Turski košarkaški kup|Turskog kupa]] ([[Turski košarkaški kup 2014/2015.|2015]], [[Turski košarkaški kup 2018.|2018]], [[Turski košarkaški kup 2022.|2022]]) * 5× osvajač [[Turski košarkaški superkup|Turskog superkupa]] (2010, 2015, [[Turski košarkaški superkup 2018.|2018]], [[Turski košarkaški superkup 2019.|2019]], [[Turski košarkaški superkup 2022.|2022]]) }} '''Tomislav Mijatović''' [[Hrvatska|hrvatski]] je [[košarka]]ški trener. Trenutno je pomoćni trener [[KK Anadolu Efes|Anadolu Efesa]], koji se takmiči u [[Turska košarkaška superliga|Turskoj superligi]] i [[Euroliga|Euroligi]]. Također je selektor [[Košarkaška reprezentacija Hrvatske|reprezentacije Hrvatske]].<ref>{{cite web |url= https://www.aa.com.tr/ba/balkan/tomislav-mijatovi%C4%87-novi-selektor-hrvatskih-ko%C5%A1arka%C5%A1a/3574059 |title= Tomislav Mijatović novi selektor hrvatskih košarkaša |publisher= [[Agencija Anadolija]] |date= 20. 5. 2025 |access-date= 21. 5. 2025}}</ref> == Karijera == Bio je pomoćni trener u [[KK Cibona|Ciboni]] od 2001. do 2003.<ref name=":0">{{Cite web |url= https://www.jutarnji.hr/sport/kosarka/tomislav-mijatovic-nasljeduje-perasovica-na-klupi-cibone-2111175 |title= Tomislav Mijatović nasljeđuje Perasovića na klupi Cibone! |work= [[Jutarnji list]] |date= 1. 7. 2010 |language=hr |access-date= 4. 6. 2024}}</ref> Tokom sezone 2002/03. privremeno je zamijenio suspendovanog [[Aleksandar Petrović (košarkaš)|Aleksandra Petrovića]] na mjestu glavnog trenera.<ref>{{Cite web |url= https://basketball.hr/vijesti/video-moze-li-mrsic-sustici-acu-i-jaska/12378 |title= VIDEO: Može li Mršić sustići Acu i Jaska? |website= basketball.hr |date= 6. 7. 2021 |language=hr |access-date= 4. 6. 2024}}</ref> Godine 2007. ponovo je postao pomoćni trener Cibone.<ref>{{Cite web |url= https://www.jutarnji.hr/naslovnica/vrankovic-dvije-godine-trener-cibone-3255725 |title= Vranković dvije godine trener Cibone |work= Jutarnji list |date= 3. 7. 2007 |language=hr |access-date= 4. 6. 2024}}</ref> Kad je njen glavni trener [[Velimir Perasović]] prešao u Anadolu Efes 2010, smatrano je da će ga Mijatović naslijediti.<ref name=":0"/> Međutim, on je otišao s Perasovićem u [[Turska|Tursku]].<ref>{{Cite web |url= https://www.aa.com.tr/tr/basketbol/tomislav-mijatovic-anadolu-efesin-basari-gelenegini-surdurmek-istiyor/3185072 |title= Tomislav Mijatovic, Anadolu Efes'in başarı geleneğini sürdürmek istiyor |work= Agencija Anadolija |language=tr |date= 6. 4. 2024 |access-date= 3. 6. 2024}}</ref> Kao pomoćni trener osvojio je Euroligu s Anadolu Efesom [[Euroliga 2020/2021.|2021.]] i [[Euroliga 2021/2022.|2022]], a također je triput bio prvak Turske i osvajač [[Turski košarkaški kup|Kupa]]. Radio je u [[Istanbul]]u pod vodstvom [[Ergin Ataman|Ergina Atamana]] i [[Dušan Ivković|Dušana Ivkovića]], između ostalih.<ref>{{Cite web |url= https://www.euroleaguebasketball.net/fr/euroleague/news/efes-extends-coach-mijatovic-for-two-more-seasons/ |title= Efes extends Coach Mijatovic for two more seasons |publisher= Euroliga |date= 2. 5. 2024 |access-date= 3. 6. 2024 |archive-date= 3. 6. 2024 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240603083340/https://www.euroleaguebasketball.net/fr/euroleague/news/efes-extends-coach-mijatovic-for-two-more-seasons/ |url-status= dead }}</ref> U februaru 2024. unaprijeđen je u glavnog trenera Anadolu Efesa<ref>{{Cite web |url= https://baskettr.com/anadolu-efes-gecici-olarak-tomislav-mijatovice-emanet.html |title= Anadolu Efes Geçici Olarak Tomislav Mijatovic’e Emanet |work= Basket TR |language=tr |date= 1. 2. 2024 |access-date= 3. 6. 2024}}</ref> i u svojoj prvoj sezoni na toj funkciji osvojio ligaški dio prvenstva [[Turska košarkaška superliga 2023/2024.|2023/24]],<ref>{{Cite web |date= 30. 4. 2024 |title= Anadolu Efes finished the season 1st place |url= https://www.hurriyet.com.tr/sporarena/anadolu-efes-sezonu-lider-bitirdi-42453637 |website= hurriyet.com.tr |language=tr}}</ref> ali je u finalu doigravanja izgubio od [[KK Fenerbahçe|Fenerbahçea]]. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Tomislav Mijatović}} * [https://basketball.realgm.com/staff/wd/Summary/27071 Profil] na ''realgm.com'' {{en simbol}} {{Anadolu Efes - prvak Eurolige 2020/21.}} {{Anadolu Efes - prvak Eurolige 2021/22.}} {{DEFAULTSORT:Mijatović, Tomislav}} [[Kategorija:Rođeni 1976.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] [[Kategorija:Hrvatski košarkaški treneri]] [[Kategorija:Treneri Anadolu Efesa]] [[Kategorija:Selektori košarkaške reprezentacije Hrvatske]] ay1y7b1f8dqqfiohlqu5d09e5j23tc9 Adis Bećiragić 0 521542 3848490 3780802 2026-05-22T07:03:48Z Panasko 146730 /* Vanjski linkovi */ 3848490 wikitext text/x-wiki {{Infokutija košarkaš | ime_košarkaša = Adis Bećiragić | slika = | veličina_slike = | opis_slike = <!-- Lični podaci --> | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1970|6|18}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|godinaSmrt|mjesecSmrt|datumSmrt|godinaRođenja|mjesecRođenja|datumRođenja}} --> | mjesto_smrti = | nacionalnost = | državljanstvo = Bosanskohercegovačko / tursko | visina = 190 cm | težina = | nadimak = | pozicija = [[Plejmejker]] | početak_karijere = 1990. | kraj_karijere = 2000. <!-- Informacija o klubu --> | trenutni_klub = [[KK Trepça|Trepça]] (trener) <!-- Profesionalni klubovi --> | godine1 = 1990–1992. | klub1 = [[KK Bosna|Bosna]] | godine2 = 1992–1993. | klub2 = [[KK Čelik|Zenica Metalno]] | godine3 = 1994–1996. | klub3 = [[KK Türk Telekom|PTT]] | godine4 = 1996–2000. | klub4 = [[Ülkerspor]] <!-- Trenirane ekipe --> | tgodine1 = 2007–2010. | tklub1 = [[KK Galatasaray|Galatasaray]] (pomoćnik) | tgodine2 = 2011–2012. | tklub2 = [[Kepez Belediyespor]] | tgodine3 = 2012–2014. | tklub3 = [[KK Darüşşafaka|Darüşşafaka]] | tgodine4 = 2014. | tklub4 = [[KK Gaziantep|Gaziantep]] | tgodine5 = 2014–2016. | tklub5 = [[KK Torku Konyaspor|Torku Konyaspor]] | tgodine6 = 2017–2018. | tklub6 = [[Uşak Sportif]] | tgodine7 = 2020–2021. | tklub7 = [[KK Peja|Peja]] | tgodine8 = 2020. | tklub8 = [[Košarkaška reprezentacija Iraka|Irak]] | tgodine9 = 2021–2023. | tklub9 = [[KK Ylli|Ylli]] | tgodine10 = 2022–2025. | tklub10 = [[Košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] | tgodine11 = 2023– | tklub11 = [[KK Trepça|Trepça]] <!-- Nagrade --> | nagrade = }} '''Adis Bećiragić''' (rođen 18. juna 1970) nekadašnji je bosanskohercegovačko-turski [[košarka]]š i sadašnji trener. Igrao je na poziciji [[plejmejker]]a. Bio je jedan od ključnih igrača [[Košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine|reprezentacije Bosne i Hercegovine]] tokom 1990-ih.<ref>{{cite web |title = Bećiragić: Delibašića volim iako me je istjerao iz reprezentacije |publisher= [[Al Jazeera Balkans]] |date = 16. 3. 2018 |url = http://balkans.aljazeera.net/vijesti/beciragic-delibasica-volim-iako-me-je-istjerao-iz-reprezentacije |access-date= 30. 7. 2018}}</ref> == Karijera == Nastupao je za po dva kluba u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i [[Turska|Turskoj]], gdje je stekao i državljanstvo pod imenom '''Aziz Bekir'''. S reprezentacijom je nastupio na tri [[Evropsko prvenstvo u košarci|evropska prvenstva]]: [[Evropsko prvenstvo u košarci 1993.|1993]], [[Evropsko prvenstvo u košarci 1997.|1997.]] i [[Evropsko prvenstvo u košarci 1993.|1999.]] Igračku karijeru okončao je 2000, a trenersku je počeo 2011 (od 2007. do 2010. bio je pomoćni trener). Na klupi [[KK Torku Konyaspor|Torku Konyaspora]] bio je od 2013. do 2016,<ref>{{cite web |title = Adis Bećiragić više nije trener Torku Konyaspora |publisher= TRT Srpski |date= 18. 4. 2016 |url= http://www.trt.net.tr/srpski/sport-1/2016/04/18/adis-beciragic-vise-nije-trener-torku-konyaspora-473374 |access-date= 30. 7. 2018}}</ref> dok je 2017. i 2018. vodio [[Uşak Sportif]].<ref>{{cite web |title= Bećiragić dobio otkaz na klupi Usake |website= Ekskluziva.ba |date= 20. 3. 2018 |url= https://ekskluziva.ba/beciragic-dobio-otkaz-na-klupi-usake/286295 |access-date= 30. 7. 2018 |archive-date= 9. 9. 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230909102605/https://ekskluziva.ba/beciragic-dobio-otkaz-na-klupi-usake/286295 |url-status= dead }}</ref> Godine 2022. preuzeo je bosanskohercegovačku reprezentaciju,<ref>{{cite web |url= https://www.klix.ba/sport/nogomet/adis-beciragic-je-novi-selektor-kosarkaske-reprezentacije-bosne-i-hercegovine/220617020 |title= Adis Bećiragić je novi selektor košarkaške reprezentacije Bosne i Hercegovine |website= [[klix.ba]] |date= 17. 6. 2022 |access-date= 25. 5. 2025}}</ref> s kojom se [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2025.|plasirao]] na [[Evropsko prvenstvo u košarci 2025.|Evropsko prvenstvo 2025.]]<ref>{{cite web |url= https://www.hayat.ba/news/article/kosarkasi-bosne-i-hercegovine-se-plasirali-na-eurobasket/67b8e88ddff97305d87af6d6 |title= Košarkaši Bosne i Hercegovine se plasirali na Eurobasket! |author= Admir Jamaković |publisher= [[Hayat TV]] |date= 21. 2. 2025 |access-date= 25. 5. 2025}}</ref> Uporedo vodi i [[Kosovo|kosovski]] klub [[KK Trepça|Trepça]], na čiju je klupu sjeo 2023.<ref>{{cite web |url= https://radiosarajevo.ba/sport/kosarka/novi-angazman-za-selektora-bih-adis-beciragic-preuzeo-ekipu-s-kosova/497530 |title= Novi angažman za selektora BiH: Adis Bećiragić preuzeo ekipu s Kosova |publisher= [[Radio Sarajevo]] |date= 24. 5. 2023 |access-date= 25. 5. 2025}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.tblstat.net/player/646 Profil] na sajtu za statistike Turske košarkaške lige {{en simbol}} * [https://basketball.eurobasket.com/coach/Aziz-Bekir/4712 Profil] na ''eurobasket.com'' {{en simbol}} {{Selektori košarkaške reprezentacije Bosne i Hercegovine}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na EP 1993}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na EP 1997}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na EP 1999}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na EP 2025.}} {{Sportista godine Bosne i Hercegovine}} {{DEFAULTSORT:Bećiragić, Adis}} [[Kategorija:Rođeni 1970.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački košarkaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački košarkaški treneri]] [[Kategorija:Turski košarkaši]] [[Kategorija:Turski košarkaški treneri]] [[Kategorija:Košarkaši KK Bosne]] [[Kategorija:Košarkaši KK Čelik]] [[Kategorija:Košarkaši Türk Telekoma]] [[Kategorija:Košarkaši Ülkerspora]] [[Kategorija:Selektori košarkaške reprezentacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački košarkaši u Turskoj]] 2vzehxhoaeduz3aful571k62v4a6ez2 Tahipneja 0 523508 3848426 3789374 2026-05-22T04:05:34Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848426 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Tahipneja | sinonimi = | specijalnost = [[Pulmologija]] | simptomi = Kod odraslih osoba u mirovanju, svaka frekvencija disanja od 120 u minuti smatra se klinički normalnom, a tahipneja je svaka frekvencija iznad | komplikacije =Poteškoće u disanju | pojava =U svakoj životnoj dobi | trajanje =Varijabilno | vrste = Neki opisuju tahipneju kao svako ubrzano disanje. [[Hiperventilacija]] se zatim opisuje kao povećana ventilacija [[alveola]] (što se može dogoditi kroz povećanu brzinu ili dubinu disanja, ili kombinaciju oba) gdje postoji manji porast metaboličkog ugljičnog dioksida u odnosu na ovo povećanje ventilacije. [[Hiperpnea]], s druge strane, definira se kao udisanje povećanog volumena]] zraka, sa ili bez povećanja respiracijske brzine. | uzroci = Može imati fiziološke ili patološke uzroke. Obje ove kategorije uključuju duge liste pojedinačnih uzroka. | rizici = | dijagnoza =Liječničkim pregledom | diferencijalna_dijagnoza = | prevencija = | liječenje = | lijekovi = | prognoza = | frekvencija = | smrtnost= }} '''Tahipneja''' je pojava kada je [[respiratorna frekvencija]] veća od normalne, što rezultira abnormalno brzim i plitkim [[disanje]]m.<ref name="Whited_2020">{{cite book | vauthors = Whited L, Graham DD | chapter = Abnormal Respirations|date=2020| chapter-url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470309/| title =StatPearls|place=Treasure Island (FL)|publisher=StatPearls Publishing|pmid=29262235|access-date=5. 12. 2020 }}</ref> Kod odraslih osoba u mirovanju, svaka frekvencija disanja od 120 u minuti smatra se klinički normalnom, a tahipneja je svaka frekvencija iznad te.<ref>{{DorlandsDict|eight/000105545|tachypnea}}</ref> Djeca imaju značajno veću frekvenciju ventilacije u mirovanju,<ref>Shestak EV, Kovtun OP, Ksenofontova OL; Kovtun OP (ed.). [https://elib.usma.ru/handle/usma/18576 Transient Tachypnea in Newborns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240729130615/https://elib.usma.ru/handle/usma/18576 |date=29. 7. 2024 }}. Ekaterinburg: USMU; 2023. 144 p.</ref> koje se brzo smanjuju tokom prve tri godine života, a zatim stabilno do otprilike 18 godina. Tahipneja može biti rani pokazatelj [[pneumonija|pneumonije]] i drugih plućnih bolesti kod djece, a često je posljedica povrede mozga. == Razlika od drugih respiratornih termina == [[Slika:Hyperventilation vs Hyperpnea.jpg|thumb|267x267px| Poređenje [[hiperventilacija|hiperventilacije]] (lijevo) i [[hiperpnea|hiperpneje]] (desno).]] Različiti izvori daju različite klasifikacije za termine disanja. Neki od javnosti opisuju tahipneju kao svako ubrzano disanje. [[Hiperventilacija]] se zatim opisuje kao povećana ventilacija [[alveola]] (što se može dogoditi kroz povećanu brzinu ili dubinu disanja, ili kombinaciju oba) gdje postoji manji porast metaboličkog ugljičnog dioksida u odnosu na ovo povećanje ventilacije. [[Hiperpnea]], s druge strane, definira se kao udisanje povećanog [[Tidalni volumen|volumena]] zraka, sa ili bez povećanja [[respiracijska brzina|respiracijske brzine]].<ref name="Whited_2020" /> Drugi daju drugu klasifikaciju: tahipneja je svako ubrzano [[disanje]], hiperventilacija je povećana brzina disanja u mirovanju, hiperpneja je povećanje disanja koje je proporcionalno povećanju [[metabolizam|metabolizma]].<ref>{{cite book | veditors = Martin EA |date=2003 |title=Oxford concise medical dictionary | url = https://archive.org/details/concisemedicaldi0000unse_v4c1 |edition=6th |publisher=Oxford University Press |pages=[https://archive.org/details/concisemedicaldi0000unse_v4c1/page/n338 333]–4 |isbn=0-19-860753-9}}</ref> Treća paradigma je: tahipneja je abnormalno brzo i plitko [[disanje]] (iako neki mogu tvrditi da je ovo netačno jer se disanje razlikuje od respiracije), hiperventilacija je povećana brzina ili dubina disanja do abnormalnih nivoa što uzrokuje smanjene nivoe [[ugljik-dioksid]]a u krvi, a hiperpneja je svako povećanje brzine ili dubine disanja koje nije normalno.<ref>{{Cite encyclopedia |title=tachypnea |url=https://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tachypnea |year=2007 |encyclopedia=Dorland's Medical Dictionary for Health Consumers |publisher=Saunders}}</ref> === Definicija praga === Kako normalna frekvencija disanja varira s godinama, tako se i definicija tahipneje mijenja s godinama.<ref name="DeMuri_2016">{{cite book | vauthors = DeMuri GP, Gern JE, Moyer SC, Lindstrom MJ, Lynch SV, Wald ER | chapter = Clinical Features, Virus Identification, and Sinusitis as a Complication of Upper Respiratory Tract Illness in Children Ages 4-7 Years | title = The Journal of Pediatrics | journal = Principles and Practice of Pediatric Infectious Diseases | volume = 171 | pages = 133–9.e1 | date = april 2016 | pmc = 7173486 | doi = 10.1016/b978-0-323-40181-4.00021-9 | publisher = Elsevier | isbn = 978-0-323-40181-4 | edition = Fifth | veditors = Long SS, Prober CG, Fischer M }}</ref> {| class="wikitable" !Životna dob |Prag udisaja u minuti |- |0 − 2 mjeseca |> 60 |- |2 − 12 mjeseci |> 50 |- |1 − 5 godina |> 40 |- |5−12 godina |> 30 |- |>12 godina |> 20 |} == Uzroci == Tahipneja može imati fiziološke ili patološke uzroke. Obje ove kategorije uključuju duge liste pojedinačnih uzroka. === Fiziološki uzroci === Fiziološki uzroci tahipneje uključuju [[vježbanje]]. Ova vrsta obično nije razlog za zabrinutost osim ako nije pretjerana. === Patološki uzroci === Patološki uzroci tahipneje uključuju [[sepsa|sepsu]],<ref name="DeMuri_2016"/> kompenzaciju za [[dijabeteska ketoacidoz|dijabetesku ketoacidozu]] ili drugu [[metabolička acidoza|metaboličku acidozu]],<ref name="DeMuri_2016" /> [[pneumonija|pneumoniju]], [[pleurski izljev]],<ref name="DeMuri_2016"/>[[trovanje ugljik-monoksidom]], [[plućna embolija|olućnu emboliju]],<ref name="DeMuri_2016"/> [[astma|astmu]], [[COPD]], [[laringospazam]], [[alergijska reakcija]] koja uzrokuje edem disajnih puteva, [[aspiracija stranog tijela]], [[traheobronhomalacija]], [[kongestivna srčana insuficijencija]],<ref name="DeMuri_2016" /> [[anksiozna]] stanja, [[krvarenje|hemoragija]],<ref name="DeMuri_2016" /> ili mnogi drugi medicinski problemi. ==Etimologija i izgovor== Riječ ''tahipneja'' koristi [[klasične složenice|kombinujuće oblike]] od ''[[wikt:tachy-#Prefiks|tachy-]]'' + ''[[wikt:-pnea#Sufiks|-pnea]]'', što daje "ubrzano disanje". == Također pogledajte== * [[Kontrola disanja]] * [[Hipoventilacija]] * [[Spisak termina za veličinu i aktivnost pluća]] * [[Bradipnea]] == Reference == {{reflist}} == Vanjski linkovi == * {{wiktionary-inline|tachypnea}} {{Medicinski izvori | ICD11 = {{ICD11|MD11.Y}} | ICD10= {{ICD10|R|06|0|r|00}} | ICD9= {{ICD9|786.06}} }} {{Simptomi i znaci cirkulacijskog i respiratornog sistema}} [[Kategorija:Poremećaji disanja]] kn9gnwf9y1oz8y7twkdmfsmxgzjvg5e Šablon:Italijanska sportistica godine 10 526084 3848485 3808857 2026-05-22T06:57:09Z Panasko 146730 3848485 wikitext text/x-wiki {{Navkutija |ime = Italijanska sportistica godine |naslov = [["Gazzettine" sportske nagrade|Italijanska sportistica godine]] |naslovstil = background: gold; |podaciklasa = hlist |podaci1 = * 1978:&nbsp;[[Sara Simeoni]] * 1979:&nbsp;[[Roberta Felotti]] * 1980–1981:&nbsp;[[Sara Simeoni]] * 1982–1983:&nbsp;[[Dorina Vaccaroni]] * 1984:&nbsp;[[Sara Simeoni]] * 1985–1986:&nbsp;[[Maria Canins]] * 1987:&nbsp;[[Manuela Dalla Valle]] * 1988:&nbsp;[[Laura Fogli]] * 1989:&nbsp;[[Angela Bandini]] * 1990:&nbsp;[[Annarita Sidoti]] * 1991–1992:&nbsp;[[Giovanna Trillini]] * 1993:&nbsp;[[Stefania Belmondo]] * 1994:&nbsp;[[Manuela Di Centa]] * 1995:&nbsp;[[Fiona May]] * {{nowrap|1996–1998: [[Deborah Compagnoni]]}} * 1999:&nbsp;[[Stefania Belmondo]] * 2000–2001:&nbsp;[[Valentina Vezzali]] * 2002:&nbsp;[[Stefania Belmondo]] * 2003–2005:&nbsp;[[Valentina Vezzali]] * 2006:&nbsp;[[Vanessa Ferrari]] * 2007:&nbsp;[[Valentina Vezzali]] * 2008–2009:&nbsp;[[Federica Pellegrini]] * 2010:&nbsp;[[Francesca Schiavone]] * 2011:&nbsp;[[Federica Pellegrini]] * 2012:&nbsp;[[Elisa Di Francisca]] * 2013:&nbsp;[[Jessica Rossi]] * 2014:&nbsp;[[Tania Cagnotto]] * 2015:&nbsp;[[Flavia Pennetta]] * 2016:&nbsp;[[Tania Cagnotto]] * 2017–2018:&nbsp;[[Sofia Goggia]] * 2019:&nbsp;[[Federica Pellegrini]] * 2020:&nbsp;[[Federica Brignone]] * 2021:&nbsp;[[Antonella Palmisano]] * 2022:&nbsp;[[Benedetta Pilato]] * 2023:&nbsp;[[Sofia Raffaeli]] * 2024:&nbsp;[[Alice D'Amato]] * 2025:&nbsp;[[Paola Egonu]] }}<includeonly>[[Kategorija:Italijanske sportistice godine]]</includeonly><noinclude> [[Kategorija:Šabloni sportskih nagrada]] </noinclude> keage8sjolwrh9tjb0asy1i2jic7o2h Spisak premijera kantona Federacije Bosne i Hercegovine 0 526205 3848357 3781523 2026-05-21T15:25:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848357 wikitext text/x-wiki {{Politika Federacije Bosne i Hercegovine}} Ovo je spisak trenutnih [[Predsjednik vlade|premijer]]a [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]], [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|entiteta]] [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. == Statistika == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !# ! colspan="2" |Politička stranka !Premijeri |- ! rowspan="2" |1. ! style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}" | |[[Stranka demokratske akcije|SDA]] |{{Infokutija stranka/mandati|3|10|#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}}} |- ! style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}}" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] |{{Infokutija stranka/mandati|3|10|#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}}}} |- ! rowspan="4" |3. ! style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|NES|tamno|BS}}" | |[[Narodni evropski savez|NES]] |{{Infokutija stranka/mandati|1|10|#{{Izborni dijagram/Partija|NES|tamno|BS}}}} |- ! style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}}" | |[[Narod i pravda|NiP]] |{{Infokutija stranka/mandati|1|10|#{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}}}} |- ! style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}" | |[[Naša stranka|NS]] |{{Infokutija stranka/mandati|1|10|#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}}} |- ! style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|HNP|tamno|BS}}" | |[[Hrvatski nacionalni pomak|HNP]] |{{Infokutija stranka/mandati|1|10|#{{Izborni dijagram/Partija|HNP|tamno|BS}}}} |} == Spisak == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Kanton ! rowspan="2" |Premijer<br>{{Malo|(rođenje–smrt)}} ! colspan="2" rowspan="2" |Politička stranka ! colspan="2" |Mandat ! rowspan="2" |Sastav vlade |- !Početak !Trajanje |- !1. |{{ZID|Unsko-sanski kanton}} |style="text-align:center;"|[[Mustafa Ružnić]]<ref>{{Cite web|url=https://vladausk.ba/v4/sadrzaj/premijer/52|title=VLADA USK|website=vladausk.ba|access-date=16. 4. 2025}}</ref><br>{{Malo|(r. 1976)}} | style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|NES|tamno|BS}}" | |[[Narodni evropski savez]] |23. septembar 2025. |{{ayd|2025|09|23}} |{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|NES|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Narodni evropski savez|NES]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|SDP BiH|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|DF|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Demokratska fronta|DF]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|NiP|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Narod i pravda|NiP]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]] |- !2. |{{ZID|Posavski kanton}} |style="text-align:center;"|[[Đuro Topić]]<ref>{{Cite web|url=https://www.zupanijaposavska.ba/clanovi-vlade-zupanije-posavske/#|title=Članovi Vlade Županije Posavske {{!}} Vlada Županije Posavske|date=9. 9. 2016|language=hr|access-date=16. 4. 2025}}</ref><br>{{Malo|(r. 1972)}} | style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}}" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] |30. januar 2019. |{{ayd|2019|01|30}} |{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|SDP BiH|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] |- !3. |{{ZID|Tuzlanski kanton}} |style="text-align:center;"|[[Irfan Halilagić]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vladatk.kim.ba/premijer|title=Premijer {{!}} Vlada Tuzlanskog Kantona|last=Kantona|first=Vlada Tuzlanskog|website=www.vladatk.kim.ba|language=bs|access-date=16. 4. 2025}}</ref><br>{{Malo|(r. 1988)}} | style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}" | |[[Stranka demokratske akcije]] |1. mart 2025. |{{ayd|2025|3|1}} |{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Stranka demokratske akcije|SDA]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|DF|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Demokratska fronta|DF]] |- !4. |{{ZID|Zeničko-dobojski kanton}} |style="text-align:center;"|[[Nezir Pivić]]<ref>{{Cite web|url=https://zdk.ba/nezir-pivic|title=Nezir Pivić|last=Dejan|date=25. 12. 2023|website=Zeničko-dobojski kanton|language=hr-hr|access-date=16. 4. 2025}}</ref><br>{{Malo|(r. 1983)}} | style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}" | |[[Stranka demokratske akcije]] |26. oktobar 2023. |{{ayd|2023|10|26}} |{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Stranka demokratske akcije|SDA]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|DF|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Demokratska fronta|DF]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|NES|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Narodni evropski savez|NES]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|SBB|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Savez za bolju budućnost|SBB]] |- !5. |{{ZID|Bosansko-podrinjski kanton Goražde}} |style="text-align:center;"|[[Senad Čeljo]]<ref>{{Cite web|url=https://bpkg.gov.ba/vlada/3093/premijer|title=Premijer|website=Vlada Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|language=bs-BA|access-date=16. 4. 2025}}</ref><br>{{Malo|(r. 1977)}} | style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}}" | |[[Narod i pravda]] |13. novembar 2025. |{{ayd|2025|11|13}} |{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|NiP|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Narod i pravda|NiP]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|SDP BiH|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|SBB|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Savez za bolju budućnost|SBB]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|NES|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Narodni evropski savez|NES]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|NPI|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Nova politička inicijativa|NPI]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|NGL|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Nezavisna građanska lista|NGL]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|BHD|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Bosanskohercegovački demokrati|BHD]] |- !6. |{{ZID|Srednjobosanski kanton}} |style="text-align:center;"|[[Tahir Lendo]]<ref>{{Cite web|url=https://sbk-ksb.gov.ba/hr/predsjednik.html|title=Predsjednik - Vlada SBK - KSB|website=sbk-ksb.gov.ba|access-date=16. 4. 2025}}</ref><br>{{Malo|(r. 1961)}} | style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}" | |[[Stranka demokratske akcije]] |10. maj 2011. |{{ayd|2011|06|10}} |{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Stranka demokratske akcije|SDA]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] |- !7. |{{ZID|Hercegovačko-neretvanski kanton}} |style="text-align:center;"|[[Marija Buhač]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vlada-hnz-k.ba/bs/predsjednica-vlade-0|title=Predsjednica Vlade {{!}} Vlada HNZ|website=www.vlada-hnz-k.ba|access-date=16. 4. 2025}}{{Mrtav link}}</ref><br>{{Malo|(r. 1981)}} | style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}}" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] |9. novembar 2023. |{{ayd|2023|11|09}} |{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Stranka demokratske akcije|SDA]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|SDP BiH|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] |- !8. |{{ZID|Zapadnohercegovački kanton}} |style="text-align:center;"|[[Predrag Čović]]<ref>{{Cite web|url=http://www.vladazzh.com/ured-predsjednika.aspx|title=Ured predsjednika|website=www.vladazzh.com|access-date=16. 4. 2025}}</ref><br>{{Malo|(r. 1969)}} | style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}}" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] |27. mart 2023. |{{ayd|2023|03|27}} |{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] |- !9. |{{ZID|Kanton Sarajevo}} |style="text-align:center;"|[[Nihad Uk]]<ref>{{Cite web|url=https://vlada.ks.gov.ba/vlada/saziv/aktuelni/nihad-uk|title=Nihad Uk {{!}} Vlada Kantona Sarajevo|website=vlada.ks.gov.ba|access-date=16. 4. 2025}}</ref><br>{{Malo|(r. 1989)}} | style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}" | |[[Naša stranka]] |24. mart 2023. |{{ayd|2023|03|24}} |{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|NiP|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Narod i pravda|NiP]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|SDP BiH|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|NS|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Naša stranka|NS]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|ZNG|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Za nove generacije|ZNG]] |- !10. |{{ZID|Kanton 10}} |style="text-align:center;"|[[Ivan Vukadin]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vladahbz.com/vlada/|title=Članovi Vlade|website=Vlada Hercegbosanske županije|language=hr|access-date=16. 4. 2025}}</ref><br>{{Malo|(r. 1975)}} | style="background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|HNP|tamno|BS}}" | |[[Hrvatski nacionalni pomak]] |21. decembar 2020. |{{ayd|2020|12|21}} |{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|HNP|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Hrvatski nacionalni pomak|HNP]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ 1990|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ 1990]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Stranka demokratske akcije|SDA]]<br>{{Color box|#{{Izborni dijagram/Partija/BS|SNSD|tamno|BS}}|border=darkgray}} [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] |} == Također pogledajte == * [[Spisak premijera Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Vlade kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Predsjednik kantona (Federacija Bosne i Hercegovine)|Predsjednik kantona]] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Spiskovi vezani za politiku u Bosni i Hercegovini|Premijeri kantona]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine|Premijeri kantona]] [[Kategorija:Vlade kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Premijeri kantona]] d5l01clsvtaqgngih0p0pbrvrhzbjwa Tealuxe 0 528643 3848434 3821934 2026-05-22T05:09:54Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848434 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Tealuxe,_Cambridge_MA.jpg|desno|mini|250x250piksel|Tealuxe u [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridgeu, Massachusetts]]]] '''Tealuxe''' je lanac koji je bio čajdžinica, a Bruce Ferniej i Katherine Walsh su ga osnovali u [[Massachusetts]]u 1996. godine Katherine Walsh. S početnom lokacijom na Harvard Squareu, a kasnije proširenjem na veće područje [[Boston]]a, uključujući i [[New York]] i [[Rhode Island]], Tealuxe je radio do 2019. godine, kada je konačno zatvorena i posljednja preostala prodavnicu u [[Providence (Rhode Island)|Providenceu, Rhode Island]]. == Historija == Bruce Fernie i Katherine Walsh su osnovali lanac čajdžinica Tealuxeu u Massachusettsu 1996. godine.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://boston.eater.com/2018/12/10/18134409/tealuxe-closing-harvard-square-cambridge|title=More Change in Harvard Square as Tealuxe Prepares for Closure|last=Hatic|first=Dana|date=10. 12. 2018|website=Eater Boston|language=en|access-date=20. 11. 2021}}</ref> Njihov zadatak bio je otvoriti čajdžinicu koja bi podsjećala na francuski kafić.<ref name=":0" /> Godine 1999. otvorili su drugu lokaciju u Back Bayu u Bostonu, koja je radila do 2010. godine.<ref name=":0" /> Godine 2000. počeli su otvarati lokacije na području New Yorka.<ref>{{Cite news|last=Fabricant|first=Florence|date=26. 7. 2000|title=FOOD STUFF; A Proper Tea Party Straight From Boston|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2000/07/26/dining/food-stuff-a-proper-tea-party-straight-from-boston.html|access-date=20. 11. 2021|issn=0362-4331}}</ref> Fernie i Walsh su 2000. godine prodali vodstvo nad kompanijom i to kompaniji rizičnog kapitala sa sjedištem u [[Boston|Bostonu.]] <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2021)">potreban citat</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Tealuxe je 2001. godine iznio podatke da je njihova najveća trgovina ostvarivala godišnju zaradu između 1 i 1,2 miliona dolara, što je moguće uporediti sa [[Starbucks]] trgovinom naročito u to vrijeme.<ref>{{Cite web|url=https://money.cnn.com/magazines/fsb/fsb_archive/2001/04/01/300172/|title=The Next Starbucks? Bruce Fernie wants to do for tea what Howard Schultz did for coffee...is he kidding?|last=Sloane|first=Julie|date=1. 4. 2001|website=money.cnn.com|access-date=20. 11. 2021|archive-date=2. 12. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202213356/https://money.cnn.com/magazines/fsb/fsb_archive/2001/04/01/300172/|url-status=dead}}</ref> Godine 2010. Tealuxe je časopisom Yankee svrstana među pet najistaknutijih čajdžinica u regiji Nove [[Regije Engleske|Engleske.]] <ref>"[http://www.yankeemagazine.com/issues/2010-03/travel/teahouses-ME-MA-CT-RI Best 5 New England Teahouses by Katrina Ávila Munichiello]." [[Yankee Magazine]].</ref> Početna lokacija, na Harvard Squareu u ulici Zero Brattle [[Cambridge (Massachusetts)|u Cambridgeu]], [[Massachusetts]], zatvorena je decembra 2018. godine nakon 19 godina poslovanja.<ref>{{Cite web|url=https://www.bostonmagazine.com/restaurants/2018/12/10/tealuxe-close-harvard-square/|title=Tealuxe Is Also Closing After Years in Harvard Square|date=10. 12. 2018|website=Boston Magazine|language=en-US|access-date=10. 4. 2020}}</ref> Posljednje otvorena lokacija [[Providence (Rhode Island)|u Providenceu, Rhode Island,]] okončala je sa radom u junu naredne godine. == Reference == <references /> {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.tealuxe.com/ Zvanična stranica]{{Mrtav link}} * ''[https://bkconnection.com/products/9781605094618_big-vision-small-business Velika vizija, mali biznis]'' [[Kategorija:Čajevi]] [[Kategorija:Cambridge (Massachusetts)]] ipsj9dx60fhq6krmxabi98k7c09sia2 Korisnik:PK2 2 528776 3848414 3787714 2026-05-22T00:51:08Z PK2 19261 add user pages for new Wikipedia editions 3848414 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="font-size:85%" |- | [[User:PK2/sandbox|This]] is where my sandbox pages in different languages are |} ;<div class="center" style="width:auto; margin-left:auto; margin-right:auto; font-size:85%">My user pages in different languages by language code</div> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ A |- | [[:ab:User:PK2|User page]] in [[:en:Abkhaz language|Abkhaz]]<br />(code: <code>ab</code>) | [[:ace:User:PK2|User page]] in [[:en:Acehnese language|Acehnese]]<br />(code: <code>ace</code>) | [[:ady:User:PK2|User page]] in [[:en:Adyghe language|Adyghe]]<br />(code: <code>ady</code>) | [[:af:User:PK2|User page]] in [[:en:Afrikaans|Afrikaans]]<br />(code: <code>af</code>) | [[:als:User:PK2|User page]] in [[:en:Alemannic German|Alemannic German]]<br />(code: <code>als</code>) | [[:alt:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Altai language|Southern Altai]]<br />(code: <code>alt</code>) | [[:am:User:PK2|User page]] in [[:en:Amharic|Amharic]]<br />(code: <code>am</code>) | [[:ami:User:PK2|User page]] in [[:en:Amis language|Amis]]<br />(code: <code>ami</code>) | [[:an:User:PK2|User page]] in [[:en:Aragonese language|Aragonese]]<br />(code: <code>an</code>) | [[:ang:User:PK2|User page]] in [[:en:Old English|Old English]]<br />(code: <code>ang</code>) |- | [[:ann:User:PK2|User page]] in [[:en:Obolo language|Obolo]]<br />(code: <code>ann</code>) | [[:anp:User:PK2|User page]] in [[:en:Angika|Angika]]<br />(code: <code>anp</code>) | [[:ar:User:PK2|User page]] in [[:en:Arabic|Arabic]]<br />(code: <code>ar</code>) | [[:arc:User:PK2|User page]] in [[:en:Aramaic|Aramaic]] ([[:en:Syriac language|Syriac]])<br />(code: <code>arc</code>) | [[:ary:User:PK2|User page]] in [[:en:Moroccan Arabic|Moroccan Arabic]]<br />(code: <code>ary</code>) | [[:arz:User:PK2|User page]] in [[:en:Egyptian Arabic|Egyptian Arabic]]<br />(code: <code>arz</code>) | [[:as:User:PK2|User page]] in [[:en:Assamese language|Assamese]]<br />(code: <code>as</code>) | [[:ast:User:PK2|User page]] in [[:en:Asturleonese language|Asturleonese]] ([[:en:Asturian language|Asturian]])<br />(code: <code>ast</code>) | [[:atj:User:PK2|User page]] in [[:en:Atikamekw language|Atikamekw]]<br />(code: <code>atj</code>) | [[:av:User:PK2|User page]] in [[:en:Avar language|Avar]]<br />(code: <code>av</code>) |- | [[:avk:User:PK2|User page]] in [[:en:Kotava|Kotava]]<br />(code: <code>avk</code>) | [[:awa:User:PK2|User page]] in [[:en:Awadhi language|Awadhi]]<br />(code: <code>awa</code>) | [[:ay:User:PK2|User page]] in [[:en:Aymara language|Aymara]]<br />(code: <code>ay</code>) | [[:az:User:PK2|User page]] in [[:en:Azerbaijani language|Azerbaijani]]<br />(code: <code>az</code>) | [[:azb:User:PK2|User page]] in [[:en:Azerbaijani language#South Azerbaijani|South Azerbaijani]]<br />(code: <code>azb</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ B |- | [[:ba:User:PK2|User page]] in [[:en:Bashkir language|Bashkir]]<br />(code: <code>ba</code>) | [[:ban:User:PK2|User page]] in [[:en:Balinese language|Balinese]]<br />(code: <code>ban</code>) | [[:bar:User:PK2|User page]] in [[:en:Bavarian language|Bavarian]]<br />(code: <code>bar</code>) | [[:bat-smg:User:PK2|User page]] in [[:en:Samogitian language|Samogitian]]<br />(code: <code>bat-smg</code>) | [[:bbc:User:PK2|User page]] in [[:en:Toba Batak language|Toba Batak]]<br />(code: <code>bbc</code>) | [[:bcl:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Bikol|Central Bikol]]<br />(code: <code>bcl</code>) | [[:bdr:User:PK2|User page]] in [[:en:Sama–Bajaw languages|West Coast Bajau]]<br />(code: <code>bdr</code>) | [[:be:User:PK2|User page]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]]<br />(code: <code>be</code>) | [[:be-tarask:User:PK2|User page]] in [[:en:Belarusian language|Belarusian]] ([[:en:Taraškievica|Taraškievica]])<br />(code: <code>be-tarask</code>) | [[:bew:User:PK2|User page]] in [[:en:Betawi language|Betawi]]<br />(code: <code>bew</code>) |- | [[:bg:User:PK2|User page]] in [[:en:Bulgarian language|Bulgarian]]<br />(code: <code>bg</code>) | [[:bh:User:PK2|User page]] in [[:en:Bihari languages|Bihari]] ([[:en:Bhojpuri language|Bhojpuri]])<br />(code: <code>bh</code>) | [[:bi:User:PK2|User page]] in [[:en:Bislama|Bislama]]<br />(code: <code>bi</code>) | [[:bjn:User:PK2|User page]] in [[:en:Banjarese language|Banjarese]]<br />(code: <code>bjn</code>) | [[:blk:User:PK2|User page]] in [[:en:Pa'O language|Pa'O]]<br />(code: <code>blk</code>) | [[:bm:User:PK2|User page]] in [[:en:Bambara language|Bambara]]<br />(code: <code>bm</code>) | [[:bn:User:PK2|User page]] in [[:en:Bengali language|Bengali]]<br />(code: <code>bn</code>) | [[:bo:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Tibetan|Central Tibetan]] ([[:en:Lhasa Tibetan|Lhasa Tibetan]])<br />(code: <code>bo</code>) | [[:bpy:User:PK2|User page]] in [[:en:Bishnupriya Manipuri|Bishnupriya Manipuri]]<br />(code: <code>bpy</code>) | [[:br:User:PK2|User page]] in [[:en:Breton language|Breton]]<br />(code: <code>br</code>) |- | [[:bs:User:PK2|User page]] in [[:en:Bosnian language|Bosnian]]<br />(code: <code>bs</code>) | [[:btm:User:PK2|User page]] in [[:en:Mandailing Batak language|Mandailing Batak]]<br />(code: <code>btm</code>) | [[:bug:User:PK2|User page]] in [[:en:Buginese language|Buginese]]<br />(code: <code>bug</code>) | [[:bxr:User:PK2|User page]] in [[:en:Buryat language|Buryat]] (Russia Buriat)<br />(code: <code>bxr</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ C |- | [[:ca:User:PK2|User page]] in [[:en:Catalan language|Catalan]]<br />(code: <code>ca</code>) | [[:cbk-zam:User:PK2|User page]] in [[:en:Chavacano|Chavacano]] (Zamboanga)<br />(code: <code>cbk-zam</code>) | [[:cdo:User:PK2|User page]] in [[:en:Eastern Min|Eastern Min]]<br />(code: <code>cdo</code>) | [[:ce:User:PK2|User page]] in [[:en:Chechen language|Chechen]]<br />(code: <code>ce</code>) | [[:ceb:User:PK2|User page]] in [[:en:Cebuano language|Cebuano]]<br />(code: <code>ceb</code>) | [[:ch:User:PK2|User page]] in [[:en:Chamorro language|Chamorro]]<br />(code: <code>ch</code>) | [[:chr:User:PK2|User page]] in [[:en:Cherokee language|Cherokee]]<br />(code: <code>chr</code>) | [[:chy:User:PK2|User page]] in [[:en:Cheyenne language|Cheyenne]]<br />(code: <code>chy</code>) |- | [[:ckb:User:PK2|User page]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Sorani|Sorani]])<br />(code: <code>ckb</code>) | [[:co:User:PK2|User page]] in [[:en:Corsican language|Corsican]]<br />(code: <code>co</code>) | [[:crh:User:PK2|User page]] in [[:en:Crimean Tatar language|Crimean Tatar]]<br />(code: <code>crh</code>) | [[:cs:User:PK2|User page]] in [[:en:Czech language|Czech]]<br />(code: <code>cs</code>) | [[:csb:User:PK2|User page]] in [[:en:Kashubian language|Kashubian]]<br />(code: <code>csb</code>) | [[:cu:User:PK2|User page]] in [[:en:Old Church Slavonic|Old Church Slavonic]]<br />(code: <code>cu</code>) | [[:cv:User:PK2|User page]] in [[:en:Chuvash language|Chuvash]]<br />(code: <code>cv</code>) | [[:cy:User:PK2|User page]] in [[:en:Welsh language|Welsh]]<br />(code: <code>cy</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ D |- | [[:da:User:PK2|User page]] in [[:en:Danish language|Danish]]<br />(code: <code>da</code>) | [[:dag:User:PK2|User page]] in [[:en:Dagbani language|Dagbani]]<br />(code: <code>dag</code>) | [[:de:User:PK2|User page]] in [[:en:German language|German]]<br />(code: <code>de</code>) | [[:dga:User:PK2|User page]] in [[:en:Dagaare language|Dagaare]]<br />(code: <code>dga</code>) | [[:din:User:PK2|User page]] in [[:en:Dinka language|Dinka]]<br />(code: <code>din</code>) | [[:diq:User:PK2|User page]] in [[:en:Zaza language|Zaza]]<br />(code: <code>diq</code>) | [[:dsb:User:PK2|User page]] in [[:en:Lower Sorbian language|Lower Sorbian]]<br />(code: <code>dsb</code>) | [[:dtp:User:PK2|User page]] in [[:en:Dusun language|Dusun]]<br />(code: <code>dtp</code>) | [[:dty:User:PK2|User page]] in [[:en:Doteli|Doteli]]<br />(code: <code>dty</code>) | [[:dv:User:PK2|User page]] in [[:en:Maldivian language|Maldivian]]<br />(code: <code>dv</code>) | [[:dz:User:PK2|User page]] in [[:en:Dzongkha|Dzongkha]]<br />(code: <code>dz</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ E |- | [[:ee:User:PK2|User page]] in [[:en:Ewe language|Ewe]]<br />(code: <code>ee</code>) | [[:el:User:PK2|User page]] in [[:en:Greek language|Greek]]<br />(code: <code>el</code>) | [[:eml:User:PK2|User page]] in [[:en:Emilian–Romagnol|Emilian–Romagnol]]<br />(code: <code>eml</code>) | [[:en:User:PK2|User page]] in [[:en:English language|English]]<br />(code: <code>en</code>) | [[:eo:User:PK2|User page]] in [[:en:Esperanto|Esperanto]]<br />(code: <code>eo</code>) | [[:es:User:PK2|User page]] in [[:en:Spanish language|Spanish]]<br />(code: <code>es</code>) | [[:et:User:PK2|User page]] in [[:en:Estonian language|Estonian]]<br />(code: <code>et</code>) | [[:eu:User:PK2|User page]] in [[:en:Basque language|Basque]]<br />(code: <code>eu</code>) | [[:ext:User:PK2|User page]] in [[:en:Extremaduran language|Extremaduran]]<br />(code: <code>ext</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ F |- | [[:fa:User:PK2|User page]] in [[:en:Persian language|Persian]]<br />(code: <code>fa</code>) | [[:fat:User:PK2|User page]] in [[:en:Akan language|Akan]] ([[:en:Fante dialect|Fante]])<br />(code: <code>fat</code>) | [[:ff:User:PK2|User page]] in [[:en:Fula language|Fula]]<br />(code: <code>ff</code>) | [[:fi:User:PK2|User page]] in [[:en:Finnish language|Finnish]]<br />(code: <code>fi</code>) | [[:fiu-vro:User:PK2|User page]] in [[:en:Võro language|Võro]]<br />(code: <code>fiu-vro</code>) | [[:fj:User:PK2|User page]] in [[:en:Fijian language|Fijian]]<br />(code: <code>fj</code>) | [[:fo:User:PK2|User page]] in [[:en:Faroese language|Faroese]]<br />(code: <code>fo</code>) | [[:fon:User:PK2|User page]] in [[:en:Fon language|Fon]]<br />(code: <code>fon</code>) | [[:fr:User:PK2|User page]] in [[:en:French language|French]]<br />(code: <code>fr</code>) | [[:frp:User:PK2|User page]] in [[:en:Franco-Provençal|Franco-Provençal]]<br />(code: <code>frp</code>) | [[:frr:User:PK2|User page]] in [[:en:North Frisian language|North Frisian]]<br />(code: <code>frr</code>) | [[:fur:User:PK2|User page]] in [[:en:Friulian language|Friulian]]<br />(code: <code>fur</code>) | [[:fy:User:PK2|User page]] in [[:en:West Frisian language|West Frisian]]<br />(code: <code>fy</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ G |- | [[:ga:User:PK2|User page]] in [[:en:Irish language|Irish]]<br />(code: <code>ga</code>) | [[:gag:User:PK2|User page]] in [[:en:Gagauz language|Gagauz]]<br />(code: <code>gag</code>) | [[:gan:User:PK2|User page]] in [[:en:Gan Chinese|Gan Chinese]]<br />(code: <code>gan</code>) | [[:gcr:User:PK2|User page]] in [[:en:French Guianese Creole|French Guianese Creole]]<br />(code: <code>gcr</code>) | [[:gd:User:PK2|User page]] in [[:en:Scottish Gaelic|Scottish Gaelic]]<br />(code: <code>gd</code>) | [[:gl:User:PK2|User page]] in [[:en:Galician language|Galician]]<br />(code: <code>gl</code>) | [[:glk:User:PK2|User page]] in [[:en:Gilaki language|Gilaki]]<br />(code: <code>glk</code>) | [[:gn:User:PK2|User page]] in [[:en:Guarani language|Guarani]]<br />(code: <code>gn</code>) | [[:gom:User:PK2|User page]] in [[:en:Konkani language|Konkani]] (Goan Konkani)<br />(code: <code>gom</code>) |- | [[:gor:User:PK2|User page]] in [[:en:Gorontalo language|Gorontalo]]<br />(code: <code>gor</code>) | [[:got:User:PK2|User page]] in [[:en:Gothic language|Gothic]]<br />(code: <code>got</code>) | [[:gpe:User:PK2|User page]] in [[:en:Ghanaian Pidgin English|Ghanaian Pidgin English]]<br />(code: <code>gpe</code>) | [[:gu:User:PK2|User page]] in [[:en:Gujarati language|Gujarati]]<br />(code: <code>gu</code>) | [[:guc:User:PK2|User page]] in [[:en:Wayuu language|Wayuu]]<br />(code: <code>guc</code>) | [[:gur:User:PK2|User page]] in [[:en:Farefare language|Farefare]]<br />(code: <code>gur</code>) | [[:guw:User:PK2|User page]] in [[:en:Gun language|Gun]]<br />(code: <code>guw</code>) | [[:gv:User:PK2|User page]] in [[:en:Manx language|Manx]]<br />(code: <code>gv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ H |- | [[:ha:User:PK2|User page]] in [[:en:Hausa language|Hausa]]<br />(code: <code>ha</code>) | [[:hak:User:PK2|User page]] in [[:en:Hakka Chinese|Hakka Chinese]]<br />(code: <code>hak</code>) | [[:haw:User:PK2|User page]] in [[:en:Hawaiian language|Hawaiian]]<br />(code: <code>haw</code>) | [[:he:User:PK2|User page]] in [[:en:Hebrew language|Hebrew]]<br />(code: <code>he</code>) | [[:hi:User:PK2|User page]] in [[:en:Hindi|Hindi]]<br />(code: <code>hi</code>) | [[:hif:User:PK2|User page]] in [[:en:Fiji Hindi|Fiji Hindi]]<br />(code: <code>hif</code>) | [[:hr:User:PK2|User page]] in [[:en:Croatian language|Croatian]]<br />(code: <code>hr</code>) | [[:hsb:User:PK2|User page]] in [[:en:Upper Sorbian language|Upper Sorbian]]<br />(code: <code>hsb</code>) | [[:ht:User:PK2|User page]] in [[:en:Haitian Creole|Haitian Creole]]<br />(code: <code>ht</code>) | [[:hu:User:PK2|User page]] in [[:en:Hungarian language|Hungarian]]<br />(code: <code>hu</code>) | [[:hy:User:PK2|User page]] in [[:en:Armenian language|Armenian]] ([[:en:Eastern Armenian|Eastern Armenian]])<br />(code: <code>hy</code>) | [[:hyw:User:PK2|User page]] in [[:en:Western Armenian|Western Armenian]]<br />(code: <code>hyw</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ I |- | [[:ia:User:PK2|User page]] in [[:en:Interlingua|Interlingua]]<br />(code: <code>ia</code>) | [[:iba:User:PK2|User page]] in [[:en:Iban language|Iban]]<br />(code: <code>iba</code>) | [[:id:User:PK2|User page]] in [[:en:Indonesian language|Indonesian]]<br />(code: <code>id</code>) | [[:ie:User:PK2|User page]] in [[:en:Interlingue|Interlingue]]<br />(code: <code>ie</code>) | [[:ig:User:PK2|User page]] in [[:en:Igbo language|Igbo]]<br />(code: <code>ig</code>) | [[:igl:User:PK2|User page]] in [[:en:Igala language|Igala]]<br />(code: <code>igl</code>) | [[:ik:User:PK2|User page]] in [[:en:Iñupiaq language|Iñupiaq]]<br />(code: <code>ik</code>) | [[:ilo:User:PK2|User page]] in [[:en:Ilocano language|Ilocano]]<br />(code: <code>ilo</code>) | [[:inh:User:PK2|User page]] in [[:en:Ingush language|Ingush]]<br />(code: <code>inh</code>) | [[:io:User:PK2|User page]] in [[:en:Ido|Ido]]<br />(code: <code>io</code>) | [[:is:User:PK2|User page]] in [[:en:Icelandic language|Icelandic]]<br />(code: <code>is</code>) | [[:it:User:PK2|User page]] in [[:en:Italian language|Italian]]<br />(code: <code>it</code>) | [[:iu:User:PK2|User page]] in [[:en:Inuktitut|Inuktitut]]<br />(code: <code>iu</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ J |- | [[:ja:User:PK2|User page]] in [[:en:Japanese language|Japanese]]<br />(code: <code>ja</code>) | [[:jam:User:PK2|User page]] in [[:en:Jamaican Patois|Jamaican Patois]]<br />(code: <code>jam</code>) | [[:jbo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lojban|Lojban]]<br />(code: <code>jbo</code>) | [[:jv:User:PK2|User page]] in [[:en:Javanese language|Javanese]]<br />(code: <code>jv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ K |- | [[:ka:User:PK2|User page]] in [[:en:Georgian language|Georgian]]<br />(code: <code>ka</code>) | [[:kaa:User:PK2|User page]] in [[:en:Karakalpak language|Karakalpak]]<br />(code: <code>kaa</code>) | [[:kab:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabyle language|Kabyle]]<br />(code: <code>kab</code>) | [[:kai:User:PK2|User page]] in [[:en:Karai-karai|Karai-karai]]<br />(code: <code>kai</code>) | [[:kaj:User:PK2|User page]] in [[:en:Jju language|Jju]]<br />(code: <code>kaj</code>) | [[:kbd:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabardian language|Kabardian]]<br />(code: <code>kbd</code>) | [[:kbp:User:PK2|User page]] in [[:en:Kabiye language|Kabiye]]<br />(code: <code>kbp</code>) | [[:kcg:User:PK2|User page]] in [[:en:Tyap|Tyap]]<br />(code: <code>kcg</code>) | [[:kg:User:PK2|User page]] in [[:en:Kongo language|Kongo]]<br />(code: <code>kg</code>) | [[:kge:User:PK2|User page]] in [[:en:Komering language|Komering]]<br />(code: <code>kge</code>) | [[:ki:User:PK2|User page]] in [[:en:Kikuyu language|Kikuyu]]<br />(code: <code>ki</code>) | [[:kk:User:PK2|User page]] in [[:en:Kazakh language|Kazakh]]<br />(code: <code>kk</code>) | [[:km:User:PK2|User page]] in [[:en:Khmer language|Khmer]]<br />(code: <code>km</code>) |- | [[:kn:User:PK2|User page]] in [[:en:Kannada|Kannada]]<br />(code: <code>kn</code>) | [[:knc:User:PK2|User page]] in [[:en:Central Kanuri|Central Kanuri]]<br />(code: <code>knc</code>) | [[:ko:User:PK2|User page]] in [[:en:Korean language|Korean]]<br />(code: <code>ko</code>) | [[:koi:User:PK2|User page]] in [[:en:Komi-Permyak language|Komi-Permyak]]<br />(code: <code>koi</code>) | [[:krc:User:PK2|User page]] in [[:en:Karachay-Balkar|Karachay-Balkar]]<br />(code: <code>krc</code>) | [[:ks:User:PK2|User page]] in [[:en:Kashmiri language|Kashmiri]]<br />(code: <code>ks</code>) | [[:ksh:User:PK2|User page]] in [[:en:Ripuarian language|Ripuarian]]<br />(code: <code>ksh</code>) | [[:ku:User:PK2|User page]] in [[:en:Kurdish language|Kurdish]] ([[:en:Kurmanji|Kurmanji]])<br />(code: <code>ku</code>) | [[:kus:User:PK2|User page]] in [[:en:Kusaal language|Kusaal]]<br />(code: <code>kus</code>) | [[:kv:User:PK2|User page]] in [[:en:Komi language|Komi]]<br />(code: <code>kv</code>) | [[:kw:User:PK2|User page]] in [[:en:Cornish language|Cornish]]<br />(code: <code>kw</code>) | [[:ky:User:PK2|User page]] in [[:en:Kyrgyz language|Kyrgyz]]<br />(code: <code>ky</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ L |- | [[:la:User:PK2|User page]] in [[:en:Latin|Latin]]<br />(code: <code>la</code>) | [[:lad:User:PK2|User page]] in [[:en:Judaeo-Spanish|Judaeo-Spanish]]<br />(code: <code>lad</code>) | [[:lb:User:PK2|User page]] in [[:en:Luxembourgish|Luxembourgish]]<br />(code: <code>lb</code>) | [[:lbe:User:PK2|User page]] in [[:en:Lak language|Lak]]<br />(code: <code>lbe</code>) | [[:lez:User:PK2|User page]] in [[:en:Lezgian language|Lezgian]]<br />(code: <code>lez</code>) | [[:lfn:User:PK2|User page]] in [[:en:Lingua Franca Nova|Lingua Franca Nova]]<br />(code: <code>lfn</code>) | [[:lg:User:PK2|User page]] in [[:en:Luganda|Luganda]]<br />(code: <code>lg</code>) | [[:li:User:PK2|User page]] in [[:en:Limburgish|Limburgish]]<br />(code: <code>li</code>) |- | [[:lij:User:PK2|User page]] in [[:en:Ligurian language|Ligurian]]<br />(code: <code>lij</code>) | [[:lld:User:PK2|User page]] in [[:en:Ladin language|Ladin]]<br />(code: <code>lld</code>) | [[:lmo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lombard language|Lombard]]<br />(code: <code>lmo</code>) | [[:ln:User:PK2|User page]] in [[:en:Lingala|Lingala]]<br />(code: <code>ln</code>) | [[:lo:User:PK2|User page]] in [[:en:Lao language|Lao]]<br />(code: <code>lo</code>) | [[:lt:User:PK2|User page]] in [[:en:Lithuanian language|Lithuanian]]<br />(code: <code>lt</code>) | [[:ltg:User:PK2|User page]] in [[:en:Latgalian language|Latgalian]]<br />(code: <code>ltg</code>) | [[:lv:User:PK2|User page]] in [[:en:Latvian language|Latvian]]<br />(code: <code>lv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ M |- | [[:mad:User:PK2|User page]] in [[:en:Madurese language|Madurese]]<br />(code: <code>mad</code>) | [[:mai:User:PK2|User page]] in [[:en:Maithili language|Maithili]]<br />(code: <code>mai</code>) | [[:map-bms:User:PK2|User page]] in [[:en:Javanese language|Javanese]] ([[:en:Banyumasan dialect|Banyumasan]])<br />(code: <code>map-bms</code>) | [[:mdf:User:PK2|User page]] in [[:en:Moksha language|Moksha]]<br />(code: <code>mdf</code>) | [[:mg:User:PK2|User page]] in [[:en:Malagasy language|Malagasy]]<br />(code: <code>mg</code>) | [[:mhr:User:PK2|User page]] in [[:en:Meadow Mari language|Meadow Mari]]<br />(code: <code>mhr</code>) | [[:mi:User:PK2|User page]] in [[:en:Māori language|Māori]]<br />(code: <code>mi</code>) | [[:min:User:PK2|User page]] in [[:en:Minangkabau language|Minangkabau]]<br />(code: <code>min</code>) | [[:mk:User:PK2|User page]] in [[:en:Macedonian language|Macedonian]]<br />(code: <code>mk</code>) | [[:ml:User:PK2|User page]] in [[:en:Malayalam|Malayalam]]<br />(code: <code>ml</code>) | [[:mn:User:PK2|User page]] in [[:en:Mongolian language|Mongolian]]<br />(code: <code>mn</code>) |- | [[:mni:User:PK2|User page]] in [[:en:Meitei language|Meitei]]<br />(code: <code>mni</code>) | [[:mnw:User:PK2|User page]] in [[:en:Mon language|Mon]]<br />(code: <code>mnw</code>) | [[:m:mos:User:PK2|User page]] in [[:en:Mooré|Mooré]]<br />(code: <code>mos</code>) | [[:mr:User:PK2|User page]] in [[:en:Marathi language|Marathi]]<br />(code: <code>mr</code>) | [[:mrj:User:PK2|User page]] in [[:en:Hill Mari language|Hill Mari]]<br />(code: <code>mrj</code>) | [[:ms:User:PK2|User page]] in [[:en:Malay language|Malay]]<br />(code: <code>ms</code>) | [[:mt:User:PK2|User page]] in [[:en:Maltese language|Maltese]]<br />(code: <code>mt</code>) | [[:mwl:User:PK2|User page]] in [[:en:Mirandese language|Mirandese]]<br />(code: <code>mwl</code>) | [[:my:User:PK2|User page]] in [[:en:Burmese language|Burmese]]<br />(code: <code>my</code>) | [[:myv:User:PK2|User page]] in [[:en:Erzya language|Erzya]]<br />(code: <code>myv</code>) | [[:mzn:User:PK2|User page]] in [[:en:Mazanderani language|Mazanderani]]<br />(code: <code>mzn</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ N |- | [[:nah:User:PK2|User page]] in [[:en:Nahuatl|Nahuatl]]<br />(code: <code>nah</code>) | [[:nap:User:PK2|User page]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]]<br />(code: <code>nap</code>) | [[:nds:User:PK2|User page]] in [[:en:Low German|Low German]]<br />(code: <code>nds</code>) | [[:nds-nl:User:PK2|User page]] in [[:en:Dutch Low Saxon|Dutch Low Saxon]]<br />(code: <code>nds-nl</code>) | [[:ne:User:PK2|User page]] in [[:en:Nepali language|Nepali]]<br />(code: <code>ne</code>) | [[:new:User:PK2|User page]] in [[:en:Newar language|Newar]]<br />(code: <code>new</code>) | [[:nia:User:PK2|User page]] in [[:en:Nias language|Nias]]<br />(code: <code>nia</code>) | [[:nl:User:PK2|User page]] in [[:en:Dutch language|Dutch]]<br />(code: <code>nl</code>) | [[:nn:User:PK2|User page]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Nynorsk|Nynorsk]])<br />(code: <code>nn</code>) |- | [[:no:User:PK2|User page]] in [[:en:Norwegian language|Norwegian]] ([[:en:Bokmål|Bokmål]])<br />(code: <code>no</code>) | [[:nov:User:PK2|User page]] in [[:en:Novial|Novial]]<br />(code: <code>nov</code>) | [[:nqo:User:PK2|User page]] in [[:en:N'Ko language|N'Ko]]<br />(code: <code>nqo</code>) | [[:nr:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele]]<br />(code: <code>nr</code>) | [[:nrm:User:PK2|User page]] in [[:en:Norman language|Norman]]<br />(code: <code>nrm</code>) | [[:nso:User:PK2|User page]] in [[:en:Northern Sotho|Northern Sotho]]<br />(code: <code>nso</code>) | [[:nup:User:PK2|User page]] in [[:en:Nupe language|Nupe]]<br />(code: <code>nup</code>) | [[:nv:User:PK2|User page]] in [[:en:Navajo language|Navajo]]<br />(code: <code>nv</code>) | [[:ny:User:PK2|User page]] in [[:en:Chewa language|Chewa]]<br />(code: <code>ny</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ O |- | [[:oc:User:PK2|User page]] in [[:en:Occitan language|Occitan]]<br />(code: <code>oc</code>) | [[:olo:User:PK2|User page]] in [[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian]]<br />(code: <code>olo</code>) | [[:om:User:PK2|User page]] in [[:en:Oromo language|Oromo]]<br />(code: <code>om</code>) | [[:or:User:PK2|User page]] in [[:en:Odia language|Odia]]<br />(code: <code>or</code>) | [[:os:User:PK2|User page]] in [[:en:Ossetian language|Ossetian]]<br />(code: <code>os</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ P |- | [[:pa:User:PK2|User page]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]]<br />(code: <code>pa</code>) | [[:pag:User:PK2|User page]] in [[:en:Pangasinan language|Pangasinan]]<br />(code: <code>pag</code>) | [[:pam:User:PK2|User page]] in [[:en:Kapampangan language|Kapampangan]]<br />(code: <code>pam</code>) | [[:pap:User:PK2|User page]] in [[:en:Papiamento|Papiamento]]<br />(code: <code>pap</code>) | [[:pcd:User:PK2|User page]] in [[:en:Picard language|Picard]]<br />(code: <code>pcd</code>) | [[:pcm:User:PK2|User page]] in [[:en:Nigerian Pidgin|Nigerian Pidgin]]<br />(code: <code>pcm</code>) | [[:pdc:User:PK2|User page]] in [[:en:Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch]]<br />(code: <code>pdc</code>) | [[:pfl:User:PK2|User page]] in [[:en:Palatine German dialects|Palatine German]]<br />(code: <code>pfl</code>) | [[:pi:User:PK2|User page]] in [[:en:Pali|Pali]]<br />(code: <code>pi</code>) |- | [[:pl:User:PK2|User page]] in [[:en:Polish language|Polish]]<br />(code: <code>pl</code>) | [[:pms:User:PK2|User page]] in [[:en:Piedmontese language|Piedmontese]]<br />(code: <code>pms</code>) | [[:pnb:User:PK2|User page]] in [[:en:Punjabi language|Punjabi]] (Western Punjabi)<br />(code: <code>pnb</code>) | [[:pnt:User:PK2|User page]] in [[:en:Pontic Greek|Pontic Greek]]<br />(code: <code>pnt</code>) | [[:ppl:User:PK2|User page]] in [[:en:Nawat language|Nawat]]<br />(code: <code>ppl</code>) | [[:ps:User:PK2|User page]] in [[:en:Pashto|Pashto]]<br />(code: <code>ps</code>) | [[:pt:User:PK2|User page]] in [[:en:Portuguese language|Portuguese]]<br />(code: <code>pt</code>) | [[:pwn:User:PK2|User page]] in [[:en:Paiwan language|Paiwan]]<br />(code: <code>pwn</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ Q |- | [[:qu:User:PK2|User page]] in [[:en:Quechuan languages|Quechua]] ([[:en:Southern Quechua|Southern Quechua]])<br />(code: <code>qu</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ R |- | [[:rki:User:PK2|User page]] in [[:en:Rakhine language|Rakhine]]<br />(code: <code>rki</code>) | [[:rm:User:PK2|User page]] in [[:en:Romansh language|Romansh]]<br />(code: <code>rm</code>) | [[:rmy:User:PK2|User page]] in [[:en:Romani language|Romani]] ([[:en:Vlax Romani language|Vlax Romani]])<br />(code: <code>rmy</code>) | [[:rn:User:PK2|User page]] in [[:en:Kirundi|Kirundi]]<br />(code: <code>rn</code>) | [[:ro:User:PK2|User page]] in [[:en:Romanian language|Romanian]]<br />(code: <code>ro</code>) | [[:roa-rup:User:PK2|User page]] in [[:en:Aromanian language|Aromanian]]<br />(code: <code>roa-rup</code>) | [[:roa-tara:User:PK2|User page]] in [[:en:Neapolitan language|Neapolitan]] ([[:en:Tarantino dialect|Tarantino]])<br />(code: <code>roa-tara</code>) | [[:rsk:User:PK2|User page]] in [[:en:Pannonian Rusyn|Pannonian Rusyn]]<br />(code: <code>rsk</code>) | [[:ru:User:PK2|User page]] in [[:en:Russian language|Russian]]<br />(code: <code>ru</code>) | [[:rue:User:PK2|User page]] in [[:en:Rusyn language|Rusyn]]<br />(code: <code>rue</code>) | [[:rw:User:PK2|User page]] in [[:en:Kinyarwanda|Kinyarwanda]]<br />(code: <code>rw</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ S |- | [[:sa:User:PK2|User page]] in [[:en:Sanskrit|Sanskrit]]<br />(code: <code>sa</code>) | [[:sah:User:PK2|User page]] in [[:en:Yakut language|Yakut]]<br />(code: <code>sah</code>) | [[:sat:User:PK2|User page]] in [[:en:Santali language|Santali]]<br />(code: <code>sat</code>) | [[:sc:User:PK2|User page]] in [[:en:Sardinian language|Sardinian]]<br />(code: <code>sc</code>) | [[:scn:User:PK2|User page]] in [[:en:Sicilian language|Sicilian]]<br />(code: <code>scn</code>) | [[:sco:User:PK2|User page]] in [[:en:Scots language|Scots]]<br />(code: <code>sco</code>) | [[:sd:User:PK2|User page]] in [[:en:Sindhi language|Sindhi]]<br />(code: <code>sd</code>) | [[:se:User:PK2|User page]] in [[:en:Northern Sámi|Northern Sámi]]<br />(code: <code>se</code>) | [[:sg:User:PK2|User page]] in [[:en:Sango language|Sango]]<br />(code: <code>sg</code>) | [[:sh:User:PK2|User page]] in [[:en:Serbo-Croatian|Serbo-Croatian]]<br />(code: <code>sh</code>) | [[:shi:User:PK2|User page]] in [[:en:Shilha language|Shilha]]<br />(code: <code>shi</code>) |- | [[:shn:User:PK2|User page]] in [[:en:Shan language|Shan]]<br />(code: <code>shn</code>) | [[:si:User:PK2|User page]] in [[:en:Sinhala language|Sinhala]]<br />(code: <code>si</code>) | [[:simple:User:PK2|User page]] in [[:en:Basic English|Basic English]]<br />(code: <code>simple</code>) | [[:sk:User:PK2|User page]] in [[:en:Slovak language|Slovak]]<br />(code: <code>sk</code>) | [[:skr:User:PK2|User page]] in [[:en:Saraiki language|Saraiki]]<br />(code: <code>skr</code>) | [[:sl:User:PK2|User page]] in [[:en:Slovene language|Slovene]]<br />(code: <code>sl</code>) | [[:sm:User:PK2|User page]] in [[:en:Samoan language|Samoan]]<br />(code: <code>sm</code>) | [[:smn:User:PK2|User page]] in [[:en:Inari Sámi language|Inari Sámi]]<br />(code: <code>smn</code>) | [[:sn:User:PK2|User page]] in [[:en:Shona language|Shona]]<br />(code: <code>sn</code>) | [[:so:User:PK2|User page]] in [[:en:Somali language|Somali]]<br />(code: <code>so</code>) | [[:sq:User:PK2|User page]] in [[:en:Albanian language|Albanian]]<br />(code: <code>sq</code>) |- | [[:sr:User:PK2|User page]] in [[:en:Serbian language|Serbian]]<br />(code: <code>sr</code>) | [[:srn:User:PK2|User page]] in [[:en:Sranan Tongo|Sranan Tongo]]<br />(code: <code>srn</code>) | [[:ss:User:PK2|User page]] in [[:en:Swazi language|Swazi]]<br />(code: <code>ss</code>) | [[:st:User:PK2|User page]] in [[:en:Sotho language|Sotho]]<br />(code: <code>st</code>) | [[:stq:User:PK2|User page]] in [[:en:Saterland Frisian language|Saterland Frisian]]<br />(code: <code>stq</code>) | [[:su:User:PK2|User page]] in [[:en:Sundanese language|Sundanese]]<br />(code: <code>su</code>) | [[:sv:User:PK2|User page]] in [[:en:Swedish language|Swedish]]<br />(code: <code>sv</code>) | [[:sw:User:PK2|User page]] in [[:en:Swahili language|Swahili]]<br />(code: <code>sw</code>) | [[:syl:User:PK2|User page]] in [[:en:Sylheti language|Sylheti]]<br />(code: <code>syl</code>) | [[:szl:User:PK2|User page]] in [[:en:Silesian language|Silesian]]<br />(code: <code>szl</code>) | [[:szy:User:PK2|User page]] in [[:en:Sakizaya language|Sakizaya]]<br />(code: <code>szy</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ T |- | [[:ta:User:PK2|User page]] in [[:en:Tamil language|Tamil]]<br />(code: <code>ta</code>) | [[:tay:User:PK2|User page]] in [[:en:Atayal language|Atayal]]<br />(code: <code>tay</code>) | [[:tcy:User:PK2|User page]] in [[:en:Tulu language|Tulu]]<br />(code: <code>tcy</code>) | [[:tdd:User:PK2|User page]] in [[:en:Tai Nuea language|Tai Nuea]]<br />(code: <code>tdd</code>) | [[:te:User:PK2|User page]] in [[:en:Telugu language|Telugu]]<br />(code: <code>te</code>) | [[:tet:User:PK2|User page]] in [[:en:Tetum language|Tetum]]<br />(code: <code>tet</code>) | [[:tg:User:PK2|User page]] in [[:en:Tajik language|Tajik]]<br />(code: <code>tg</code>) | [[:th:User:PK2|User page]] in [[:en:Thai language|Thai]]<br />(code: <code>th</code>) | [[:ti:User:PK2|User page]] in [[:en:Tigrinya language|Tigrinya]]<br />(code: <code>ti</code>) | [[:tig:User:PK2|User page]] in [[:en:Tigre language|Tigre]]<br />(code: <code>tig</code>) | [[:tk:User:PK2|User page]] in [[:en:Turkmen language|Turkmen]]<br />(code: <code>tk</code>) | [[:tl:User:PK2|User page]] in [[:en:Tagalog language|Tagalog]]<br />(code: <code>tl</code>) | [[:tly:User:PK2|User page]] in [[:en:Talysh language|Talysh]]<br />(code: <code>tly</code>) |- | [[:tn:User:PK2|User page]] in [[:en:Tswana language|Tswana]]<br />(code: <code>tn</code>) | [[:to:User:PK2|User page]] in [[:en:Tongan language|Tongan]]<br />(code: <code>to</code>) | [[:tok:User:PK2|User page]] in [[:en:Toki Pona|Toki Pona]]<br />(code: <code>tok</code>) | [[:tpi:User:PK2|User page]] in [[:en:Tok Pisin|Tok Pisin]]<br />(code: <code>tpi</code>) | [[:tr:User:PK2|User page]] in [[:en:Turkish language|Turkish]]<br />(code: <code>tr</code>) | [[:trv:User:PK2|User page]] in [[:en:Seediq language|Seediq]]<br />(code: <code>trv</code>) | [[:ts:User:PK2|User page]] in [[:en:Tsonga language|Tsonga]]<br />(code: <code>ts</code>) | [[:tt:User:PK2|User page]] in [[:en:Tatar language|Tatar]]<br />(code: <code>tt</code>) | [[:tum:User:PK2|User page]] in [[:en:Tumbuka language|Tumbuka]]<br />(code: <code>tum</code>) | [[:tw:User:PK2|User page]] in [[:en:Akan language|Akan]] (Twi)<br />(code: <code>tw</code>) | [[:ty:User:PK2|User page]] in [[:en:Tahitian language|Tahitian]]<br />(code: <code>ty</code>) | [[:tyv:User:PK2|User page]] in [[:en:Tuvan language|Tuvan]]<br />(code: <code>tyv</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ U |- | [[:udm:User:PK2|User page]] in [[:en:Udmurt language|Udmurt]]<br />(code: <code>udm</code>) | [[:ug:User:PK2|User page]] in [[:en:Uyghur language|Uyghur]]<br />(code: <code>ug</code>) | [[:uk:User:PK2|User page]] in [[:en:Ukrainian language|Ukrainian]]<br />(code: <code>uk</code>) | [[:ur:User:PK2|User page]] in [[:en:Urdu|Urdu]]<br />(code: <code>ur</code>) | [[:uz:User:PK2|User page]] in [[:en:Uzbek language|Uzbek]]<br />(code: <code>uz</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ V |- | [[:ve:User:PK2|User page]] in [[:en:Venda language|Venda]]<br />(code: <code>ve</code>) | [[:vec:User:PK2|User page]] in [[:en:Venetian language|Venetian]]<br />(code: <code>vec</code>) | [[:vep:User:PK2|User page]] in [[:en:Veps language|Veps]]<br />(code: <code>vep</code>) | [[:vi:User:PK2|User page]] in [[:en:Vietnamese language|Vietnamese]]<br />(code: <code>vi</code>) | [[:vls:User:PK2|User page]] in [[:en:West Flemish|West Flemish]]<br />(code: <code>vls</code>) | [[:vo:User:PK2|User page]] in [[:en:Volapük|Volapük]]<br />(code: <code>vo</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ W |- | [[:wa:User:PK2|User page]] in [[:en:Walloon language|Walloon]]<br />(code: <code>wa</code>) | [[:war:User:PK2|User page]] in [[:en:Waray language|Waray]]<br />(code: <code>war</code>) | [[:wo:User:PK2|User page]] in [[:en:Wolof language|Wolof]]<br />(code: <code>wo</code>) | [[:wuu:User:PK2|User page]] in [[:en:Wu Chinese|Wu Chinese]]<br />(code: <code>wuu</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ X |- | [[:xal:User:PK2|User page]] in [[:en:Oirat language|Oirat]] ([[:en:Kalmyk Oirat|Kalmyk Oirat]])<br />(code: <code>xal</code>) | [[:xh:User:PK2|User page]] in [[:en:Xhosa language|Xhosa]]<br />(code: <code>xh</code>) | [[:xmf:User:PK2|User page]] in [[:en:Mingrelian language|Mingrelian]]<br />(code: <code>xmf</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ Y |- | [[:yi:User:PK2|User page]] in [[:en:Yiddish|Yiddish]]<br />(code: <code>yi</code>) | [[:yo:User:PK2|User page]] in [[:en:Yoruba language|Yoruba]]<br />(code: <code>yo</code>) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:85%" |+ Z |- | [[:za:User:PK2|User page]] in [[:en:Zhuang languages|Zhuang]] ([[:en:Standard Zhuang|Standard Zhuang]])<br />(code: <code>za</code>) | [[:zea:User:PK2|User page]] in [[:en:Zeelandic|Zeelandic]]<br />(code: <code>zea</code>) | [[:zgh:User:PK2|User page]] in [[:en:Standard Moroccan Amazigh|Standard Moroccan Amazigh]]<br />(code: <code>zgh</code>) | [[:zh:User:PK2|User page]] in [[:en:Chinese language|Chinese]] ([[:en:Mandarin Chinese|Mandarin Chinese]])<br />(code: <code>zh</code>) | [[:zh-classical:User:PK2|User page]] in [[:en:Classical Chinese|Classical Chinese]]<br />(code: <code>zh-classical</code>) | [[:zh-min-nan:User:PK2|User page]] in [[:en:Southern Min|Southern Min]]<br />(code: <code>zh-min-nan</code>) | [[:zh-yue:User:PK2|User page]] in [[:en:Cantonese|Cantonese]]<br />(code: <code>zh-yue</code>) | [[:zu:User:PK2|User page]] in [[:en:Zulu language|Zulu]]<br />(code: <code>zu</code>) |} dud3tixug1qffje4pl8q76cccmmhg8l Saša Popović 0 530588 3848401 3804959 2026-05-21T21:38:48Z Cakla 165904 3848401 wikitext text/x-wiki '''Aleksandar "Saša" Popović''' ([[Novi Sad]], 24. aprila 1954. – [[Pariz]], 1. marta 2025.) bio je srpski muzičar, poduzetnik i osnivač diskografske kuće "[[Grand Production]]" zajedno s [[Lepa Brena|Lepom Brenom]] i [[Slobodan Živojinović|Bobom Živojinovićem]].<ref>{{Cite web|url=https://www.biografija.org/muzika/sasa-popovic/|title=Saša Popović Biografija|last=Hellasije|date=12. 11. 2018|website=Biografije Poznatih|language=sr-RS|access-date=23. 1. 2026}}</ref> == Biografija == U Novom Sadu je proveo veći dio svoje mladosti, nakon čega se 1996. preselio u [[Beograd]].<ref>{{Cite web|url=https://www.hellomagazin.rs/celebrity-news/celebrity-news-vesti/sasa-popovic-ziveo-je-skromno-u-detinjstvu/|title=Saša Popović živeo je skromno u detinjstvu|date=17. 11. 2024|language=sr-RS|access-date=23. 1. 2026}}</ref><ref>{{Cite news|title=ОД НУЛЕ ДО КРАЉА ЕСТРАДЕ: Ево како је Саша Поповић градио своју каријеру, детаљи из биографије које мало ко зна|url=https://www.novosti.rs/c/scena/poznati/1465844/nule-kralja-estrade-evo-kako-sasa-popovic-gradio-svoju-karijeru-detalji-biografije-koje-malo-zna|newspaper=NOVOSTI|access-date=23. 1. 2026|language=sr}}</ref> Popović je 1977. osnovao muzičku grupu ''Lira-šou'' koja je izvodila pretežno [[Narodna muzika|narodnu muziku]]. Kada je Lepa Brena postala pjevačica u ovom bendu, 1982. mijenja ime u "Slatki greh". Nakon raspada "Slatkog greha", Saša Popović sa svojim menadžerom Rakom Đokićem počinje da se bavi diskografijom u produkciji ZAM za koju svoje albume snimaju folk pjevači. Nakon smrti Rake Đokića, suvlasnik ZAM-a postao je njegov brat, s kojim su se nedugo zatim rastali. To je dovelo do toga da Lepa Brena i Popović 1998. osnuju Grand Production. Saša Popović je preminuo 1. marta 2025. u Parizu od posljedica [[Rak gušterače|raka gušterače]]. Sahrana je održana 6. marta 2025. na Bežanijskom groblju u Beogradu.<ref>{{Cite web|url=https://www.rts.rs/magazin/svet-poznatih/5664455/preminuo-osnivac-grand-produkcije-sasa-popovic.html|title=Преминуо оснивач Гранд продукције Саша Поповић|website=РТС|language=sr|access-date=23. 1. 2026}}</ref> ==Diskografija== *Sve sam pare popio (1992) *Otkidam (1993) *Giljam dаde (1994) *Medeni kolači (1995) == Također pogledajte == * [[Grand Production|Grand production]] * [[Zvezde Granda]] * [[Lepa Brena]] == Vanjski linkovi == {{Proširiti sekciju}} ==Reference== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Popović, Saša}} [[Kategorija:Rođeni 1954.]] [[Kategorija:Umrli 2025.]] [[Kategorija:Biografije, Novi Sad]] inudyh65xmdt1cwdk9yiym6gr9actny The One You've Been Waiting For (Lovci na natprirodno) 0 530605 3848487 3842515 2026-05-22T06:58:50Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848487 wikitext text/x-wiki {{Infokutija TV-epizoda | naslov = The One You've Been Waiting For | serija = [[Lovci na natprirodno (serija)|Lovci na natprirodno]] | slika = <!-- Samo naziv datoteke. Prefiks "Datoteka:" i veličina u pikselima nisu potrebni. --> | veličina_slike = <!-- Sirov broj. Sufiks "px" nije potreban. --> | alt = | opis_slike = | sezona = 12 | br_serijala = | epizoda = 5 | režiser = | scenarist = Meredith Glynn | priča = | TV-scenarij = | narator = | voditelj = | producent = | muzika = | kinematografija = | montaža = James Pickel | produkcijski_kod = T13.19955 | premijera = 10. novembar 2016. | trajanje = 42 minute | nagrade = | gostujuće_uloge = * [[Adam Rose (glumac)|Adam Rose]] kao Aaron Bass * Allison Paige kao Ellie Grant * Dustin Lloyd kao Nick * Gil Darnell kao [[Adolf Hitler]] | spisak_sezona = | prethodna_epizoda = [[American Nightmare (Lovci na natprirodno)|American Nightmare]] | sljedeća_epizoda = [[Celebrating the Life of Asa Fox (Lovci na natprirodno)|Celebrating the Life of Asa Fox]] | spisak_epizoda = }} "'''The One You've Been Waiting For'''" je peta epizoda 12. sezone horor serije [[Lovci na natprirodno (serija)|Lovci na natprirodno]]. S ovom epizodom serija ima ukupno 246. epizoda. Emitirana je 10. novembra 2016. na [[The CW]]. Epizoda je dobila različite kritike, a kritičari su je smatrali epizodom koja je bila mnogo predvidljiva oko događaja. == Sionpsis == Sam i Dean love nacistu iy Društva Thule u COlumbusu, Ohiu. Thule pokušavaju oživjeti [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]], čija je duša zatvorena u zlatnom satu iz 1930-ih. == Produkcija == Scenarij je napisala [[Meredith Glynn]] a režirala je [[Nina Lopez-Corrado]] == Recepcija == {{Recenzije albuma | rec1 = TV Fanatic | rec1ocjena = {{rating|3|5.0|score=2.8/5 stars}}<ref name="tvfanatic.com">{{cite web|url=http://www.tvfanatic.com/2016/11/supernatural-season-12-episode-5-review-the-one-youve-been-waiti/|title=Supernatural Season 12 Episode 5 Review: The One You've Been Waiting For|work=TV Fanatic|date=10. 11. 2016}}</ref> }} Epizoda je imala 1,70 miliona gledatelja,<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/thursday-final-ratings-nov-10-2016/|archive-url=https://web.archive.org/web/20161112142253/http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/thursday-final-ratings-nov-10-2016/|url-status=dead|archive-date=12. 11. 2016|title='Chicago Med' and NBC adjust down with NFL pre-emptions: Thursday final ratings|last=Porter|first=Rick|work=TV by the Numbers|date=11. 11. 2016|accessdate=11. 11. 2016}}</ref> što je manje 7% u odnosu na prošlu epizodu, koju je gledalo 1,81 miliona gledatelja.<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/thursday-final-ratings-nov-3-2016/|archive-url=https://web.archive.org/web/20161105094456/http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/thursday-final-ratings-nov-3-2016/|url-status=dead|archive-date=5. 11. 2016|title='Big Bang Theory,' 'How to Get Away' adjust up, 'Great Indoors' and NBC adjust down: Thursday final ratings|last=Porter|first=Rick|work=TV by the Numbers|date=4. 11. 2016|accessdate=11. 11. 2016}}</ref> Serija je tog dana bila drugi najgledaniji program. Sean McKenna iz TV Fanatica je dao ocjenu 2,8 od 5 s komentarom "Želio sam da mi se svidi ovaj slučaj u ovoj epizodi, ali jednostavno nešto je nedostajalo. Dok su u epizodi braća stigli do Hitlera, odma su ga ubili i time je slučaj zavržen.<ref name="tvfanatic.com"/> Bridget LaMonica iz Den of Geeka je komentarisala "Nije mi se epizoda svidjela. Dosta toga je bilo predvidljivo..."<ref name="denofgeek.com">{{Cite web|url=http://www.denofgeek.com/uk/tv/supernatural/45231/supernatural-season-12-episode-5-review-the-one-youve-been-waiting-for|title=Supernatural: The One You've Been Waiting For Review|last=LaMonica|first=Bridget|date=11. 11. 2016|website=Den of Geek|accessdate=11. 11. 2016|archive-date=12. 11. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161112084555/http://www.denofgeek.com/uk/tv/supernatural/45231/supernatural-season-12-episode-5-review-the-one-youve-been-waiting-for|url-status=dead}}</ref> Samantha Highfill iz EW dala je epizodi ocjenu "A-".<ref name="ew.com">{{Cite magazine|url=http://www.ew.com/recap/supernatural-season-12-episode-5|title=Supernatural "The One You've Been Waiting For": Sam and Dean work to stop the resurrection of Hitler|last=Highfill|first=Samantha|date=10. 11. 2016|magazine=[[Entertainment Weekly|EW]]|accessdate=11. 11. 2016}}{{Mrtav link}}</ref> == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == * {{imdb title|id=tt5669118|title=The One You've Been Waiting For}} {{Ukošena višeznačnica}} {{Lovci na natprirodno (serija) |stanje=collapsed}} [[Kategorija:Epizode serije Lovci na natprirodno]] [[Kategorija:Epizode 12. sezone serije Lovci na natprirodno]] sdwc1n64mz8zg5dsdx9m76uu0auu5lz Kategorija:Vremenske zone u Norveškoj 14 530645 3848538 3804123 2026-05-22T10:39:21Z KWiki 9400 [[Kategorija:Nauka i tehnologija u Norveškoj]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848538 wikitext text/x-wiki {{Vremenske zone po državama|Norveške|u Norveškoj|Norway|Evropi}} [[Kategorija:Nauka i tehnologija u Norveškoj|Vremenske zone]] 5ts6yf0cgjcd0rmlgkehx7p2w2rbmek Tora Berger 0 530817 3848471 3815097 2026-05-22T06:39:27Z Panasko 146730 [[Kategorija:Dobitnici Medalje "Holmenkollen"]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848471 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Tora Berger | slika = Tora_Berger.jpg | puno ime = Tora Berger | država = {{ZID|Norveška}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1981|03|18}} | mjesto rođenja = [[Ringerike]] | država rođenja = [[Norveška]] | datum smrti = | mjesto smrti = | zanimanje = | klub = Dombås IL | trener = | visina = 165 | težina = 60 | nastup OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|2010]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014.]]) | medalje OI = '''4''' | zlato OI = 2 | nastup SP = '''9''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005.|2005]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006.|2006]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|2007]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010.|2010]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013.]]) | medalje SP = '''18''' | zlato SP = 8 | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2001/2002.|2001/02.]] | pobjede SK = '''28'''{{PSKB}} | plasman SK = {{plainlist| * '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13]], [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) }} | pobjede_u_dis = {{plainlist| * '''7''' – sprint * '''5''' – pojedinačno * '''9''' – potjera * '''7''' – masovni start }} | pobjede SK štafeta= 4 | nastup EK = [[IBU kup 2001/2002.|2001/2.]] | pobjede EK = 1 | plasman EK = '''18''' ([[IBU kup 2003/2004.|2003/04.]]) | kraj karijere = 2014. | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaZlato|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|ZOI 2010.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 15 km|15 km]]}} {{MedaljaZlato|[[Zimske olimpijske igre 2014.|ZOI 2014.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (mješovito)|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaSrebro|[[Zimske olimpijske igre 2014.|ZOI 2014.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaSrebro|[[Zimske olimpijske igre 2014.|ZOI 2014.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – potjera (žene)|potjera]]}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006.|SP 2006.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|SP 2007.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|SP 2007.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|SP 2008.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – masovni start (žene)|mas. start]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|SP 2009.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 15 km|15 km]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010.|SP 2010.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (žene)|mas. start]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 15 km|15 km]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – masovni start (žene)|mas. start]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|15 km]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (žene)|potjera]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – masovni start (žene)|mas. start]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 7,5 km|7,5 km]]}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 2 | 2 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 8 | 5 | 5 | [[Norveško prvenstvo u biatlonu|Norveška prvenstva]]| 20 | 14 | 5 }} |ažurirano = 3. 2. 2026. }} '''Tora Berger''', rođena 18. marta 1981. u [[Ringerike|Ringeriku]], je nekadašnja [[norveška]] [[biatlon]]ka, [[Spisak olimpijskih pobjednika u biatlonu|dvostruka olimpijska pobjednica]], [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu#Žene 2|osmostruka svjetska prvak]]inja u biatlonu, te dvostruka pobjednica [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskog kupa]]. == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !!{{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2006}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – 15 km|13]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – 7,5 km|23]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – potjera (žene)|18]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – masovni start (žene)|25]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – štafeta (žene)|5]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2010}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|Biatlon]]) | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 15 km|1]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 7,5 km|32]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – potjera (žene)|5]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – masovni start (žene)|17]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – štafeta (žene)|4]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 15 km|15]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 7,5 km|20]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – potjera (žene)|2]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – masovni start (žene)|14]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (žene)|2]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (mješovito)|1]] |} Berger je nastupila tri puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|ZOI 2006]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|ZOI 2010.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014]], te je osvojila dvije zlatne i dvije srebrne medalje. Prvu zlatnu medalju osvojila je na ZOI 2010. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i prednošću od 20.7&nbsp;s bila brža od drugoplasirane [[Kazahstan na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|Kazakinje]] [[Jelena Hrustaljova|Jelene Hrustaljove]], koja je završila utrku bez promašaja. Na ZOI 2014. osvojila je tri medalje: zlatnu u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Tiril Eckhoff]], [[Ole Einar Bjørndalen|Oleom Einarom Bjørndalenem]] i [[Emil Hegle Svendsen|Emilom Hegleom Svendsenom]], s prednošću od 32.6&nbsp;s u odnosu na [[Češka na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|češku]] štafetu u sastavu: [[Veronika Vítková]], [[Gabriela Soukalová]], [[Jaroslav Soukup (biatlonac)|Jaroslav Soukup]] i [[Ondřej Moravec]]. Prvu srebrnu medalju u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Fanny Welle-Strand Horn]], [[Tiril Eckhoff]] i [[Ann Kristin Flatland|Ann Flatland]], kada su s 37.6&nbsp;s bili sporiji od pobjedničke [[Ukrajina na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ukrajinske štafete]] u sastavu: [[Vita Semerenko]], [[Julija Džima]], [[Valentina Semerenko]] i [[Olena Pidrušna]]; a drugu u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – potjera (žene)|potjeri]] kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 37.6&nbsp;s bila sporija od pobjednice [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Bjeloruskinje]] [[Darja Domračeva|Darje Domračeve]], koja je završila utrku s jednim promašajem. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !!{{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2005}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – 15 km|21]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – 7,5 km|11]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – potjera (žene)|19]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – masovni start (žene)|13]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – štafeta (žene)|5]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – štafeta (mješovito)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2006}} | | | | | | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006 – štafeta (mješovito)|2]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2007}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – 15 km|4]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – 7,5 km|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – potjera (žene)|19]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – masovni start (žene)|25]] | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (žene)|3]] | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (mješovito)|3]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2008}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 15 km|4]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 7,5 km|4]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – potjera (žene)|4]] | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – masovni start (žene)|2]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – štafeta (žene)|6]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2009}} | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 15 km|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 7,5 km|19]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – potjera (žene)|9]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – masovni start (žene)|15]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (žene)|11]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (mješovito)|4]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2010}} | | | | | | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010 – štafeta (mješovito)|2]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 7,5 km|7]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (žene)|5]] | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (žene)|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|5]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (mješovito)|1]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 15 km|1]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 7,5 km|6]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – potjera (žene)|4]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – masovni start (žene)|1]] | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (žene)|3]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (mješovito)|1]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|1]] | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 7,5 km|2]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (žene)|1]] | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – masovni start (žene)|2]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|1]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|1]] |} Tora Berger je nastupila na devet [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005.|SP 2005.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013]], gdje je osvojila osam zlatnih, pet srebrnih i pet bronzanih medalja. Prvu, srebrnu medalju osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006.|SP 2006.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Linda Grubben|Lindom Tjørhom]], [[Halvard Hanevold|Halvardom Hanevoldom]] i [[Ole Einar Bjørndalen|Oleom Einarom Bjørndalenom]]. Dvije bronzane medalje osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|SP 2007]]: u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Ann Kristin Flatland]], [[Jori Mørkve]] i [[Linda Grubben|Lindom Grubben]]; te u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Jori Mørkve]], [[Emil Hegle Svendsen|Emilom Hegleom Svendsenom]] i [[Frode Andresen|Frodeom Andresenom]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|narednom prvenstvu]] osvojila je prvu srebrnu medalju u pojedinačnim utrkama u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – masovni start (žene)|utrci masovnog starta]] zaostavši 3.0&nbsp;s iza pobjednice [[Magdalena Neuner|Magdalene Neuner]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|SP 2009.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]] osvojila je bronzanu medalju iza [[Kati Wilhelm]] i [[Teja Gregorin|Teje Gregorin]]. Treću srebrnu osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010.|SP 2010.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Ann Kristin Flatland]], [[Emil Hegle Svendsen|Emilom Hegleom Svendsenom]] i [[Ole Einar Bjørndalen|Oleom Einarom Bjørndalenom]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|narednom prvenstvu]] je s [[Ann Kristin Flatland]], [[Ole Einar Bjørndalen|Oleom Einarom Bjørndalenom]] i [[Tarjei Bø|Tarjeim Bøom]] osvojila zlatnu medalju u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]]; te četvrtu bronzanu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (žene)|utrci masovnog starta]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]] osvajanjem tri zlatne u i jedne bronzane, bila je najbolja biatlonka: Ponovo prva u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Synnøve Solemdal]], [[Emil Hegle Svendsen|Emilom Hegleom Svendsenom]] i [[Ole Einar Bjørndalen|Oleom Einarom Bjørndalenom]]; bronzanu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Fanny Welle-Strand Horn]], [[Elise Ringen]] i [[Synnøve Solemdal]]; drugu zlatnu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], treću u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – masovni start (žene)|utrci masovnog starta]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|narednom prvenstvu]] 2013. bila je najbolja u obje konkurencije osvojivši četiri zlatne i dvije srebrne medalje. Prvu zlatnu osvojila je u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Synnøve Solemdal]], [[Emil Hegle Svendsen|Emilom Hegleom Svendsenom]] i [[Tarjei Bø|Tarjeim Bøom]]; prvu srebnu dva dana kasnije u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 7,5 km|utrci sprinta na 7,5&nbsp;km]]; drugu zlatnu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (žene)|utrci potjere]]; a tri dana kasnije treću zlatnu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], te četvrtu zlatnu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Hilde Fenne]], [[Synnøve Solemdal]] i [[Ann Kristin Flatland]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="13" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2001/2002.|2001/02.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2002/2003.|2002/03.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2003/2004.|2003/04.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2004/2005.|2004/05.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2005/2006.|2005/06.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2006/2007.|2006/07.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] |- | ||68|| ||17||22||14||7||3||12||4||3||1||1 |} Prvi nastup u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] imala je 6. decembra 2001. u [[Svjetski kup u biatlonu 2001/2002.|sezoni 2001/02.]] u [[Austrija|austrijskom]] [[Hochfilzen]]u u utrci na 7,5&nbsp;km kada je osvojila 93-o mjesto sa sedam promašaja i zaostatkom od 8:31.47&nbsp;min iza pobjednice, švedske biatlonke [[Magdalena Forsberg|Magdalene Forsberg]]. U utrkama Svjetskog kupa pobijedila je 28 puta u pojedinačnim utrkama, a u štafeti četiri puta. Dva puta je pobijedila u ukupnom plasmanu, a u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|sezoni 2012/13.]] bila je najbolja u svim disciplinama. Po broju pobjeda je šesta u historiji Svjetskog kupa ''(stanje 6. februara 2026)''. === Norveška prvenstva === {{sekcija}} == Privatni život == Njen stariji brat [[Lars Berger]] je nekadašnji norveški biatlonac i skijaš-trkač. == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|8}} * [http://biathlonresults.com/? Zvanična banka podataka IBU-a] {{Olimpijske pobjednice u biatlonu-15 km}} {{Olimpijski pobjednici u biatlonu-mješovita štafeta}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-15 km}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-potjera}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-masovni start}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-štafeta}} {{Svjetski prvaci u biatlonu-mješovita štafeta}} {{Pobjednice Svjetskog kupa u biatlonu}} {{DEFAULTSORT:Berger, Tora}} [[Kategorija:Norveški biatlonci]] [[Kategorija:Rođeni 1981.]] [[Kategorija:Biografije, Ringerike]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2006.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Norveški olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (Norveška)]] [[Kategorija:Osvajači srebrne medalje na Olimpijskim igrama (Norveška)]] [[Kategorija:Svjetski prvaci u biatlonu]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Dobitnici Medalje "Holmenkollen"]] 318houjjziuhxar8myro9lw28mtj7rk 3848472 3848471 2026-05-22T06:40:11Z Panasko 146730 3848472 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Tora Berger | slika = Tora_Berger.jpg | puno ime = Tora Berger | država = {{ZID|Norveška}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1981|03|18}} | mjesto rođenja = [[Ringerike]] | država rođenja = [[Norveška]] | datum smrti = | mjesto smrti = | zanimanje = | klub = Dombås IL | trener = | visina = 165 | težina = 60 | nastup OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|2010]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014.]]) | medalje OI = '''4''' | zlato OI = 2 | nastup SP = '''9''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005.|2005]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006.|2006]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|2007]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010.|2010]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013.]]) | medalje SP = '''18''' | zlato SP = 8 | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2001/2002.|2001/02.]] | pobjede SK = '''28'''{{PSKB}} | plasman SK = {{plainlist| * '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13]], [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) }} | pobjede_u_dis = {{plainlist| * '''7''' – sprint * '''5''' – pojedinačno * '''9''' – potjera * '''7''' – masovni start }} | pobjede SK štafeta= 4 | nastup EK = [[IBU kup 2001/2002.|2001/2.]] | pobjede EK = 1 | plasman EK = '''18''' ([[IBU kup 2003/2004.|2003/04.]]) | kraj karijere = 2014. | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaZlato|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|ZOI 2010.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 15 km|15 km]]}} {{MedaljaZlato|[[Zimske olimpijske igre 2014.|ZOI 2014.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (mješovito)|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaSrebro|[[Zimske olimpijske igre 2014.|ZOI 2014.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaSrebro|[[Zimske olimpijske igre 2014.|ZOI 2014.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – potjera (žene)|potjera]]}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006.|SP 2006.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|SP 2007.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|SP 2007.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|SP 2008.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – masovni start (žene)|mas. start]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|SP 2009.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 15 km|15 km]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010.|SP 2010.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (žene)|mas. start]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 15 km|15 km]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – masovni start (žene)|mas. start]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|15 km]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (žene)|potjera]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – masovni start (žene)|mas. start]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 7,5 km|7,5 km]]}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 2 | 2 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 8 | 5 | 5 | [[Norveško prvenstvo u biatlonu|Norveška prvenstva]]| 20 | 14 | 5 }} |ažurirano = 3. 2. 2026. }} '''Tora Berger''', rođena 18. marta 1981. u [[Ringerike|Ringeriku]], je nekadašnja [[norveška]] [[biatlon]]ka, [[Spisak olimpijskih pobjednika u biatlonu|dvostruka olimpijska pobjednica]], [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu#Žene 2|osmostruka svjetska prvak]]inja u biatlonu, te dvostruka pobjednica [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskog kupa]]. == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !!{{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2006}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – 15 km|13]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – 7,5 km|23]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – potjera (žene)|18]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – masovni start (žene)|25]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – štafeta (žene)|5]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2010}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|Biatlon]]) | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 15 km|1]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 7,5 km|32]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – potjera (žene)|5]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – masovni start (žene)|17]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – štafeta (žene)|4]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 15 km|15]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 7,5 km|20]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – potjera (žene)|2]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – masovni start (žene)|14]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (žene)|2]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (mješovito)|1]] |} Berger je nastupila tri puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|ZOI 2006]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|ZOI 2010.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014]], te je osvojila dvije zlatne i dvije srebrne medalje. Prvu zlatnu medalju osvojila je na ZOI 2010. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i prednošću od 20.7&nbsp;s bila brža od drugoplasirane [[Kazahstan na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|Kazakinje]] [[Jelena Hrustaljova|Jelene Hrustaljove]], koja je završila utrku bez promašaja. Na ZOI 2014. osvojila je tri medalje: zlatnu u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Tiril Eckhoff]], [[Ole Einar Bjørndalen|Oleom Einarom Bjørndalenem]] i [[Emil Hegle Svendsen|Emilom Hegleom Svendsenom]], s prednošću od 32.6&nbsp;s u odnosu na [[Češka na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|češku]] štafetu u sastavu: [[Veronika Vítková]], [[Gabriela Soukalová]], [[Jaroslav Soukup (biatlonac)|Jaroslav Soukup]] i [[Ondřej Moravec]]. Prvu srebrnu medalju u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Fanny Welle-Strand Horn]], [[Tiril Eckhoff]] i [[Ann Kristin Flatland|Ann Flatland]], kada su s 37.6&nbsp;s bili sporiji od pobjedničke [[Ukrajina na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ukrajinske štafete]] u sastavu: [[Vita Semerenko]], [[Julija Džima]], [[Valentina Semerenko]] i [[Olena Pidrušna]]; a drugu u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – potjera (žene)|potjeri]] kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 37.6&nbsp;s bila sporija od pobjednice [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Bjeloruskinje]] [[Darja Domračeva|Darje Domračeve]], koja je završila utrku s jednim promašajem. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !!{{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2005}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – 15 km|21]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – 7,5 km|11]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – potjera (žene)|19]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – masovni start (žene)|13]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – štafeta (žene)|5]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – štafeta (mješovito)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2006}} | | | | | | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006 – štafeta (mješovito)|2]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2007}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – 15 km|4]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – 7,5 km|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – potjera (žene)|19]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – masovni start (žene)|25]] | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (žene)|3]] | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (mješovito)|3]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2008}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 15 km|4]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 7,5 km|4]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – potjera (žene)|4]] | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – masovni start (žene)|2]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – štafeta (žene)|6]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2009}} | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 15 km|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 7,5 km|19]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – potjera (žene)|9]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – masovni start (žene)|15]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (žene)|11]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (mješovito)|4]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2010}} | | | | | | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010 – štafeta (mješovito)|2]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 7,5 km|7]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (žene)|5]] | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (žene)|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|5]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (mješovito)|1]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 15 km|1]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 7,5 km|6]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – potjera (žene)|4]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – masovni start (žene)|1]] | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (žene)|3]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (mješovito)|1]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|1]] | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 7,5 km|2]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (žene)|1]] | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – masovni start (žene)|2]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|1]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|1]] |} Tora Berger je nastupila na devet [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005.|SP 2005.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013]], gdje je osvojila osam zlatnih, pet srebrnih i pet bronzanih medalja. Prvu, srebrnu medalju osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006.|SP 2006.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Linda Grubben|Lindom Tjørhom]], [[Halvard Hanevold|Halvardom Hanevoldom]] i [[Ole Einar Bjørndalen|Oleom Einarom Bjørndalenom]]. Dvije bronzane medalje osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|SP 2007]]: u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Ann Kristin Flatland]], [[Jori Mørkve]] i [[Linda Grubben|Lindom Grubben]]; te u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Jori Mørkve]], [[Emil Hegle Svendsen|Emilom Hegleom Svendsenom]] i [[Frode Andresen|Frodeom Andresenom]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|narednom prvenstvu]] osvojila je prvu srebrnu medalju u pojedinačnim utrkama u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – masovni start (žene)|utrci masovnog starta]] zaostavši 3.0&nbsp;s iza pobjednice [[Magdalena Neuner|Magdalene Neuner]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|SP 2009.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]] osvojila je bronzanu medalju iza [[Kati Wilhelm]] i [[Teja Gregorin|Teje Gregorin]]. Treću srebrnu osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010.|SP 2010.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Ann Kristin Flatland]], [[Emil Hegle Svendsen|Emilom Hegleom Svendsenom]] i [[Ole Einar Bjørndalen|Oleom Einarom Bjørndalenom]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|narednom prvenstvu]] je s [[Ann Kristin Flatland]], [[Ole Einar Bjørndalen|Oleom Einarom Bjørndalenom]] i [[Tarjei Bø|Tarjeim Bøom]] osvojila zlatnu medalju u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]]; te četvrtu bronzanu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (žene)|utrci masovnog starta]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]] osvajanjem tri zlatne u i jedne bronzane, bila je najbolja biatlonka: Ponovo prva u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Synnøve Solemdal]], [[Emil Hegle Svendsen|Emilom Hegleom Svendsenom]] i [[Ole Einar Bjørndalen|Oleom Einarom Bjørndalenom]]; bronzanu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Fanny Welle-Strand Horn]], [[Elise Ringen]] i [[Synnøve Solemdal]]; drugu zlatnu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], treću u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – masovni start (žene)|utrci masovnog starta]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|narednom prvenstvu]] 2013. bila je najbolja u obje konkurencije osvojivši četiri zlatne i dvije srebrne medalje. Prvu zlatnu osvojila je u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Synnøve Solemdal]], [[Emil Hegle Svendsen|Emilom Hegleom Svendsenom]] i [[Tarjei Bø|Tarjeim Bøom]]; prvu srebnu dva dana kasnije u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 7,5 km|utrci sprinta na 7,5&nbsp;km]]; drugu zlatnu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (žene)|utrci potjere]]; a tri dana kasnije treću zlatnu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], te četvrtu zlatnu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Hilde Fenne]], [[Synnøve Solemdal]] i [[Ann Kristin Flatland]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="13" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2001/2002.|2001/02.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2002/2003.|2002/03.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2003/2004.|2003/04.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2004/2005.|2004/05.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2005/2006.|2005/06.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2006/2007.|2006/07.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] |- | ||68|| ||17||22||14||7||3||12||4||3||1||1 |} Prvi nastup u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] imala je 6. decembra 2001. u [[Svjetski kup u biatlonu 2001/2002.|sezoni 2001/02.]] u [[Austrija|austrijskom]] [[Hochfilzen]]u u utrci na 7,5&nbsp;km kada je osvojila 93-o mjesto sa sedam promašaja i zaostatkom od 8:31.47&nbsp;min iza pobjednice, švedske biatlonke [[Magdalena Forsberg|Magdalene Forsberg]]. U utrkama Svjetskog kupa pobijedila je 28 puta u pojedinačnim utrkama, a u štafeti četiri puta. Dva puta je pobijedila u ukupnom plasmanu, a u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|sezoni 2012/13.]] bila je najbolja u svim disciplinama. Po broju pobjeda je šesta u historiji Svjetskog kupa ''(stanje 6. februara 2026)''. === Norveška prvenstva === {{sekcija}} == Privatni život == Njen stariji brat [[Lars Berger]] je nekadašnji norveški biatlonac i skijaš-trkač. == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|8}} * [http://biathlonresults.com/? Zvanična banka podataka IBU-a] {{Olimpijske pobjednice u biatlonu-15 km}} {{Olimpijski pobjednici u biatlonu-mješovita štafeta}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-15 km}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-potjera}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-masovni start}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-štafeta}} {{Svjetski prvaci u biatlonu-mješovita štafeta}} {{Pobjednice Svjetskog kupa u biatlonu}} {{Dobitnici Medalje Holmenkollen}} {{DEFAULTSORT:Berger, Tora}} [[Kategorija:Norveški biatlonci]] [[Kategorija:Rođeni 1981.]] [[Kategorija:Biografije, Ringerike]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2006.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Norveški olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (Norveška)]] [[Kategorija:Osvajači srebrne medalje na Olimpijskim igrama (Norveška)]] [[Kategorija:Svjetski prvaci u biatlonu]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Dobitnici Medalje "Holmenkollen"]] 54r79u9b0w882ud7ex326xda45pr46h 3848473 3848472 2026-05-22T06:40:44Z Panasko 146730 3848473 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Tora Berger | slika = Tora_Berger.jpg | puno ime = Tora Berger | država = {{ZID|Norveška}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1981|03|18}} | mjesto rođenja = [[Ringerike]] | država rođenja = [[Norveška]] | datum smrti = | mjesto smrti = | zanimanje = | klub = Dombås IL | trener = | visina = 165 | težina = 60 | nastup OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|2010]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014.]]) | medalje OI = '''4''' | zlato OI = 2 | nastup SP = '''9''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005.|2005]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006.|2006]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|2007]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010.|2010]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013.]]) | medalje SP = '''18''' | zlato SP = 8 | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2001/2002.|2001/02.]] | pobjede SK = '''28'''{{PSKB}} | plasman SK = {{plainlist| * '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13]], [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) }} | pobjede_u_dis = {{plainlist| * '''7''' – sprint * '''5''' – pojedinačno * '''9''' – potjera * '''7''' – masovni start }} | pobjede SK štafeta= 4 | nastup EK = [[IBU kup 2001/2002.|2001/2.]] | pobjede EK = 1 | plasman EK = '''18''' ([[IBU kup 2003/2004.|2003/04.]]) | kraj karijere = 2014. | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaZlato|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|ZOI 2010.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 15 km|15 km]]}} {{MedaljaZlato|[[Zimske olimpijske igre 2014.|ZOI 2014.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (mješovito)|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaSrebro|[[Zimske olimpijske igre 2014.|ZOI 2014.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaSrebro|[[Zimske olimpijske igre 2014.|ZOI 2014.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – potjera (žene)|potjera]]}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006.|SP 2006.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|SP 2007.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|SP 2007.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|SP 2008.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – masovni start (žene)|mas. start]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|SP 2009.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 15 km|15 km]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010.|SP 2010.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (žene)|mas. start]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 15 km|15 km]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – masovni start (žene)|mas. start]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|15 km]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – mješovita štafeta|štafeta (mj.)]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (žene)|potjera]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – masovni start (žene)|mas. start]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 7,5 km|7,5 km]]}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 2 | 2 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 8 | 5 | 5 | [[Norveško prvenstvo u biatlonu|Norveška prvenstva]]| 20 | 14 | 5 }} |ažurirano = 3. 2. 2026. }} '''Tora Berger''', rođena 18. marta 1981. u [[Ringerike|Ringeriku]], je nekadašnja [[norveška]] [[biatlon]]ka, [[Spisak olimpijskih pobjednika u biatlonu|dvostruka olimpijska pobjednica]], [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu#Žene 2|osmostruka svjetska prvak]]inja u biatlonu, te dvostruka pobjednica [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskog kupa]]. == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !!{{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2006}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – 15 km|13]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – 7,5 km|23]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – potjera (žene)|18]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – masovni start (žene)|25]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – štafeta (žene)|5]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2010}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|Biatlon]]) | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 15 km|1]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 7,5 km|32]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – potjera (žene)|5]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – masovni start (žene)|17]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – štafeta (žene)|4]] | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 15 km|15]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 7,5 km|20]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – potjera (žene)|2]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – masovni start (žene)|14]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (žene)|2]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (mješovito)|1]] |} Berger je nastupila tri puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|ZOI 2006]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|ZOI 2010.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014]], te je osvojila dvije zlatne i dvije srebrne medalje. Prvu zlatnu medalju osvojila je na ZOI 2010. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i prednošću od 20.7&nbsp;s bila brža od drugoplasirane [[Kazahstan na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|Kazakinje]] [[Jelena Hrustaljova|Jelene Hrustaljove]], koja je završila utrku bez promašaja. Na ZOI 2014. osvojila je tri medalje: zlatnu u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Tiril Eckhoff]], [[Ole Einar Bjørndalen|Oleom Einarom Bjørndalenem]] i [[Emil Hegle Svendsen|Emilom Hegleom Svendsenom]], s prednošću od 32.6&nbsp;s u odnosu na [[Češka na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|češku]] štafetu u sastavu: [[Veronika Vítková]], [[Gabriela Soukalová]], [[Jaroslav Soukup (biatlonac)|Jaroslav Soukup]] i [[Ondřej Moravec]]. Prvu srebrnu medalju u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Fanny Welle-Strand Horn]], [[Tiril Eckhoff]] i [[Ann Kristin Flatland|Ann Flatland]], kada su s 37.6&nbsp;s bili sporiji od pobjedničke [[Ukrajina na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ukrajinske štafete]] u sastavu: [[Vita Semerenko]], [[Julija Džima]], [[Valentina Semerenko]] i [[Olena Pidrušna]]; a drugu u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – potjera (žene)|potjeri]] kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 37.6&nbsp;s bila sporija od pobjednice [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Bjeloruskinje]] [[Darja Domračeva|Darje Domračeve]], koja je završila utrku s jednim promašajem. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !!{{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2005}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – 15 km|21]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – 7,5 km|11]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – potjera (žene)|19]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – masovni start (žene)|13]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – štafeta (žene)|5]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – štafeta (mješovito)|10]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2006}} | | | | | | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006 – štafeta (mješovito)|2]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2007}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – 15 km|4]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – 7,5 km|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – potjera (žene)|19]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – masovni start (žene)|25]] | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (žene)|3]] | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (mješovito)|3]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2008}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 15 km|4]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 7,5 km|4]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – potjera (žene)|4]] | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – masovni start (žene)|2]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – štafeta (žene)|6]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2009}} | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 15 km|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 7,5 km|19]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – potjera (žene)|9]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – masovni start (žene)|15]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (žene)|11]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (mješovito)|4]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2010}} | | | | | | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010 – štafeta (mješovito)|2]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|10]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 7,5 km|7]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (žene)|5]] | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (žene)|3]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|5]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (mješovito)|1]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 15 km|1]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 7,5 km|6]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – potjera (žene)|4]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – masovni start (žene)|1]] | style="background:#f8e6c4;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (žene)|3]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (mješovito)|1]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|1]] | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 7,5 km|2]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (žene)|1]] | style="background:#dce5e5;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – masovni start (žene)|2]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|1]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|1]] |} Tora Berger je nastupila na devet [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005.|SP 2005.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013]], gdje je osvojila osam zlatnih, pet srebrnih i pet bronzanih medalja. Prvu, srebrnu medalju osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006.|SP 2006.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Linda Grubben|Lindom Tjørhom]], [[Halvard Hanevold|Halvardom Hanevoldom]] i [[Ole Einar Bjørndalen|Oleom Einarom Bjørndalenom]]. Dvije bronzane medalje osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|SP 2007]]: u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Ann Kristin Flatland]], [[Jori Mørkve]] i [[Linda Grubben|Lindom Grubben]]; te u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Jori Mørkve]], [[Emil Hegle Svendsen|Emilom Hegleom Svendsenom]] i [[Frode Andresen|Frodeom Andresenom]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|narednom prvenstvu]] osvojila je prvu srebrnu medalju u pojedinačnim utrkama u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – masovni start (žene)|utrci masovnog starta]] zaostavši 3.0&nbsp;s iza pobjednice [[Magdalena Neuner|Magdalene Neuner]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|SP 2009.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]] osvojila je bronzanu medalju iza [[Kati Wilhelm]] i [[Teja Gregorin|Teje Gregorin]]. Treću srebrnu osvojila je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010.|SP 2010.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2010 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Ann Kristin Flatland]], [[Emil Hegle Svendsen|Emilom Hegleom Svendsenom]] i [[Ole Einar Bjørndalen|Oleom Einarom Bjørndalenom]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|narednom prvenstvu]] je s [[Ann Kristin Flatland]], [[Ole Einar Bjørndalen|Oleom Einarom Bjørndalenom]] i [[Tarjei Bø|Tarjeim Bøom]] osvojila zlatnu medalju u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]]; te četvrtu bronzanu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – masovni start (žene)|utrci masovnog starta]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]] osvajanjem tri zlatne u i jedne bronzane, bila je najbolja biatlonka: Ponovo prva u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Synnøve Solemdal]], [[Emil Hegle Svendsen|Emilom Hegleom Svendsenom]] i [[Ole Einar Bjørndalen|Oleom Einarom Bjørndalenom]]; bronzanu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Fanny Welle-Strand Horn]], [[Elise Ringen]] i [[Synnøve Solemdal]]; drugu zlatnu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], treću u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – masovni start (žene)|utrci masovnog starta]]. Na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|narednom prvenstvu]] 2013. bila je najbolja u obje konkurencije osvojivši četiri zlatne i dvije srebrne medalje. Prvu zlatnu osvojila je u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Synnøve Solemdal]], [[Emil Hegle Svendsen|Emilom Hegleom Svendsenom]] i [[Tarjei Bø|Tarjeim Bøom]]; prvu srebnu dva dana kasnije u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 7,5 km|utrci sprinta na 7,5&nbsp;km]]; drugu zlatnu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (žene)|utrci potjere]]; a tri dana kasnije treću zlatnu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], te četvrtu zlatnu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Hilde Fenne]], [[Synnøve Solemdal]] i [[Ann Kristin Flatland]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="13" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2001/2002.|2001/02.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2002/2003.|2002/03.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2003/2004.|2003/04.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2004/2005.|2004/05.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2005/2006.|2005/06.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2006/2007.|2006/07.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] |- | ||68|| ||17||22||14||7||3||12||4||3||1||1 |} Prvi nastup u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] imala je 6. decembra 2001. u [[Svjetski kup u biatlonu 2001/2002.|sezoni 2001/02.]] u [[Austrija|austrijskom]] [[Hochfilzen]]u u utrci na 7,5&nbsp;km kada je osvojila 93-o mjesto sa sedam promašaja i zaostatkom od 8:31.47&nbsp;min iza pobjednice, švedske biatlonke [[Magdalena Forsberg|Magdalene Forsberg]]. U utrkama Svjetskog kupa pobijedila je 28 puta u pojedinačnim utrkama, a u štafeti četiri puta. Dva puta je pobijedila u ukupnom plasmanu, a u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|sezoni 2012/13.]] bila je najbolja u svim disciplinama. Po broju pobjeda je šesta u historiji Svjetskog kupa ''(stanje 6. februara 2026)''. === Norveška prvenstva === {{sekcija}} == Privatni život == Njen stariji brat [[Lars Berger]] je nekadašnji norveški biatlonac i skijaš-trkač. == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|8}} * [http://biathlonresults.com/? Zvanična banka podataka IBU-a] {{Olimpijske pobjednice u biatlonu-15 km}} {{Olimpijski pobjednici u biatlonu-mješovita štafeta}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-15 km}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-potjera}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-masovni start}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-štafeta}} {{Svjetski prvaci u biatlonu-mješovita štafeta}} {{Pobjednice Svjetskog kupa u biatlonu}} {{Dobitnici Medalje Holmenkollen}} {{DEFAULTSORT:Berger, Tora}} [[Kategorija:Norveški biatlonci]] [[Kategorija:Rođeni 1981.]] [[Kategorija:Biografije, Ringerike]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2006.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Norveški olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (Norveška)]] [[Kategorija:Osvajači srebrne medalje na Olimpijskim igrama (Norveška)]] [[Kategorija:Svjetski prvaci u biatlonu]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 8ej5qw8caxtahscvk6dg1r6tkqb6vab Svadba (film) 0 530997 3848407 3809458 2026-05-21T23:04:49Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848407 wikitext text/x-wiki {{Infokutija film | naziv = Svadba | slika = Svadba 2026 poster.jpg | poster = | veličina_slike = 250px | slika_alt = | tekst = Poster iz filma | originalni_naslov = | režija = [[Igor Šeregi]] | producent = {{br separated entries|[[Ivan Kelava]]|[[Marko Jocić]]}} | scenarist = Igor Šeregi<br>Marko Backović<br>Marko Jocić | narator = | uloge = {{br separated entries|[[Rene Bitorajac]]|[[Dragan Bjelogrlić]]|[[Linda Begonja]]|[[Vesna Trivalić]]|[[Roko Sikavica]]|[[Anđelka Stević Žugić]]|[[Nika Grbelja]]|[[Marko Grabež]]}} | muzika = Dubravko Robić | kinematografija = | žanr = [[Komedija]] | montaža = Lea Mileta | studio = Ecletica<br>Viktorija Film | distributer = Duplicato {{small|(Hrvatska)}}<br>Art Vista {{small|(Srbija)}}<br>Blitz Film {{small|(BiH i Slovenija)}} | datum = 20. januar 2026. | trajanje = 97 minuta | zemlja = {{ZID|Hrvatska}}<br>{{ZID|Srbija}} | jezik = [[Hrvatski jezik]]<br>[[Srpski jezik]] | budžet = 858.795 € | zarada = 2.5 miliona € | prethodnik = | nasljednik = }} '''''Svadba''''' je [[hrvatska]] dugometražna romantična komedija redatelja i scenarista [[Igor Šeregi|Igora Šeregija]] nastala u koprodukciji sa [[Srbija|Srbijom]].<ref>{{Cite web|url=https://havc.hr/infocentar/novosti/pocelo-snimanje-komedije-svadba-igora-seregija|title=Počelo snimanje komedije Svadba Igora Šeregija|date=15. 5. 2025|website=Havc.hr|language=hr|access-date=11. 2. 2026}}</ref> Svjetska premijera filma održana je 20. januara 2026.<ref>{{Cite web|url=https://havc.hr/infocentar/novosti/premijera-svadbe-odrzana-u-13-dvorana-istovremeno-vise-od-70-000-prodanih-ulaznica-na-samom-pocetku-kinodistribucije|title=Premijera Svadbe održana u 13 dvorana istovremeno: više od 70.000 prodanih ulaznica na samom početku kinodistribucije|date=21. 1. 2026|website=Havc.hr|language=hr|access-date=11. 2. 2026}}</ref> ''Svadbu'' je u Hrvatskoj pogledalo 170.496 gledaoca. U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] film je u prvoj sedmici pogledalo 49.067 gledaoca, čime je ukupan broj gledaoca u dvjema državama dosegnuo 219.563.<ref>{{Cite web|url=https://havc.hr/infocentar/novosti/svadba-igora-seregija-oborila-sve-rekorde-najbolje-kino-otvaranje-hrvatskog-filma-svih-vremena-sa-170-496-gledatelja|title=Svadba Igora Šeregija oborila sve rekorde: najbolje kino otvaranje hrvatskog filma svih vremena sa 170.496 gledatelja|date=26. 1. 2026|website=Havc.hr|language=hr|access-date=11. 2. 2026}}</ref> Trend iznimne gledanosti nastavio se i u drugoj sedmici prikazivanja kada je, zbog velikog interesa publike, broj kinodvorana povećan sa 113 na 142. Zaključno s prvih 12 dana distribucije, film je pogledalo ukupno 374.213 gledaoca.<ref>{{Cite web|url=https://havc.hr/infocentar/novosti/svadba-igora-seregija-postala-najgledaniji-hrvatski-film-svih-vremena-s-374-213-gledatelja|title=Svadba Igora Šeregija postala najgledaniji hrvatski film svih vremena s 374.213 gledatelja!|date=2. 2. 2026|website=Havc.hr|language=hr|access-date=11. 2. 2026}}</ref> == Radnja == Poznati hrvatski poduzetnik na svoj rođendan saznaje da je pred bankrotom. U ured mu ulazi porodica s tortom i tamburašima, a u isto vrijeme zove ga kći koja studira u Londonu i uz čestitku mu obznani da je trudna. Otac djeteta je sin srpskog ministra. U stilu punokvrnog balkanskog anti-rom-coma, ispreplićući humor, toplinu i napetost, „Svadba“ prati priču o dvije porodice čiji odnos stalno pleše između tople porodične priče i međunarodnog incidenta. == Uloge == {| class="wikitable" |+ !Glumac !Uloga |- |[[Rene Bitorajac]] |Miljenko Lončarić, hrvatski biznismen i vlasnik lanca Cromax |- |[[Dragan Bjelogrlić]] |Vuk Dimitrijević, srpski ministar unutarnjih poslova |- |[[Linda Begonja]] |Marija Lončarić, Miljenkova supruga [[Hercegovina|Hercegovka]] |- |[[Vesna Trivalić]] |Jelisaveta "Beba" Dimitrijević, Vukova supruga |- |[[Nika Grbelja]] |Ana Lončarić, Miljenkova i Marijina kćer |- |[[Marko Grabež]] |Nebojša Dimitrijević, Vukov i Bebin sin |- |[[Roko Sikavica]] |Budimir, Miljenkova desna ruka |- |[[Anđelka Stević Žugić]] |Dragana "Gaga", Vukova desna ruka |- |[[Seka Sablić|Jelisaveta Seka Sablić]] |baba Milica, Vukova majka |- |[[Snježana Sinovčić-Šiškov]] |baba Ivanka, Marijina majka |- |[[Dejan Aćimović]] |katolički biskup |- |[[Srđan Žika Todorović]] |[[vladika]] |- |[[Denis Murić]] |Milanče "Težak Život", Nebojšin brat reper |- |[[Nevena Nerandžić]] |Jelena, Nebojšina bivša žena i pjevačica turbofolka |- |[[Marko Miljković]] |Mladi Gangster, ''hype man'' Teškog Života |- |[[Tea Harčević]] |Anka |- |[[Goran Vinčić Vinča]] |Miljenkov asistent |- |[[Goran Grgić]] |čovjek iz odbora |- |[[Ozren Grabarić]] |glas [[Predsjednik vlade|hrvatskog premijera]] |- |[[Janko Popović Volarić]] |odvjetnik Austrijanac |- |[[Stipe Radoja]] |konobar na djevojačkoj |- |[[Josip Brakus]] |gitarist na djevojačkoj |- |[[Andrija Tomić]] |klavijaturist na djevojačkoj |- |[[Sofija Rajović]] |Miljana |- |[[Miloš Đorđević]] |svećenik u snu |- |[[Filip Detelić]] |harmonikaš u snu |- |[[Marko Jocić]] |Bobo |} == Produkcija == Snimanje filma počelo je 6. maja 2025. godine, a većinom se odvijalo na sjeveru Jadrana i u [[Zagreb|Zagrebu]].<ref>{{Cite web|url=https://havc.hr/infocentar/novosti/pocelo-snimanje-komedije-svadba-igora-seregija|title=Počelo snimanje komedije Svadba Igora Šeregija|date=15. 5. 2026|website=Havc.hr|language=en-US|access-date=11. 2. 2026}}</ref> Film je nastao uz financijsku potporu Hrvatskog audiovizulanog centra i [[Hrvatska radiotelevizija|HRT-a]].<ref>{{Cite web|url=https://magazin.hrt.hr/kultura/zvjezdana-glumacka-postava-filma-svadba--12187199|title=Zvjezdana glumačka postava filma "Svadba"|website=Hrvatska radiotelevizija|language=hr|access-date=11. 2. 2026}}</ref> == Nastavak == U decembru 2025. godine, Hrvatski audiovizualni centar (HAVC) objavio je rezultate „Javnog poziva za poticanje razvoja scenarija dugometražnih igranih filmova“. Tom je prilikom projektu pod radnim naslovom „''Svadba 2“'' odobreno 7.000 eura namijenjenih razvoju scenarija. Prema obrazloženju umjetničkih savjetnika, radnja nastavka odvija se tri godine nakon događaja iz prvog filma i rođenja unuka. Priča ponovno prati djedove koji su se našli u nezavidnim životnim okolnostima: Miljenko Lončarić nalazi se u bijegu pred zakonom u Hercegovini, gdje ga financijski uzdržava punica, dok je Vuk Dimitrijević doživio politički krah te je osnovao novu stranku. Obojica se nalaze u problemima, a rješenje svojih nevolja vide u organizaciji nove svadbe.<ref>{{Cite web|url=https://havc.hr/infocentar/novosti/obavljeni-rezultati-drugih-rokova-za-proizvodnju-i-razvoj-dugih-igranih-i-animiranih-filmova-za-manjinske-koprodukcije-i-rezultati-specijaliziranog-javnog-poziva|title=Obavljeni rezultati drugih rokova za proizvodnju i razvoj dugih igranih i animiranih filmova; za manjinske koprodukcije i rezultati Specijaliziranog javnog poziva|date=12. 12. 2025|website=Havc.hr|language=hr|access-date=11. 2. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://havc.hr/img/newsletter/files/Obrazlozenje_RSC_IGRANI_2025_2rok_10IX2025_WEB.pdf|title=Obrazlozenje}}</ref> == Reference == <references responsive="" /> == Vanjski linkovi == * [https://eclectica.com/the-wedding/ Službeni sajt] – Ecletica * [http://www.viktorijafilm.net/in-development/ Službeni sajt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260210234036/http://viktorijafilm.net/in-development/ |date=10. 2. 2026 }} – Viktorija Film * [[imdbtitle:37376089|Svadba]] u internetskoj bazi filmova [[IMDb|IMDb-a]] [[Kategorija:Hrvatski filmovi]] [[Kategorija:Srpski filmovi]] [[Kategorija:Filmske komedije]] 9yv6ano2u24eu1xgjaz9bxyjpv8ghp8 Test bronhijskog izazova 0 531555 3848464 3823603 2026-05-22T06:21:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848464 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime = Bronhijski provokacijski test |sinonimi= Bronhijski izazovni test | slika = Normal values for Peak Expiratory Flow PEF - EU scale - symbolic designators.png |opis_slike = Normalne vrijednosti za vršni ekspiratorni protok (PEF) - EU skala – simbolične ||dijagnoza = Klinićka |diferencijalna_dijagnoza=[[Bronhitis]] |komplikacije= Ponekad, kako bi se procijenila reverzibilnost određenog stanja, prije ponavljanja spirometrijskih testova, primjenjuje se bronhodilatator kako bi se suzbili efekti bronhokonstriktora }} '''Bronhijalni provokacijski test''' je medicinski test koji se koristi kao pomoć u postavljanju [[dijagnoza|dijagnoze]] ]]astma|astme]].<ref>{{cite journal |author=Dixon C |title=The bronchial challenge test: a new direction in asthmatic management |journal=J Natl Med Assoc |volume=75 |issue=2 |pages=199–204 |date=februar 1983 |pmid=6827612 |pmc=2561444 }}</ref> procjenom postojanja moguće [[bronhijska hiperreaktivnosti|hiperreaktivnosti disajnih puteva]]. Pacijent udiše [[nebulizator|nebulizirani]] [[metaholin]] ili [[histamin]]. Stoga se test može nazvati i '''test izazivanja metaholinom''' ili '''test izazivanja histaminom''', respektivno. Oba lijeka izazivaju [[bronhokonstrikcija|bronhokonstrikciju]], odnosno sužavanje disajnih puteva. Dok histamin uzrokuje sekreciju [[sluz]]i iz [[nos]]a i [[bronhija]] i bronhokonstrikciju putem [[H1 receptor]]a, metaholin koristi [[M3 receptor]] za bronhokonstrikciju. Stepen suženja se zatim može kvantificirati [[spirometrija|spirometrijom]]. Osobe sa već postojećom [[bronhijska hiperreaktivnost|hiperreaktivnošću disajnih puteva]], kao što su [[astma]]tičari, reagovat će na niže doze lijeka. Ponekad, kako bi se procijenila reverzibilnost određenog stanja, prije ponavljanja spirometrijskih testova, primjenjuje se bronhodilatator kako bi se suzbili efekti bronhokonstriktora. Ovo se obično naziva ''testom reverzibilnosti'' ili ''testom nakon bronhodilatatora (nakon BD) i može pomoći u razlikovanju astme od hronične opstruktivne plućne bolesti (HOPB)'. Također, DLCO test se može koristiti za razlikovanje astme (normalan do visok DLCO) od KOPB-a (smanjeni DLCO). Lažno pozitivni i negativni rezultati su mogući kod testa bronhijalne provokacije. Osim toga, astma može biti privremena zbog izloženosti štetnim podražajima ili vježbanju.. Bronhijski provokacijski test je fizički zahtjevan, a na rezultate mogu uticati mišićna slabost ili iscrpljenost. Inhalirani lijek može dovoljno stimulirati gornje disajne puteve da izazove snažan [[kašalj]]. To može otežati ili onemogućiti spirometriju. Ovaj test je kontraindiciran kod pacijenata s teškom opstrukcijom disajnih puteva zbog očiglednog pogoršanja opstrukcije. Također je kontraindiciran prisustvom aortne [[aneurizma|neurizme]], jer će spirometrija [[hipertenzija|povećati]] [[krvni pritisak]], proporcionalno i naporu pacijenta i stepenu opstrukcije u plućima. ==Reference== {{reflist}} ==Vanjski linkovi== {{Medicinski izvori |ICD10 = |ICD9 = |MeshID = D001985 |OPS301 = {{OPS301|1-714}} |LOINC = {{LOINC|65806-2}} | OtherCodes = }} *{{cite web | title=Pulmonary Function Testing | website=American Thoracic Society | url=https://www.thoracic.org/statements/pulmonary-function.php | access-date=18. 3. 2020 | archive-date=28. 4. 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200428200056/https://www.thoracic.org/statements/pulmonary-function.php | url-status=dead }} {{Procedure respiratornog sistema}} {{Respiratorni sistem}} [[Kategorija:Medicinski testovi]] [[Kategorija:Respiratorni sistem]] [[Kategorija:Medicinska terminologija]] [[Kategorija:Pulmologija]] [[Kategorija:Disanje]] cbbjaaff9lssvid0p7fh6v5s3damb6w Talibani 0 531975 3848429 3822966 2026-05-22T04:28:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848429 wikitext text/x-wiki {{Infokutija paravojna organizacija | naziv = Talibani | slika = Flag of Taliban.svg | opis_slike = Zastava afganistanskih Talibana i Islamskog emirata Afganistan | izvorni_naziv = د افغانستان د طالبان اسلامی تحریک | izvorni_naziv_jez = ps | drugi_naziv = Islamski emirat Afganistana | vođa = [[Hibatullah Akhundzada]] | osnivanje = 1994. | aktivnost = | raspuštanje = | država = [[Afganistan]] | djelokrug = Afganistan i sjeverozapadni Pakistan | sjedište = [[Kabul]] i [[Kandahar]] | ideologija = [[Deobandi|Deobandski]] [[islamski fundamentalizam]]<br />[[Paštuni|Paštunski]] nacionalizam | status = Vladajuća organizacija u Afganistanu | brojnost = Oko 85.000 (procjena) | saveznici = [[Al-Kaida]] | protivnici = [[Sjedinjene Američke Države]]<br />[[NATO]]<br />[[Pakistan]] | bitke = [[Građanski rat u Afganistanu]]<br />[[Rat u Afganistanu (2001–2021)]]<br />[[Afganistansko-pakistanski rat 2026.|Afganistansko-pakistanski sukob (2025–2026)]] }} '''Talibani''' (paštunski: طالبان, doslovno "studenti") su sunitska islamska fundamentalistička, politička i vojna organizacija u [[Afganistan]]u. Organizacija trenutno vlada Afganistanom pod imenom Islamski emirat Afganistana, nakon što je ponovo preuzela kontrolu nad državom u augustu 2021. == Historija == === Osnivanje i prvi dolazak na vlast === Pokret se prvi put pojavio početkom 1990-ih godina u sjevernom Pakistanu, neposredno nakon povlačenja sovjetskih trupa iz Afganistana. Značajan broj početnih članova činili su učenici i studenti iz tradicionalnih vjerskih škola.<ref>{{Citiranje weba |url=https://www.ins.ba/bs/article/12810/ko-su-talibani-tri-desetljeca-pobjeda-i-poraza |title=Ko su talibani: Tri desetljeća pobjeda i poraza |website=ins.ba |date=15. 8. 2021 |access-date=19. 3. 2026 |publisher=INS |author=}}</ref> Pod vodstvom svog osnivača [[Mula Omar|Mule Omara]], organizacija je brzo širila svoj utjecaj i 1996. uspješno zauzela [[Kabul]], uspostavivši prvi Islamski emirat Afganistana. Tokom svoje prve vladavine (1996–2001), kontrolirali su približno 90% teritorije države. === Američka invazija i pobuna === Nakon terorističkih napada 11. septembra 2001., Sjedinjene Američke Države i njihovi međunarodni saveznici pokrenuli su vojnu invaziju na Afganistan jer su Talibani pružali sigurno utočište [[Al-Kaida|Al-Kaidi]] i njenom tadašnjem vođi Osami bin Ladenu. Talibanski režim je u potpunosti srušen do decembra 2001., nakon čega su se mnogi istaknuti članovi povukli u susjedni Pakistan. Od 2002., grupa je započela dugotrajnu i iscrpljujuću gerilsku pobunu protiv nove afganistanske vlade i snaga NATO-a. [[Datoteka:Taliban Humvee in Kabul, August 2021.png|mini|Talibanski borci na ulicama Kabula tokom preuzimanja grada 2021..]] === Povratak na vlast i sukobi s Pakistanom === U maju 2021., usred postepenog povlačenja američkih i međunarodnih trupa, Talibani su pokrenuli masovnu vojnu ofanzivu. Operacija je kulminirala 15. augusta 2021. kada su ušli u Kabul, što je dovelo do potpunog preuzimanja vlasti. Krajem 2025. i početkom 2026., zbog pakistanskih optužbi da Talibani skrivaju militante, izbio je otvoreni oružani sukob duž [[Durandova linija|Durandove linije]].<ref>{{Citiranje weba |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/avganistan-talibani-pakistan-sukobi/33558889.html |title=Nekadašnji saveznici Pakistan i avganistanski talibani idu u rat |website=slobodnaevropa.org |date=13. 10. 2025 |access-date=19. 3. 2026 |publisher=Radio Slobodna Evropa |author=}}</ref> Ovaj granični rat uključuje pakistanske zračne napade na Kabul i Kandahar te upade talibanskih trupa na pakistanski teritorij.<ref>{{Citiranje weba |url=https://lansinginstitute.org/2026/02/27/recent-afghanistan-pakistan-border-clashes-reasons-foreign-actors-consequences-perspectives/ |title=Recent Afghanistan–Pakistan border clashes: reasons, consequences |website=lansinginstitute.org |date=27. 2. 2026 |access-date=19. 3. 2026 |publisher=Lansing Institute |author=}}</ref> == Ideologija i vladavina == Talibanska ideološka osnova kombinuje deobandski islamski fundamentalizam i ekstremni paštunski nacionalizam. Njihova vladavina se ističe striktnim i nepopustljivim tumačenjem šerijatskog prava, što u praksi obuhvata rigorozna ograničenja osnovnih ljudskih prava. Posebno je izraženo uskraćivanje prava ženama na obrazovanje i rad u javnom sektoru. Većina međunarodne zajednice oštro osuđuje njihov režim i ne priznaje ih kao legitimnu vladu. == Također pogledajte == * [[Rat u Afganistanu (2001–2021)]] * [[Al-Kaida]] * [[Historija Afganistana]] == Reference == {{reflist}} == Vanjski linkovi == * [https://alemarahenglish.af/ Zvanična web stranica (na engleskom)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250915172126/https://www.alemarahenglish.af/ |date=15. 9. 2025 }} {{Commonscat|Taliban}} [[Kategorija:Talibani]] [[Kategorija:Političke stranke u Afganistanu]] [[Kategorija:Islamski terorizam]] 10dgpiqngbobfnitf9iibd11fp9dwa8 Anamarija Lampič 0 532053 3848498 3822924 2026-05-22T08:44:32Z Panasko 146730 3848498 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Anamarija Lampič | slika = Lampic_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_9453.jpg | puno ime = | država = {{ZID|Slovenija}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1995|06|17}} | mjesto rođenja = [[Ljubljana]] | država rođenja = [[Slovenija]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = SSD Bohinj | trener = [[Janez Marič]], [[Boštjan Klavžar]] | visina = 177 | težina = 65 <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = | nastup OI NS = '''2''' ([[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018]], [[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022.]]) | medalje OI NS = '''0''' | zlato OI NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''3''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = | nastup SP NS ='''4''' ([[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2019.|2019]], [[Svjetsko prvenstvo u nordijskom skijanju 2021.|2021.]]) | medalje SP NS = '''3''' | zlato SP NS = 0 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| * '''17.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''52.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''12.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''23.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''14.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24]], [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) }} | pobjede SK štafeta= 0 | pobjede u dis = | nastup SK NS = [[Svjetski kup u skijaškom trčanju 2013/2014.|2013/14.]] | pobjede SK NS = '''3.''' | plasman SK NS = '''8.''' ([[Svjetski kup u skijaškom trčanju 2020/2021.|2020/21]], [[Svjetski kup u skijaškom trčanju 2021/2022.|2021/22.]]) | pobjede u dis NS = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2022/2023.|2022/23.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''35.''' ([[IBU kup 22022/2023.|2022/23..]]) | kraj karijere = | status = aktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 22. 3. 2026. }} '''Anamarija Lampič''', rođena 17. juna 1995. u [[Ljubljana|Ljubljani]] je [[Slovenija|slovenska]] [[biatlon]]ka<ref>{{cite web | url =https://www.olympics.com/en/milano-cortina-2026/results/athlete-details/35625 | title = Anamarija Lampič| authorlink = | last = | first = | date = | website =www.olympics.com | publisher = | access-date =22. 3. 2026 | language = en}}</ref> i [[Nordijsko skijanje|nordijska skijašica-trkačica]]. == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === ==== Biatlon ==== {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|štafeta (mješovito)}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 15 km|75]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 7,5 km|78]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (žene)|16]] | |} Lampič je nastupila samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Zimskim olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026]], ali nije osvajala medalje. U pojedinačnoj konkurenciji najbolji joj je rezultat 75-o mjesto na ZOI 2026. u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je sa sedam promašaja zaostala 8:06.0&nbsp;min iza pobjednice [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske biatlonke]] [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U štafetnim takmičenjima osvojila je 16-o mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Lena Repinc|Lenom Repinc]], [[Manca Caserman|Mancom Caserman]] i [[Polona Klemenčič|Polonom Klemenčič]], kada su zaostatkom od 4:59.4&nbsp;min bili sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske štafete]] u sastavu: [[Camille Bened]], [[Océane Michelon]], [[Lou Jeanmonnot]] i [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. ==== Skijaško trčanje ==== {{sekcija}} === Svjetska prvenstva === ==== Biatlon ==== {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 15 km|58]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 7,5 km|51]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (žene)|12]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|58]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|36]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|28]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|13]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|9]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|71]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 7,5 km|14]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – potjera (žene)|28]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – masovni start (žene)|16]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (žene)|8]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (mješovito)|11]] | |} Lampič je nastupila na tri [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2023.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]], ali nije osvojila ni medalju. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji joj je bilo 14-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 7,5 km|utrci na 7,5&nbsp;km]], kada je s tri promašaja i zaostatkom od 56.7&nbsp;s bila sporija od pobjednice [[Justine Braisaz-Bouchet]]. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman osmo mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Lena Repinc|Lenom Repinc]], [[Živa Klemenčič|Živom Klemenčič]] i [[Polona Klemenčič|Polonom Klemenčič]]. ==== Skijaško trčanje ==== {{sekcija}} === Svjetski kup === ==== Biatlon ==== Prvi nastup Lampič u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|sezoni 2022/23.]] Na prvom nastupu u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzenu]] 8. decembra 2022. u utrci na 15&nbsp;km, osvojila je peto mjesto s tri promašaja i zaostatkom od 35.8&nbsp;s bila sporija u odnosu na pobjednicu [[Denise Herrmann-Wick]]. Najbolji rezultat bilo joj je treće mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|sezoni 2024/25.]] 20. decembra 2024. u [[Francuska|francuskom]] [[Annecy-Le Grand-Bornand]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 13.7&nbsp;s bila sporija u odnosu na pobjednicu [[Justine Braisaz-Bouchet]]; te u [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|sezoni 2024/25.]] u utrci masovnog starta 15. marta 2025. na [[Slovenija|slovenskoj]] [[Biatlonski stadion Pokljuka|Pokljuki]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 22.8&nbsp;s bila sporija u odnosu na pobjednicu [[Lou Jeanmonnot]]. U štafetnim utrkama najbolji rezultat bilo joj četvrto mjesto 15. decembra 2024. u [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|sezoni 2024/25.]] u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzenu]] u utrci štafete s [[Lena Repinc|Lenom Repinc]], [[Klara Vindišar|Klarom Vindišar]] i [[Polona Klemenčič|Polonom Klemenčič]] ==== Skijaško trčanje ==== {{sekcija}} == Nagrade == {{Sekcija}} == Privatni život == {{Sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Anamarija Lampič}} * {{Sport365|2555}} {{Slovenska sportistica godine}} {{DEFAULTSORT:Lampič, Anamarija}} [[Kategorija:Rođeni 1995.]] [[Kategorija:Biografije, Ljubljana]] [[Kategorija:Slovenski biatlonci]] [[Kategorija:Slovenski skijaši-trkači]] [[Kategorija:Skijaši-trkači na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Skijaši-trkači na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Slovenski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Slovenski olimpijci u skijaškom trčanju]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 454sf7py9lhlcm9ojz146demuwaxzlq Tarik Kupusović 0 532202 3848432 3822834 2026-05-22T04:52:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848432 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Tarik Kupusović | redoslijed = 32. [[gradonačelnik Sarajeva]] | vrijeme_na_vlasti = april 1994 – mart 1996. | prethodnik = [[Muhamed Kreševljaković]] | nasljednik = [[Rasim Gačanović]] | datum_rođenja = 1952. | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]] | politička_stranka = [[Stranka demokratske akcije]] | obrazovanje = [[Univerzitet u Sarajevu]]; [[Sveučilište u Zagrebu]] | zanimanje = inženjer, univerzitetski profesor i političar }} '''Tarik Kupusović''' bosanskohercegovački je inženjer, univerzitetski profesor i političar. Bio je [[gradonačelnik Sarajeva]] od aprila 1994. do marta 1996, u završnoj fazi [[Opsada Sarajeva|Opsade Sarajeva]].<ref name="Spisak gradonačelnika Sarajeva">{{cite web |title=Spisak gradonačelnika Sarajeva |url=https://bs.wikipedia.org/wiki/Spisak_gradona%C4%8Delnika_Sarajeva |website=Bosanska Wikipedia |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref name="Klix.ba">{{cite news |title=Kupusović: Sarajevo je nakon svega ostao privlačan grad |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/kupusovic-sarajevo-je-nakon-svega-ostao-privlacan-grad/170301013 |work=Klix.ba |date=1. 3. 2017 |access-date=24. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Rođen je 1952. u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Završio je studij građevinarstva na [[Građevinski fakultet u Sarajevu|Građevinskom fakultetu u Sarajevu]] 1976, magistrirao je na [[Sveučilište u Zagrebu|Sveučilištu u Zagrebu]] 1983, a doktorirao na Građevinskom fakultetu u Sarajevu 1988.<ref>{{cite web |title=Tarik Kupusović |url=https://cris.cobiss.net/ecris/bh/bs/researcher/3229 |website=E-CRIS BiH |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Magistarski radovi i doktorske disertacije |url=https://gf.unsa.ba/magistarski-radovi-i-doktorske-disertacije/ |website=Građevinski fakultet Univerziteta u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Kupusović je djelovao u oblasti hidrotehnike i upravljanja vodama. Bio je povezan s [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetom u Sarajevu]] kao profesor, a u evidencijama naučnoistraživačkog sistema Bosne i Hercegovine navodi se i kao direktor Instituta za hidrotehniku Sarajevo.<ref>{{cite web |title=PhD Tarik Kupusović |url=https://cris.cobiss.net/ecris/bh/en/researcher/3229 |website=E-CRIS BiH |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Privredno društvo Institut za hidrotehniku Građevinskog fakulteta d.d., Sarajevo |url=https://cris.cobiss.net/ecris/bh/bs/organization/148 |website=E-CRIS BiH |access-date=24. 3. 2026}}</ref> == Gradonačelnički mandat == Na dužnost gradonačelnika Sarajeva došao je u aprilu 1994, naslijedivši [[Muhamed Kreševljaković|Muhameda Kreševljakovića]]. Mandat mu je trajao do marta 1996, kada ga je naslijedio [[Rasim Gačanović]].<ref name="Spisak gradonačelnika Sarajeva"/> Na čelu grada bio je u jednom od najtežih perioda njegove savremene historije, tokom završnih godina [[Opsada Sarajeva|Opsade Sarajeva]].<ref name="Klix.ba"/> U medijskim i univerzitetskim osvrtima navodi se kao ratni gradonačelnik Sarajeva, a učestvovao je i u kasnijim javnim raspravama i publikacijama o gradu, njegovom razvoju i iskustvu opsade.<ref>{{cite web |title=Promovisana knjiga „Sarajevo through the history“ |url=https://www.unsa.ba/en/node/8939 |website=Univerzitet u Sarajevu |date=14. 12. 2022 |access-date=24. 3. 2026}}</ref> == Naučni i stručni rad == Kupusović je autor i koautor stručnih i naučnih radova iz oblasti [[hidrotehnika|hidrotehnike]], [[mehanika fluida|mehanike fluida]] i upravljanja vodnim resursima.<ref>{{cite web |title=Rezultati pretraživanja au=Kupusović, Tarik |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/search?c=au%3DKupusovi%C4%87%2C+Tarik&r1=0 |website=COBISS+ |access-date=24. 3. 2026}}</ref> U bibliografskim zapisima zabilježena su i njegova univerzitetska izdanja iz mehanike fluida.<ref>{{cite web |title=Dinamika fluida i toplotnih sistema (ETF AEI DF 3660) |url=https://www-arc.etf.unsa.ba/courses/index.php?id=99 |website=Elektrotehnički fakultet Univerziteta u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> == Reference == {{reference}} {{Gradonačelnici Sarajeva}} {{DEFAULTSORT:Kupusović, Tarik}} [[Kategorija:Rođeni 1952.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Gradonačelnici Sarajeva]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske akcije]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] bamdnktymzc78mbrr9bktfzlydmbcim Svjetlana Fajfer 0 532253 3848338 3819136 2026-05-21T14:39:14Z Mhare 481 3848338 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Svjetlana Fajfer | datum_rođenja = 1954. | mjesto_rođenja = [[Visoko]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[FNR Jugoslavija]] | prebivalište = [[Ljubljana]], [[Slovenija]] | polje = [[fizika]] teorijskih elementarnih čestica | institucija = [[Univerzitet u Ljubljani]] | institucija2 = [[Institut "Jožef Stefan"]] | alma_mater = [[Univerzitet u Sarajevu]]<br>[[Univerzitet u Zagrebu]] | poznat(a) po = istraživanjima u oblasti fizike elementarnih čestica i rijetkih raspada hadrona }} '''Svjetlana Fajfer''' bosanskohercegovačka je [[fizika|fizičarka]] i univerzitetska profesorica koja djeluje u [[Slovenija|Sloveniji]]. Bavi se teorijskom fizikom elementarnih čestica, posebno fenomenologijom [[fizika visokih energija|visokih energija]], fizikom okusa i rijetkim raspadima [[Hadron|hadrona]].<ref name="FMF">{{cite web |title=Svjetlana Fajfer |url=https://www.fmf.uni-lj.si/en/directory/52/fajfer-svjetlana/ |website=Faculty of Mathematics and Physics, University of Ljubljana |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref name="INSPIRE">{{cite web |title=Svjetlana Fajfer |url=https://inspirehep.net/authors/1010420 |website=INSPIRE-HEP |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Rođena je u [[Visoko]]m. Diplomirala je fiziku na [[Prirodno-matematički fakultet Univerziteta u Sarajevu|Prirodno-matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu]] 1976, magistrirala na [[Univerzitet u Zagrebu|Univerzitetu u Zagrebu]] 1979, a doktorirala na Univerzitetu u Sarajevu 1981.<ref name="ANUBiHbio">{{cite web |title=Svjetlana Fajfer |url=https://www.anubih.ba/svjetlana-fajfer/ |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref name="CV">{{cite web |title=Curriculum Vitae: Svjetlana Fajfer |url=https://www-f1.ijs.si/~fajfer/vitasf-short.pdf |website=Institut "Jožef Stefan" |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Profesorica je na [[Fakultet za matematiku i fiziku Univerziteta u Ljubljani|Fakultetu za matematiku i fiziku Univerziteta u Ljubljani]], a povezana je i s [[Institut "Jožef Stefan"|Institutom "Jožef Stefan"]] u Ljubljani.<ref name="FMF" /> Njeni radovi objavljivani su u međunarodnim naučnim časopisima iz oblasti fizike čestica, a prema bazi INSPIRE ubraja se među istaknute istraživače u toj oblasti.<ref name="INSPIRE" /> Za domaću članicu [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] izabrana je 2018. u oblasti prirodnih nauka – fizike.<ref name="ANUBiH2018">{{cite web |title=Ljetopis ANUBiH za 2018. godinu |url=https://bastina.anubih.ba/server/api/core/bitstreams/0ce4b21e-7ba2-4f3f-8ab5-e6ebbe159ae7/content |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Dobitnica je [[Zoisova nagrada|Zoisove nagrade]] za vrhunske naučne i razvojne dosežke u fizici elementarnih čestica 2007, a 2023. dobila je Blinčevu nagradu za životno djelo u oblasti fizike.<ref>{{cite web |title=Zoisova nagrada prof. Svjetlani Fajfer |url=https://www.fmf.uni-lj.si/sl/obvestila/obvestilo/23278/zoisova-nagrada-prof-svjetlani-fajfer/ |website=Fakulteta za matematiko in fiziko Univerze v Ljubljani |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Nagrajenci |url=https://www.blinceve-nagrade.si/nagrajenci.php |website=Blinčeve nagrade |access-date=24. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{Članovi ANU BiH}} {{DEFAULTSORT:Fajfer, Svjetlana}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački fizičari]] [[Kategorija:Biografije, Visoko]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Rođeni 1954.]] meqjaj78si1cb5wvvgnsxco1yedwwjq 3848409 3848338 2026-05-21T23:59:23Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848409 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Svjetlana Fajfer | datum_rođenja = 1954. | mjesto_rođenja = [[Visoko]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[FNR Jugoslavija]] | prebivalište = [[Ljubljana]], [[Slovenija]] | polje = [[fizika]] teorijskih elementarnih čestica | institucija = [[Univerzitet u Ljubljani]] | institucija2 = [[Institut "Jožef Stefan"]] | alma_mater = [[Univerzitet u Sarajevu]]<br>[[Univerzitet u Zagrebu]] | poznat(a) po = istraživanjima u oblasti fizike elementarnih čestica i rijetkih raspada hadrona }} '''Svjetlana Fajfer''' bosanskohercegovačka je [[fizika|fizičarka]] i univerzitetska profesorica koja djeluje u [[Slovenija|Sloveniji]]. Bavi se teorijskom fizikom elementarnih čestica, posebno fenomenologijom [[fizika visokih energija|visokih energija]], fizikom okusa i rijetkim raspadima [[Hadron|hadrona]].<ref name="FMF">{{cite web |title=Svjetlana Fajfer |url=https://www.fmf.uni-lj.si/en/directory/52/fajfer-svjetlana/ |website=Faculty of Mathematics and Physics, University of Ljubljana |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref name="INSPIRE">{{cite web |title=Svjetlana Fajfer |url=https://inspirehep.net/authors/1010420 |website=INSPIRE-HEP |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Rođena je u [[Visoko]]m. Diplomirala je fiziku na [[Prirodno-matematički fakultet Univerziteta u Sarajevu|Prirodno-matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu]] 1976, magistrirala na [[Univerzitet u Zagrebu|Univerzitetu u Zagrebu]] 1979, a doktorirala na Univerzitetu u Sarajevu 1981.<ref name="ANUBiHbio">{{cite web |title=Svjetlana Fajfer |url=https://www.anubih.ba/svjetlana-fajfer/ |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref name="CV">{{cite web |title=Curriculum Vitae: Svjetlana Fajfer |url=https://www-f1.ijs.si/~fajfer/vitasf-short.pdf |website=Institut "Jožef Stefan" |access-date=24. 3. 2026 |archive-date=27. 2. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227012614/http://www-f1.ijs.si/~fajfer/vitasf-short.pdf |url-status=dead }}</ref> Profesorica je na [[Fakultet za matematiku i fiziku Univerziteta u Ljubljani|Fakultetu za matematiku i fiziku Univerziteta u Ljubljani]], a povezana je i s [[Institut "Jožef Stefan"|Institutom "Jožef Stefan"]] u Ljubljani.<ref name="FMF" /> Njeni radovi objavljivani su u međunarodnim naučnim časopisima iz oblasti fizike čestica, a prema bazi INSPIRE ubraja se među istaknute istraživače u toj oblasti.<ref name="INSPIRE" /> Za domaću članicu [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] izabrana je 2018. u oblasti prirodnih nauka – fizike.<ref name="ANUBiH2018">{{cite web |title=Ljetopis ANUBiH za 2018. godinu |url=https://bastina.anubih.ba/server/api/core/bitstreams/0ce4b21e-7ba2-4f3f-8ab5-e6ebbe159ae7/content |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Dobitnica je [[Zoisova nagrada|Zoisove nagrade]] za vrhunske naučne i razvojne dosežke u fizici elementarnih čestica 2007, a 2023. dobila je Blinčevu nagradu za životno djelo u oblasti fizike.<ref>{{cite web |title=Zoisova nagrada prof. Svjetlani Fajfer |url=https://www.fmf.uni-lj.si/sl/obvestila/obvestilo/23278/zoisova-nagrada-prof-svjetlani-fajfer/ |website=Fakulteta za matematiko in fiziko Univerze v Ljubljani |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Nagrajenci |url=https://www.blinceve-nagrade.si/nagrajenci.php |website=Blinčeve nagrade |access-date=24. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{Članovi ANU BiH}} {{DEFAULTSORT:Fajfer, Svjetlana}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački fizičari]] [[Kategorija:Biografije, Visoko]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Rođeni 1954.]] e39mqtdt6kzowf4ozoh1nobzsbxwmwa Mirjana Vuković 0 532288 3848335 3822799 2026-05-21T14:36:14Z Mhare 481 3848335 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Mirjana Vuković | slika = | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = 1948. | mjesto_rođenja = [[Fojnica]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Sarajevo]] | državljanstvo = | narodnost = bosanskohercegovačka | etnicitet = | polje = [[matematika]] | radna_institucija = [[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]]<br>[[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] | alma_mater = [[Univerzitet u Sarajevu]] | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = teoriji prstena, teoriji sumabilnosti i univerzitetskoj nastavi matematike | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Mirjana Vuković''' bosanskohercegovačka je [[matematika|matematičarka]], univerzitetska profesorica i akademkinja. Redovna je članica [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] (ANUBiH), a njeni naučni interesi obuhvataju teoriju sumabilnosti, Fourierovu analizu, algebru i teoriju brojeva.<ref name="Akademik Mirjana Vuković">{{cite web |url=https://www.anubih.ba/akademkinja-mirjana-vukovic/ |title=Akademik Mirjana Vuković |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.anubih.ba/wp-content/uploads/20230307_CV_Mirjana_Vukovic.pdf |title=CV Mirjana Vuković |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Rođena je 1948. u [[Fojnica|Fojnici]]. Iz porodilišta je došla u [[Sarajevo]], a zbog očevog službenog angažmana djetinjstvo je provela i u [[Varaždin]]u i [[Maribor]]u, nakon čega je osnovno i srednje obrazovanje završila u Sarajevu.<ref>{{cite web |url=https://www.anubih.ba/wp-content/uploads/O-MENI-11-SHB-9.pdf |title=Mirjana VUKOVIĆ – Ja i moja matematika |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://bastina.anubih.ba/bitstreams/a774da00-5692-4c52-97a8-fa911f74fdfc/download |title=Proceedings of the Conference on March 14 |website=Baština ANUBiH |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Na [[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu|Prirodno-matematičkom fakultetu u Sarajevu]] diplomirala je matematiku 1971, magistrirala 1975. i doktorirala 1979. iz oblasti matematičkih nauka. Tokom naučne karijere usavršavala se i na [[Moskovski državni univerzitet|Moskovskom državnom univerzitetu "Lomonosov"]], na Univerzitetu Pierre et Marie Curie u Parizu, u Grenobleu i na Tehničkom univerzitetu u Beču.<ref>{{cite web |url=https://cris.cobiss.net/ecris/bh/bs/researcher/2513 |title=dr Mirjana Vuković |website=E-CRIS.BH |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Veći dio radnog vijeka provela je na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]], gdje je bila profesorica na Odsjeku za matematiku Prirodno-matematičkog fakulteta. Obavljala je i više akademskih dužnosti, uključujući funkcije prodekanice fakulteta i prorektorice Univerziteta u Sarajevu za nauku, istraživački rad i obrazovanje. Kasnije je dobila zvanje profesorice emerite [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]].<ref>{{cite web |url=https://www.unsa.ba/o-univerzitetu/unsa-u-sarajevu/profesori-emeritusi-unsa |title=Profesori emeritusi UNSA |website=Univerzitet u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Za dopisnu članicu ANUBiH izabrana je 2012, a za redovnu 2018. Od 2014. glavna je urednica časopisa ''Sarajevo Journal of Mathematics''.<ref name="Akademik Mirjana Vuković"/> Autorica je i koautorica brojnih naučnih i stručnih radova, kao i univerzitetskih udžbenika i priručnika iz matematike.<ref>{{cite web |url=https://www.anubih.ba/wp-content/uploads/20230307_CV_Mirjana_Vukovic.pdf |title=CV Mirjana Vuković |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Vuković, Mirjana}} [[Kategorija:Rođeni 1948.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački matematičari]] [[Kategorija:Biografije, Fojnica]] shgggxbtrrf5m18q2e7mlq26zd9l7py 3848339 3848335 2026-05-21T14:40:39Z Mhare 481 3848339 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Mirjana Vuković | slika = | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = 1948. | mjesto_rođenja = [[Fojnica]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Sarajevo]] | državljanstvo = | etnicitet = | polje = [[matematika]] | radna_institucija = [[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]]<br>[[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] | alma_mater = [[Univerzitet u Sarajevu]] | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = teoriji prstena, teoriji sumabilnosti i univerzitetskoj nastavi matematike | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Mirjana Vuković''' bosanskohercegovačka je [[matematika|matematičarka]], univerzitetska profesorica i akademkinja. Redovna je članica [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] (ANUBiH), a njeni naučni interesi obuhvataju teoriju sumabilnosti, Fourierovu analizu, algebru i teoriju brojeva.<ref name="Akademik Mirjana Vuković">{{cite web |url=https://www.anubih.ba/akademkinja-mirjana-vukovic/ |title=Akademik Mirjana Vuković |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.anubih.ba/wp-content/uploads/20230307_CV_Mirjana_Vukovic.pdf |title=CV Mirjana Vuković |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Rođena je 1948. u [[Fojnica|Fojnici]]. Iz porodilišta je došla u [[Sarajevo]], a zbog očevog službenog angažmana djetinjstvo je provela i u [[Varaždin]]u i [[Maribor]]u, nakon čega je osnovno i srednje obrazovanje završila u Sarajevu.<ref>{{cite web |url=https://www.anubih.ba/wp-content/uploads/O-MENI-11-SHB-9.pdf |title=Mirjana VUKOVIĆ – Ja i moja matematika |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://bastina.anubih.ba/bitstreams/a774da00-5692-4c52-97a8-fa911f74fdfc/download |title=Proceedings of the Conference on March 14 |website=Baština ANUBiH |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Na [[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu|Prirodno-matematičkom fakultetu u Sarajevu]] diplomirala je matematiku 1971, magistrirala 1975. i doktorirala 1979. iz oblasti matematičkih nauka. Tokom naučne karijere usavršavala se i na [[Moskovski državni univerzitet|Moskovskom državnom univerzitetu "Lomonosov"]], na Univerzitetu Pierre et Marie Curie u Parizu, u Grenobleu i na Tehničkom univerzitetu u Beču.<ref>{{cite web |url=https://cris.cobiss.net/ecris/bh/bs/researcher/2513 |title=dr Mirjana Vuković |website=E-CRIS.BH |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Veći dio radnog vijeka provela je na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]], gdje je bila profesorica na Odsjeku za matematiku Prirodno-matematičkog fakulteta. Obavljala je i više akademskih dužnosti, uključujući funkcije prodekanice fakulteta i prorektorice Univerziteta u Sarajevu za nauku, istraživački rad i obrazovanje. Kasnije je dobila zvanje profesorice emerite [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]].<ref>{{cite web |url=https://www.unsa.ba/o-univerzitetu/unsa-u-sarajevu/profesori-emeritusi-unsa |title=Profesori emeritusi UNSA |website=Univerzitet u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Za dopisnu članicu ANUBiH izabrana je 2012, a za redovnu 2018. Od 2014. glavna je urednica časopisa ''Sarajevo Journal of Mathematics''.<ref name="Akademik Mirjana Vuković"/> Autorica je i koautorica brojnih naučnih i stručnih radova, kao i univerzitetskih udžbenika i priručnika iz matematike.<ref>{{cite web |url=https://www.anubih.ba/wp-content/uploads/20230307_CV_Mirjana_Vukovic.pdf |title=CV Mirjana Vuković |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Vuković, Mirjana}} [[Kategorija:Rođeni 1948.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački matematičari]] [[Kategorija:Biografije, Fojnica]] pb8lv5u0rhv2y3w1a42kf1hunlw6t5s Slavica Krneta 0 532290 3848340 3822798 2026-05-21T14:42:46Z Mhare 481 3848340 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Slavica Krneta | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1927|11|10}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Kraljevina SHS]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2010|10|30|1927|11|10}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | državljanstvo = bosanskohercegovačko | zanimanje = pravnica, univerzitetska profesorica i akademkinja | poznat_po = doprinosu [[građansko pravo|građanskom pravu]], [[autorsko pravo|autorskom pravu]] i pravu [[intelektualno vlasništvo|intelektualnog vlasništva]] }} '''Slavica Krneta''' ([[Sarajevo]], 10. novembar 1927 – Sarajevo, 30. oktobar 2010) bila je bosanskohercegovačka pravnica, profesorica [[Pravni fakultet u Sarajevu|Pravnog fakulteta u Sarajevu]] i članica [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] (ANUBiH). Smatra se jednom od istaknutih stručnjakinja iz oblasti [[građansko pravo|građanskog]] i [[autorsko pravo|autorskog prava]] u Bosni i Hercegovini.<ref name="ANUBiH">{{cite web |title=Slavica Krneta (1927-2010) |url=https://www.anubih.ba/slavica-krneta/ |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref name="Klix">{{cite web |title=U Sarajevu danas preminula akademik Slavica Krneta |url=https://www.klix.ba/vijesti/crna-hronika/u-sarajevu-danas-preminula-akademik-slavica-krneta/101030052 |website=Klix.ba |date=30. 10. 2010 |access-date=24. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Osnovnu školu i gimnaziju završila je u Sarajevu, a na [[Pravni fakultet u Sarajevu|Pravnom fakultetu u Sarajevu]] diplomirala je 1953.<ref name="ANUBiH" /><ref name="Ljetopis">{{cite web |title=Ljetopis knj. XXXVII |url=https://bastina.anubih.ba/bitstreams/686a5eb4-42f2-4706-b58e-438d96d13d06/download |website=Digitalni arhiv ANUBiH |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Nakon studija radila je dvije godine kao sutkinja Sreskog suda u Sarajevu, a potom je prešla na Pravni fakultet, gdje je provela najveći dio svoje akademske karijere.<ref name="Klix" /><ref name="Ljetopis" /> Doktorsku disertaciju ''Uloga i značaj posjeda u našem pravu'' odbranila je 1963, kada je i promovirana u doktoricu pravnih nauka.<ref name="ANUBiH" /><ref name="Klix" /> Na Pravnom fakultetu u Sarajevu birana je u sva nastavna zvanja, a kao redovna profesorica predavala je predmete iz [[građansko pravo|građanskog prava]] te [[autorsko pravo|autorskog prava]] s pravom industrijskog vlasništva.<ref name="ANUBiH" /><ref name="PravniZapisi">{{cite web |title=Prof. dr Slavica Krneta |url=https://pravnizapisi.rs/wp-content/uploads/issues/2-2010/PROF._DR_SLAVICA_KRNETA.pdf |website=Pravni zapisi |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Bila je i dekanesa Pravnog fakulteta u Sarajevu; u historiografiji fakulteta navodi se kao jedina žena dekanesa i akademik te ustanove.<ref>{{cite web |title=Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu 2012 |url=https://www.pfsa.unsa.ba/pf/wp-content/uploads/2014/08/Godisnjak-2012.pdf |website=Pravni fakultet u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Odlukom rektora [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]] 2005. dodijeljeno joj je počasno zvanje profesor emeritus.<ref name="Klix" /><ref name="Emeritus">{{cite web |title=Profesori emeritusi UNSA |url=https://www.unsa.ba/o-univerzitetu/unsa-u-sarajevu/profesori-emeritusi-unsa |website=Univerzitet u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Za dopisnu članicu ANUBiH izabrana je 2002, a za redovnu 2005.<ref name="ANUBiH" /><ref name="Klix" /> Tokom rata u Bosni i Hercegovini djelovala je kao gostujuća profesorica i saradnica [[Max Planck Society|Max-Planckovog instituta]] u Münchenu, gdje se bavila pitanjima intelektualnog vlasništva.<ref name="Klix" /><ref name="PravniZapisi" /> == Naučni rad == Krneta je objavila veći broj naučnih i stručnih radova iz oblasti građanskog, stvarnog i autorskog prava, a posebno se bavila ličnim pravima, posjedom, etažnim vlasništvom i evropskim pravom intelektualnog vlasništva.<ref name="PravniZapisi" /><ref name="PFSA2021">{{cite web |title=Godišnjak Pravnog fakulteta u Sarajevu 2021: posebni broj |url=https://www.pfsa.unsa.ba/pf/wp-content/uploads/2022/10/Godisnjak-PFSA-2021-posebni-broj1.pdf |website=Pravni fakultet u Sarajevu |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Među njenim poznatijim djelima navode se monografija ''Evropsko pravo intelektualnog vlasništva'' iz 1996. i doktorska disertacija ''Uloga i značaj posjeda u našem pravu''.<ref name="plus.cobiss.net">{{cite web |title=Evropsko pravo intelektualnog vlasništva |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/797719/bgsa?format=detail |website=COBISS Plus |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref name="Uloga i značaj posjeda u našem prav">{{cite web |title=Uloga i značaj posjeda u našem pravu : doktorska disertacija |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/sr_latn/bib/pfsa/512100811 |website=COBISS Plus |access-date=24. 3. 2026}}</ref> U bibliografskim pregledima Pravnog fakulteta u Sarajevu zabilježeno je da je u fakultetskom ''Godišnjaku'' objavila 31 rad u periodu od 1957. do 2002.<ref name="PFSA2021" /> == Djela == * ''Uloga i značaj posjeda u našem pravu'' (doktorska disertacija, 1963)<ref name="Uloga i značaj posjeda u našem prav"/> * ''Evropsko pravo intelektualnog vlasništva'' (1996)<ref name="plus.cobiss.net"/> == Reference == {{reference}} {{Članovi ANU BiH}} {{DEFAULTSORT:Krneta, Slavica}} [[Kategorija:Rođeni 1927.]] [[Kategorija:Umrli 2010.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pravnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] cqf3vysdzbf28dw5ricvh2gvpnod7q5 Razgovor:Slavica Krneta 1 532292 3848346 3819284 2026-05-21T14:49:08Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3848346 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = nauka | tema2 = | tema3 = | država = Bosna i Hercegovina | država2 = | država3 = }} h896hja5agcs3m4clhe8p7ng3e6dv7a Razgovor:Mirjana Vuković 1 532294 3848336 3819285 2026-05-21T14:36:44Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3848336 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = nauka | tema2 = | tema3 = | država = Bosna i Hercegovina | država2 = | država3 = }} h896hja5agcs3m4clhe8p7ng3e6dv7a Eleonora Jenko Groyer 0 532376 3848347 3819423 2026-05-21T14:51:10Z Mhare 481 3848347 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Eleonora Jenko Groyer | slika = Eleonora Jenko Groyer.jpg | opis = Eleonora Jenko Groyer oko 1930. | ime_pri_rođenju = Eleonora Jenko | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1879|2|15}} | mjesto_rođenja = [[Ljubljana]], [[Austro-Ugarska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1959|6|24|1879|2|15}} | mjesto_smrti = [[Ljubljana]], NR Slovenija, [[FNRJ]] | nacionalnost = [[Slovenci|Slovenka]] | zanimanje = [[liječnik|liječnica]] | alma_mater = Ženski medicinski institut u [[Sankt Peterburg]]u; [[Medicinski fakultet u Zagrebu]] | poznat_po = prva slovenska liječnica }} '''Eleonora Jenko Groyer''' (rođena '''Eleonora Jenko'''; [[Ljubljana]], 15. februar 1879. – [[Ljubljana]], 24. juni 1959.) bila je slovenska liječnica, poznata kao prva [[Slovenci|Slovenka]] koja je stekla diplomu medicine i jedna od pionirki ženskog medicinskog rada u slovenskom prostoru.<ref name="Fischinger2016" /> Studij medicine završila je na Ženskom medicinskom institutu u [[Sankt Peterburg]]u, gdje je promovirana 14. februara 1907. Kao i mnoge druge žene iz [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]], studirala je u inostranstvu jer ženama u Monarhiji tada nije bilo omogućeno redovno univerzitetsko medicinsko obrazovanje.<ref name="Fischinger2016">{{cite journal |last1=Fischinger |first1=Janez |last2=Fischinger |first2=Duša |title=The First Slovenian Physician Eleonora Jenko Groyer, MD (1879–1959) |journal=Zdravniški vestnik / Slovenian Medical Journal |volume=85 |issue=9 |year=2016 |pages=520–528 |doi=10.6016/ZdravVestn.1675 |url=https://vestnik.szd.si/index.php/ZdravVest/article/view/1675 |language=en}}</ref> Njena diploma u Austro-Ugarskoj nije mogla biti potpuno nostrificirana, nego joj je priznata samo ekvivalentnost, zbog čega je mogla obavljati liječničku praksu samo u određenim dijelovima tadašnje države. Nakon udaje za liječnika Friedricha Groyera 1907. radila je u [[Opatija (Hrvatska)|Opatiji]], gdje je otvorila samostalnu ordinaciju i smatra se prvom ženom koja je ondje vodila nezavisnu liječničku praksu.<ref name="Fischinger2016" /> Na početku [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] vratila se u Ljubljanu. Tokom rata obavljala je liječničku službu u zdravstvenom okrugu [[Grosuplje]], a poslije stvaranja [[Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca|Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca]] morala je ponovo prolaziti postupak nostrifikacije. Na [[Medicinski fakultet u Zagrebu|Medicinskom fakultetu u Zagrebu]] položila je dodatne ispite iz farmakologije i sudske medicine, nakon čega je 1921. stekla pravo na punu liječničku praksu. Iste godine otvorila je ordinaciju u Ljubljani kao prva liječnica sa samostalnom praksom u tom gradu.<ref name="Fischinger2016" /> Pošto su njene molbe za javnu službu više puta bile odbijene, cijeli radni vijek provela je kao privatna liječnica.<ref name="Fischinger2016" /> Između 1930. i 1935. objavljivala je i zdravstveno-prosvjetne tekstove u časopisu ''Ženski svet''.<ref name="dLib">{{cite web |title=Prva slovenska zdravnica dr. Eleonora Jenko Groyer (1879-1959) |url=https://www.dlib.si/details/URN:NBN:SI:DOC-V5HIISVO |website=dLib.si |publisher=Narodna in univerzitetna knjižnica Slovenije |access-date=24. 3. 2026 |language=sl}}</ref> U slovenskoj historiji medicine zauzima važno mjesto kao pionirka ženskog visokog obrazovanja i medicinske profesije.<ref name="Fischinger2016" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Jenko Groyer, Eleonora}} [[Kategorija:Rođeni 1879.]] [[Kategorija:Umrli 1959.]] [[Kategorija:Biografije, Ljubljana]] ep0lkm55try80i7kde8a1r3ftnam1hf Logor Batković 0 532399 3848446 3822743 2026-05-22T06:08:16Z Panasko 146730 [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848446 wikitext text/x-wiki '''Logor Batković''' bio je zatočenički logor u selu [[Batković]] kod [[Bijeljina|Bijeljine]] za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. U sudskoj dokumentaciji [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]] navodi se kao mjesto nezakonitog zatočenja, zlostavljanja, prisilnog rada i ubistava nesrpskih civila i zarobljenika, a vodile su ga strukture [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS) i povezani organi vlasti bosanskih Srba.<ref name="Mladic2017">{{cite web |title=Prosecutor v. Ratko Mladić, Trial Judgement, Volume I |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tjug/en/171122-1of5_1.pdf |website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=22. 11. 2017 |language=en |pages=277–293}}</ref><ref name="Karadzic2016">{{cite web |title=Prosecutor v. Radovan Karadžić, Presuda, tom II |url=https://www.icty.org/x/cases/karadzic/tjug/bcs/160324-presuda-2od4.pdf |website=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju |date=24. 3. 2016 |language=bs/hr/sr |pages=248–250}}</ref><ref name="Karcic2022">{{cite book |last=Karčić |first=Hikmet |title=Torture, Humiliate, Kill: Inside the Bosnian Serb Camp System |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |year=2022 |pages=153–160 |language=en}}</ref> == Historija == Prema nalazima MKSJ-a, u Batkoviću su od najmanje juna 1992. do kraja decembra 1992. držani zatočeni [[Bošnjaci]] i [[Hrvati]], a dokumenti i svjedočenja pokazuju da je logor nastavio funkcionirati i tokom narednih godina rata.<ref name="Mladic2017" /><ref name="Karadzic2016" /> U presudi [[Radovan Karadžić|Radovanu Karadžiću]] navodi se naredba Istočnobosanskog korpusa od 2. jula 1992. o osnivanju logora u Batkoviću, dok presuda [[Ratko Mladić|Ratku Mladiću]] utvrđuje da je VRS uspostavio logor, da su ga vojnici VRS-a čuvali i komandovali njime te da je VRS snosio odgovornost za zatočenje i uvjete u logoru.<ref name="Mladic2017" /><ref name="Karadzic2016" /> Akademska literatura opisuje Batković kao regionalni i tranzitni logor kroz koji su prolazili zatočenici iz [[Bijeljina|Bijeljine]], [[Janja|Janje]] i drugih dijelova Bosne i Hercegovine, uključujući osobe prebačene iz drugih logora kao što su [[Logor Sušica|Sušica]], [[Manjača]] i [[Čelopek (Zvornik)|Čelopek]].<ref name="Karcic2022" /> [[Hikmet Karčić]] navodi da je prema sačuvanom spisku vlasti Republike Srpske između 27. juna 1992. i 22. decembra 1995. evidentirano 2.468 zatočenika, uz napomenu da je stvarni broj osoba koje su prošle kroz logor vjerovatno bio veći, jer je Batković služio i kao tranzitno mjesto za razmjene i premještaje.<ref name="Karcic2022" /> U novinarskim i memorijalnim izvorima često se navodi da je kroz logor prošlo više od 4.000 ljudi.<ref name="Detektor2025">{{cite web |title=Obilježavanje godišnjice otvaranja logora “Batković” |url=https://detektor.ba/2025/04/11/obiljezavanje-godisnjice-otvaranja-logora-batkovic/ |website=Detektor |date=11. 4. 2025 |language=bs}}</ref> == Zatočenici i uvjeti == MKSJ je utvrdio da su zatočenici u Batkoviću bili izloženi premlaćivanju, ponižavanju i prisilnom radu. U presudi Momčilu Krajišniku navodi se da su zatočenici bili svakodnevno primoravani na fizičke poslove, uključujući kopanje rovova, nošenje municije na liniji fronta, ukopavanje mrtvih te rad u poljima i fabrikama.<ref name="Krajisnik2006">{{cite web |title=Prosecutor v. Momčilo Krajišnik, Judgement |url=https://www.icty.org/x/cases/krajisnik/tjug/en/kra-jud060927e.pdf |website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=27. 9. 2006 |language=en |pages=115}}</ref> Ista presuda navodi i da su pojedini zatočenici bili pretučeni na smrt, dok su drugi bili izloženi naročito teškom zlostavljanju i prisiljavani na međusobno ponižavanje i seksualno nasilje.<ref name="Krajisnik2006" /> Presuda Ratku Mladiću detaljnije opisuje dolazak zatočenika u logor, njihovo premlaćivanje pri ulasku, svakodnevne batine, prisiljavanje na degradirajuće seksualne radnje, kao i dugotrajne fizičke i psihičke posljedice kod preživjelih.<ref name="Mladic2017" /> Sud je također utvrdio da su u februaru 1993. u Batković dovođene i žene, uključujući zatočenice prebačene iz Zvornika, te da su u julu 1995. u logor prebacivani i zarobljeni Bošnjaci nakon pada [[Srebrenica|Srebrenice]].<ref name="Mladic2017" /><ref name="Karcic2022" /> U presudama se spominju silovanja i druge forme seksualnog nasilja, uključujući prisiljavanje zatočenika na međusobne seksualne radnje i druga ponižavanja pod prijetnjom i fizičkom silom, što je sud kvalificirao kao dio šireg obrasca okrutnog i nečovječnog postupanja u logoru.<ref name="Mladic2017" /><ref name="Krajisnik2006" /> Prema izvještavanju Detektora i svjedočenjima bivših logoraša, logor je ostao mjesto teških zlostavljanja i tokom kasnijih faza rata, a bivši zatočenici su više puta isticali da veliki broj odgovornih nikada nije procesuiran.<ref name="Detektor2025" /> == Sudski postupci == Zločini počinjeni u Batkoviću razmatrani su u više predmeta pred MKSJ-em, uključujući presude protiv Radovana Karadžića, Ratka Mladića i Momčila Krajišnika, u kojima je Batković naveden među mjestima nezakonitog zatočenja, prisilnog rada i zlostavljanja nesrpskog stanovništva.<ref name="Mladic2017" /><ref name="Karadzic2016" /><ref name="Krajisnik2006" /> Pred [[Sud Bosne i Hercegovine|Sudom Bosne i Hercegovine]] vođeni su i domaći postupci za zločine u Batkoviću. Gligor Begović je prvostepeno osuđen na 13 godina zatvora zbog saučesništva u ubistvu trojice civila, seksualnog zlostavljanja i premlaćivanja zatočenika, a potom mu je kazna pravosnažno smanjena na 10 godina.<ref name="Detektor2015">{{cite web |title=Gligoru Begoviću 13 godina za zločine u Batkoviću |url=https://detektor.ba/2015/12/11/gligoru-begovicu-13-godina-za-zlocine-u-batkovicu/ |website=Detektor |date=11. 12. 2015 |language=bs}}</ref><ref name="Detektor2016">{{cite web |title=Begović: Smanjena kazna za zločine u Batkoviću |url=https://detektor.ba/2016/07/08/begovic-smanjena-kazna-za-zlocine-u-batkovicu/ |website=Detektor |date=8. 7. 2016 |language=bs}}</ref> Udruženja logoraša i organizacije koje prate suđenja za ratne zločine redovno obilježavaju godišnjicu otvaranja logora i upozoravaju na nedovoljno procesuiranje odgovornih, kao i na izostanak adekvatnog memorijalnog obilježavanja mjesta zatočenja.<ref name="Detektor2025" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Batković, logor}} [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bijeljina]] [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] mm522mhkjosl4uj112izvhboph4dvya 3848447 3848446 2026-05-22T06:08:36Z Panasko 146730 [[Kategorija:Ukidanja u 1996.]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848447 wikitext text/x-wiki '''Logor Batković''' bio je zatočenički logor u selu [[Batković]] kod [[Bijeljina|Bijeljine]] za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. U sudskoj dokumentaciji [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]] navodi se kao mjesto nezakonitog zatočenja, zlostavljanja, prisilnog rada i ubistava nesrpskih civila i zarobljenika, a vodile su ga strukture [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS) i povezani organi vlasti bosanskih Srba.<ref name="Mladic2017">{{cite web |title=Prosecutor v. Ratko Mladić, Trial Judgement, Volume I |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tjug/en/171122-1of5_1.pdf |website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=22. 11. 2017 |language=en |pages=277–293}}</ref><ref name="Karadzic2016">{{cite web |title=Prosecutor v. Radovan Karadžić, Presuda, tom II |url=https://www.icty.org/x/cases/karadzic/tjug/bcs/160324-presuda-2od4.pdf |website=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju |date=24. 3. 2016 |language=bs/hr/sr |pages=248–250}}</ref><ref name="Karcic2022">{{cite book |last=Karčić |first=Hikmet |title=Torture, Humiliate, Kill: Inside the Bosnian Serb Camp System |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |year=2022 |pages=153–160 |language=en}}</ref> == Historija == Prema nalazima MKSJ-a, u Batkoviću su od najmanje juna 1992. do kraja decembra 1992. držani zatočeni [[Bošnjaci]] i [[Hrvati]], a dokumenti i svjedočenja pokazuju da je logor nastavio funkcionirati i tokom narednih godina rata.<ref name="Mladic2017" /><ref name="Karadzic2016" /> U presudi [[Radovan Karadžić|Radovanu Karadžiću]] navodi se naredba Istočnobosanskog korpusa od 2. jula 1992. o osnivanju logora u Batkoviću, dok presuda [[Ratko Mladić|Ratku Mladiću]] utvrđuje da je VRS uspostavio logor, da su ga vojnici VRS-a čuvali i komandovali njime te da je VRS snosio odgovornost za zatočenje i uvjete u logoru.<ref name="Mladic2017" /><ref name="Karadzic2016" /> Akademska literatura opisuje Batković kao regionalni i tranzitni logor kroz koji su prolazili zatočenici iz [[Bijeljina|Bijeljine]], [[Janja|Janje]] i drugih dijelova Bosne i Hercegovine, uključujući osobe prebačene iz drugih logora kao što su [[Logor Sušica|Sušica]], [[Manjača]] i [[Čelopek (Zvornik)|Čelopek]].<ref name="Karcic2022" /> [[Hikmet Karčić]] navodi da je prema sačuvanom spisku vlasti Republike Srpske između 27. juna 1992. i 22. decembra 1995. evidentirano 2.468 zatočenika, uz napomenu da je stvarni broj osoba koje su prošle kroz logor vjerovatno bio veći, jer je Batković služio i kao tranzitno mjesto za razmjene i premještaje.<ref name="Karcic2022" /> U novinarskim i memorijalnim izvorima često se navodi da je kroz logor prošlo više od 4.000 ljudi.<ref name="Detektor2025">{{cite web |title=Obilježavanje godišnjice otvaranja logora “Batković” |url=https://detektor.ba/2025/04/11/obiljezavanje-godisnjice-otvaranja-logora-batkovic/ |website=Detektor |date=11. 4. 2025 |language=bs}}</ref> == Zatočenici i uvjeti == MKSJ je utvrdio da su zatočenici u Batkoviću bili izloženi premlaćivanju, ponižavanju i prisilnom radu. U presudi Momčilu Krajišniku navodi se da su zatočenici bili svakodnevno primoravani na fizičke poslove, uključujući kopanje rovova, nošenje municije na liniji fronta, ukopavanje mrtvih te rad u poljima i fabrikama.<ref name="Krajisnik2006">{{cite web |title=Prosecutor v. Momčilo Krajišnik, Judgement |url=https://www.icty.org/x/cases/krajisnik/tjug/en/kra-jud060927e.pdf |website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=27. 9. 2006 |language=en |pages=115}}</ref> Ista presuda navodi i da su pojedini zatočenici bili pretučeni na smrt, dok su drugi bili izloženi naročito teškom zlostavljanju i prisiljavani na međusobno ponižavanje i seksualno nasilje.<ref name="Krajisnik2006" /> Presuda Ratku Mladiću detaljnije opisuje dolazak zatočenika u logor, njihovo premlaćivanje pri ulasku, svakodnevne batine, prisiljavanje na degradirajuće seksualne radnje, kao i dugotrajne fizičke i psihičke posljedice kod preživjelih.<ref name="Mladic2017" /> Sud je također utvrdio da su u februaru 1993. u Batković dovođene i žene, uključujući zatočenice prebačene iz Zvornika, te da su u julu 1995. u logor prebacivani i zarobljeni Bošnjaci nakon pada [[Srebrenica|Srebrenice]].<ref name="Mladic2017" /><ref name="Karcic2022" /> U presudama se spominju silovanja i druge forme seksualnog nasilja, uključujući prisiljavanje zatočenika na međusobne seksualne radnje i druga ponižavanja pod prijetnjom i fizičkom silom, što je sud kvalificirao kao dio šireg obrasca okrutnog i nečovječnog postupanja u logoru.<ref name="Mladic2017" /><ref name="Krajisnik2006" /> Prema izvještavanju Detektora i svjedočenjima bivših logoraša, logor je ostao mjesto teških zlostavljanja i tokom kasnijih faza rata, a bivši zatočenici su više puta isticali da veliki broj odgovornih nikada nije procesuiran.<ref name="Detektor2025" /> == Sudski postupci == Zločini počinjeni u Batkoviću razmatrani su u više predmeta pred MKSJ-em, uključujući presude protiv Radovana Karadžića, Ratka Mladića i Momčila Krajišnika, u kojima je Batković naveden među mjestima nezakonitog zatočenja, prisilnog rada i zlostavljanja nesrpskog stanovništva.<ref name="Mladic2017" /><ref name="Karadzic2016" /><ref name="Krajisnik2006" /> Pred [[Sud Bosne i Hercegovine|Sudom Bosne i Hercegovine]] vođeni su i domaći postupci za zločine u Batkoviću. Gligor Begović je prvostepeno osuđen na 13 godina zatvora zbog saučesništva u ubistvu trojice civila, seksualnog zlostavljanja i premlaćivanja zatočenika, a potom mu je kazna pravosnažno smanjena na 10 godina.<ref name="Detektor2015">{{cite web |title=Gligoru Begoviću 13 godina za zločine u Batkoviću |url=https://detektor.ba/2015/12/11/gligoru-begovicu-13-godina-za-zlocine-u-batkovicu/ |website=Detektor |date=11. 12. 2015 |language=bs}}</ref><ref name="Detektor2016">{{cite web |title=Begović: Smanjena kazna za zločine u Batkoviću |url=https://detektor.ba/2016/07/08/begovic-smanjena-kazna-za-zlocine-u-batkovicu/ |website=Detektor |date=8. 7. 2016 |language=bs}}</ref> Udruženja logoraša i organizacije koje prate suđenja za ratne zločine redovno obilježavaju godišnjicu otvaranja logora i upozoravaju na nedovoljno procesuiranje odgovornih, kao i na izostanak adekvatnog memorijalnog obilježavanja mjesta zatočenja.<ref name="Detektor2025" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Batković, logor}} [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bijeljina]] [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1996.]] mx9pu4ilak43bfb9f0nju2sl9cqhy9n Razgovor:Mina Aganagić 1 532562 3848337 3820337 2026-05-21T14:37:28Z Mhare 481 3848337 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = žene | tema2 = nauka | tema3 = | država = Bosna i Hercegovina | država2 = | država3 = }} 9x51hjdalhwcmlw1t04yg4cxnwx7jid Danica Karađorđević 0 532619 3848348 3822576 2026-05-21T14:54:23Z Mhare 481 3848348 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vladar | Ime = Danica Karađorđević | Slika = Danica Karađorđević.jpg | opis_slike = Danica Karađorđević | Titula = Princeza | Supružnik = [[Filip Karađorđević]] | Dinastija = [[Karađorđevići]] | Otac = Milan Cile Marinković | Majka = Zorica Beba Marinković | Datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1986|8|17}} | Mjesto rođenja = [[Beograd]], [[SR Srbija]], [[SFR Jugoslavija]] }} '''Danica Karađorđević''' (rođena '''Marinković'''; [[Beograd]], 17. august 1986), poznata i pod umjetničkim imenom '''Dana MAAR''', [[Srbija|srpska]] je [[princeza]] po braku, [[grafički dizajner]] i vizuelna umjetnica. Supruga je [[Filip Karađorđević|princa Filipa Karađorđevića]] i članica je porodice [[Karađorđevići]].<ref name="RFbio">{{cite web |title=HRH Princess Danica |url=https://royalfamily.org/royal-family/hrh-princess-danica/ |website= The Royal Family of Serbia |access-date=28. 3. 2026 |language=en}}</ref> Kćerka je slikara Milana Cileta Marinkovića i ekonomistice Zorice Bebe Marinković. Djetinjstvo je provela između Beograda i [[Pariz]]a, a školovanje je nastavila u [[Francuska|Francuskoj]], gdje je završila osnovno i srednje obrazovanje te studije. Diplomirala je grafički dizajn i vizuelne komunikacije na Akademiji primijenjenih umjetnosti u Parizu, a studirala je i komparativnu književnost i slavistiku na Univerzitetu Paris-Sorbonne. Magistrirala je [[grafički dizajn]] i komunikaciju na Chelsea College of Art and Design u [[London]]u.<ref name="RFbio" /><ref name="presskit2025">{{cite web |title=Press Kit October 2025 English |url=https://royalfamily.org/wp-content/uploads/2025/10/Press-Kit-October-2025-English.pdf |website= The Royal Family of Serbia |access-date=28. 3. 2026 |language=en}}</ref> Pod umjetničkim imenom Dana MAAR bavi se likovnim i dizajnerskim radom, naročito kolažom. Njeni radovi izlagani su u Beogradu i Parizu.<ref name="presskit2025" /><ref name="ccs">{{cite web |title=Peintres / sculpteurs: Danica Marinkovic |url=https://archive.ccserbie.com/peintres-sculpteurs.html |website= Centre Culturel de Serbie, Paris |access-date=28. 3. 2026 |language=fr}}</ref> S princom Filipom Karađorđevićem vjenčala se 7. oktobra 2017. u [[Saborna crkva u Beogradu|Sabornoj crkvi u Beogradu]]. Par ima dvoje djece: sina Stefana, rođenog 25. februara 2018, i kćerku Mariju, rođenu 5. novembra 2023.<ref name="vjencanje">{{cite web |title=Wedding of Prince Philip and Danica Marinkovic |url=https://royalfamily.org/wedding-of-prince-philip-and-danica-marinkovic/ |website= The Royal Family of Serbia |date=7. 10. 2017 |access-date=28. 3. 2026 |language=en}}</ref><ref name="stefan">{{cite web |title=Their Royal Highnesses Prince Philip and Princess Danica Welcome Their First Child, a Son Stefan |url=https://royalfamily.org/their-royal-highnesses-prince-philip-and-princess-danica-welcome-their-first-child-a-son-stefan/ |website= The Royal Family of Serbia |date=25. 2. 2018 |access-date=28. 3. 2026 |language=en}}</ref><ref name="marija">{{cite web |title=HRH Princess Marija |url=https://royalfamily.org/royal-family/hrh-princess-marija/ |website= The Royal Family of Serbia |access-date=28. 3. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Karadordevic, Danica}} [[Kategorija:Karađorđevići]] [[Kategorija:Rođeni 1986.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] n2hr91ehihi9eqaqd4dcxdqstrfetbv Artemis II 0 532804 3848400 3831091 2026-05-21T21:32:21Z Cakla 165904 3848400 wikitext text/x-wiki {{Infokutija svemirski let|image=Artemis II Launch (NHQ20260401 admin 0025).jpg|image_caption=NASA-ina raketa Space Launch System (SLS) i svemirska letjelica Orion lansirani su na probnom letu Artemis II, u srijedu, 1. aprila 2026. godine, iz lansirnog kompleksa 39B u NASA-inom svemirskom centru Kennedy na Floridi. Komandant Reid Wiseman, pilot Victor Glover i specijalista misije Christina Koch iz NASA-e, te specijalista misije Jeremy Hansen iz CSA (Kanadske svemirske agencije), letjet će oko Mjeseca i vratiti se na Zemlju tokom svoje misije koja traje otprilike 10 dana. Lansiranje iz lansirnog kompleksa 39B dogodilo se u 18:35 EDT. Autor fotografije: (NASA/John Kraus)|COSPAR_ID=|SATCAT=|spacecraft=[[Orion (svemirska letjelica)#Spisak letjelica|CM-003]] ''Integrity''{{r|twitter1}}|spacecraft_type=[[Orion (svemirska letjelica)|Orion MPCV]]|manufacturer=|landing_mass=|dimensions=|power=<!-- [[watt]]s -->|članovi posade={{Unbulleted list | [[Reid Wiseman]] | [[Victor J. Glover|Victor Glover]] | [[Christina Koch]] | [[Jeremy Hansen]] }}|launch_date={{Abbr|NET|ne prije}} 1. april 2026, 02:41:00&nbsp;[[UTC]] (February 6, 21:41:00&nbsp;[[Eastern Standard Time|EST]])<ref>{{Cite web |title=Artemis II Mission Availability PDF |url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2026/01/artemis-ii-mission-availability.pdf?emrc=51eb50 |access-date=10. 1. 2026 |website=nasa.gov |language=en}}</ref>|launch_rocket=[[Space Launch System]] Block 1|launch_site=[[Kennedy Space Center]], [[Kennedy Space Center Launch Complex 39B|LC-39B]]<ref name="HEOC">{{Cite web |last=Hill |first=Bill |date=mart 2012 |title=Exploration Systems Development Status |url=http://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS%20MPCV%20GSDO_508.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211204753/https://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS |archive-date=11. 2. 2017 |access-date=21. 7. 2012 |publisher=NASA Advisory Council}} {{PD-notice}}</ref>|recovery_by=[[U.S. Navy]] ([[amfibijski transportni dok klase San Antonio]])|landing_date={{Abbr|NET|ne prije}} mart, 2026|landing_site=Tihi okean ''(planirano)''|interplanetary={{Infokutija svemirski let/IP | vrsta = prelet | objekt = [[Mjesec]] | udaljenost = {{cvt|6400|mi|km}} (planirano){{r|NASA-20180827}} }}|insignia=Artemis II patch.svg|insignia_caption=Artemis II oznaka misije|crew_photo=Artemis_2_Crew_Portrait.jpg|crew_photo_caption=Službeni portret posade, [[u kretanju kazaljke na satu]] sa lijeva: [[Christina Koch|Koch]], [[Victor J. Glover|Glover]], [[Jeremy Hansen|Hansen]] i [[Reid Wiseman|Wiseman]]}} [[Datoteka:Artemis II Orion Solar Array Wings Installed (jsc2025e016293).jpg|mini|[[Orionova svemirska letjelica]] ''Integrity'' i njen [[Evropski servisni modul]] za misiju Artemis II koji se pripremaju u martu 2025.]] '''Artemis II'''<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/mission/artemis-ii/|title=Artemis II: NASA’s First Crewed Lunar Flyby in 50 Years - NASA|language=en-US|access-date=31. 3. 2026}}</ref> je planirana [[Svemirski letovi|svemirska]] misija na Mjesec u okviru [[Artemis program|programa Artemis]], kojim upravlja [[NASA]]. Namijenjen je da bude drugi let Space Launch System-aa (SLS), i ujedno je prva misija s ljudskom posadom [[Orion (svemirska letjelica)|svemirske letjelice Orion]] i prva misija s ljudskom posadom u blizini [[Mjesec (satelit)|Mjeseca]] od Apolla 17 1972. godine. Lansiranje je izvedeno 1. aprila 2026. godine tačno u 22:35:12 po [[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/|title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission - NASA|language=en-US|access-date=2. 4. 2026}}</ref> Desetodnevna misija nosila je [[Astronaut|astronaute]] NASA-e Reida Wisemana, Victora Glovera i Christinu Koch, zajedno s Jeremyjem Hansenom iz [[Kanadska svemirska agencija|Kanadske svemirske agencije]], na [[Putanja slobodnog povratka|putanji slobodnog povratka]] oko Mjeseca, te nazad na Zemlju. Artemis II je prvobitno bio nazvan '''Istraživačka misija-2''' ('''EM-2''') i namijenjen podršci sada otkazanoj misiji preusmjeravanja asteroida. Njeni ciljevi su revidirani nakon uspostavljanja programa Artemis.[[Datoteka:Illustration_of_Orion_over_lunar_surface_with_Earthrise_(32125696615)_(cropped).jpg|mini|Umjetnički prikaz svemirske letjelice Orion u lunarnoj orbiti. Artemis II neće ući u orbitu, već će izvršiti prelet pored Mjeseca na svojoj putanji slobodnog povratka.|lijevo]] [[Datoteka:Artemis_II_Core_Stage_Move_to_VAB_High_Bay_2_(KSC-20241211-PH-KLS01_0054).jpg|mini|Osnovna faza SLS-a za Artemis II podignuta je u visoki skladišni prostor 2 zgrade za montažu vozila ubrzo nakon početka operacija slaganja u decembru 2024.]] [[Datoteka:Artemis_II_prime_and_backup_crew.jpg|mini|Rezervna (stoje lijevo) i glavna posada Artemide II nakon konferencije za novinare u decembru 2024.]] {{Spaceflight crew|crew=Osnovna posada|ref=|terminology=Astronaut|position1=Komandant|crew1_up=[[Reid Wiseman]]|flights1_up=Drugi|agency1_up=[[NASA]]|position2=Pilot|crew2_up=[[Victor J. Glover|Victor Glover]]|flights2_up=Drugi|agency2_up=NASA|position3=Specijalist misije 1|crew3_up=[[Christina Koch]]|flights3_up=Drugi|agency3_up=NASA|position4=Specijalist misije 2|crew4_up=[[Jeremy Hansen]]|flights4_up=Prvi|agency4_up=[[Canadian Space Agency|CSA]]}}{{Spaceflight crew|crew=prime|ref=|terminology=Astronaut|position1=Commander|crew1_up=[[Reid Wiseman]]|flights1_up=Second|agency1_up=[[NASA]]|position2=Pilot|crew2_up=[[Victor J. Glover|Victor Glover]]|flights2_up=Second|agency2_up=NASA|position3=Mission Specialist 1|crew3_up=[[Christina Koch]]|flights3_up=Second|agency3_up=NASA|position4=Mission Specialist 2|crew4_up=[[Jeremy Hansen]]|flights4_up=First|agency4_up=[[Canadian Space Agency|CSA]]}}{{Spaceflight crew|crew=backup|terminology=Astronaut|position1=Mission Specialist|crew1_up=[[Andre Douglas]]|flights1_up=<!-- First -->|agency1_up=NASA|position2=Mission Specialist|crew2_up=[[Jenni Gibbons]]|flights2_up=<!-- First -->|agency2_up=CSA}}Posadu Artemis II činit će četiri astronauta: komandant Reid Wiseman, pilot Victor Glover i specijalista misije Christina Koch, svi iz NASA-e, zajedno sa specijalistom misije Jeremyjem Hansenom iz [[Kanadska svemirska agencija|Kanadske svemirske agencije]].<ref name="Artemis Crew">{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-names-astronauts-to-next-moon-mission-first-crew-under-artemis|title=NASA Names Astronauts to Next Moon Mission, First Crew Under Artemis|last=O'Shea|first=Claire|date=3. 4. 2023|publisher=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722041405/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-names-astronauts-to-next-moon-mission-first-crew-under-artemis/|archive-date=22. 7. 2023|url-status=live|access-date=9. 8. 2023}}<cite class="citation web cs1" id="CITEREFO'Shea2023"><span class="cx-segment" data-segmentid="609">[http://www.nasa.gov/press-release/nasa-names-astronauts-to-next-moon-mission-first-crew-under-artemis "NASA Names Astronauts to Next Moon Mission, First Crew Under Artemis"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="610">[[NASA]]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="612">[https://web.archive.org/web/20230722041405/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-names-astronauts-to-next-moon-mission-first-crew-under-artemis/ Archived] from the original on July 22, 2023<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="613"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">August 9,</span> 2023</span>.</span></cite></ref> 22. novembra 2023. godine, Jenni Gibbons je imenovana za Hansenovu rezervu,<ref>{{Cite news|last=Nassar|first=Hana Mae|date=22. 11. 2023|title=Canadian astronauts receive new assignments|url=https://vancouver.citynews.ca/2023/11/22/canadian-astronauts-gibbons-kutryk/|archive-url=https://web.archive.org/web/20231122161422/https://vancouver.citynews.ca/2023/11/22/canadian-astronauts-gibbons-kutryk/|archive-date=22. 11. 2023|access-date=22. 11. 2023|work=citynews.ca|location=Vancouver}}</ref> a 3. jula 2024. godine, Andre Douglas je imenovan za rezervu za tri NASA-ina astronauta. {{R|Space.com1}} == Reference == * {{Refspisak|refs=<ref name="americaspace1">{{Cite web | author1= A. Longo | title= NASA Accelerates Artemis 2 by Two Months | url= https://www.americaspace.com/2025/03/22/nasa-accelerates-artemis-2-by-two-months/ | website= AmericaSpace | date= 22. 3. 2025 | access-date= 28. 3. 2025 }} </ref> * <ref name="arstech1">{{Cite web | author1= E. Berger | title= NASA targeting early February for Artemis II mission to the Moon | url= https://arstechnica.com/space/2025/09/nasa-targeting-early-february-for-artemis-ii-mission-to-the-moon/ | website= Ars Technica | date= 23. 9. 2025 | access-date= 24. 9. 2025 }} </ref> * <ref name="twitter4">{{cite tweet | author1= E. Berger | user= SciGuySpace | title= Based upon information from a couple of people, as of last night NASA is still working toward the Feb. 5-11 launch window for Artemis II. A big tell will be whether NASA rolls the rocket to the pad about 10 days from now. | number= 2008895848839520633 }} </ref> * <ref name="youtube1">{{YouTube | id= KsSKP8SP2KA | title= Core Stage for NASA's Artemis II Mission Arrives at Kennedy Space Center's Vehicle Assembly Building }} </ref>}} == Vanjski linkovi == * [https://www.nasa.gov/artemis-ii Artemis II], u NASA-i * [https://www.nasa.gov/feature/nasa-s-first-flight-with-crew-important-step-on-long-term-return-to-the-moon-missions-to Pregled misije], u NASA-i * [https://go.nasa.gov/artemisnames Artemis II "Pošaljite svoje ime u svemir"], u NASA-i {{Budući svemirski letovi}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:2026. u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Misije na Mjesec]] pswk1d6xhd3ssr7r98g32am0noenz0d Televizijska prava za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026. 0 533149 3848436 3842394 2026-05-22T05:35:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848436 wikitext text/x-wiki [[FIFA]] je, preko više kompanija, prodala [[prava emitiranja]] za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.]]. == Glavni emiter == FIFA je 12. februara 2015. obnovila ugovore o pravima emitiranja za Sjedinjene Američke Države i Kanadu s kućama [[Fox Sports (United States)|Fox]] (engleski u SAD-u), [[Telemundo Deportes|NBCUniversal]] (španski u SAD-u) i [[Bell Media]] (Kanada) za prvenstvo 2026, ne prihvativši nijednu drugu ponudu.<ref>{{Cite magazine |date=12. 2. 2015 |title=FIFA grants Fox, Telemundo U.S. TV rights for World Cup through 2026 |magazine=Sports Illustrated |url=https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo |access-date=26. 6. 2018 |archive-date=8. 4. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408163522/https://www.si.com/planet-futbol/2015/02/12/fifa-fox-usa-tv-rights-world-cup-2026-telemundo |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=26. 2. 2015 |title=Why FIFA Made Deal With Fox for 2026 Cup |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html |access-date=26. 6. 2018 |archive-date=8. 4. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408163525/https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html |url-status=live }}</ref><ref name="cangloberights">{{Cite news |date=12. 2. 2015 |title=FIFA extending TV deals through 2026 World Cup with CTV, TSN and RDS |work=[[The Globe and Mail]] |url=https://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410181248/http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/fifa-extending-tv-deals-through-2026-world-cup-with-ctv-tsn-and-rds/article22965136/ |archive-date=10. 4. 2016}}</ref> List ''[[The New York Times]]'' naveo je da je to produženje bilo zamišljeno kao kompenzacija za premještanje [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2022.|Svjetskog prvenstva 2022.]] na novembar–decembar umjesto tradicionalnog termina juni–juli, jer je to stvorilo znatne sukobe s [[Major professional sports leagues in the United States and Canada|velikim profesionalnim sportskim ligama]] koje su tokom Svjetskog prvenstva obično u vansezoni.<ref>{{Cite news |date=26. 2. 2015 |title=Why FIFA Made Deal With Fox for 2026 Cup |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html |access-date=26. 6. 2018 |archive-date=8. 4. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408163525/https://www.nytimes.com/2015/02/27/sports/soccer/why-fifa-made-deal-with-fox-for-2026-cup.html |url-status=live }}</ref> [[Fútbol de Primera (radio network)|Futbol de Primera]] ima prava na radijsko emitiranje na španskom jeziku.<ref name=":0" /> [[International Broadcast Centre|Međunarodni centar za emitiranje]] (IBC) nalazit će se u [[Kay Bailey Hutchison Convention Center]]u u [[Dallas]]u.<ref>{{cite web|url=https://www.cbsnews.com/...|title=...|date=2024|publisher=CBS}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fox4news.com/news/2026-fifa-world-cup-international-broadcast-center-will-be-dallas|title=2026 FIFA World Cup International Broadcast Center will be in Dallas|date=11. 12. 2024|publisher=FOX}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fifaworldcup2026livestream.com/2025/10/21/fifa-world-cup-2026-live-stream-watch-every-match-live-from-usa-canada-mexico|title=FIFA World Cup 26™ International Broadcast Centre to be hosted in Dallas|date=5. 3. 2025|access-date=5. 3. 2025|website=inside.fifa.com}}</ref> FIFA je 8. januara 2026. sklopila ugovor s platformom [[TikTok]], koja je postala "preferirana platforma" za videosadržaj Svjetskog prvenstva. U okviru tog sporazuma emiteri mogu prenositi dijelove utakmica u posebnom hubu unutar aplikacije TikTok.<ref>{{cite web |date=8. 1. 2026 |title=FIFA picks TikTok as video content partner at 2026 World Cup |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/47552269/fifa-tiktok-video-content-partner-2026-world-cup |work=Associated Press |publisher=ESPN}}</ref> FIFA je zatim 17. marta sklopila sličan sporazum o "preferiranoj platformi" s [[YouTube]]om, kojim je emiterima dopušteno da određene utakmice u cijelosti prenose uživo na svojim kanalima na YouTubeu, kao i prvih 10 minuta svake utakmice na toj platformi. Kasnije je potvrđeno da je YouTube proširio taj sporazum s FIFA-om i [[CazéTV]]jem kako bi u Brazilu sve utakmice turnira bile besplatno prikazivane.<ref>{{cite web |date=17. 3. 2026 |title=YouTube, FIFA agree to live broadcast deal for World Cup |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/48231331/youtube-fifa-agree-live-broadcast-deal-world-cup |access-date=18. 3. 2026 |work=ESPN |agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |date=19. 3. 2026 |title=Após parceria com YouTube, Fifa confirma exclusividade digital da CazéTV no Brasil para Copa 2026 |url=https://maquinadoesporte.com.br/midia/apos-parceria-com-youtube-fifa-confirma-exclusividade-digital-de-cazetv-para-copa-2026/ |access-date=22. 3. 2026 |website=Máquina do Esporte |language=pt-BR |quote=“Trata-se de um acordo global entre o YouTube e a Fifa, respeitando sempre as particularidades de cada mercado”. <br /> “No Brasil, a parceria do YouTube para a Copa do Mundo é com a CazéTV. Portanto, não há qualquer mudança na operação local. O acordo, na prática, amplia as possibilidades de colaboração entre YouTube e CazéTV ao longo da competição”, acrescentou a nota. |trans-quote=“This is a global agreement between YouTube and FIFA, while always taking into account the specific characteristics of each market.” <br /> “In Brazil, YouTube’s partnership for the World Cup is with CazéTV. Therefore, there are no changes to local operations. In practice, the agreement expands the possibilities for collaboration between YouTube and CazéTV throughout the tournament,” the statement added.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Laloni |first=Marco |date=13. 3. 2026 |title=YouTube e CazéTV lançam o filme publicitário “A Agente do Hexa” |url=https://www.mktesportivo.com/2026/03/em-parceria-com-a-cazetv-youtube-lanca-o-filme-publicitario-a-agente-do-hexa/ |access-date=22. 3. 2026 |website=MKT Esportivo}}</ref> == Emiteri == {| class="wikitable sortable" !Država/regija !Emiter !Ref. |- |Afganistan |[[Ariana Television Network|ATN]] |<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Cite web |date=4. 12. 2025 |title=FIFA World Cup 2026 Final Draw OFFICIAL BROADCASTERS |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/draw-official-broadcasters |access-date=4. 12. 2025 |website=www.fifa.com}}</ref> |- |Albanija |[[Televizioni Klan|TV Klan]] |<ref>{{Cite news|title=TV Klan siguron të drejtat e Kupës së Botës 2026|url=https://tvklan.al/tv-klan-siguron-te-drejtat-e-kupes-se-botes-2026-104-ndeshje-do-te-transmetohen-falas-ne-ekranin-kampion|language=sq|access-date=16. 7. 2024|date=15. 7. 2024|archive-date=15. 7. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240715203302/https://tvklan.al/tv-klan-siguron-te-drejtat-e-kupes-se-botes-2026-104-ndeshje-do-te-transmetohen-falas-ne-ekranin-kampion|url-status=dead}}</ref> |- |Andora |{{flatlist| * [[RTVE]] * [[M6 (TV channel)|M6]] }} |<ref name=":0"/> |- |Argentina |{{flatlist|* [[Telefe]] * [[Televisión Pública|TV Pública]]{{Efn|Utakmice Argentine i finale}}}} |<ref name=":0" /><ref>{{Cite AV media|url=https://mitelefe.com/actualidad/deportes/la-scaloneta-juega-en-la-pantalla-lider-de-argentina/|title=La Scaloneta juega en la pantalla líder de Argentina|language=es|access-date=5. 3. 2025|via=mitelefe.com|archive-date=12. 10. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012162001/https://mitelefe.com/actualidad/deportes/la-scaloneta-juega-en-la-pantalla-lider-de-argentina/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=El Gobierno confirmó que la TV Pública transmitirá el Mundial 2026|url=https://www.minutouno.com/deportes/el-gobierno-confirmo-que-la-tv-publica-transmitira-el-mundial-2026-n6183811|access-date=28. 8. 2025|work=m1|date=28. 8. 2025}}</ref> |- |Armenija |[[AMPTV]] |<ref name=":0"/> |- |Australija |[[Special Broadcasting Service|SBS]] |<ref>{{cite news|title=SBS remains home of the FIFA World Cup, secures exclusive FIFA World Cup 2026 rights|url=https://www.sbs.com.au/sport/fifa-world-cup-2026/article/sbs-remains-home-of-the-fifa-world-cup-secures-exclusive-fifa-world-cup-2026-rights/kaoi12hhk|access-date=5. 6. 2025|publisher=SBS Sport|date=31. 10. 2023}}</ref> |- |Austrija |{{flatlist| * [[ORF (broadcaster)|ORF]] * [[ServusTV]] }} |<ref>{{cite web|last=Nambiar|first=Rahul|url=https://sportsmintmedia.com/orf-to-broadcast-106-games-of-fifa-world-cup-2026-in-austria/|title=ORF to broadcast 106 games of FIFA World Cup 2026 in Austria|website=Sports Mint Media|date=24. 11. 2023|access-date=26. 11. 2023|archive-date=26. 11. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231126162540/https://sportsmintmedia.com/orf-to-broadcast-106-games-of-fifa-world-cup-2026-in-austria/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Donaldson|first1=Alex|title=ORF, ServusTV once again strike World Cup 2026 and Euro 2028 sublicenses|url=https://www.sportcal.com/news/orf-servustv-once-again-strike-world-cup-2026-and-euro-2028-sublicenses/|access-date=5. 9. 2025|work=Sportscal|date=5. 9. 2025}}</ref> |- |Azerbejdžan |[[İctimai TV|İctimai]] |<ref name=":0"/><ref name=":1" /> |- |Belgija |{{flatlist| * [[VRT (broadcaster)|VRT]] * [[RTBF]] }} |<ref name=":1" /> |- |Bolivija |{{flatlist|* [[Red Uno de Bolivia|Red Uno]] * [[Unitel Bolivia|Unitel]] * [[Entel (Bolivia)|Entel]] }} |<ref name=":0"/> |- |Bosna i Hercegovina |[[Arena Sport]] |<ref name=":0">{{Cite web|last=FIFA|date=4. 3. 2025|title=FIFA World Cup 26 Media Partners|url=https://digitalhub.fifa.com/m/af2cdbbd380d70c/original/FWC26-Media-Rights-Licensees-Overview.pdf}}</ref> |- |Brazil |{{flatlist|* [[Grupo Globo]]{{Efn|Samo 55 utakmica i 32 utakmice na Ge TV-u (osim [[YouTube]]a)|name=Grupo Globo}} * [[CazéTV]]{{Efn|U partnerstvu s [[YouTube]]om|name=q}} * [[Sistema Brasileiro de Televisão|SBT]]/N Sports{{Efn|Samo 32 utakmice; produkcijska saradnja između SBT-a i N Sportsa|name=c}} }} |<ref>{{Cite web|last=Karter|first=Jonathan|date=19. 11. 2022|title=Globo renova contrato com a Fifa até 2026, mas sem exclusividade|url=https://www.poder360.com.br/midia/globo-renova-contrato-com-a-fifa-ate-2026-mas-sem-exclusividade/|access-date=19. 11. 2022|website=Poder360|language=pt-br|archive-date=19. 11. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221119210127/https://www.poder360.com.br/midia/globo-renova-contrato-com-a-fifa-ate-2026-mas-sem-exclusividade/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Cunningham|first=Euan|date=10. 4. 2024|title=LiveMode and FIFA extend World Cup media rights sales partnership|url=https://www.sportcal.com/media/livemode-and-fifa-extend-world-cup-media-rights-sales-partnership/|access-date=3. 5. 2024|website=Sportcal|language=en-US|archive-date=3. 5. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240503054751/https://www.sportcal.com/media/livemode-and-fifa-extend-world-cup-media-rights-sales-partnership/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Sim|first1=Josh|title=Brazil's CazéTV to broadcast entire 2026 Fifa World Cup on YouTube|url=https://www.sportspro.com/news/cazetv-2026-fifa-world-cup-rights-brazil-streaming-july-2025/|access-date=14. 7. 2025|work=SportsPro|date=14. 7. 2025}}</ref><ref>{{cite news|last1=Vaquer|first1=Gabriel|title=SBT encaminha acordo para transmitir Copa do Mundo de 2026 junto com Globo e CazéTV|url=https://f5.folha.uol.com.br/colunistas/outro-canal/2025/09/sbt-encaminha-acordo-para-transmitir-copa-de-2026-junto-com-globo-e-cazetv.shtml|access-date=11. 9. 2025|work=Folha de S. Paulo|date=10. 9. 2025|language=pt-BR}}</ref><ref>{{cite news|last1=Beting|first1=Erich|title=SBT e N Sports se unem para transmitir Copa do Mundo de 2026|url=https://maquinadoesporte.com.br/copa-mundo-2026/sbt-e-n-sports-se-unem-para-transmitir-copa-do-mundo-de-2026/|access-date=15. 9. 2025|work=Máquina do Esporte|date=15. 9. 2025|language=pt-BR}}</ref><ref>{{Cite web |date=8. 1. 2026 |title=Outro Canal: Globo usa outras plataformas e GE TV vai transmitir jogos da Copa do Mundo de 2026 |url=https://f5.folha.uol.com.br/colunistas/outro-canal/2026/01/globo-usa-brecha-em-contrato-e-ge-tv-vai-transmitir-jogos-da-copa-do-mundo-de-2026.shtml |access-date=25. 1. 2026 |website=F5 |language=pt-BR}}</ref> |- |Bugarska |[[Bulgarian National Television|BNT]] |<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.sportcal.com/news/ebu-secures-2026-2030-fifa-world-cup-rights-in-five-nations/|title=EBU secures 2026, 2030 FIFA World Cup rights in five nations|first=Alex|last=Donaldson|date=28. 10. 2024}}</ref> |- |Kambodža |[[Hang Meas HDTV|Hang Meas]] |<ref name=":0"/> |- |Kanada |[[Bell Media]] |<ref>{{cite news |title=Bell Media Extends its FIFA World Cup Soccer Package to 2026 |url=https://www.bellmedia.ca/the-lede/press/bell-media-extends-fifa-world-cup-soccer-package-2026/ |access-date=5. 6. 2025 |publisher=Bell Media |date=12. 2. 2015}}</ref> |- |Čile |[[Chilevisión]] |<ref>{{cite news|title=OFICIAL <nowiki>|</nowiki> La Copa Mundial de Fútbol 2026 será transmitida en EXCLUSIVA por Chilevisión|url=https://www.chilevision.cl/chv-deportes/futbol-internacional/la-copa-mundial-de-futbol-2026-sera-transmitida-en-exclusiva-chilevision|access-date=5. 6. 2025|publisher=Chilevisión|date=9. 1. 2025}}</ref> |- |Kina |[[China Media Group|CMG]] |<ref>{{cite news |title=大赛看总台！中央广播电视总台2026年体育资源发布 |trans-title=CMG Announces 2026 Sports Coverage|url=https://www.cctv.com/2025/12/09/ARTIVVyyGFwC7bD1o9lHG7W6251209.shtml |accessdate=13. 12. 2025 |work=China Central Television |date=9. 12. 2025}}</ref> |- |Kolumbija |{{flatlist| * [[Caracol Televisión]] * [[RCN Televisión|Canal RCN]] * [[Win Sports]] }} |<ref name=":0"/> |- |Kostarika |{{flatlist| * [[Teletica]] * [[Tigo Sports]] }} |<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=¡El Mundial por Teletica como es la tradición! |url=https://www.instagram.com/reels/DQ16f8Qijr0/ |access-date=22. 3. 2026 |website=Teletica |via=Instagram}}</ref> |- |Hrvatska |[[Croatian Radiotelevision|HRT]] |<ref name="auto"/> |- |Kipar |[[Sigma TV]] |<ref name=":0" /> |- |Češka |{{flatlist| * [[Czech Television|ČT]] * [[TV Nova (Czech Republic)|TV Nova]] }} |<ref name="auto"/> |- |Danska |{{flatlist| * [[DR (broadcaster)|DR]] * [[TV 2 (Denmark)|TV2]] }} |<ref>{{Cite web|last=Ross|first=Martin|title=TV2 and DR continue major event rights drive with 2026 World Cup deal|date=15. 12. 2020|url=https://www.sportbusiness.com/news/tv2-and-dr-continue-major-event-rights-drive-with-2026-world-cup-deal/|access-date=15. 12. 2020|publisher=SportBusiness|archive-date=12. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112193400/https://www.sportbusiness.com/news/tv2-and-dr-continue-major-event-rights-drive-with-2026-world-cup-deal/|url-status=live}}</ref> |- |Ekvador |[[Teleamazonas]] |<ref>{{cite web|title=La Copa Mundial 2026 de la FIFA se jugará en vivo en la cancha de Teleamazonas|url=https://www.teleamazonas.com/confirmado-teleamazonas-transmitira-el-mundial-de-la-fifa-2026/|website=Teleamazonas|access-date=7. 3. 2025|language=es|date=6. 3. 2025}}</ref> |- |Salvador |{{flatlist| * [[Telecorporación Salvadoreña]] * [[Tigo Sports]] }} |<ref name=":0" /> |- |Estonija |[[TV3 (Estonian TV channel)|TV3]] [[TV3 (Estonian TV channel)|Estonia]] |<ref name=":0" /> |- |Fidži |[[Fijian Broadcasting Corporation]] |<ref name=":1" /> |- |Finska |{{flatlist| * [[Yle]] * [[MTV3]] }} |<ref name="swefinrights">{{Cite web|title=TV4 to show FIFA World Cup 2026 men's contest with SVT in Sweden, with YLE in Finland|url=https://www.telecompaper.com/news/tv4-to-show-fifa-world-cup-2026-mens-contest-with-svt-in-sweden-with-yle-in-finland--1366544|access-date=21. 12. 2020|website=Telecompaper|archive-date=6. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106011603/https://www.telecompaper.com/news/tv4-to-show-fifa-world-cup-2026-mens-contest-with-svt-in-sweden-with-yle-in-finland--1366544|url-status=live}}</ref> |- |Francuska |{{flatlist|* [[Groupe M6|M6]]{{Efn|Samo 54 utakmice}} * [[beIN Sports France|beIN Sports]]}} |<ref>{{cite web|url=https://www.businesswire.com/news/home/20240307395097/en/|title=M6 Official Broadcaster of the Two World Cup : Fifa 2026 and Fifa 2030|access-date=7. 3. 2024|date=7. 3. 2024|website=Businesswire|archive-date=7. 3. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307075435/https://www.businesswire.com/news/home/20240307395097/en/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.lequipe.fr/Medias/Actualites/Bein-sports-double-ligue-1-et-rafle-les-droits-de-la-coupe-du-monde-2026/1641339|title=beIN Sports double Ligue 1+ et rafle les droits de la Coupe du monde 2026|first=|last=|website=l'Équipe|date=11. 2. 2026|access-date=11. 2. 2026|language=fr}}</ref> |- |Gruzija |[[Georgian Public Broadcasting|GPB]] |<ref name=":0"/> |- |Njemačka |{{flatlist|* [[ARD (broadcaster)|ARD]] * [[ZDF]] * [[Deutsche Telekom|Magenta Sport]]}} |<ref>{{Cite web|date=23. 5. 2025|title=Deutsche Telekom acquires FIFA Football World Cup 2026 rights|url=https://www.broadbandtvnews.com/2025/05/23/deutsche-telekom-acquires-2026-fifa-football-world-cup-rights/|access-date=25. 5. 2025|website=Broadband TV News|language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web|title=Die Fußball WM 2026 bei MagentaTV|url=https://www.telekom.de/sport/magenta-tv-fussball|publisher=telekom.de|access-date=12. 6. 2025|language=de}}</ref><ref>{{cite news|last1=Krieger|first1=Jörn|title=Deutsche Telekom secures TV rights to Football World Cup 2026 and Euro 2028|url=https://www.broadbandtvnews.com/2025/10/07/deutsche-telekom-secures-tv-rights-to-football-world-cup-2026-and-euro-2028/|access-date=8. 10. 2025|work=Broadband TV News|date=7. 10. 2025}}</ref> |- |Grčka |[[Hellenic Broadcasting Corporation|ERT]] |<ref>{{cite web| title=Αποκλειστικό: Κίνηση-ματ της ΕΡΤ και πώς «κλείδωσε» το Μουντιάλ 2026! |url=https://www.sdna.gr/monimes-stiles/media/1369413_apokleistiko-kinisi-mat-tis-ert-kai-pos-kleidose-moyntial-2026?fbclid=IwY2xjawOCiyNleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFCT2VORlpsR3FObDRyb2tQc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHvpb1YpB7PyzDceA618qkLMLMVYOnkVkeLkxFbgftM3KMdS342wFahpNScFk_aem_KBH0OZ_X7tgsh4tc2_hdHw}}|title=Αποκλειστικό: Κίνηση-ματ της ΕΡΤ και πώς «κλείδωσε» το Μουντιάλ 2026!|</ref> |- |Gvatemala |{{flatlist| * [[Albavisión]] * [[Tigo Sports]] }} |<ref name=":0" /> |- |Honduras |{{flatlist| * [[Televicentro (Nicaraguan TV channel)|Televicentro]] * [[Tigo Sports]] }} |<ref name=":0" /> |- |Hong Kong |[[PCCW]] |<ref>{{Cite web |last=Lingeswaran |first=Susan |date=25. 2. 2026 |title=Now TV secures FIFA World Cup rights in Hong Kong |url=https://www.sportcal.com/news/now-tv-secures-fifa-world-cup-rights-in-hong-kong/ |access-date=27. 2. 2026 |website=Sportcal |language=en-US}}</ref> |- |Mađarska |[[Médiaszolgáltatás-támogató és Vagyonkezelő Alap|MTVA]] |<ref name="auto"/> |- |Island |[[RÚV|RÚV - Rikisutvarpid]] |<ref name=":1" /> |- |Indonezija |{{flatlist| * [[TVRI]] * [[Radio Republik Indonesia|RRI]]{{Efn|Podlicencirano od TVRI-ja za radijsko praćenje|name=|group=lower-alpha}} }} |<ref>{{cite web|url=https://megapolitan.antaranews.com/berita/474595/komisi-vii-sebut-tvri-sudah-tandatangani-kontrak-hak-siar-piala-dunia-2026|title=Komisi VII sebut TVRI Sudah Tandatangani Kontrak Hak Siar Piala Dunia 2026|first=Zulfikar|last=Muhammad|website=[[Antara (news agency)|Antara]]|date=22. 12. 2025|access-date=24. 12. 2025|language=id}}</ref><ref>{{cite web |first=Rangga |last=Agon |title=Resmi Siarkan Piala Dunia 2026, TVRI Hadirkan Hiburan di Tengah Pemulihan Bencana Sumatera (Officially Broadcasts the 2026 World Cup, TVRI Presenting Entertainment Amidst Sumatra Disaster Recovery) |url=https://tvri.go.id/newsdtl/Resmi-Siarkan-Piala-Dunia-2026-TVRI-Hadirkan-Hiburan-di-Tengah-Pemulihan-Bencana-Sumatera/6UMIUrFzfD-mV5e7PpeOpSUW9cgtKMacrPUCfTmRIvI |website=TVRI |date=29. 12. 2025 |access-date=3. 1. 2026 |language=id }}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{cite web |first=Jusrianto |last=Boyke Simurat |title=Piala Dunia 2026 bersama TVRI dan RRI (2026 World Cup with TVRI and RRI) |url=https://rri.co.id/sepak-bola/2153288/piala-dunia-2026-bersama-tvri-dan-rri|website=RRI |date=2. 2. 2026 |access-date=2. 2. 2026 |language=id}}</ref> |- |Iran |{{flatlist| * [[IRIB TV3]] * Persiana Sports }} |<ref name=":0"/> |- |Irska |[[RTÉ]] |<ref name=":0" /> |- |Izrael |{{flatlist|*[[Israeli Public Broadcasting Corporation|KAN]] *[[Sports Channel (Israel)|Sports 5]]}} |<ref name=":1" /> |- |Italija |{{flatlist|* [[RAI]]{{Efn|35 utakmica (uključujući otvaranje, oba polufinala i finale)|name=ITA WC}} * [[DAZN]]}} |<ref name="Sacchi">{{cite web |first=Marco |last=Sacchi|title=Il Mondiale tra RAI e DAZN |url=https://www.ilfoglio.it/sport/2026/02/27/news/il-mondiale-tra-rai-e-dazn-8714688/|website=Il Foglio|date=27. 2. 2026 |access-date=28. 2. 2026 |language=it}}</ref> |- |Japan{{Efn|Podlicencirano od [[Dentsu]]a|name=|group=lower-alpha}} |{{flatlist|* [[NHK]]{{Efn|33 utakmice na [[Television in Japan#Terrestrial television|zemaljskoj televiziji]] i NHK+/NHK One, sve utakmice na NHK BS Premium 4K}} * [[Nippon Television|Nippon TV]]{{Efn|Samo 15 utakmica}} * [[Fuji Television|Fuji TV]]{{Efn|Samo 10 utakmica}} * [[DAZN]] }} |<ref>{{Cite web |date=4. 12. 2025 |title=電通、FIFAワールドカップ2026の国内における放送権を取得 |url=https://kyodonewsprwire.jp/release/202512030307 |access-date=4. 12. 2025 |website=Kyodo News |language=ja}}</ref><ref>{{Cite web |date=4. 12. 2025 |title=日本代表の全試合を生中継！ 　FIFAワールドカップ2026 |url=https://www.nhk.jp/... |website=NHK}}</ref><ref>{{Cite web |last= |title=「FIFAワールドカップ2026」日本テレビ系 地上波テレビ中継 グループステージの日本戦1試合含む計15試合を放送予定！ |url=https://www.ntv.co.jp/soccer/articles/48zd1r7ozs6t442x58.html |access-date=4. 12. 2025 |website=NTV |language=ja}}</ref><ref>{{Cite web |title=DAZNが「FIFAワールドカップ26」全104試合のライブ配信を発表…日本戦は全試合が無料配信に！ |url=https://www.dazn.com/ja-JP/news/%E3%82%B5%E3%83%83%E3%82%AB%E3%83%BC/dazn-fifa-worldcup-release/19kx53i8mafy412ckm689bli5k |access-date=4. 12. 2025 |website=DAZN}}</ref> |- |Kazahstan |[[Qazaqstan Radio and Television Corporation|QAZTRK]] |<ref name=":0"/> |- |Kosovo |{{flatlist|* [[Radio Television of Kosovo|RTK]] * [[Telecom of Kosovo|TV Vala]] * [[Arena Sport]] }} |<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=FIFA KUPA E BOTËS NË RTK DHE TV VALA |url=https://www.instagram.com/p/DR47GUCiCjX/ |access-date=23. 3. 2026 |website=RTK Radio |via=Instagram}}</ref> |- |Kirgistan |[[Kyrgyz Television|KTRK]] |<ref name=":0"/><ref>{{cite web|url=https://utrk.kg/s/92151|title=Жакшы жаңылык! FIFA World Cup – 2026: УТРК түз көрсөтүүгө расмий лицензия алды|date=20. 2. 2026|access-date=20. 2. 2026}}</ref> |- |Latvija |[[TV3 (Latvian TV channel)|TV3 Latvia]] |<ref name=":0" /> |- |Lihtenštajn |[[Swiss Broadcasting Corporation|SRG SSR]] |<ref name=":0"/> |- |Litvanija |[[TV3 (Lithuanian TV channel)|TV3 Lithuania]] |<ref name=":0" /> |- |Luksemburg |{{flatlist| * [[VRT (broadcaster)|VRT]] * [[RTBF]] }} |<ref name=":1" /> |- |Makao |[[TDM (Macau)|TDM]] |<ref name=":1" /> |- |Maldivi |ICE Networks, Medianet |<ref name=":0" /> |- |Malta |[[Public Broadcasting Services|PBS]] |<ref name=":1" /> |- |[[MENA]] |[[beIN Sports (Middle East TV channel)|beIN Sports]] |<ref name=":0"/> |- |Meksiko |{{flatlist|* [[TelevisaUnivision]] * [[TV Azteca]]}} |<ref name=":0"/> |- |Mongolija |{{flatlist|* [[Edutainment TV|EduTV]] * [[NTV (Mongolian TV channel)|National Television]] * [[Suld TV]] * [[Mongolian National Broadcaster|MNB]] * [[Mobicom Corporation|mobihome VOO]] }} |<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=MME International Sports Mongolia offcial page on Facebook |url=https://www.facebook.com/profile.php?id=100087918637714}}</ref> |- |Crna Gora |{{flatlist|* [[Arena Sport]] * [[Radio and Television of Montenegro|RTCG]]}} |<ref name=":0"/><ref>{{cite web|url=https://rtcg.me/sport/ostalisportovi/720242/eurobasket-mundijal-evroliga-evrokup-i-jos-mnogo-toga-na-javnom-medijskom-servisu.html|title=Eurobasket, Mundijal, Evroliga, Evrokup i još mnogo toga na Javnom medijskom servisu|date=18. 6. 2025|access-date=13. 11. 2025|website=rtcg.me|language=Montenegrin|trans-title=Eurobasket, World Cup, Euroleague, Eurocup and much more on the Public Media Service}}</ref> |- |Nepal |{{flatlist|* Acepro Media * Prime TV }} |<ref name=":1" /> |- |Nizozemska |[[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] |<ref>{{cite web|url=https://nos.nl/l/2536882|title=WK's voetbal van 2026 en 2030 ook te zien bij de NOS|date=12. 9. 2024|access-date=12. 9. 2024|website=nos.nl|archive-date=12. 9. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912190459/https://nos.nl/l/2536882|url-status=live}}</ref> |- |Sjeverna Koreja |{{flatlist|* [[JTBC]] * [[Naver|NAVER Sports]]/[[CHZZK]]}} |<ref name="Korea JoongAng Daily">{{cite news|last1=Ji-hwan|first1=Paik|title=FIFA President Gianni Infantino hails JTBC's World Cup deal as a milestone for Korean football|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-10-30/sports/football/FIFA-President-Gianni-Infantino-hails-JTBCs-World-Cup-deal-as-a-milestone-for-Korean-football/2166687|access-date=4. 10. 2025|work=Korea JoongAng Daily|date=30. 10. 2024}}</ref><ref name="news.jtbc.co.kr">{{Cite web |title=중앙그룹, 네이버와 동·하계 올림픽 및 월드컵 뉴미디어 중계권 계약 체결… "스포츠 미디어 새로운 시대 개막" |url=https://news.jtbc.co.kr/article/NB12262280 |website=JTBC News |language=ko}}</ref><ref name="치지직 돌풍…누리호 발사·월드컵 조추첨까지 '대형 트래픽'">{{Cite web |title=치지직 돌풍…누리호 발사·월드컵 조추첨까지 '대형 트래픽' |url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20251206040100017 |website=Yonhap News Agency |language=ko}}</ref> |- |Novi Zeland |[[TVNZ]] |<ref>{{cite news|title='Gamechanger': TVNZ scores exclusive Fifa World Cup rights|url=https://www.1news.co.nz/2025/08/25/gamechanger-tvnz-scores-exclusive-fifa-world-cup-rights/|access-date=25. 8. 2025|work=1News|date=25. 8. 2025}}</ref> |- |Nikaragva |{{flatlist| * [[Grupo Ratensa]] * [[Tigo Sports]] }} |<ref name=":0" /> |- |Niger |[[Office of Radio and Television of Niger|ORTN]] | |- |Sjeverna Makedonija |[[Arena Sport]] |<ref name=":0"/> |- |Norveška |{{flatlist| * [[NRK]] * [[TV 2 (Norway)|TV2]] }} |<ref>{{Cite web|title=TV2, NRK add to football rights pact with 2026 World Cup deal|url=https://www.sportbusiness.com/news/tv2-nrk-add-to-football-rights-pact-with-2026-world-cup-deal/|access-date=3. 12. 2019|website=SportBusiness|archive-date=16. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116231028/https://www.sportbusiness.com/news/tv2-nrk-add-to-football-rights-pact-with-2026-world-cup-deal/|url-status=live}}</ref> |- |Panama |{{flatlist|* [[RPC Televisión|RPC]] * [[Telemetro]] * [[TVN (Panamanian TV network)|TVN]] * [[TVMax]] * [[Tigo Sports]] }} |<ref name=":0" /> |- |Paragvaj |{{flatlist|* [[Trece (Paraguayan TV network)|Trece]] * [[Unicanal]] * [[:es:GEN (canal de televisión)|GEN TV]] * Popu TV * [[Sistema Nacional de Televisión (Paraguay)|SNT]] * [[:es:Movistar Deportes|Movistar Deportes]] * [[Telefuturo]] * [[Tigo Sports]] }} |<ref name=":0" /><ref>{{cite web|access-date=5. 9. 2025|date=4. 9. 2025|first=Por popular.com.py|language=es-ES|last=Chocos|title=Popu TV, GEN, Unicanal y El Trece serán los canales oficiales del Mundial 2026|url=https://www.popular.com.py/2025/09/04/popu-tv-gen-unicanal-y-el-trece-seran-los-canales-oficiales-del-mundial-2026/|website=popular.com.py}}</ref> |- |Peru |[[América Televisión]] |<ref>{{cite web|access-date=21. 12. 2024|date=7. 11. 2024|first=Por Raúl Bazán|language=es-ES|last=Chocos|title=América TV confirmó que transmitirá los mundiales de 2026 y 2030: ¿será gratuito? ¿Pasarán partidos por tvGO?|url=https://www.infobae.com/peru/deportes/2024/11/07/america-tv-confirmo-que-transmitira-los-mundiales-de-2026-y-2030-sera-gratuito-pasaran-partidos-por-tvgo/|website=infobae}}</ref> |- |Filipini |Aleph Group |<ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/successful-fifa-world-cup-2026-media-rights-sales-asia|title=Successful FIFA World Cup 2026™ media rights sales struck throughout Asia}}</ref> |- |Poljska |[[Telewizja Polska|TVP]] |<ref name=":0"/> |- |Portugal |{{flatlist|*[[Sport TV]] *[[CazéTV|LiveModeTV]]{{Efn|Jedna utakmica dnevno|name=LivemodeTV}}}} |<ref>{{Cite web |title=Instagram |url=https://www.instagram.com/p/DR2NtgCCHSZ/ |access-date=4. 12. 2025 |website=www.instagram.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Harfush |first=Vinicius Barbosa |title=Dona da CazéTV lança canal em Portugal e terá direitos de transmissão da Copa |url=https://www.lance.com.br/lancebiz/dona-da-cazetv-lanca-canal-em-portugal-e-tera-direitos-de-transmissao-da-copa-do-mundo.html |access-date=9. 12. 2025 |website=Dona da CazéTV lança canal em Portugal e terá direitos de transmissão da Copa |language=pt-br}}</ref> |- |Rumunija |[[Intact Media Group|Antena]] |<ref name=":0"/> |- |Rusija |[[Match TV]] |<ref name=":0"/> |- |San Marino |{{flatlist|* [[RAI]]{{Efn|name=ITA WC}} * [[DAZN]]}} |<ref name="Sacchi"/> |- |Srbija |{{flatlist|* [[Radio Television of Serbia|Radiotelevizija Srbije]] * [[Arena Sport]] }} |<ref name=":0"/> |- |Singapur |[[Mediacorp]]{{Efn|FTA-prijenos 28 utakmica (24 u grupnoj fazi, uključujući otvaranje, oba polufinala i oba finala)|name=|group=lower-alpha}} |<ref>{{Cite web |title=Mediacorp is Singapore’s Home of the FIFA World Cup 2026™ |url=https://www.mediacorp.sg/media-releases/mediacorp-singapores-home-fifa-world-cup-2026tm-188886 |access-date=5. 2. 2026 |website=Mediacorp |language=en}}</ref> |- |Slovačka |{{flatlist|* [[Slovak Television and Radio|STVR]] * [[TV JOJ]]}} |<ref name=":0"/> |- |Slovenija |[[Arena Sport]] |<ref name=":0"/> |- |Južnoafrička Republika |[[SABC]] |<ref>{{Cite web |last=Donaldson |first=Alex |date=8. 12. 2025 |title=SABC secures 2026 World Cup, 2027 WWC sub-licenses with Hollywoodbets |url=https://www.sportcal.com/news/sabc-secures-2026-world-cup-2027-wwc-sub-licenses-with-hollywoodbets/ |access-date=10. 12. 2025 |website=Sportcal |language=en-US}}</ref> |- |Južna Amerika{{Efn|Osim Bolivije, Brazila i Paragvaja|name=|group=lower-alpha}} |[[DSports]] |<ref name=":0"/> |- |Južna Koreja |{{flatlist|* [[JTBC]] * [[Naver|NAVER Sports]]/[[CHZZK]]}} |<ref name="Korea JoongAng Daily"/><ref name="news.jtbc.co.kr"/><ref name="치지직 돌풍…누리호 발사·월드컵 조추첨까지 '대형 트래픽'"/> |- |Španija |{{flatlist|* [[RTVE]] *[[Mediapro]]/[[DAZN]]{{Efn|Prema sporazumu između Mediapra i DAZN-a, DAZN će producirati utakmice za Mediaprove kablovske kanale, a zauzvrat će moći prikazivati utakmice na svojoj streaming-platformi|name=|group=lower-alpha}}}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.sportspro.com/news/2026-fifa-world-cup-spanish-rtve-mediapro-rights-deal-march-2025/|title=2026 FIFA World Cup rights snapped up by Spain's RTVE for '€55m'|first=Josh|last=Sim|date=20. 3. 2025}}</ref><ref>{{Cite web |title=DAZN emitirá en exclusiva en televisión de pago el canal de GRUP MEDIAPRO de la Copa Mundial de la FIFA 2026™ |url=https://dazngroup.com/press-room/dazn-emitira-en-exclusiva-en-television-de-pago-el-canal-de-grup-mediapro-de-la-copa-mundial-de-la-fifa-2026/ |access-date=13. 2. 2026 |website=DAZN |language=en-US}}</ref> |- |[[Podsaharska Afrika]] |{{flatlist| * New World TV * [[SuperSport (South African broadcaster)|SuperSport]] }} |<ref name=":0"/><ref>{{Cite web|url=https://inside.fifa.com/tournament-organisation/commercial/news/sub-saharan-africa-media-rights-world-cup-womens-new-world-televisions|title=Sub-Saharan Africa media rights for FIFA World Cup 26 and FIFA Women's World Cup Brazil 2027 renewed with pan-African broadcaster New World Televisions S.A.|publisher=FIFA|date=19. 6. 2025|access-date=19. 6. 2025}}</ref> |- |Švedska |{{flatlist| * [[Sveriges Television|SVT]] * [[TV4 (Sweden)|TV4]] }} |<ref name=":0"/><ref name="swefinrights"/> |- |Švicarska |[[Swiss Broadcasting Corporation|SRG SSR]] |<ref name=":0"/> |- |Tajvan |{{flatlist|*{{ill|ELTA TV (Taiwan)|lt=ELTA Sports|zh|愛爾達電視}}{{efn|Za [[CHT MOD]] i OTT (ELTA.tv i [[Chunghwa Telecom|Hami Video]])}} *[[Eastern Broadcasting Company|EBC]]{{efn|Prijenos na kablovskoj televiziji; uglavnom emitirano na [[EBC News]]}} *[[Taiwan Television|TTV]]{{efn|Samo zemaljski i kablovski TV-prijenos}} }} |<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |date=17. 1. 2026 |title=棒球、世足、亞運全看東森　2026三大賽事一起熱血 |url=https://news.ebc.net.tw/news/sport/533075 |website=EBC News |language=zh-TW |access-date= 29. 1. 2026}}</ref><ref>{{Cite press release |date=23. 2. 2026 |title=《2026超級巨星紅白藝能大賞》總收視人口、15-44歲及20-49歲收視 全國第一 經典不敗！林志穎神曲回憶殺 登收視高點3.31 網路熱度持續升溫 社群粉絲熱論佳評如潮 |url=https://www.ttv.com.tw/taiwan/ttvinfo/view/7844/733 |website=[[Taiwan Television|TTV]] |quote="...六月則有年度音樂盛事金曲獎及'''全球矚目的2026 FIFA世界盃'''..." |language=zh-TW |access-date=6. 3. 2026}}</ref> |- |Türkiye |[[Turkish Radio and Television Corporation|TRT]] |<ref name=":0"/> |- |Turkmenistan |[[Turkmenistan (TV channel)|Turkmenistan Sport]] |<ref name=":0"/> |- |Tadžikistan |{{flatlist|* [[Varzish TV]] * TV Football}} |<ref name=":0"/> |- |Istočni Timor |[[Timor Telecom]] |<ref name=":0"/> |- |Ukrajina |[[MEGOGO]] |<ref>{{Cite web|title=Медіасервіс MEGOGO отримав статус офіційного мовника ЧС-2026|url=https://ua.tribuna.com/uk/football/1000000332006-megogo-otrymav-prava-na-translyatsiyu-chs2026|access-date=2. 4. 2026|website=tribuna.com |language=uk |date= 2. 4. 2026 }}</ref> |- |Ujedinjeno Kraljevstvo |{{flatlist| * [[BBC]] * [[ITV (TV network)|ITV]] }} |<ref>{{Cite web|title=BBC and ITV agree World Cup deal for 2026 and 2030|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cvgn1230dx6o|access-date=17. 12. 2024|website=BBC Sport |date=17. 12. 2024 }}</ref> |- |Sjedinjene Američke Države |{{flatlist| * [[Fox Sports (United States)|Fox Sports]] (engleski) * [[Telemundo]] (španski) }} |<ref name="foxrights">{{Cite news|last=Parker|first=Ryan|date=13. 2. 2015|title=2026 World Cup TV rights awarded without bids; ESPN 'surprised'|work=[[Los Angeles Times]]|url=http://www.latimes.com/entertainment/envelope/cotown/la-et-ct-2026-world-cup-tv-rights-20150213-story.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150303140817/http://www.latimes.com/entertainment/envelope/cotown/la-et-ct-2026-world-cup-tv-rights-20150213-story.html|archivedate=3. 3. 2015}}</ref><ref>{{Cite web |date=22. 10. 2025 |title=FOX Sports Announces Historic FIFA World Cup 26™ Coverage Featuring More Matches on Network Television Than Ever Before |url=https://www.foxsports.com/presspass/blog/2025/10/22/fox-sports-announces-historic-fifa-world-cup-26-coverage-featuring-more-matches-on-network-television-than-ever-before/ |archive-date= |website=Fox Sports Presspass}}</ref> |- |Urugvaj |{{flatlist|*[[Canal 5 (Uruguay)|Canal 5]] *[[Antel|Antel TV]]}} |<ref>{{cite news|url=https://www.elpais.com.uy/informacion/politica/canal-5-y-antel-transmitiran-los-partidos-de-la-seleccion-uruguaya-de-la-fase-de-grupos-del-mundial-2026|title=Canal 5 y Antel transmitirán los partidos de la selección uruguaya de la fase de grupos del Mundial 2026|date=2. 12. 2025|website=El País|language=es}}</ref> |- |Uzbekistan |[[Zo'r TV]] |<ref>{{cite news|last=Mahmudov |first=Jamshidjon|title=2026-yilgi Jahon chempionatini qaysi telekanal translyatsiya qilishi ma'lum bo'ldi|url=https://daryo.uz/category/sport/football/k9d1i82ti2a9|access-date=25. 7. 2025|work=Daryo|date=25. 7. 2025|language=uz-latn}}</ref> |- |Vatikan |{{flatlist|* [[RAI]]{{Efn|name=ITA WC}} * [[DAZN]]}} |<ref name="Sacchi"/> |- |Venezuela |[[Televen]] |<ref name=":0"/> |- |Vijetnam |[[Vietnam Television|VTV]] |<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |date=3. 4. 2026 |title=FIFA listed VTV as Vietnam broadcast rights holder for World Cup 2026 |url=https://english.vov.vn/en/sports/fifa-listed-vtv-as-vietnam-broadcast-rights-holder-for-world-cup-2026-post1280916.vov |access-date=7. 4. 2026 |website=VOV.VN |language=en}}</ref> |} == Napomene == {{notelist}} == Reference == {{reflist}} {{FIFA SP 2026.}} {{DEFAULTSORT:Prava emitiranja Svjetskog prvenstva u nogometu 2026.}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Prava emitiranja]] lkfckt3hwkr4vlhqjgnjf6eji548eob Svilena buba 0 534160 3848408 3845277 2026-05-21T23:51:26Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848408 wikitext text/x-wiki {{taksokvir |boja=pink | ime = Svilena buba ili svilska buba | status = DOM | status_sistem = iucn3.1 | slika = Seidenspinner-drawing.jpg | opis_slike = Slajd Huberta Ludwiga (Schul-Naturgeschichte, 1891) <br>Fig. 473. [[Mužjak]] -<br> Fig. 474. [[Ženka]] - <br>Fig. 475: [[Larva]] - <br>Fig. 476: Čahura <br>Fig 477: [[Kukuljica]] (nešto smanjena). | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Arthropoda]] | classis = [[Insecta]] | ordo = [[Lepidoptera]] | familia = [[Bombycidae]] | genus = [[Bombyx]] | species = '''B. mori''' | vrsta_autorstvo = [[Carlos Linneo|Linnaeus]], 1758 | sinonimi = * ''Phalaena mori'' <small>Linnaeus, 1758</small> * ''Bombyx arracanensis'' <small>Moore & Hutton, 1862</small> * ''Bombyx brunnea'' <small>Grünberg, 1911</small> * ''Bombyx croesi'' <small>Moore & Hutton, 1862</small> * ''Bombyx fortunatus'' <small>Moore & Hutton, 1862</small> * ''Bombyx meridionalis'' <small>Wood-Mason, 1886</small> * ''Bombyx sinensis'' <small>Moore & Hutton, 1862</small> * ''Bombyx textor'' <small>Moore & Hutton, 1862</small> * ''Bombyx batryticatus'' }} '''''Bombyx mori''''', obično poznat kao '''svilena buba''', '''domaći svileni moljac''', je vrsta [[Domestikacija|domaćeg]] [[moljci|moljaca]] koja pripada [[porodica (biologija)|porodici]] ''[[Bombycidae]]''. To je najbliži srodnik [[vrsta|vrste]] ''[[Bombyx mandarina]]'', divljeg svilenog moljca. Svilena buba je od posebne ekonomske vrijednosti, budući da je primarni proizvođač [[svila|svile]]. Omiljena hrana svilene bube su [[listovi]] [[bijeli dud|bijelog duda]], iako mogu jesti i druge vrste duda, pa čak i lišće drugih biljaka. Domaći svileni moljci su u potpunosti ovisni o ljudima za [[razmnožavanje]], kao rezultat milenijskog selektivnog uzgoja. Divlji svileni moljci, koji su druge vrste roda ''Bombyx'', nisu toliko komercijalno održivi u proizvodnji svile. [[Svilokultura]], praksa uzgoja svilenih moljaca za proizvodnju sirove svile, postoji u [[Kina|Kini]] najmanje 5.000 godina,<ref name=":0">{{cite book |title=Prehistoric Textiles: the Development of Cloth in the Neolithic and Bronze Ages with Special Reference to the Aegean |last=Barber |first=E. J. W. |year=1992 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-00224-8 |page=31 |url=https://books.google.com/books?id=HnSlynSfeEIC&pg=PA31}}</ref> odakle se proširila u [[Indija|Indiju]], [[Koreja|Koreju]], [[Nepal]], [[Japan]], a zatim i na Zapad. Konvencionalni proces uzgoja svile ubija svilenu bubu u fazi [[kukuljica]].<ref>Sh. S.D. Pateriya. "Introduction to Sericulture". https://www.ignfa.gov.in/document/biodiversity-cell-ntfp-related-issues4.pdf</ref> Domaći svileni moljac je pripitomljen od divljeg svilenog moljca ''[[Bombyx mandarina]]'', koji se širi od sjeverne Indije do sjeverne Kine, Koreje, Japana i dalekoistočnih regija Rusije. Domaći svileni moljac potiče od kineske, a ne japanske ili korejske populacije.<ref>{{cite journal |author1=K. P. Arunkumar |author2=Muralidhar Metta |author3=J. Nagaraju |year=2006 |title=Molecular phylogeny of silkmoths reveals the origin of domesticated silkmoth, ''Bombyx mori'' from Chinese ''Bombyx mandarina'' and paternal inheritance of ''Antheraea proylei'' mitochondrial DNA |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=40 |issue=2 |pages=419–427 |doi=10.1016/j.ympev.2006.02.023 |pmid=16644243 |bibcode=2006MolPE..40..419A |url=https://repository.ias.ac.in/24304/1/313.pdf }}</ref><ref name="Maekawa et al 1988">{{cite journal |author1=Hideaki Maekawa |author2=Naoko Takada |author3=Kenichi Mikitani |author4=Teru Ogura |author5=Naoko Miyajima |author6=Haruhiko Fujiwara |author7=Masahiko Kobayashi |author8=Osamu Ninaki |display-authors=3 |year=1988 |title=Nucleolus organizers in the wild silkworm ''Bombyx mandarina'' and the domesticated silkworm ''B. mori'' |journal=Chromosoma |volume=96 |issue=4 |pages=263–269 |doi=10.1007/BF00286912|s2cid=12870165 }}</ref> Malo je vjerovatno da su svileni moljci uzgajani u zemlji prije [[neolit]]a. Prije toga, alati za proizvodnju velikih količina svilene niti nisu bili razvijeni. Domaći ''Bombyx mori'' i divlji ''Bombyx mandarina'' se još uvijek mogu razmnožavati i ponekad proizvoditi hibride.<ref>{{Cite book |last=Hall |first=Brian K. |url=https://books.google.com/books?id=V24EHUgEl5EC&pg=PA342 |title=Evolution: Principles and Processes |publisher=Jones & Bartlett |year=2010 |isbn=978-0-763-76039-7 |page=400}}</ref>{{rp|342}} Nije poznato da li se ''B. mori'' može hibridizirati s drugim vrstama [[rod (biologija)|roda]] ''Bombyx''. U poređenju s većinom članova roda ''Bombyx'', domaći svileni moljci su izgubili svoju [[obojenost životinja|obojenost]], kao i sposobnost letenja. svileni moljci}}<ref> ==Tipovi == Dudovi svileni moljci mogu se podijeliti u tri glavne kategorije na osnovu učestalosti sezonskog legla. Univoltinski svileni moljci proizvode samo jedno leglo po sezoni i uglavnom se nalaze u i oko Evrope. Jaja univoltinskih moljca moraju [[hibernacija|hibernirati]] tokom zime, a na kraju se unakrsno oplode u [[proljeće]]. Bivoltinske varijante se obično nalaze u istočnoj Aziji, a njihov ubrzani proces razmnožavanja omogućen je toplijom klimom. Osim toga, postoje i polivoltinski svileni moljci koji se nalaze samo u [[tropi]]ma. Njihova jaja se obično izlegu u roku od 9–12 dana, što znači da tokom godine može biti do osam [[generacija]] larvi.<ref>{{cite web|last=Trevisan|first=Adrian|title=Cocoon Silk: A Natural Silk Architecture|url=http://www.senature.com/research/publications/cocoon-silk-a-natural-architecture|publisher=Sense of Nature|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507085636/http://www.senature.com/research/publications/cocoon-silk-a-natural-architecture|archive-date=7 May 2012}}</ref> Dudove svilene bube su veoma osjetljive na faktore okoline, a na [[dijapauza| dijapauzu]] – fiziološki zastoj u razvoju – mogu značajno uticati fotoperiod, temperatura i vlažnost.<ref>Rahmathulla, V. K. (2012). Influence of environmental factors on the biology of the silkworm, ''Bombyx mori'' L.: A review. ''International Journal of Industrial Entomology'', 25(1), 1–13. https://doi.org/10.7852/ijie.2012.25.1.001</ref><ref>Nair, K. S., Radhika, K., & Premalatha, V. (2010). Photoperiodic regulation of diapause in the silkworm ''Bombyx mori'' L. ''Journal of Applied Entomology'', 134(1), 44–52. https://doi.org/10.1111/j.1439-0418.2009.01447.x</ref> Nedavne studije su također izvijestile o pojavi jaja koja nisu u dijapauzi kod bivoltinih rasa, što ukazuje na fleksibilniju dijapauzalnu ekspresiju nego što se ranije mislilo.<ref>Rudramuni, K., Neelaboina, B. K., Shivkumar, S., Ahmad, M. N., & Chowdhury, S. R. (2021). Variation of embryonic diapause induction in bivoltine silkworm ''Bombyx mori'' L (Lepidoptera: Bombycidae) under controlled conditions. ''International Journal of Industrial Entomology'', 43(2), 37–44. https://doi.org/10.7852/IJIE.2021.43.2.37</ref> == Opis i životni ciklus == === Larve === Iz jaja se izležu larve za oko 14 dana. Larve preferiraju [[Morus alba|bijeli dud]], privlače ih miris duda [[Jasmon|cis-jasmone]]. Nisu [[monogamija|monofagni]], jer mogu jesti druge vrste ''[[Morus (biljka)|Morus]]'', kao i neke druge ''[[Moraceae]]'', uglavnom [[Osage narandžasta]]. Prije kukuljice imaju pet [[stadij|stadija]]. === Kukuljica (čahura) === Nakon što se četiri puta presvuku, njihova tijela postaju blago žuta, a [[koža]] postaje čvršća. Larve se zatim pripremaju za ulazak u fazu kukuljice svog [[životni ciklus|životnog ciklusa]] i zatvaraju se u čahuru sastavljenu od sirove svile koju proizvode [[pljuvačne žlijezde]]. Posljednje presvlačenje od larve do kukuljice odvija se unutar čahure, koja pruža sloj zaštite tokom ranjivog, gotovo nepomičnog stanja kukuljice. Mnogie druge ''[[Lepidoptera]]'' proizvode čahure, ali samo nekoliko – ''[[Bombycidae]]'', posebno [[rod (biologija)|rod]] ''[[Bombyx]]'', i oz [[porodica (biologija)|porodice]]''[[Saturniidae]]'', posebno rod ''[[Antheraea]]'' – iskorišteni su za proizvodnju tkanina. Čahura je napravljena od niti sirove svile dužine od 300 do oko 900 m. Vlakna su fina i sjajna, promjera oko 10 μm. Broj čahura potrebnih za proizvodnju konačnog prinosa svile je približno 2000-3000 kg; svake godine se proizvede najmanje {{convert|70|e6lb|e6kg|order=flip|abbr=off}} sirove svile, za što je potrebno skoro 10 milijardi čahura.<ref>{{cite web|url=http://faostat.fao.org/site/603/DesktopDefault.aspx?PageID=603#ancor|title=faostat.fao.org|access-date=9. 5. 2026|archive-date=5. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305024505/http://faostat.fao.org/site/603/DesktopDefault.aspx?PageID=603#ancor|url-status=dead}}</ref> Ako životinja preživi fazu kukuljice svog životnog ciklusa, ona oslobađa [[proteaza|proteazne]] [[enzim]]e, kako bi napravila rupu u čahuri, te se može pojaviti kao odrasli moljac. Ovi enzimi su destruktivni za svilu i mogu uzrokovati da se vlakna svile razgrade s dužine preko jedne milje na segmente proizvoljne dužine, što smanjuje vrijednost svilenih niti, iako se ove oštećene svilene čahure i dalje koriste kao "punjenje" dostupno u Kini i drugdje u proizvodnji jorgana, jakni i u druge svrhe. Da bi se to spriječilo, čahure svilene bube se kuhaju u vodi. Toplota ubija svilene bube, a voda olakšava raspetljavanje čahura. Često se svilena buba jede. Kako proces žetve svile iz čahure ubija kukuljicu, aktivisti za dobrobit i prava životinja kritizirali su uzgoj svile. [[Mahatma Gandhi]] je kritizirao proizvodnju svile na osnovu filozofije ''[[ahimsa]]'' "ne povrijediti nijedno živo biće". To je dovelo do Gandhijevog promovisanja mašina za predenje pamuka, čiji se primjer može vidjeti u Gandhi institutu,<ref>{{cite book |editor=S. Radhakrishnan |title=Mahatma Gandhi: 100 godina |date=1968-01-01 |isbn=071892035X |page=349 |url=https://books.google.com/books?id=LGVuAAAAMAA |access-date=2025-04-18}}</ref> i proširenje ovog principa dovelo je do moderne proizvodne prakse poznate kao [[Ahimsa svila]], koja se [[divlja svila]] (od divljih i poludivljih svilenih moljaca) pravi od čahura moljaca kojima je dozvoljeno da izađu prije nego što se svila ubere. === Imago === Imago je odrasla faza životnog ciklusa svilene bube. Svileni moljci imaju raspon krila od 3–5 cm i bijelo, dlakavo tijelo. Ženke su oko dva do tri puta veće od mužjaka (zbog nošenja mnogo jaja). Svi odrasli moljci [[Bombycidae]] imaju smanjene usne dijelove i ne hrane se. Krila svilenog moljca razvijaju se iz larvalnih [[imaginalni disk|imaginalnih diskova]].<ref name="Singh 169–176">{{Cite journal |last1=Singh |first1=Amit |last2=Kango-Singh |first2=Madhuri |last3=Parthasarathy |first3=R. |last4=Gopinathan |first4=K. P. |date=April 2007 |title=Larval legs of mulberry silkworm Bombyx mori are prototypes for the adult legs |journal=Genesis |volume=45 |issue=4 |pages=169–176 |doi=10.1002/dvg.20280 |issn=1526-954X |pmid=17417803|s2cid=7171141 }}</ref> Ovaj moljac nije sposoban za funkcionalan let, za razliku od divljeg ''B. mandarina'' i drugih vrsta roda ''Bombyx'', čiji [[mužjaci]] lete kako bi se susreli sa [[ženka]]ma. Neki se mogu pojaviti sa sposobnošću da poletnu i ostanu u zraku, ali održivi let se ne može postići jer su im tijela prevelika i teška za njihova mala krila. [[Slika:Bombyx mori caterpillar tagged2.png|thumb|2-grudne noge.]] [[Slika:CSIRO ScienceImage 10746 An adult silkworm moth.jpg|thumb|left| Odrasli svileni moljac]] Noge svilenog moljca razvijaju se iz larvalnih (torakalnih) nogu svilene bube. Razvojni geni poput bezdistalnog i [[PBX1]] korišteni su za označavanje razvoja nogu. Osim toga, uklanjanje specifičnih segmenata toraksnih nogu u različitim uzrastima larve rezultiralo je time da odrasli svileni moljac nije razvio odgovarajuće segmente nogu. [[File:Cocoon.jpg|thumb|right|Kokon ''B. mori'']] == Istraživanje == [[Datoteka:Micrographia Schem 25 fig 2.jpg|thumb| Studija jajeta svilene bube iz Hookeovog ''[[Micrographia]]'', 1665. ]][[Datoteka:Maria_Sibylla_Merian_Maulbeerbaum_samt_Frucht_plate_1.png|thumb|right|Studija metamorfoze svilene bube iz 1679. koju je provela [[Maria Sibylla Merian]], prikazuje plod i lišće [[dud]]a, te jaja i larve moljca svilene bube.]] Zbog svoje male veličine i lakoće uzgoja, svilena buba je postala [[modelni organizam]] u proučavanju biologije leptira i opće biologije [[zglavkar]]a. Temeljni nalazi o [[genetika| genetici]], [[feromon]]ima, [[hormon]]ima, strukturama mozga i fiziologiji napravljeni su sa svilenom bubom.<ref>{{Cite journal |last=Onaga |first=Lisa |date=2010-03-11 |orig-date= |title=Toyama Kametaro and Vernon Kellogg: Silkworm Inheritance Experiments in Japan, Siam, and the United States, 1900–1912 |url=https://link.springer.com/10.1007/s10739-010-9222-z |journal=Journal of the History of Biology |language=en |volume=43 |issue=2 |pages=215–264 |doi=10.1007/s10739-010-9222-z |pmid=20665229 |issn=0022-5010|url-access=subscription }}</ref> Mnogi istraživački radovi fokusirali su se na genetiku svilenih moljca i mogućnost [[genetičko inženjerstvo|genetičkog inženjerstva]]]. Održava se na stotine sojeva, a opisano je preko 400 [[Mendelova pravila|mendeloviskih]] [[mutacija]].<ref name=Goldsmith1>{{cite journal |last1=Goldsmith |first1=Marian R. |last2=Shimada |first2=Toru |last3=Abe |first3=Hiroaki |date=2005 |title=The genetics and genomics of the silkworm, Bombyx mori |journal=Annual Review of Entomology |volume=50 |issue=1 |pages=71–100|doi=10.1146/annurev.ento.50.071803.130456 |pmid=15355234 |bibcode=2005AREnt..50...71G |s2cid=44514698 |url=https://digitalcommons.uri.edu/bio_facpubs/337 |url-access=subscription }}</ref> Drugi izvor sugerira da se širom svijeta čuva 1.000 inbrednih [[pripitomljavanje|domesticiranih]] sojeva.<ref name="silkworm08"/> Jedan koristan razvoj za industriju svile su svilene bube koje se mogu hraniti hranom osim listovima duda, uključujući i vještačku ishranu.<ref name=Goldsmith1 /> Istraživanje [[genom]]a također otvara mogućnost genetičkog inženjerstva svilenih buba za proizvodnju proteina, uključujući farmakološke lijekove, umjesto proteina svile. Ženke ''Bombyx mori'' su također jedan od rijetkih organizama s [[homologni hromosom|homolognim hromosomima]] koji se drže zajedno samo [[sinaptonemalni kompleks|sinaptonemalnim kompleksom]] (a ne [[krosingover]]ima) tokom [[mejoza|mejoze]].<ref>{{cite journal|last1=Gerton and Hawley|title=Homologous Chromosome Interactions in Meiosis: Diversity Amidst Conservation|journal=Nature Reviews Genetics|date=2005|volume=6|issue=6|pages=477–487|doi=10.1038/nrg1614|pmid=15931171|s2cid=31929047}}</ref> U [[oocit]]ima ''B. mori'', mejoza je potpuno [[hijazma (genetika)|bez hijazmi]] (bez krosingovera).ref>{{cite journal |vauthors=Xiang Y, Tsuchiya D, Guo F, Gardner J, McCroskey S, Price A, Tromer EC, Walters JR, Lake CM, Hawley RS |title=A molecular cell biology toolkit for the study of meiosis in the silkworm Bombyx mori |journal=G3 (Bethesda) |volume=13 |issue=5 |date=May 2023|pmid=36911915 |pmc=10151401 |doi=10.1093/g3journal/jkad058 |url=}}</ref> Iako se sinaptonemalni kompleksi formiraju tokom pahitenske faze mejoze kod ''B. mori'', [[homologna rekombinacija]] ukrštanja se ne dešava između sparenih [[hromosom]]a..<ref>{{cite journal |vauthors=Rasmussen SW |title=The transformation of the Synaptonemal Complex into the 'elimination chromatin' in Bombyx mori oocytes |journal=Chromosoma |volume=60 |issue=3 |pages=205–21 |date=April 1977 |pmid=870294 |doi=10.1007/BF00329771 |url=}}</ref> [[Kraig Biocraft Laboratories]]<ref>{{cite web|title=Kraig Biocraft Laboratories|date=13 October 2014|url=https://www.kraiglabs.com/spider-silk/}}</ref> je koristio istraživanja sa Univerziteta u [[Wyoming]]u i Univerziteta Notre Dame u zajedničkom nastojanju da stvori svilenu bubu koja je [[GMO|genetički modificirana]] za proizvodnju paukove svile. U septembru 2010. godine, napor je proglašen uspješnim.<ref>{{cite web|title=University of Notre Dame|date=6 January 2012 |url=https://science.nd.edu/news/34100-hybrid-silkworms-spin-stronger-spider-silk/}}</ref> Istraživači u [[Tuftsov Medicinski centar|Tuftsa]] razvili su skele od [[spužva]]ste svile koje izgledaju i osjećaju se slično ljudskom tkivu. Ugrađuju se tokom rekonstruktivne hirurgije, kako bi podržali ili restrukturirali oštećene [[ligament]]e, tetive i drugo [[tkivo]]. Također su kreirali implantate od svile i ljekovitih spojeva koji se mogu implantirati pod kožu za stabilno i postepeno oslobađanje lijekova.<ref>{{cite web|author=Wolchover, Natalie|title=The Silk Renaissance |publisher=Seed Magazine |url=http://seedmagazine.com/content/article/the_silk_renaissance/|access-date=1 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20170326051023/http://seedmagazine.com/content/article/the_silk_renaissance|archive-date=26 March 2017|url-status=unfit}}</ref> == Domestikacija == [[Slika:Han Gold Silkworm (47425344012).jpg|thumb|left|Zlatna svilena buba, [[Dinastija Han]]]] Domaća vrsta ''B. mori'', u poređenju s divljim vrstama (npr. ''B. mandarina''), ima povećanu veličinu čahure, veličinu tijela, stopu rasta i efikasnost probave. Stekla je toleranciju na ljudsko prisustvo i rukovanje, kao i na život u skučenim uslovima. Domaći svileni moljci ne mogu letjeti, pa mužjacima treba ljudska pomoć u pronalaženju partnera, a nedostaje im i strah od potencijalnih [[predator]]a. Izvorni [[pigment]]i boje su također izgubljeni, pa su domaći svileni moljci [[leucizam|leucistički]], jer kamuflaža nije korisna kada žive samo u zatočeništvu. Ove promjene su učinile ''B. mori'' potpuno ovisnim o ljudima za preživljavanje, a ne postoji u divljini.<ref>{{cite journal |author=Marian R. Goldsmith |author2=Toru Shimada |author3=Hiroaki Abe |year=2005 |title=The genetics and genomics of the silkworm, ''Bombyx mori'' |journal=Annual Review of Entomology |volume=50 |issue=1 |pages=71–100 |pmid=15355234 |doi=10.1146/annurev.ento.50.071803.130456|bibcode=2005AREnt..50...71G |s2cid=44514698 |url=https://digitalcommons.uri.edu/bio_facpubs/337 |url-access=subscription }}</ref> Jaja se drže u inkubatorima kako bi se olakšalo njihovo izleganje. === Uzgoj === [[Datoteka:Women placing silkworms on trays together with mulberry leaves (Sericulture by Liang Kai, 1200s).jpg|thumb|Svilene bube i listovi duda postavljeni na poslužavnike ([[Liang Kai]]-ovo ''Serikultiranje'' oko 13. stoljeća)]] Najraniji arheološki dokazi o pripitomljavanju svilenog moljca povezani su s [[Yangshao kultura| Yangshao kulturom]] sjeverne Kine, a datiraju iz prije više od 5.000 godina.[<ref name=":0" /><ref>{{cite journal |author=Hong-Song Yu1 |author2=Yi-Hong Shen |author3=Gang-Xiang Yuan|display-authors=et al |title=Evidence of selection at melanin synthesis pathway loci during silkworm domestication |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2011-06_28_6/page/1784 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=28 |issue=6 |pages=1785–99 |year=2011 |pmid =21212153 |doi=10.1093/molbev/msr002 |doi-access= }}</ref><ref>{{cite journal |author=Dennis Normile |title=Sequencing 40 Silkworm Genomes Unravels History of Cultivation |journal=Science |volume=325 |issue=5944 |pages=1058–1059 |year=2009 |pmid=19713499 |doi=10.1126/science.325_1058a |bibcode = 2009Sci...325.1058N |doi-access=free }}</ref> Kinezi su također pripitomili običnog [[šaran]]a prije više od 5.000 godina. Šarani su često uzgajani u ribnjacima na farmama svile i hranjeni su [[larva]]ma svilenog moljca i izmetom. To je omogućilo zajedničko bavljenje svilarstvom i [[akvakultura|akvakulturom]].<ref>{{Cite book |last1=Parker |first1=R. O. |url=https://books.google.com/books?id=qqKpMV3aP34C&pg=PA6 |title=Aquaculture Science |last2=Parker |first2=Rick |date=2002 |publisher=Delmar Thomson Learning |isbn=978-0-7668-1321-2 |language=en}}</ref> [[Slika:Pupa of Silk worm nepal.jpg|thumb|left|]]Kukuljica|Lutke]].]] [[Slika:Weighing and sorting the cocoons (Sericulture by Liang Kai, 1200s).jpg|thumb|right| Vaganje i sortiranje čahura svilene bube (Liang Kaijev ''Serikult'')]] Uzgoj svilenog moljca ima za cilj sveukupno poboljšanje svilenih buba sa komercijalne tačke gledišta. Glavni ciljevi su poboljšanje plodnosti, zdravlja larvi, količine proizvodnje čahura i svile, te otpornosti na bolesti. Zdrave larve dovode do zdravog uroda čahura. Zdravlje zavisi od faktora kao što su bolja stopa kukuljičavosti, manji broj mrtvih larvi u planini,<ref>{{cite web|title=Mountage: Meaning and Types {{!}} Sericulture|url=https://www.notesonzoology.com/sericulture/mountage-meaning-and-types-sericulture/200|website=Zoology Notes|date=21 July 2016}}</ref> kraće trajanje stadija larvi (ovo smanjuje mogućnost infekcije) i plavkasto obojene larve petog stupnja (koje su zdravije od crvenkastosmeđih). Količina proizvedene čahure i svile direktno je povezana sa stopom kukuljice i težinom larvi. Zdravije larve imaju veću stopu kukuljičenja i težinu čahure. Kvalitet čahure i svile zavisi od niza faktora, uključujući genetiku. === Uzgoj iz hobija i školski projekti === U SAD-u, nastavnici ponekad mogu upoznati svoje učenike sa životnim ciklusom insekata uzgajajući domaće svilene moljce u učionici kao naučni projekat. Učenici imaju priliku da posmatraju kompletne životne cikluse insekata od jaja do larvi, kukuljica i moljaca.<ref>{{Cite web |title=Bombyx mori (Linnaeus, 1758) |url=https://www.gbif.org/species/112871225/verbatim |access-date=2025-04-06 |website=www.gbif.org |language=en}}</ref> Other than the U.S., this domestic silk moth is utilized in educational settings in several countries, including China, South Africa, Zimbabwe, Iran, and Taiwan.<ref>{{Cite web |date=2018-05-13 |title=Researchers develop silkworm for children to raise - Taipei Times |url=https://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2018/05/13/2003693004?utm |access-date=2025-04-06 |website=www.taipeitimes.com}}</ref> == Genom == Cijeli [[genom]] domaćeg svilenog moljca objavljen je 2008. godine od strane Međunarodnog konzorcija za genom svilene bube.<ref name ="silkworm08">{{cite journal |author=The International Silkworm Genome Consortium |year=2008 |title=The genome of a lepidopteran model insect, the silkworm ''Bombyx mori'' |journal=Insect Biochemistry and Molecular Biology |volume=38 |issue=12 |pages=1036–1045 |doi=10.1016/j.ibmb.2008.11.004 |pmid=19121390|bibcode=2008IBMB...38.1036T }}</ref> Nacrti sekvenci su objavljeni u 2004.<ref>{{cite journal |author1=Kazuei Mita |author2=Masahiro Kasahara |author3=Shin Sasaki |display-authors=et al |year=2004 |title=The genome sequence of silkworm, ''Bombyx mori'' |journal=[[DNA Research]] |volume=11 |issue=1 |pages=27–35 |pmid=15141943 |doi=10.1093/dnares/11.1.27|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |author=Xia Q |author2=Zhou Z |author3=Lu C|s2cid=7227719 |display-authors=et al |name-list-style=amp |year=2004 |title=A draft sequence for the genome of the domesticated silkworm (Bombyx mori) |url=https://archive.org/details/sim_science_2004-12-10_306_5703/page/1936 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=306 |issue=5703 |pages=1937–40 |pmid=15591204 |doi=10.1126/science.1102210|bibcode = 2004Sci...306.1937X }}</ref> Genom domaćeg svilenog moljca je srednjeg opsega sa [[veličina genoma| veličinom genoma]] od oko 432 miliona [[bazni par|baznih parova]]. Značajna karakteristika je da 43,6% genoma čine [[Ponavljajuće sekvence (DNK)|ponavljajuće sekvence]], od kojih je većina [[transpozon|transpozabilnih elemenata]]. Najmanje 3.000 gena svilene bube je jedinstveno i nemaju homologne ekvivalente u drugim genomima. Sposobnost svilene bube da proizvodi velike količine svile [[korelacija|korelira]] sa prisustvom specifičnih klastera [[tRNK]], kao i nekih klasterovanih [[sericin]]skih gena. Osim toga, sposobnost svilene bube da konzumira otrovne listove duda povezana je sa specijaliziranim genima saharaze, koji su, izgleda, stečeni iz bakterijskih gena.<ref name="silkworm08"/> U 2018., objavljeni su kratki pregledi [[Illumina, Inc.|Illumina]] za 137 sojevakih genoma.<ref>{{Cite journal |last1=Xiang |first1=Hui |last2=Liu |first2=Xiaojing |last3=Li |first3=Muwang |last4=Zhu |first4=Ya’nan |last5=Wang |first5=Lizhi |last6=Cui |first6=Yong |last7=Liu |first7=Liyuan |last8=Fang |first8=Gangqi |last9=Qian |first9=Heying |last10=Xu |first10=Anying |last11=Wang |first11=Wen |last12=Zhan |first12=Shuai |date=2018-07-02 |title=The evolutionary road from wild moth to domestic silkworm |url=https://www.nature.com/articles/s41559-018-0593-4 |journal=Nature Ecology & Evolution |language=en |volume=2 |issue=8 |pages=1268–1279 |doi=10.1038/s41559-018-0593-4 |pmid=29967484 |bibcode=2018NatEE...2.1268X |issn=2397-334X|url-access=subscription }}</ref> U 2022., objavljeni su opširni opisi 545 genoma sojeva kompanije [[Oxford Nanopore Technologies|Nanopore]].ref>{{Cite journal |last1=Tong |first1=Xiaoling |last2=Han |first2=Min-Jin |last3=Lu |first3=Kunpeng |last4=Tai |first4=Shuaishuai |last5=Liang |first5=Shubo |last6=Liu |first6=Yucheng |last7=Hu |first7=Hai |last8=Shen |first8=Jianghong |last9=Long |first9=Anxing |last10=Zhan |first10=Chengyu |last11=Ding |first11=Xin |last12=Liu |first12=Shuo |last13=Gao |first13=Qiang |last14=Zhang |first14=Bili |last15=Zhou |first15=Linli |date=2022-09-24 |title=High-resolution silkworm pan-genome provides genetic insights into artificial selection and ecological adaptation |journal=Nature Communications |language=en |volume=13 |issue=1 |page=5619 |doi=10.1038/s41467-022-33366-x |issn=2041-1723 |pmc=9509368 |pmid=36153338|bibcode=2022NatCo..13.5619T }}</ref> == Kao hrana == [[Datoteka:Silkworm pupae to eat.jpg|thumb|Jela od kukuljica svilene bube]] Kukuljice svilenog moljca su [[jestivi insekti]] i jedu se [[Entomofagija|u nekim kulturama]]: * U [[Assam]]u, [[Indija]], kuhaju se radi ekstrakcije svile, a kuhane kukuljice se jedu direktno sa soli ili prže s čili papričicom ili [[začin]]skim biljem kao grickalica ili jelo. Žive kukuljice mogu se jesti sirove, kuhane ili pržene.<ref>{{Cite news |last=Akhtar |first=M. |date=16 July 2020 |title=In India's Northeast, a Rich Tradition of Insect Foods |url=https://science.thewire.in/environment/assam-entomophagy-silkworms-proteins-silk/ |access-date=30 October 2024 |work=The Wire (India)}}</ref> * U [[Koreja|Koreji]], kuhaju se i začinjavaju kako bi se napravila popularna grickalica poznata kao ''[[beondegi]]'' (번데기).<ref>{{Cite web |title=Have You Tried Steamed Silkworm Pupae? |url=https://www.atlasobscura.com/foods/beondegi-silkworm-pupae-korea |access-date=2022-08-06 |website=Atlas Obscura |language=en}}</ref> * U [[Kina|Kini]], Ulični prodavači prodaju pečene kukuljice svilenog moljca. [[svilena buba|bube]] [[izmet]] su sekreti koji se koriste u [[tradicionalna kineska medicina| tradicionalnoj kineskoj medicini]].<ref name="oregon">{{cite web | url = http://www.itmonline.org/arts/sangpiaoxiao.htm | title = SANGPIAOXIAO SAN: Example of a "Mind-Body" Formula | author = Subhuti Dharmananda | publisher = Institute for Traditional Medicine }}</ref> *U [[Japan]]u, svilene bube se obično serviraju kao ''[[tsukudani]]'' (佃煮), tj. kuhane u slatko-kiselom sosu napravljenom od [[soja sos]]a i šećera. * U [[Vijetnam]]u, ovo je poznato kao ''[[vijetnamski|vi]] ''nhộng tằm'', obično se kuhaju, začinjavaju ribljim sosom, zatim prže i jedu kao glavno jelo s rižom. * U [[Tajland]]u, pečene svilene bube se često prodaju na otvorenim pijacama. Prodaju se i kao upakirane grickalice. U Kini, svilene bube su također predložene za uzgoj od strane [[taikonaut]]a, kao [[svemirska hrana]] na dugoročnim misijama.<ref>{{cite news |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2009/01/13-02.html |title=Care for a Silkworm With Your Tang? |last=Choi |first=Charles Q. |date=13 January 2009 |work=ScienceNOW Daily News |access-date=14 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225234236/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2009/01/13-02.html |archive-date=25 February 2011}}</ref> == U kulturi == === Kina === {{glavni|Konj u kineskoj mitologiji#Porijeklo svilčarstva}} U Kini, legenda kaže da je otkriće svilene bube otkrila drevna carica po imenu [[Leizu]], supruga [[Žuti car| Žutog cara]], poznatog i kao Xi Lingshi. Pila je čaj pod drvetom kada joj je svilena čahura pala u čaj. Dok ju je vadila i počela namotavati svilenu nit oko prsta, polako je osjetila toplinu. Kada je svila ponestala, ugledala je malu larvu. U trenutku je shvatila da je ova [[larva]] gusjenice izvor svile. Poručila je to ljudima i to se proširilo. Prepričava se još mnogo legendi o svilenoj bubi. Kinezi su čuvali svoje znanje o svili, ali, prema jednoj priči, kineska princeza udata za princa iz [[Kraljevstvo Khotan|Khotan]] donijela je u oazu tajnu proizvodnje svile, "skrivajući svilene bube u kosi kao dio miraza", vjerovatno u prvoj polovini prvog vijeka nove ere.<ref>Sarah Underhill Wisseman, Wendell S. Williams. ''Ancient Technologies and Archaeological Materials ''. Routledge, 1994. {{ISBN|2-88124-632-X}}. Page 131.</ref> Oko 550. godine nove ere, kaže se da su kršćanski monasi imali [[Krijumčarenje jaja svilene bube u Bizantsko carstvo|prokrijumčarene]] svilene bube skrivene u šupljem štapu iz Kine, prodajući tajnu [[Istočno Rimsko Carstvo|istočnim Rimljanima]]. === Vijetnam === Prema vijetnamskoj narodnoj priči, svilene bube su prvobitno bile prelijepe kućne pomoćnice koje su bježale od svojih jezivih gospodara i živjele u planini, gdje ih je štitio bog planine. Jednog dana, razvratni bog s neba sišao je na Zemlju da zavede žene. Kada ju je ugledao, pokušao ju je silovati, ali je uspjela pobjeći i sakrio ju je bog planine. Razvratni bog je zatim pokušao da je pronađe i uhvati postavljajući mrežu-zamku oko planine. Uz blagoslov [[Guanyin]], djevojka je uspjela sigurno progutati tu mrežu u svoj stomak. Konačno, zli bog poziva svoje kolege bogove groma i kiše da napadnu i spale njenu odjeću, prisiljavajući je da se sakrije u pećini. Gola i promrzla, ispljunula je mrežu i koristila je kao pokrivač za spavanje. Djevojčica je umrla u snu, a kako je željela nastaviti pomagati drugim ljudima, njena duša se pretvorila u svilene bube. == Ishrana == ''Bombyx mori'' je u suštini monofag, isključivo se hrani listovima duda (''Morus'' spp.). Razvojem tehnika za korištenje vještačke prehrane, poznate su [[aminokiseline]] potrebne za razvoj.<ref>Hamed Kioumarsi, Nazanin Amani ''Silkworm/''Bombyx mori'': An Overview of What You Need to Know ''. AREEO, 2021. {{ISBN|978-600-91994-0-2}}. Page 27.</ref> Različite aminokiseline mogu se podijeliti u pet kategorija: *One koje, kada se uklone, uzrokuju potpuni prekid razvoja larvi: lizin, leucin, izoleucin, histidin, arginin, valin, triptofan, treonin, fenilalanin, metionin *One koje, kada se uklone, ometaju kasnije faze razvoja larvi: glutamat i aspartat *Poluesencijalne aminokiseline, s negativnim efektima koji se mogu eliminirati dodavanjem drugih aminokiselina: prolin (ornitin se može zamijeniti) *Neesencijalne aminokiseline koje larve mogu zamijeniti putem biosinteze: alanin, glicin, serin *Neesencijalne aminokiseline koje se mogu ukloniti bez ikakvog efekta: tirozin == Bolesti == *''[[Beauveria bassiana]]'', gljivica, uništava cijelo tijelo svilene bube. Ova gljivica se obično pojavljuje kada se svilene bube uzgajaju u hladnim uslovima s visokom vlažnošću. Ova bolest se ne prenosi na jaja s moljaca, jer zaražene svilene bube ne mogu preživjeti do stadija moljca. Međutim, ova gljivica se može proširiti na druge insekte. *[[Nuklearni poliedrozni virus|Grasserie]], također poznat kao nuklearni poliedrozni virus, mliječna bolest ili bolest vješanja, uzrokovan je infekcijom ''Bombyx mori nukleopolihedrovirusom''<!--ICTV MSL 2018b.v2--> (također poznat kao ''Bombyx mori nuklearni poliedrozni virus'', rod ''[[Alphabaculovirus]]''). Ako se trava uoči u stadiju chawkie, onda su larve chawkie morale biti zaražene tokom izleganja ili tokom uzgoja chawkiea. Zaražena jaja mogu se dezinficirati čišćenjem njihovih površina prije izleganja. Infekcije se mogu pojaviti kao rezultat nepravilne higijene u uzgajalištu chawkiea. Ova bolest se brže razvija u ranom stadiju uzgoja. *[[Pébrine]] je bolest koju uzrokuje parazitski mikrosporidija, ''[[Nosema bombycis]]''. Bolesne larve pokazuju spor rast, premala, blijeda i mlitava tijela, te slab apetit. Sitne crne mrlje pojavljuju se na larvalnom omotaču. Osim toga, mrtve larve ostaju gumenaste i ne podliježu truljenju nakon smrti. ''N. bombycis'' ubija 100% svilenih buba koje se izlegu iz zaraženih jaja. Ova bolest se može prenijeti s crva na moljce, zatim ponovo na jaja i crve. Ova mikrosporidija dolazi iz hrane koju svilene bube jedu. Ženke moljaca prenose bolest na jaja, a 100% svilenih buba koje se izlegu iz oboljelih jaja ugine u fazi crva. Da bi se spriječila ova bolest, jaja zaraženih moljaca se isključuju provjerom tjelesne tekućine moljca pod mikroskopom. *[[Flacherie]] zaražene svilene bube izgledaju slabo i tamnosmeđe su boje prije nego što uginu. Bolest uništava crijeva larve i uzrokovana je virusima ili otrovnom hranom. *Nekoliko bolesti uzrokovanih raznim gljivicama zajednički se nazivaju ''[[Muscardine]]''. == Također pogledajte== * [[Kokon]] * [[Kokonaza]] * [[Historija svile]] * [[Put svile]] * [[Spisak životinja koje proizvode svilu]] * ''[[Samia cynthia]]'' * [[Tajlandska svila]] * [[Laoska svila]] * [[Japanska svila]] * [[Spisak domaćih životinja]] == Reference == {{Reflist}} == Dodatni izvori == * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_4waAAAAYAAJ&pg=PA1 |title=The culture of the mulberry silkworm |first1=Henrietta Aiken |last1=Kelly |place=Washington DC |publisher=U.S. Department of Agriculture, United States Government Publishing Office |year=1903 |access-date=17 January 2012}} * {{cite book |last1=Grimaldi |last2=Engel |first1=David A. |first2=Michael S. |year=2005 |title=Evolution of the Insects |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-82149-0}} * {{cite book |last=Johnson |first=Sylvia |year=1989 |title=Silkworms |publisher=Lerner Publications |isbn=978-0-8225-9557-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/silkworms00john }} * {{cite book |last=Scoble |first=M. J. |year=1995 |title=The Lepidoptera: Form, Function and Diversity |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-19-854952-9}} * {{cite journal |author=Yoshitake, N. |year=1968 |title=Phylogenetic aspects on the origin of Japanese race of the silkworm, ''Bombyx mori'' L. |journal=Journal of Sericological Sciences of Japan |volume=37 |pages=83–87}} * {{cite web|last=Trevisan|first=Adrian|title=Cocoon Silk: A Natural Silk Architecture|url=http://www.senature.com/research/publications/cocoon-silk-a-natural-architecture|publisher=Sense of Nature|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507085636/http://www.senature.com/research/publications/cocoon-silk-a-natural-architecture|archive-date=7 May 2012}} == Vanjski linkovi== {{Commons category|Bombyx mori}} * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Bombyx_mori.html Student page on silkworm] * [https://web.archive.org/web/20060412215344/http://www.wormspit.com/index.htm WormSpit, a site about silkworms, silk moths, and silk] * [https://www.suekayton.com/silk.htm Information about silkworms for classroom teachers with many photos] * [https://web.archive.org/web/20070626074209/http://morus.ab.a.u-tokyo.ac.jp/ SilkBase Silkworm full length cDNA Database] * [https://archive.today/20121108172719/http://picasaweb.google.com/srither240255/CycleOfSilkworm Silk worm Life cycle photos] * [https://web.archive.org/web/20120314044223/http://www.silkwormeggs.net/resources/Silkworm-School-Science-Project-Instruction.pdf Silkworm School Science Project Instruction] * [https://books.google.com/books?id=pCcDAAAAMBAJ&pg=PA136 Life Cycle Of A Silkworm] 1943 article with first photographic study of subject {{Taxonbar|from=Q134747}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bombyx Mori}} [[Kategorija: Bombycidae]] [[Kategorija: Domaće životinje]] [[Kategorija: Jestivi insekti]] [[Kategorija: Moljci Azije]] [[Kategorija: Moljci Japana]] [[Kategorija: Moljci Afrike]] [[Kategorija: Moljci Sjeverne Amerike]] [[Kategorija: Svila]] [[Kategorija: Uzgoj svile]] [[Kategorija:Tradicionalna kineska medicina]] [[Kategorija:Moljci Novog Zelanda]] [[Kategorija:Lepidoptera Turske]] [[Kategorija:Životinjske taksone koje je imenovao Carl Linnaeus]] [[Kategorija:Insekti u kulturi]] [[Kategorija:Životinjski modeli]] iiu6nhu2ys5edg3fij3s8to2nekeqt5 Spisak grana psihologije 0 534198 3848503 3843130 2026-05-22T09:16:56Z Bosancica by MK 173186 Zamijenjeno psihologija saobraćaja u saobraćajnu psihologiju 3848503 wikitext text/x-wiki Ova nepotpuna lista sadrži grane i oblasti unutar [[Psihologija|psihologije]]: * [[Analitička psihologija]] * [[Anomalistička psihologija]] * [[Autohtona psihologija]] * [[Azijska psihologija]] * [[Bihevioralna genetika]] * [[Bihevioralna medicina]] * [[Bihevioralna psihologija]] * [[Biopsihologija]] * [[Crna psihologija]] (Afroamerička psihologija) * [[Cyber psihologija]] * [[Diferencijalna psihologija]] * [[Diskursivna psihologija]] * [[Pedagoška psihologija|Edukacijska psihologija]] * [[Ekološka psihologija]] * [[Ekonomska psihologija]] * [[Eksperimentalna analiza ponašanja]] * [[Eksperimentalna psihologija]] * [[Evolucijska psihologija]] * [[Geštalt psihologija]] * [[Filipinska psihologija]] * [[Filozofija psihologije]] * [[Fiziološka psihologija]] * [[Forenzička psihologija]] * [[Imaginalna psihologija]] * [[Indijska psihologija]] * [[Interkulturalna psihologija]] * [[Industrijsko-organizacijska psihologija]] * [[Inženjerska psihologija]] * [[Istražna psihologija]] * [[Humanistička psihologija]] * [[Klinička analiza ponašanja]] * [[Klinička psihologija]] * [[Kognitivna neuropsihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Komparativna psihologija]] * [[Kriminalistička psihologija]] * [[Kulturalna neuronauka]] * [[Kulturalna psihologija]] * [[Kvantitativna psihologija]] * [[Neuropsihologija]] * [[Matematička psihologija]] * [[Medicinska psihologija]] * [[Međunarodna psihologija]] * [[Moralna psihologija]] * [[Parapsihologija]] * [[Policijska psihologija]] * [[Politička psihologija]] * [[Pozitivna psihologija]] * [[Pravna psihologija]] * [[Prenatalna i perinatalna psihologija]] * [[Primijenjena psihologija]] * [[Primijenjena analiza ponašanja]] * [[Psihoanaliza]] * [[Psihofarmakologija]] * [[Psihofizika]] * [[Psihofiziologija]] * [[Psihohistorija]] * [[Psiholingvistika]] * [[Abnormalna psihologija|Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja]] * [[Psihologija i pravo]] * [[Psihologija individualnih razlika]] * [[Psihologija konzumacije mesa]] * [[Psihologija kritike]] * [[Psihologija ličnosti]] * [[Psihologija medicine rada]] * [[Psihologija medija]] * [[Psihologija mira]] * [[Psihologija muzike]] * [[Psihologija okoline]] * [[Psihologija potrošača]] * [[Psihologija religije]] * [[Psihologija učinka]] * [[Psihologija umjetnosti]] * [[Psihologija zajednice]] * [[Psihologija životinja]] * [[Psihometrija]] * [[Psihonomija]] * [[Psihoonkologija]] * [[Psihopatologija]] * [[Psihoterapija]] * [[Razvojna psihologija]] * [[Rehabilitacijska psihologija]] * [[Rješavanje problema]] * [[Saobraćajna psihologija]] * [[Savjetodavna psihologija]] * [[Savjetodavna psihologija (organizacijska)]] * [[Sistemska psihologija]] * [[Socijalna psihologija]] * [[Sportska psihologija]] * [[Teorijska psihologija]] * [[Transpersonalna psihologija]] * [[Vojna psihologija]] * [[Zdravstvena psihologija]] * [[Zrakoplovna psihologija]] == Također pogledajte == * [[Spisak tema u psihologiji]] {{Psihologija}} {{DEFAULTSORT:Psychology disciplines, list of}} [[Kategorija:Spiskovi u psihologiji|Discipline]] [[Kategorija:Grane psihologije]] gwv97ek3jkv64lahx2n5puhrlyqlbxz Logor Heliodrom 0 534690 3848454 3847514 2026-05-22T06:12:30Z Panasko 146730 +[[Kategorija:Osnivanja u 1992.]]; +[[Kategorija:Ukidanja u 1994.]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848454 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:İnsanlığa Karşı Suçlar ve Soykırım Müzesi Heliodrom kampı maketi.jpg|mini|desno|300px|Maketa logora Heliodrom izložena u Muzeju zločina protiv čovječnosti i genocida]] '''Logor Heliodrom''', poznat i kao '''zatvor Heliodrom''',<ref name="ICTY_Prlic_Vol1">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529_summary_en.pdf |title=Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić – Judgement – Volume 1 of 6 |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |page=9 |date=2013 |access-date=19. 3. 2026 |language=en}}</ref> bio je [[koncentracijski logor]]<ref name="ICTY_Prlic_Vol2">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-2.pdf |title=Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić – Judgement – Volume 2 of 6 |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |page=378 |date=2013 |access-date=19. 3. 2026 |language=en}}</ref> koji je djelovao u periodu od septembra 1992. do aprila 1994. Logorom je upravljala Vojna policija [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Hrvatske Republike Herceg-Bosne]], a služio je za zatvaranje i mučenje [[Bošnjaci|Bošnjaka]], [[Srbi|Srba]] i drugih nehrvatskih civila. Nalazio se u bivšem vojnom objektu [[Jugoslovenska narodna armija|JNA]] u naselju Rodoč, južno od grada [[Mostar]]a.<ref name="ICTY_Optuznica_2004">{{cite web |url=https://www.un.org/icty/indictment/english/prl-ii040304e.htm |title=The International Criminal Tribunal For The Former Yugoslavia: Indictment against Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić and Berislav Pušić |publisher=MKSJ / ICTY |date=2004 |access-date=20. 3. 2026 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050212165106/http://www.un.org/icty/indictment/english/prl-ii040304e.htm |archive-date=12. 2. 2005 |language=en}}</ref><ref name="ICTY_Prlic_Vol1_p5">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529_summary_en.pdf |title=Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić – Judgement – Volume 1 of 6 |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |page=5 |date=2013 |access-date=20. 3. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Mostar]] [[Kategorija:Genocid u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini|O]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1993. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1994. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1994.]] 3mps47z63l63zv33mb8tapicyw1fxlg Jedanaesta krajiška udarna brigada 0 534813 3848332 3848120 2026-05-21T14:14:01Z AnToni 2325 /* 1943. */ 3848332 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojna jedinica | ime = Jedanaesta krajiška udarna brigada<br>(''Jedanaesta kozaračka narodnooslobodilačka udarna brigada'') | veličina_slike = | aktivan = | ukinuta = 1945. | država = [[DFJ]] | grana = | vrsta = | dio = | glavno_sjedište = | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | veb-sajt = | komandir1_oznaka = Komadant | komandir1 = [[Miloš Šiljegović]]{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=64}} | komandir2_oznaka = Politički komesar | komandir2 = [[Milan Vrhovec]]{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=64}} | komandir3_oznaka = Zamjenik komadanta | komandir3 = [[Dragan Marin]]{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=64}} | komandir4_oznaka = Zamjenik političkog komesara | komandir4 = [[Vaso Petrović]]{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=64}} | dio = [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] | slika = Yugoslav Partisans flag 1945.svg | opis_slike = ''Jugoslovenska partizanska zastava'' | osnovana = 22. septembar 1943.{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=64}} | lokacija = [[Kozara]] | formacija =3-4 bataljona{{sfn|VE1|1974|p=}} | brojnost = 1.259 boraca ''(septembar 1943.)''.{{sfn|VE1|1974|p=}} | komandant= | komandant2 = | komandant3 = | komandant4 = | bitke = [[Prva banjalučka operacija Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] | odlikovanja =[[Orden za zasluge za narod]]<br />[[Orden bratstva i jedinstva]] }} '''Jedanaesta krajiška NO udarna brigada''' formirana je 22. septembra 1943. po naredbi štaba [[Drugi udarni korpus NOVJ|Drugog korpusa NOVJ]] od 8. septembra 1943. u selu [[Jablanica (Gradiška)|Jablanici]], kod [[Gradiška|Gradiške]]{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=64}} pod nazivom ''trinaesta'') od ''Kozaračkog NOP odreda'', jačine 4 bataljona, sa 1.259<ref name="ВЕ1">{{harvnb|Гажевић|1974|pp=685}}</ref> (1160){{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=64}} boraca i postala je jedinica [[Četvrta krajiška divizija NOVJ|4. divizije NOVJ]]. == Sastav == {{sekcija}} == Ratni put == === 1943. === {{Lokacijska karta više | Bosna i Hercegovina (bez granica) | width = 450 | float = right | border = | caption = Stanje u Bosni i Hercegovini krajem juna 1943. nakon [[Bitka na Neretvi|Četvrte neprijateljske ofanzive]] <br>[[Datoteka:Red pog.svg|10px]] - partizani <br> [[Datoteka:Gold pog.svg|10px]] - Italijani <br> [[Datoteka:Black pog.svg|10px]] - Nijemci i NDH | alt = | relief = 1 <!--prva oznaka/marker--> | label1 = [[Kozara]] | label1_size = 80 | position1 = top | background1 = <!-- or: background, bg1, bg --> | mark1 = Fire.svg | mark1size = 12 | link1 = <!-- or: link --> | lat1_deg = 44 | lat1_min = 59 | lat1_sec = 15 | lat1_dir = | lon1_deg = 16 | lon1_min = 58 | lon1_sec = 9 | lon2_dir = <!--druga oznaka/marker--> | label2 = [[Banja Luka]] | label2_size = | label2_width= | position2 = <!-- ili: pos2 --> | background2 = <!-- ili: bg2 --> | mark2 = Black pog.svg | mark2size = 10 | link2 = | coordinates2= {{coord|44.77215|17.19091}} <!--ponovite po potrebi--> | label3 = [[Novi Grad|B. Novi]] (r. [[Sana]]) | label3_size = 80 | label3_width= | position3 = left | background3 = <!-- ili: bg2 --> | mark3 = Black pog.svg | mark3size = | link3 = | coordinates3= {{coord|45.04791|16.37712}} | label4 = [[Prijedor]] | label4_size = 80 | label4_width= | position4 = left | background4 = <!-- ili: bg2 --> | mark4 = Black pog.svg | mark4size = | link4 = | coordinates4= {{coord|44.980833|16.713333}} | label5 = [[Stara Gradiška]] | label5_size = 65 | label5_width= | position5 = right | background5 = <!-- ili: bg2 --> | mark5 = Black pog.svg | mark5size = 6 | link5 = | coordinates5= {{coord|45.1497392727918|17.24218710002764}} | label6 = [[Bosanska Dubica|B. Dubica]] | label6_size = 65 | label6_width= | position6 = left | background6 = <!-- ili: bg2 --> | mark6 = Black pog.svg | mark6size = 6 | link6 = | coordinates6= {{coord|45.18029|16.80863}} | label7 = [[Bosanska Kostajnica|B. Kostajnica]] | label7_size = 65 | label7_width= | position7 = top | background7 = <!-- ili: bg2 --> | mark7 = Black pog.svg | mark7size = 6 | link7 = | coordinates7= {{coord|45.21695|16.54561}} | label8 = [[Jasenovac, koncentracioni logor|Jasenovac]] (r. [[Una]]) | label8_size = 60 | label8_width= | position8 = right | background8 = <!-- ili: bg2 --> | mark8 = Black pog.svg | mark8size = 4 | link8 = | coordinates8= {{coord|45.27072410038285|16.911411187996052}} | label9 = [[Bosanski Petrovac|B. Petrovac]] | label9_size = 70 | label9_width= | position9 = top | background9 = <!-- ili: bg2 --> | mark9 = Black pog.svg | mark9size = 6 | link9 = | coordinates9= {{coord|44.55|16.366667}} | label10 = [[Drvar]] | label10_size = 80 | label10_width= | position10 = bottom | background10 = <!-- ili: bg2 --> | mark10 = Black pog.svg | mark10size = | link10 = | coordinates10= {{coord|44.37520|16.38362}} | label11 = [[Glamoč]] | label11_size = 70 | label11_width= | position11 = top | background11 = <!-- ili: bg2 --> | mark11 = Black pog.svg | mark11size = 6 | link11 = | coordinates11= {{coord|44.0455761|16.8491439}} | label12 = [[Grmeč]] | label12_size = 80 | label12_width= | position12 = top | background12 = <!-- ili: bg2 --> | mark12 = Fire.svg | mark12size = 12 | link12 = | coordinates12= {{coord|44.67|16.45}} | label13 = [[Konjic]] | label13_size = 65 | label13_width= | position13 = left | background13 = <!-- ili: bg2 --> | mark13 = | mark13size = 4 | link13 = | coordinates13= {{coord|43.65336|17.96287}} | label14 = [[Bosansko Grahovo|B. Grahovo]] | label14_size = 60 | label14_width= | position14 = bottom | background14 = <!-- ili: bg2 --> | mark14 = Black pog.svg | mark14size = 4 | link14 = | coordinates14= {{coord|44.17980|16.36411}} | label15 = [[Zelengora]] | label15_size = 60 | label15_width= | position15 = top | background15 = <!-- ili: bg2 --> | mark15 = Fire.svg | mark15size = | link15 = | coordinates15= {{coord|43.4225|18.4878}} | label16 = [[Bosanska Krupa|B. Krupa]] | label16_size = 65 | label16_width= | position16 = bottom | background16 = <!-- ili: bg2 --> | mark16 = Black pog.svg | mark16size = 6 | link16 = | coordinates16= {{coord|44.88386|16.15387}} | label17 = [[Sarajevo]] | label17_size = | label17_width= | position17 = top | background17 = <!-- or: bg2 --> | mark17 = Black pog.svg | mark17size = 10 | link17 = | coordinates17= {{coord|43.85181|18.37906}} | label18 = [[Prozor]] | label18_size = 65 | label18_width= | position18 = bottom | background18 = <!-- or: bg2 --> | mark18 = | mark18size = 6 | link18 = | coordinates18= {{coord|43.82 |17.61}} | label19 = [[Mrkonjić Grad]] | label19_size = 65 | label19_width= | position19 = left | background19 = <!-- or: bg2 --> | mark19 = Black pog.svg | mark19size = 6 | link19 = | coordinates19= {{coord|44.416667|17.083333}} | label20 = [[Jajce]] | label20_size = 80 | label20_width= | position20 = right | background20 = <!-- or: bg2 --> | mark20 = Black pog.svg | mark20size = | link20 = | coordinates20= {{coord|44.33879|17.26836}} | label21 = [[Bihać]] | label21_size = 80 | label21_width= | position21 = bottom | background21 = <!-- or: bg2 --> | mark21 = Black pog.svg | mark21size = | link21 = | coordinates21= {{coord|44.812451|15.868581}} | label22 = [[Knin]] | label22_size = 70 | label22_width= | position22 = bottom | background22 = <!-- or: bg2 --> | mark22 = Gold pog.svg | mark22size = 6 | link22 = | coordinates22= {{coord|44.04163|16.19880}} | label23 = [[Livno]] | label23_size = 80 | label23_width= | position23 = bottom | background23 = <!-- or: bg2 --> | mark23 = Black pog.svg | mark23size = | link23 = | coordinates23= {{coord|43.82681|17.00448}} | label24 = [[Ključ]] | label24_size = 70 | label24_width= | position24 = right | background24 = <!-- or: bg2 --> | mark24 = Black pog.svg | mark24size = 6 | link24 = | coordinates24= {{coord|44.5334711|16.7719301}} | label25 = [[Sanski Most]] | label25_size = 70 | label25_width= | position25 = right | background25 = <!-- or: bg2 --> | mark25 = Black pog.svg | mark25size = 6 | link25 = | coordinates25= {{coord|44.76506|16.66652}} | label26 = [[Donji Vakuf]] | label26_size = 70 | label26_width= | position26 = right | background26 = <!-- or: bg2 --> | mark26 = Black pog.svg | mark26size = 6 | link26 = | coordinates26= {{coord|44.1450822|17.3984449}} | label27 = [[Gornji Vakuf]] | label27_size = 65 | label27_width= | position27 = right | background27 = <!-- or: bg2 --> | mark27 = Black pog.svg | mark27size = 6 | link27 = | coordinates27= {{coord|43.933333|17.583333}} | label28 = [[Kupres]] | label28_size = 65 | label28_width= | position28 = right | background28 = <!-- or: bg2 --> | mark28 = Black pog.svg | mark28size = 4 | link28 = | coordinates28= {{coord|43.992861|17.277139}} | label29 = [[Manjača]] | label29_size = 60 | label29_width= | position29 = right | background29 = <!-- or: bg2 --> | mark29 = Black triangle2.svg | mark29size = | link29 = | coordinates29= {{coord|44.568|17.0575}} | label30 = [[Travnik]] | label30_size = 70 | label30_width= | position30 = right | background30 = <!-- or: bg2 --> | mark30 = Black pog.svg | mark30size = 6 | link30 = | coordinates30= {{coord|44.22586|17.66470}} | label31 = [[Duvno]] | label31_size = 65 | label31_width= | position31 = right | background31 = <!-- or: bg2 --> | mark31 = | mark31size = 4 | link31 = | coordinates31= {{coord|43.717939|17.226455}} | label32 = [[Ljubija]] | label32_size = 65 | label32_width= | position32 = right | background32 = <!-- or: bg2 --> | mark32 = Black pog.svg | mark32size = 6 | link32 = | coordinates32= {{coord|44.92|16.61}} | label33 = [[Šator (planina)|Šator]] | label33_size = 60 | label33_width= | position33 = top | background33 = <!-- or: bg2 --> | mark33 = Fire.svg | mark33size = | link33 = | coordinates33= {{coord|44.171|16.621}} | label34 = [[Fojnica]] | label34_size = 65 | label34_width= | position34 = top | background34 = <!-- or: bg2 --> | mark34 = | mark34size = 6 | link34 = | coordinates34= {{coord|43.966667|17.9}} | label35 = [[Kreševo]] | label35_size = 60 | label35_width= | position35 = bottom | background35 = <!-- or: bg2 --> | mark35 = | mark35size = 4 | link35 = | coordinates35= {{coord|43.866667|18.05}} | label36 = [[Kakanj]] | label36_size = 65 | label36_width= | position36 = top | background36 = <!-- or: bg2 --> | mark36 = | mark36size = 6 | link36 = | coordinates36= {{coord|44.131111|18.097222}} }} Brigada je djelovala duž komunikacije [[Prijedor]]-[[Bosanski Novi]]-[[Hrvatska Kostajnica]], napadajući neprijatelja kod [[Dobrljina]], gdje je 24. septembra zarobila 89 neprijateljskih vojnika. U oktobru je formirala i 4. bataljon. Zajedno sa [[Drugim krajiškim partizanskim odredom|Kozarskim NOP odredom]] zauzela je [[Kozarska Dubica|Dubicu]] 13. oktobra, gdje je zarobila 148 neprijateljskih vojnika, a tokom napada na [[Sanski Most]], 20/21. Oktobar, uništava cestu Prijedor-[[Banja Luka]] i vodi borbe kod [[Piskavice (Banja Luka)|Piskavice]], gdje je ubijeno 80 domobrana i zarobljeno 50, te zaplijenjeni 1 brdski top, 4 minobacača, 11 mitraljeza i 85 pušaka.{{sfn|VE1|1974|p=}} === 1944. === Brigada je učestvovala u [[Prvoj banjalučkoj operaciji 1943.|Banjalučkoj operaciji]] (31. decembar 1943 - 2. januar 1944), a zatim je do maja 1944. djelovala s [[Kozara|Kozare]], uništavajući vozove, neprijateljska uporišta i osiguravajući jedinice duž komunikacija Banja Luka-Prijedor-Bosanski Novi-[[Hrvatska Kostajnica]] i Prijedor-Sanski Most. U teškim borbama u selima [[Rakelići]] i Miljanovići, Brigada je pretrpjela 157 poginulih i ranjenih. Zatim je učestvovala u napadu na [[Kozarac]] 9. jula i [[Bosanska Dubica|Bosansku Dubicu]] 21/22. jula, u oslobađanju [[Prijedor]]a 7. septembra, u neuspješnom napadu na [[Gradiška|Bosansku Gradišku]] 18/20. oktobra i u zauzimanju neprijateljskih uporišta u dolini [[Lašva (rijeka)|Lašve]].{{sfn|VE1|1974|p=}} === 1945. === {{Lokacijska karta više | Jugoslavija | width = 450 | float = right | border = | caption = ''Završne operacije Brigade u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Sloveniji 1945..'' | alt = | relief = 1 | AlternativeMap = <!--first label/marker--> | label4 = [[Banja Luka]] | label4_size = 65 | label4_width= | position4 = <!-- or: pos2 --> | background4 = <!-- or: bg2 --> | mark4 = Black pog.svg | mark4size = 6 | link4 = | coordinates4= {{coord|44.77215|17.19091}} | label39 = [[Zenica]] | label39_size = 60 | label39_width= | position39 = top | background39 = <!-- or: bg2 --> | mark39 = Black pog.svg | mark39size = 6 | link39 = | coordinates39= {{coord|44.2006714|17.9084788}} | label20 = [[Jajce]] | label20_size = 60 | label20_width= | position20 = top | background20 = <!-- or: bg2 --> | mark20 = Black pog.svg | mark20size = 4 | link20 = | coordinates20= {{coord|44.33879|17.26836}} | label30 = [[Travnik]] | label30_size = 60 | label30_width= | position30 = left | background30 = <!-- or: bg2 --> | mark30 = Black pog.svg | mark30size = 4 | link30 = | coordinates30= {{coord|44.22586|17.66470}} | label36 = [[Kakanj]] | label36_size = 60 | label36_width= | position36 = right | background36 = <!-- or: bg2 --> | mark36 = Black pog.svg | mark36size = 4 | link36 = | coordinates36= {{coord|44.131111|18.097222}} | label1 = [[Karlovac]] | label1_size = 60 | position1 = top | background1 = <!-- or: background, bg1, bg --> | mark1 = Black pog.svg | mark1size = 6 | link1 = <!-- or: link --> | coordinates1= {{coord|45.48981|15.54962}} <!--second label/marker--> | label45 = [[Busovača]] | label45_size = 60 | label45_width= | position45 = bottom | background45 = <!-- or: bg2 --> | mark45 = Black pog.svg | mark45size = 4 | link45 = | coordinates45= {{coord|44.1|17.883333}} | label2 = [[Brežice]] | label2_size = 60 | label2_width= | position2 = <!-- or: pos2 --> | background2 = <!-- or: bg2 --> | mark2 = Black pog.svg | mark2size = 4 | link2 = | coordinates2= {{coord|45.904786|15.592225}} | label3 = [[Krško]] | label3_size = 60 | label3_width= | position3 = top | background3 = <!-- or: bg2 --> | mark3 = Black pog.svg | mark3size = 4 | link3 = | coordinates3= {{coord|45.966475|15.485275}} | label5 = [[Cazin]] | label5_size = 60 | label5_width= | position5 = top | background5 = <!-- or: bg2 --> | mark5 = Black pog.svg | mark5size = 4 | link5 = | coordinates5= {{coord|44.966667|15.933333}} }} Do sredine aprila 1945, Brigada je vodila teške borbe duž željezničke pruge Lašva-[[Kakanj]], zatim s neprijateljskim snagama pokušavajući ponovo zauzeti Travnik, a za konačno oslobođenje [[Travnik]]a, [[Busovača|Busovače]] i [[Zenica|Zenice]]. Nakon borbi i marševa kroz Jajce, Banju Luku i Cazin, učestvovala je u oslobađanju Karlovca od 30. aprila do 6. maja. Posljednje bitke vođene su u završnim operacijama kod [[Brežice|Brežica]] i [[Krško]]g.{{sfn|VE1|1974|p=}} == Nagrade == Za ratne zasluge, Brigada je odlikovana [[Orden zasluga za narod|Ordenom zasluga za narod]] i [[Orden bratstva i jedinstva|Ordenom bratstva i jedinstva]].{{sfn|VE1|1974|p=}} == Narodni heroji == * [[Mikan Marjanović]]{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=421}} * [[Branko Popović]]{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=422}} * [[Stojan Grujičić]]{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=423}} == Reference == {{reflist|30em}} == Literatura == * {{Cite book| ref=harv|editor-last=Гажевић|editor-first=Никола|editor-link=Никола Гажевић |title=Војна енциклопедија (том 6) |year=1974|publisher=Војноиздавачки завод |location=Београд |pages=573|ref={{harvid|VE1|1974}}}} * {{Cite book| ref=harv|editor-last=Гажевић|editor-first=Никола|editor-link=Никола Гажевић |title=Војна енциклопедија (том 4) |year=1974|publisher=Војноиздавачки завод |location=Београд |pages=685|ref={{harvid|VE2|1974}}}} * {{Cite book| ref=harv|editor-last=Гажевић|editor-first=Никола|editor-link=Никола Гажевић |title=Војна енциклопедија (том 2) |year=1974|publisher=Војноиздавачки завод |location=Београд |pages=28}} * {{cite book | ref = harv | title = Jedanaesta krajiška NOU brigada | author-last1 = Milinović | author-first1 = Ðuro | author-last2 = Karasijević | author-first2 = Drago | authorlink = Ðuro Milinović | authorlink2 = Drago Karasijević | url=https://znaci.org/00001/167.pdf | year = 1982 | location = Bosanska Gradiška | ref = {{harvid|Milinović, Karasijević|1982}} | publisher = GRO "Kultura", Beograd }} * {{cite book | ref = harv | title = Četvrta krajiška NOU divizija | author-last1 = Karasijević | author-first1 = Drago | authorlink = Ðuro Milinović | authorlink2 = Drago Karasijević | url=https://znaci.org/00001/83.pdf | year = 1988 | location = Beograd | ref = {{harvid|Karasijević|1988}} | publisher = Vojnoizdavački i novinski centar, Beograd }} * {{cite book | ref = harv | title = Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, druga knjiga, 5. dio | author-last1 = | author-first1 = | authorlink = | authorlink2 = | url=https://znaci.org/00001/153_10.pdf | year = 1965 | location = Beograd | ref = {{harvid|VIB|1965}} | publisher = Vojnoistorijski institut, Beograd }} {{4. krajiška divizija}} {{Krajiške brigade NOVJ}} {{Portal|Narodnooslobodilačka borba}} [[Kategorija:Krajiške brigade Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] [[Kategorija:Nosioci Ordena bratstva i jedinstva]] [[Kategorija:Nosioci Ordena zasluga za narod]] eiguhb0dnlwqn2xvsj6ndd708rqragv 3848333 3848332 2026-05-21T14:16:11Z AnToni 2325 /* 1943. */ 3848333 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojna jedinica | ime = Jedanaesta krajiška udarna brigada<br>(''Jedanaesta kozaračka narodnooslobodilačka udarna brigada'') | veličina_slike = | aktivan = | ukinuta = 1945. | država = [[DFJ]] | grana = | vrsta = | dio = | glavno_sjedište = | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | veb-sajt = | komandir1_oznaka = Komadant | komandir1 = [[Miloš Šiljegović]]{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=64}} | komandir2_oznaka = Politički komesar | komandir2 = [[Milan Vrhovec]]{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=64}} | komandir3_oznaka = Zamjenik komadanta | komandir3 = [[Dragan Marin]]{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=64}} | komandir4_oznaka = Zamjenik političkog komesara | komandir4 = [[Vaso Petrović]]{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=64}} | dio = [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]] | slika = Yugoslav Partisans flag 1945.svg | opis_slike = ''Jugoslovenska partizanska zastava'' | osnovana = 22. septembar 1943.{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=64}} | lokacija = [[Kozara]] | formacija =3-4 bataljona{{sfn|VE1|1974|p=}} | brojnost = 1.259 boraca ''(septembar 1943.)''.{{sfn|VE1|1974|p=}} | komandant= | komandant2 = | komandant3 = | komandant4 = | bitke = [[Prva banjalučka operacija Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] | odlikovanja =[[Orden za zasluge za narod]]<br />[[Orden bratstva i jedinstva]] }} '''Jedanaesta krajiška NO udarna brigada''' formirana je 22. septembra 1943. po naredbi štaba [[Drugi udarni korpus NOVJ|Drugog korpusa NOVJ]] od 8. septembra 1943. u selu [[Jablanica (Gradiška)|Jablanici]], kod [[Gradiška|Gradiške]]{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=64}} pod nazivom ''trinaesta'') od ''Kozaračkog NOP odreda'', jačine 4 bataljona, sa 1.259<ref name="ВЕ1">{{harvnb|Гажевић|1974|pp=685}}</ref> (1160){{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=64}} boraca i postala je jedinica [[Četvrta krajiška divizija NOVJ|4. divizije NOVJ]]. == Sastav == {{sekcija}} == Ratni put == === 1943. === {{Lokacijska karta više | Bosna i Hercegovina (bez granica) | width = 450 | float = right | border = | caption = Stanje u Bosni i Hercegovini krajem juna 1943. nakon [[Bitka na Neretvi|Četvrte neprijateljske ofanzive]] <br>[[Datoteka:Red pog.svg|10px]] - partizani <br> [[Datoteka:Gold pog.svg|10px]] - Italijani <br> [[Datoteka:Black pog.svg|10px]] - Nijemci i NDH | alt = | relief = 1 <!--prva oznaka/marker--> | label1 = [[Kozara]] | label1_size = 80 | position1 = top | background1 = <!-- or: background, bg1, bg --> | mark1 = Fire.svg | mark1size = 12 | link1 = <!-- or: link --> | lat1_deg = 44 | lat1_min = 59 | lat1_sec = 15 | lat1_dir = | lon1_deg = 16 | lon1_min = 58 | lon1_sec = 9 | lon2_dir = <!--druga oznaka/marker--> | label2 = [[Banja Luka]] | label2_size = | label2_width= | position2 = <!-- ili: pos2 --> | background2 = <!-- ili: bg2 --> | mark2 = Black pog.svg | mark2size = 10 | link2 = | coordinates2= {{coord|44.77215|17.19091}} <!--ponovite po potrebi--> | label3 = [[Novi Grad|B. Novi]] (r. [[Sana]]) | label3_size = 80 | label3_width= | position3 = left | background3 = <!-- ili: bg2 --> | mark3 = Black pog.svg | mark3size = | link3 = | coordinates3= {{coord|45.04791|16.37712}} | label4 = [[Prijedor]] | label4_size = 80 | label4_width= | position4 = left | background4 = <!-- ili: bg2 --> | mark4 = Black pog.svg | mark4size = | link4 = | coordinates4= {{coord|44.980833|16.713333}} | label5 = [[Stara Gradiška]] | label5_size = 65 | label5_width= | position5 = right | background5 = <!-- ili: bg2 --> | mark5 = Black pog.svg | mark5size = 6 | link5 = | coordinates5= {{coord|45.1497392727918|17.24218710002764}} | label6 = [[Bosanska Dubica|B. Dubica]] | label6_size = 65 | label6_width= | position6 = left | background6 = <!-- ili: bg2 --> | mark6 = Black pog.svg | mark6size = 6 | link6 = | coordinates6= {{coord|45.18029|16.80863}} | label7 = [[Bosanska Kostajnica|B. Kostajnica]] | label7_size = 65 | label7_width= | position7 = top | background7 = <!-- ili: bg2 --> | mark7 = Black pog.svg | mark7size = 6 | link7 = | coordinates7= {{coord|45.21695|16.54561}} | label8 = [[Jasenovac, koncentracioni logor|Jasenovac]] (r. [[Una]]) | label8_size = 60 | label8_width= | position8 = right | background8 = <!-- ili: bg2 --> | mark8 = Black pog.svg | mark8size = 4 | link8 = | coordinates8= {{coord|45.27072410038285|16.911411187996052}} | label9 = [[Bosanski Petrovac|B. Petrovac]] | label9_size = 70 | label9_width= | position9 = top | background9 = <!-- ili: bg2 --> | mark9 = Black pog.svg | mark9size = 6 | link9 = | coordinates9= {{coord|44.55|16.366667}} | label10 = [[Drvar]] | label10_size = 80 | label10_width= | position10 = bottom | background10 = <!-- ili: bg2 --> | mark10 = Black pog.svg | mark10size = | link10 = | coordinates10= {{coord|44.37520|16.38362}} | label11 = [[Glamoč]] | label11_size = 70 | label11_width= | position11 = top | background11 = <!-- ili: bg2 --> | mark11 = Black pog.svg | mark11size = 6 | link11 = | coordinates11= {{coord|44.0455761|16.8491439}} | label12 = [[Grmeč]] | label12_size = 80 | label12_width= | position12 = top | background12 = <!-- ili: bg2 --> | mark12 = Fire.svg | mark12size = 12 | link12 = | coordinates12= {{coord|44.67|16.45}} | label13 = [[Konjic]] | label13_size = 65 | label13_width= | position13 = left | background13 = <!-- ili: bg2 --> | mark13 = | mark13size = 4 | link13 = | coordinates13= {{coord|43.65336|17.96287}} | label14 = [[Bosansko Grahovo|B. Grahovo]] | label14_size = 60 | label14_width= | position14 = bottom | background14 = <!-- ili: bg2 --> | mark14 = Black pog.svg | mark14size = 4 | link14 = | coordinates14= {{coord|44.17980|16.36411}} | label15 = [[Zelengora]] | label15_size = 60 | label15_width= | position15 = top | background15 = <!-- ili: bg2 --> | mark15 = Fire.svg | mark15size = | link15 = | coordinates15= {{coord|43.4225|18.4878}} | label16 = [[Bosanska Krupa|B. Krupa]] | label16_size = 65 | label16_width= | position16 = bottom | background16 = <!-- ili: bg2 --> | mark16 = Black pog.svg | mark16size = 6 | link16 = | coordinates16= {{coord|44.88386|16.15387}} | label17 = [[Sarajevo]] | label17_size = | label17_width= | position17 = top | background17 = <!-- or: bg2 --> | mark17 = Black pog.svg | mark17size = 10 | link17 = | coordinates17= {{coord|43.85181|18.37906}} | label18 = [[Prozor]] | label18_size = 65 | label18_width= | position18 = bottom | background18 = <!-- or: bg2 --> | mark18 = | mark18size = 6 | link18 = | coordinates18= {{coord|43.82 |17.61}} | label19 = [[Mrkonjić Grad]] | label19_size = 65 | label19_width= | position19 = left | background19 = <!-- or: bg2 --> | mark19 = Black pog.svg | mark19size = 6 | link19 = | coordinates19= {{coord|44.416667|17.083333}} | label20 = [[Jajce]] | label20_size = 80 | label20_width= | position20 = right | background20 = <!-- or: bg2 --> | mark20 = Black pog.svg | mark20size = | link20 = | coordinates20= {{coord|44.33879|17.26836}} | label21 = [[Bihać]] | label21_size = 80 | label21_width= | position21 = bottom | background21 = <!-- or: bg2 --> | mark21 = Black pog.svg | mark21size = | link21 = | coordinates21= {{coord|44.812451|15.868581}} | label22 = [[Knin]] | label22_size = 70 | label22_width= | position22 = bottom | background22 = <!-- or: bg2 --> | mark22 = Gold pog.svg | mark22size = 6 | link22 = | coordinates22= {{coord|44.04163|16.19880}} | label23 = [[Livno]] | label23_size = 80 | label23_width= | position23 = bottom | background23 = <!-- or: bg2 --> | mark23 = Black pog.svg | mark23size = | link23 = | coordinates23= {{coord|43.82681|17.00448}} | label24 = [[Ključ]] | label24_size = 70 | label24_width= | position24 = right | background24 = <!-- or: bg2 --> | mark24 = Black pog.svg | mark24size = 6 | link24 = | coordinates24= {{coord|44.5334711|16.7719301}} | label25 = [[Sanski Most]] | label25_size = 70 | label25_width= | position25 = right | background25 = <!-- or: bg2 --> | mark25 = Black pog.svg | mark25size = 6 | link25 = | coordinates25= {{coord|44.76506|16.66652}} | label26 = [[Donji Vakuf]] | label26_size = 70 | label26_width= | position26 = right | background26 = <!-- or: bg2 --> | mark26 = Black pog.svg | mark26size = 6 | link26 = | coordinates26= {{coord|44.1450822|17.3984449}} | label27 = [[Gornji Vakuf]] | label27_size = 65 | label27_width= | position27 = right | background27 = <!-- or: bg2 --> | mark27 = Black pog.svg | mark27size = 6 | link27 = | coordinates27= {{coord|43.933333|17.583333}} | label28 = [[Kupres]] | label28_size = 65 | label28_width= | position28 = right | background28 = <!-- or: bg2 --> | mark28 = Black pog.svg | mark28size = 4 | link28 = | coordinates28= {{coord|43.992861|17.277139}} | label29 = [[Manjača]] | label29_size = 60 | label29_width= | position29 = right | background29 = <!-- or: bg2 --> | mark29 = Black triangle2.svg | mark29size = | link29 = | coordinates29= {{coord|44.568|17.0575}} | label30 = [[Travnik]] | label30_size = 70 | label30_width= | position30 = right | background30 = <!-- or: bg2 --> | mark30 = Black pog.svg | mark30size = 6 | link30 = | coordinates30= {{coord|44.22586|17.66470}} | label31 = [[Duvno]] | label31_size = 65 | label31_width= | position31 = right | background31 = <!-- or: bg2 --> | mark31 = | mark31size = 4 | link31 = | coordinates31= {{coord|43.717939|17.226455}} | label32 = [[Ljubija]] | label32_size = 65 | label32_width= | position32 = right | background32 = <!-- or: bg2 --> | mark32 = Black pog.svg | mark32size = 6 | link32 = | coordinates32= {{coord|44.92|16.61}} | label33 = [[Šator (planina)|Šator]] | label33_size = 60 | label33_width= | position33 = top | background33 = <!-- or: bg2 --> | mark33 = Fire.svg | mark33size = | link33 = | coordinates33= {{coord|44.171|16.621}} | label34 = [[Fojnica]] | label34_size = 65 | label34_width= | position34 = top | background34 = <!-- or: bg2 --> | mark34 = | mark34size = 6 | link34 = | coordinates34= {{coord|43.966667|17.9}} | label35 = [[Kreševo]] | label35_size = 60 | label35_width= | position35 = bottom | background35 = <!-- or: bg2 --> | mark35 = | mark35size = 4 | link35 = | coordinates35= {{coord|43.866667|18.05}} | label36 = [[Kakanj]] | label36_size = 65 | label36_width= | position36 = top | background36 = <!-- or: bg2 --> | mark36 = | mark36size = 6 | link36 = | coordinates36= {{coord|44.131111|18.097222}} }} Brigada je djelovala duž komunikacije [[Prijedor]]-[[Bosanski Novi]]-[[Hrvatska Kostajnica]], napadajući neprijatelja kod [[Dobrljin]]a, gdje je 24. septembra zarobila 89 neprijateljskih vojnika. U oktobru je formirala i 4. bataljon. Zajedno s [[Drugi krajiški partizanski odred|Kozarskim NOP odredom]] zauzela je [[Kozarska Dubica|Dubicu]] 13. oktobra, gdje je zarobila 148 neprijateljskih vojnika, a tokom napada na [[Sanski Most]], 20/21. oktobra, uništava cestu Prijedor-[[Banja Luka]] i vodi borbe kod [[Piskavica (Banja Luka)|Piskavice]], gdje je ubijeno 80 domobrana i zarobljeno 50, te zaplijenjeni 1 brdski top, 4 minobacača, 11 mitraljeza i 85 pušaka.{{sfn|VE1|1974|p=}} === 1944. === Brigada je učestvovala u [[Prvoj banjalučkoj operaciji 1943.|Banjalučkoj operaciji]] (31. decembar 1943 - 2. januar 1944), a zatim je do maja 1944. djelovala s [[Kozara|Kozare]], uništavajući vozove, neprijateljska uporišta i osiguravajući jedinice duž komunikacija Banja Luka-Prijedor-Bosanski Novi-[[Hrvatska Kostajnica]] i Prijedor-Sanski Most. U teškim borbama u selima [[Rakelići]] i Miljanovići, Brigada je pretrpjela 157 poginulih i ranjenih. Zatim je učestvovala u napadu na [[Kozarac]] 9. jula i [[Bosanska Dubica|Bosansku Dubicu]] 21/22. jula, u oslobađanju [[Prijedor]]a 7. septembra, u neuspješnom napadu na [[Gradiška|Bosansku Gradišku]] 18/20. oktobra i u zauzimanju neprijateljskih uporišta u dolini [[Lašva (rijeka)|Lašve]].{{sfn|VE1|1974|p=}} === 1945. === {{Lokacijska karta više | Jugoslavija | width = 450 | float = right | border = | caption = ''Završne operacije Brigade u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Sloveniji 1945..'' | alt = | relief = 1 | AlternativeMap = <!--first label/marker--> | label4 = [[Banja Luka]] | label4_size = 65 | label4_width= | position4 = <!-- or: pos2 --> | background4 = <!-- or: bg2 --> | mark4 = Black pog.svg | mark4size = 6 | link4 = | coordinates4= {{coord|44.77215|17.19091}} | label39 = [[Zenica]] | label39_size = 60 | label39_width= | position39 = top | background39 = <!-- or: bg2 --> | mark39 = Black pog.svg | mark39size = 6 | link39 = | coordinates39= {{coord|44.2006714|17.9084788}} | label20 = [[Jajce]] | label20_size = 60 | label20_width= | position20 = top | background20 = <!-- or: bg2 --> | mark20 = Black pog.svg | mark20size = 4 | link20 = | coordinates20= {{coord|44.33879|17.26836}} | label30 = [[Travnik]] | label30_size = 60 | label30_width= | position30 = left | background30 = <!-- or: bg2 --> | mark30 = Black pog.svg | mark30size = 4 | link30 = | coordinates30= {{coord|44.22586|17.66470}} | label36 = [[Kakanj]] | label36_size = 60 | label36_width= | position36 = right | background36 = <!-- or: bg2 --> | mark36 = Black pog.svg | mark36size = 4 | link36 = | coordinates36= {{coord|44.131111|18.097222}} | label1 = [[Karlovac]] | label1_size = 60 | position1 = top | background1 = <!-- or: background, bg1, bg --> | mark1 = Black pog.svg | mark1size = 6 | link1 = <!-- or: link --> | coordinates1= {{coord|45.48981|15.54962}} <!--second label/marker--> | label45 = [[Busovača]] | label45_size = 60 | label45_width= | position45 = bottom | background45 = <!-- or: bg2 --> | mark45 = Black pog.svg | mark45size = 4 | link45 = | coordinates45= {{coord|44.1|17.883333}} | label2 = [[Brežice]] | label2_size = 60 | label2_width= | position2 = <!-- or: pos2 --> | background2 = <!-- or: bg2 --> | mark2 = Black pog.svg | mark2size = 4 | link2 = | coordinates2= {{coord|45.904786|15.592225}} | label3 = [[Krško]] | label3_size = 60 | label3_width= | position3 = top | background3 = <!-- or: bg2 --> | mark3 = Black pog.svg | mark3size = 4 | link3 = | coordinates3= {{coord|45.966475|15.485275}} | label5 = [[Cazin]] | label5_size = 60 | label5_width= | position5 = top | background5 = <!-- or: bg2 --> | mark5 = Black pog.svg | mark5size = 4 | link5 = | coordinates5= {{coord|44.966667|15.933333}} }} Do sredine aprila 1945, Brigada je vodila teške borbe duž željezničke pruge Lašva-[[Kakanj]], zatim s neprijateljskim snagama pokušavajući ponovo zauzeti Travnik, a za konačno oslobođenje [[Travnik]]a, [[Busovača|Busovače]] i [[Zenica|Zenice]]. Nakon borbi i marševa kroz Jajce, Banju Luku i Cazin, učestvovala je u oslobađanju Karlovca od 30. aprila do 6. maja. Posljednje bitke vođene su u završnim operacijama kod [[Brežice|Brežica]] i [[Krško]]g.{{sfn|VE1|1974|p=}} == Nagrade == Za ratne zasluge, Brigada je odlikovana [[Orden zasluga za narod|Ordenom zasluga za narod]] i [[Orden bratstva i jedinstva|Ordenom bratstva i jedinstva]].{{sfn|VE1|1974|p=}} == Narodni heroji == * [[Mikan Marjanović]]{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=421}} * [[Branko Popović]]{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=422}} * [[Stojan Grujičić]]{{sfn|Milinović, Karasijević|1982|p=423}} == Reference == {{reflist|30em}} == Literatura == * {{Cite book| ref=harv|editor-last=Гажевић|editor-first=Никола|editor-link=Никола Гажевић |title=Војна енциклопедија (том 6) |year=1974|publisher=Војноиздавачки завод |location=Београд |pages=573|ref={{harvid|VE1|1974}}}} * {{Cite book| ref=harv|editor-last=Гажевић|editor-first=Никола|editor-link=Никола Гажевић |title=Војна енциклопедија (том 4) |year=1974|publisher=Војноиздавачки завод |location=Београд |pages=685|ref={{harvid|VE2|1974}}}} * {{Cite book| ref=harv|editor-last=Гажевић|editor-first=Никола|editor-link=Никола Гажевић |title=Војна енциклопедија (том 2) |year=1974|publisher=Војноиздавачки завод |location=Београд |pages=28}} * {{cite book | ref = harv | title = Jedanaesta krajiška NOU brigada | author-last1 = Milinović | author-first1 = Ðuro | author-last2 = Karasijević | author-first2 = Drago | authorlink = Ðuro Milinović | authorlink2 = Drago Karasijević | url=https://znaci.org/00001/167.pdf | year = 1982 | location = Bosanska Gradiška | ref = {{harvid|Milinović, Karasijević|1982}} | publisher = GRO "Kultura", Beograd }} * {{cite book | ref = harv | title = Četvrta krajiška NOU divizija | author-last1 = Karasijević | author-first1 = Drago | authorlink = Ðuro Milinović | authorlink2 = Drago Karasijević | url=https://znaci.org/00001/83.pdf | year = 1988 | location = Beograd | ref = {{harvid|Karasijević|1988}} | publisher = Vojnoizdavački i novinski centar, Beograd }} * {{cite book | ref = harv | title = Oslobodilački rat naroda Jugoslavije 1941-1945, druga knjiga, 5. dio | author-last1 = | author-first1 = | authorlink = | authorlink2 = | url=https://znaci.org/00001/153_10.pdf | year = 1965 | location = Beograd | ref = {{harvid|VIB|1965}} | publisher = Vojnoistorijski institut, Beograd }} {{4. krajiška divizija}} {{Krajiške brigade NOVJ}} {{Portal|Narodnooslobodilačka borba}} [[Kategorija:Krajiške brigade Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] [[Kategorija:Nosioci Ordena bratstva i jedinstva]] [[Kategorija:Nosioci Ordena zasluga za narod]] lcuss2h0tn2gdq367lc7ksi0d5u3ftu Poliurija 0 534828 3848363 3848135 2026-05-21T15:32:21Z Genetičar 181151 3848363 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Poliurea|Učestalo mokrenje}} {{Infokutija zdravstveno stanje |ime =Poliurija | sinonimi = Prekomjerno mokrenje<ref name=ur/> | slika = ADH3.svg | opis_slike = Regulacija proizvodnje urina pomoću ADH i [[aldosteron]]a |slika2=Comparison of human male and female urination.jpg |opis_slike2=Ženska i muška poliurija (jednokratna) | specijalnost = [[Endokrinologija]], [[nefrologija]]| | komplikacije = | pojava = | trajanje = | vrste = Polidipsija, Psihogena polidipsija | uzroci = Kod odraslih i kod djece je nekontrolisani ''[[diabetes mellitus]]'', hemijske supstance, kao što su [[diuretik|diuretici]], [[kofein]] i [[etanol]] | rizici = | dijagnoza = [[Test urina]] i [[test krvi]] | diferencijalna_dijagnoza =Uobičajeno [[mokrenje]] | prevencija = | liječenje = Zavisi od uzroka<ref name=uro/>(Vidi uzrok) | lijekovi = | prognoza = |frekvencija = | smrtbost = }} [[Slika:Polyuria, large dilute volumes of urine (31388976010).jpg |thumb|280px|Kesa za mjerenje izlučene mokraće]] '''Poliurija''' je prekomjerna ili abnormalno velika proizvodnja ili [[Učestalo mokrenje|izmokravanje]] [[urin]]a (veće od 2,5 L).<ref name="ur">{{Cite web |date=27 December 2013 |title=Urination – excessive amount |url=https://www.medlineplus.gov/ency/article/003146.htm |access-date=30 December 2014 |website=Medline Plus |publisher=United States National Library of Medicine}}</ref> or 3 L<ref name="merck">{{Cite web |date=November 2013 |title=Polyuria |url=http://www.merckmanuals.com/professional/genitourinary_disorders/symptoms_of_genitourinary_disorders/polyuria.html |access-date=30 December 2014 |website=Merck Manuals}}</ref> over 24 hours in adults). Povećana proizvodnja i izlučivanje urina može se nazvati i diureza.<ref>{{Cite web |date=30 October 2013 |title=Definition of Diuresis |url=http://www.medicinenet.com/script/main/art.asp?articlekey=21221 |access-date=30 December 2014 |website=MedTerms}}</ref><ref>{{Cite web |title=Diuresis |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/diuresis |access-date=30 December 2014 |website=The Free Dictionary}}</ref> Poliurija se često javlja u kombinaciji s [[polidipsija|polidipsijom]] (povećanom žeđi), iako je moguće imati jedno bez drugog, a ovo drugo može biti uzrok ili posljedica. Primarna polidipsija može dovesti do poliurije.<ref>{{Cite book |last=Parthasarathy |first=A. |url=https://books.google.com/books?id=i_2YAwAAQBAJ&q=primary%2520polydipsia%2520causes%2520polyuria&pg=PA352 |title=Case Scenarios in Pediatric and Adolescent Practice |date=2014-04-30 |publisher=JP Medical Ltd |isbn=9789351520931}}</ref> Poliurija se obično posmatra kao [[simptom]] ili [[Medicinski znak|znak]] drugog [[Bolesti|poremećaja]] (ne bolest sama po sebi), ali se može klasificirati kao poremećaj, barem kada njeni osnovni uzroci nisu jasni. ==Uzroci== Najčešći uzrok poliurije i kod odraslih i kod djece je nekontrolisani [[dijabetes melitus]],<ref name=merck/> što uzrokuje [[osmotsku diurezu]]; kada su nivoi glukoze toliko visoki da se [[glikozurija|glukoza izlučuje urinom]]. Voda pasivno prati koncentraciju glukoze, što dovodi do abnormalno visokog izlučivanja urina. U odsustvu dijabetesa melitusa, najčešći uzroci su smanjeno lučenje [[aldosterona]] zbog tumora kore nadbubrežne žlijezde, [[primarna polidipsija]] (prekomjerno pijenje tečnosti [[pijenje]]), [[centralni dijabetes insipidus|centralni]] i [[nefrogeni dijabetes insipidus]].<ref name="merck" /> Poliurija može biti i uzrokovana raznim hemijskim supstancama, kao što su [[diuretici]], [[kofein]] i [[etanol]]. Može se javiti i nakon [[supraventrikulska tahikardija|supraventrikulse tahikardije]], tokom početka [[atrijska fibrilacija|atrijske fibrilacije]], [[porođaj]]a i uklanjanja opstrukcije unutar [[urinarni trakt|urinarnog trakta]]. Diurezu kontroliraju antidiuretici, kao što su [[vazopresin]], [[angiotenzin]] i [[aldosteron]]. "Hladna diureza" je pojava povećanog stvaranja urina pri izlaganju hladnoći, što također djelimično objašnjava imerzijsku diurezu. "Visonska diureza" javlja se na visinama iznad 10.000 m i poželjan je pokazatelj adaptacije na velike nadmorske visine. Planinari koji se dobro prilagođavaju velikim nadmorskim visinama doživljavaju ovu vrstu diureze. Ljudi koji proizvode manje urina čak i uz adekvatan unos tekućine vjerovatno se ne prilagođavaju dobro velikim nadmorskim visinama.<ref>{{Citation |last1=Research |first1=Institute of Medicine (US) Committee on Military Nutrition |title=Fluid Metabolism at High Altitudes |date=1996 |work=Nutritional Needs in Cold and in High-Altitude Environments: Applications for Military Personnel in Field Operations |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK232881/ |access-date=2024-03-04 |publisher=National Academies Press (US) |language=en |last2=Marriott |first2=Bernadette M. |last3=Carlson |first3=Sydne J.}}</ref> [[Slika:Bacteriuria pyuria 4.jpg|thumb| Infekcija urinarnog trakta (bakterije su crne i oblika graha)]] ===Lista uzroka=== [[Datoteka:Emphysematous cystitis - X-rax - SHF.jpg|thumb| Emfizemski cistitis]] [[Datoteka:Lithium-carbonate2DCSD.svg|thumb|Litij-karbonat]] {{col-list|colwidth=30em| ;Opći * [[polidipsija]]<ref name="ref2">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ooH1nH81_h4C&q=polydipsia++causes+polyuria&pg=PA909 |title=Irwin and Rippe's intensive care medicine |date=2008 |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-0-7817-9153-3 |editor-last=Irwin |editor-first=Richard S. |edition=6th |location=Philadelphia |page=909 |access-date=5 August 2015 |editor-last2=Rippe |editor-first2=James M.}}</ref> * [[psihogena polidipsija]]<ref name="ref">{{Cite book |last=Rudolf |first=Mary |url=https://books.google.com/books?id=eAAgon-AtoAC&q=psychogenic+polydipsia+causes+polyuria&pg=PA142 |title=Paediatrics and Child Health |date=2006 |publisher=Wiley |isbn=9781444320664 |edition=2nd |page=142 |access-date=5 August 2015}}</ref> * [[diuretik|diuretski]] lijekovi, [[osmotska diureza]]<ref>{{Cite book |last=Ronco |first=Claudio |url=https://books.google.com/books?id=XkKn96HThzEC&q=diuresis+causes+polyuria&pg=PA475 |title=Critical Care Nephrology |date=2009 |publisher=Saunders |isbn=978-1416042525 |edition=2nd |page=475 |access-date=5 August 2015}}</ref> ;[[Urinarni sistem]] * [[intersticijski cistitis]]<ref>{{Cite book |last=Paulman |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=SW87MoaaIaAC&q=interstitial+cystitis+causes+polyuria&pg=PA432 |title=Signs and Symptoms in Family Medicine: A Literature-Based Approach |date=2012 |publisher=Elsevier |isbn=978-0323081320 |page=432 |access-date=5 August 2015}}</ref> * [[infekcija urinarnog trakta]]<ref>{{Cite book |last1=Drake |first1=William M. |url=https://books.google.com/books?id=fExzRaEuPC8C&q=urinary+tract+infection+causes+polyuria&pg=PA378 |title=Hutchison's clinical methods : an integrated approach to clinical practice |last2=Hutchison |first2=Robert |date=2012 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-7020-4091-7 |edition=23rd |location=Edinburgh |page=378 |access-date=5 August 2015}}</ref> * [[bubrežna tubulska acidoza]]<ref>{{Cite book |last=Lee |first=Mary |url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&q=renal+tubular+acidosis+causes+polyuria&pg=PT572 |title=Basic skills in interpreting laboratory data |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |isbn=978-1-58528-343-9 |edition=5th |location=Bethesda, Md. |page=132 |access-date=5 August 2015}}</ref> * [[Fanconijev sindrom]]<ref>{{Cite book |last=Weissman |first=Barbara N. |url=https://books.google.com/books?id=N94omKNvnVQC&q=Fanconi+syndrome+causes+polyuria&pg=PA679 |title=Imaging of arthritis and metabolic bone disease |date=2009 |publisher=Mosby/Elsevier |isbn=978-0-323-04177-5 |location=Philadelphia, PA |page=679 |access-date=5 August 2015}}</ref> * [[nefronoftiza]] (genetička)<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=saPIAwAAQBAJ&q=nephronophthisis+causes+polyuria&pg=PA761 |title=Radiology illustrated : pediatric radiology |date=2013 |publisher=Springer |isbn=978-3-642-35572-1 |edition=1., 2013 |location=[S.l.] |page=761 |access-date=6 August 2015}}</ref> ;[[Hormon]]ski * [[hipokalemija]]<ref>{{Cite book |last=Chihan |first=Nina |url=https://books.google.com/books?id=PcARTQwHLpIC&q=psychogenic+polydipsia+causes+polyuria&pg=PA481 |title=Nursing Interpreting Signs and Symptoms |date=2007 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=9781582556680 |page=481 |access-date=5 August 2015}}</ref> * [[diabetes mellitus]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=OdjaAAAAQBAJ&q=chronic+renal+failure+causes+polyuria&pg=PA411 |title=Clinical chemistry: a laboratory perspective |date=2007 |publisher=F.A. Davis Co |isbn=978-0-8036-1498-7 |editor-last=Arneson |editor-first=Wendy |location=Philadelphia |page=411 |oclc=ocm76901872 |access-date=5 August 2015 |editor-last2=Brickell |editor-first2=Jean}}</ref> *upotreba [[korticosteroid]]a<ref>{{Cite book |last=Soni |first=Andrew Bersten, Neil |url=https://books.google.com/books?id=xXyzAQAAQBAJ&q=corticosteroid+causes+polyuria&pg=PA643 |title=Oh's Intensive Care Manual |date=2013 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-7020-4762-6 |edition=7. |location=London |page=643 |access-date=6 August 2015}}</ref> * [[feokromocitom]]<ref>{{Cite web |title=Pediatric Pheochromocytoma Clinical Presentation |url=http://emedicine.medscape.com/article/988683-clinical |access-date=6 August 2015 |website=Medscape.com |publisher=eMedicine}}</ref> * [[hiperparatiroidizam]]<ref>{{Cite book |last=Ghosh |first=Srinanda |url=https://books.google.com/books?id=7fFV0QcLLCoC&q=hyperparathyroidism+causes+polyuria&pg=PA150 |title=MCQ's in medical surgical nursing : (with explanatory answers) |date=2007 |publisher=Jaypee Bros. Medical Publishers (P) Ltd. |isbn=978-81-8448-104-4 |edition=1st |location=New Delhi, India |page=150 |access-date=6 August 2015}}</ref> * [[diabetes insipidus]]<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Ajay K. |url=https://books.google.com/books?id=21bCBwAAQBAJ&q=acromegaly+causes+polyuria&pg=PA551 |title=The Brigham intensive review of internal medicine |last2=Loscalzo |first2=Joseph |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935828-1 |edition=Second |page=551 |access-date=6 August 2015}}</ref> * [[hiperkalcemija]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=md-tBwAAQBAJ&q=hypercalcaemia+causes+polyuria&pg=PA312 |title=Acute medicine 201415 |date=2014 |publisher=Scion |isbn=978-1-907904-25-7 |location=[S.l.] |page=312 |access-date=6 August 2015}}</ref> * [[hipertireoza]]<ref>{{Cite journal |last=Mariani |first=Laura |date=2007 |title=The Renal Manifestations of Thyroid Disease |url=http://jasn.asnjournals.org/content/23/1/22.full |journal=Journal of the American Society of Nephrology |volume=23 |issue=1 |pages=22–26 |doi=10.1681/ASN.2010070766 |pmid=22021708 |access-date=6 August 2015 |doi-access=free}}</ref> * [[hipopituitarizam]]<ref>{{Cite web |title=Panhypopituitarism Clinical Presentation |url=http://emedicine.medscape.com/article/923789-clinical |access-date=6 August 2015 |website=Medscape.com |publisher=eMedicine}}</ref> * [[Cronnova bolest]]<ref>{{Cite book |last=Kost |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=QMavPTjZwEkC&q=conn%27s+disease+causes+polyuria&pg=PA43 |title=Moderate sedation/analgesia : core competencies for practice |date=2004 |publisher=Saunders |isbn=978-0-7216-0324-7 |edition=2nd |location=St. Louis, Missouri. |page=43 |access-date=6 August 2015}}</ref> * [[hiperglikemija]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=v7pbSFfMHCoC&q=hyperglycemia+causes+polyuria&pg=PA270 |title=The 5-minute pediatric consult |date=2012 |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-1-4511-1656-4 |editor-last=Schwartz |editor-first=M. William Schwartz |edition=6th |location=Philadelphia |page=270 |access-date=6 August 2015 |display-editors=etal}}</ref> ;[[krvotok|Cirkulacija]] * [[kongestivna srčana insuficijencija]]<ref>{{Cite book |last=Abrams |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=vp20IgaT6ZYC&q=congestive+heart++failure++healing+period+causes+polyuria&pg=PA120 |title=Urodynamics |date=2006 |publisher=Springer |isbn=978-1-85233-924-1 |edition=3. |location=London |page=120 |access-date=6 August 2015}}</ref> * kardiorespiratorna bolest <ref>{{Cite book |last=Leslie |first=Shern L. Chew, David |url=https://books.google.com/books?id=8BZVADcIwoYC&q=hypogonadism+causes+polyuria&pg=PA21 |title=Clinical endocrinology and diabetes |date=2006 |publisher=Churchill Livingstone/Elsevier |isbn=978-0443073038 |location=Edinburgh |page=21}}</ref> * [[sindrom posturalne ortostatske tahikardije]] (POTS)<ref>{{Cite book |last=Pavord |first=Sherif Gonem; foreword by Ian |url=https://books.google.com/books?id=XgfO4jvuLCYC&q=postural+orthostatic+tachycardia+syndrome++causes+polyuria&pg=PA44 |title=Diagnosis in acute medicine |date=2010 |publisher=Radcliffe Pub. |isbn=978-184619-433-7 |location=Oxford |page=44 |access-date=6 August 2015}}</ref>{{fv|date=July 2025}} '''[[Nerv]]ni''' * [[sindrom gubitka soli u mozgu]]<ref>{{Cite book |last1=Wheeler |first1=D.S. |url=https://books.google.com/books?id=oHciBAAAQBAJ&q=cerebral+salt-wasting+syndrome+causes+polyuria&pg=PA635 |title=Pediatric critical care medicine: respiratory, cardiovascular and central nervous systems |last2=Wong |first2=H.R. |last3=Shanley |first3=T.P. |date=2014 |publisher=Springer |isbn=978-1-4471-6355-8 |edition=2nd |location=New York |page=635 |access-date=6 August 2015}}</ref> * nervno oštećenje <ref>{{Cite book |last=Parker |first=Rolland S. |url=https://books.google.com/books?id=nWLLBQAAQBAJ&q=head+trauma+causes+polyuria&pg=PA322 |title=Concussive brain trauma neurobehavioral impairment and maladaptation |date=2012 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4200-0798-5 |edition=Second |location=Boca Raton, FL |page=322 |access-date=6 August 2015}}</ref> * [[migrena]]<ref>{{Cite web |title=Migraine Headache Clinical Presentation |url=http://emedicine.medscape.com/article/1142556-clinical |access-date=6 August 2015 |website=Medscape.com |publisher=eMedicine}}</ref> '''Ostalo''' * visoke doze [[riboflavin]]a (vitamin B <sub>2</sub>)<ref>{{Cite book |last=McKee |first=Mitchell Bebel Stargrove, Jonathan Treasure, Dwight L. |url=https://books.google.com/books?id=49kLK--eumEC&q=high+doses+of+riboflavin+causes+polyuria&pg=PA267 |title=Herb, nutrient, and drug interactions : clinical implications and therapeutic strategies |date=2008 |publisher=Mosby/Elsevier |isbn=978-0-323-02964-3 |location=St. Louis, Mo. |page=267 |access-date=6 August 2015}}</ref> * visoke doze [[vitamin D|vitamina D]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wSTISCdSIosC&q=high+dose+ascorbic+acid++causes+polyuria&pg=PA205 |title=Nutrition in pediatrics: basic science and clinical applications |date=1997 |publisher=B.C. Decker |isbn=978-1-55009-026-0 |editor-last=Walker |editor-first=W. Allan |edition=2nd |location=Hamilton, Ont |page=205 |access-date=6 August 2015 |editor-last2=Watkins |editor-first2=John B.}}</ref> * [[visinska diureza]]<ref>{{Cite book |last1=Schwartz |first1=R.B. |url=https://books.google.com/books?id=-erLJS_tHcAC&q=altitude+diuresis++causes+polyuria&pg=PA75 |title=Tactical emergency medicine |last2=Schwartz |first2=R.B. |last3=McManus |first3=J.G. |last4=Swienton |first4=R.E. |date=2008 |publisher=Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-0-7817-7332-4 |location=Philadelphia |page=75 |access-date=6 August 2015}}</ref> * [[nuspojava]] uzimanja [[litij|litija]]<ref>{{Cite book |last=Vyas |first=JN |url=https://books.google.com/books?id=9-Dtdb_n3NQC&q=side+effect+of+lithium+causes+polyuria&pg=PA761 |title=Textbook of Postgraduate Psychiatry (2 Vols.) |date=2008 |publisher=Jaypee Brothers Publishing |isbn=978-81-7179-648-9 |page=761 |access-date=6 August 2015}}</ref> * [[hemohromatoza]]<ref>{{Cite web |title=Hemochromatosis Clinical Presentation |url=http://emedicine.medscape.com/article/177216-clinical |access-date=6 August 2015 |website=Medscape.com |publisher=eMedicine}}</ref> * ohratoksikoza<ref>{{Cite journal |last1=J. W. Bennett |last2=M. Klich |date=2003 |title=Mycotoxins |journal=Clin Microbiol Rev |volume=16 |issue=3 |pages=497–516 |doi=10.1128/CMR.16.3.497-516.2003 |pmc=164220 |pmid=12857779}}</ref> }} ==Mehanizam== Poliurija, u osmotskim slučajevima, povećava količinu protoka u distalnom [[nefron]]u, gdje su brzine protoka i niske. Značajno povećanje pritiska koje se javlja u distalnom nefronu odvija se posebno u korteksnim [[sabirni kanal|sabirnim kanalićima]]. Jedna studija iz 2008. godine postavila je hipotezu da hiperglikemijska i osmotska poliurija imaju ulogu u konačnici u dijabetesnoj nefropatiji.<ref>{{Cite journal |last1=Wang |first1=Shinong |last2=Mitu |first2=Grace M. |last3=Hirschberg |first3=Raimund |date=2008-07-01 |title=Osmotic polyuria: an overlooked mechanism in diabetic nephropathy |journal=Nephrology Dialysis Transplantation |volume=23 |issue=7 |pages=2167–2172 |doi=10.1093/ndt/gfn115 |issn=0931-0509 |pmid=18456680 |doi-access=free}}</ref> ==Dijagnoza== Među mogućim testovima za dijagnosticiranje poliurije su:<ref name="pat">{{Cite web |title=Polyuria. Medical Professional reference for Polyuria. {{!}} Patient |url=http://patient.info/doctor/polyuria |access-date=2015-11-08 |website=Patient |language=en-GB}}</ref> {{col-list|colwidth=30em| * [[Analiza urina]] * FBC * [[Krv]] analiza * [[Test funkcije hipofize]] }} ==Liječenje== U zavisnosti od uzroka poliurije, treba pružiti adekvatan tretman. Prema [[Nacionalnom institutu za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]], desmopresin se može razmotriti za noćnu poliuriju, koja može biti uzrokovana [[dijabetes melitus]]om,<ref name="uro">{{Cite book |last1=Merseburger |first1=Axel S. |url=https://books.google.com/books?id=2UMBBQAAQBAJ&q=diabetes%2520mellitus%2520causes%2520nocturnal%2520polyuria&pg=PA29 |title=Urology at a Glance |last2=Kuczyk |first2=Markus A. |last3=Moul |first3=Judd W. |date=2014-10-21 |publisher=Springer |isbn=9783642548598}}</ref> ako drugi medicinski tretmani nisu uspjeli. Preporuka nije imala studije koje su ispunjavale kriterije za razmatranje.<ref>{{Cite web |title=Nocturia and nocturnal polyuria in men with lower urinary tract symptoms: oral desmopressin {{!}} key-points-from-the-evidence {{!}} Advice {{!}} NICE |url=http://www.nice.org.uk/advice/esuom10/chapter/Key-points-from-the-evidence |access-date=2015-08-03 |website=www.nice.org.uk |date=9 April 2013 }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Oligurija]] * [[Dijabetes insipidus]] * [[Dijabetes melitus]] * [[Polidipsija]] ==Reference== {{Reflist}} ==Dodatni izvori== * {{Cite journal |last1=Movig |first1=K. L. L. |last2=Baumgarten |first2=R. |last3=Leufkens |first3=H. G. M. |last4=Laarhoven |first4=J. H. M. Van |last5=Egberts |first5=A. C. G. |date=2003-04-01 |title=Risk factors for the development of lithium-induced polyuria |journal=The British Journal of Psychiatry |volume=182 |issue=4 |pages=319–323 |doi=10.1192/bjp.182.4.319 |issn=0007-1250 |pmid=12668407 |doi-access=free}} * {{Cite book |last1=Kreder |first1=Karl |url=https://books.google.com/books?id=rbjibqsVYCQC&q=polyuria%2520treatment&pg=PA56 |title=The Overactive Bladder: Evaluation and Management |last2=Dmochowski |first2=Roger |date=2007-07-10 |publisher=CRC Press |isbn=9780203931622}} ==Vanjski linkovi== {{Medicinski izvori | Ime = Poliurija| Specijalnost = [[Endokrinologija]], [[nefrologija]]| ICD10 = {{ICD10|R|35||r|30}}| ICD9 = {{ICD9|788.42}}| MeshID = D011141| MedlinePlus = 003146 }} {{Scholia|topic}} {{Simptomi i znaci urinarnog sistema}} {{Authority control}} [[Kategorija:Simptomi]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija:Nefrologija]]| [[Kategorija:Zdravlje]] 03a29ay432af5netb9kk4yc3nrq4ndp Datoteka:Aston Villa FC new crest.svg.webp 6 534843 3848321 2026-05-21T12:25:37Z Bakir123 110053 3848321 wikitext text/x-wiki == Licenciranje == {{Sportski logo}} 523v8glkzh5bs655sarjm8tamltm32h 3848322 3848321 2026-05-21T12:25:57Z Bakir123 110053 3848322 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis= Logo nogometnog kluba Aston Villa. |Izvor= Preuzeto sa službene web stranice Aston Ville. |Datum= 21. 5. 2026. |Autor= Aston Villa F.C. |Objašnjenje=Logotip neće biti renderovan u većoj rezoluciji nego što je to potrebno za kritički komentar i prateći članak. }} == Licenciranje == {{Logo}} 1l7tdmmo52u8ivmsw47006m7pzs0osd Kupčina (rijeka) 0 534844 3848326 2026-05-21T12:34:21Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija rijeka | ime = Kupčina | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = [[Cernik (Hrvatska)|Cernik]], Žu... 3848326 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Kupčina | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = [[Cernik (Hrvatska)|Cernik]], [[Žumberačka gora]] | izvor_koordinate = {{coord|45.7385|15.4109}} | ušće = [[Kupa]] | ušće_koordinate = {{coord|45.5216|15.7850|type:river_region:HR|display=it}} | progresija = [[Kupa]] ⤴ [[Sava]] ⤴ [[Dunav]] → [[Crno more]] | države kroz koje protiče = [[Hrvatska]] | lokacija = | etimologija = | dužina = 56 | dužina_km = | dužina_mi = | nadmorska visina izvora = | nadmorska visina ušća = | prosječni protok = | sliv = [[Crno more|Crnomorski]] | površina sliva = 614 | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | prazno_ime = | prazno_info = | plovnost = Nije plovna }} '''Kupčina''' hrvatska [[rijeka]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], lijeva pritoka rijeke Kupe. Duga je 56&nbsp;km, a njen sliv pokriva površinu od 614&nbsp;km<sup>2</sup>.<ref>{{Cite web|url=https://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2017/sljh2017.pdf|title=Statistički ljetopis Republike Hrvatske 2017.|date=decembar 2017|website=dzs.hr|publisher=Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske|access-date=21. 5. 2026}}</ref> Kupčina izvire u planinskom području [[Žumberkačka gora]] u selu Cernik kod Sošica, a teče prema jugoistoku kod istoimenog sela [[Kupčina Žumberačka]]. Blago skreće prema jugu, prolazi kod [[Krašić]]a i vraća se jugoistočno pored drugog istoimenog sela [[Gornja Kupčina]], prije nego što uđe u široko nizinsko područje kod [[Draganić]]a. Zatim se djelomično preusmjerava u niz umjetnih odvodnih kanala prije nego što se ulije u Kupu kod Donje Kupčine. == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Pritoke Kupe]] 2zs4qz5pkf3l0prsglnmba7nnal5neb Razgovor:Kupčina (rijeka) 1 534845 3848327 2026-05-21T12:35:14Z Panasko 146730 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Panasko | tema = geografija | tema2 = | tema3 = | država = Hrvatska | država2 = | država3 = }} 3848327 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Panasko | tema = geografija | tema2 = | tema3 = | država = Hrvatska | država2 = | država3 = }} awxi6af6gp5h86oapzpb37jstvc9mhr Primijenjena psihologija 0 534846 3848329 2026-05-21T13:04:11Z Bosancica by MK 173186 Prevedeno (početni dio) sa wikipedia en 3848329 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Psihologija bočna traka}} '''Primijenjena psihologija''' predstavlja područje [[psihologija|psihologije]] koje koristi metode, teorije i naučna saznanja psihološke nauke radi rješavanja praktičnih problema povezanih s ljudskim i životinjskim ponašanjem, iskustvom i mentalnim procesima. Njena primjena prisutna je u različitim oblastima društvenog i profesionalnog života, uključujući [[obrazovanje]], [[zdravstvo]], [[pravo]], [[menadžment|poslovanje]], [[industrija|industriju]], [[Ergonomija|ergonomiju]], [[dizajn |dizajn proizvoda]] i [[Mentalno zdravlje|zaštitu mentalnog zdravlja]]. Primijenjena psihologija smatra se jednim od dva velika makro-područja unutar psihologije i obuhvata širok spektar posebnih [[Spisak grana psihologije|grana i disciplina]]. U naučnoj klasifikaciji psihologija se najčešće dijeli na [[Osnovna psihologija|teorijsku (osnovnu)]] i primijenjenu (aplikativnu) psihologiju.<ref name="Schultz_Schultz_2016_Applied">{{cite book |last1=Schultz |first1=Duane P. |last2=Schultz |first2=Sydney Ellen |year=2016 |title=A History of Modern Psychology |publisher=Cengage Learning |location=Boston, Massachusetts |chapter=Applied Psychology: Legacy of Functionalism |url=https://archive.org/details/historyofmodernp0000schu_r8w5 |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Dok je cilj [[Osnovna psihologije|teorijske psihologije]] stjecanje novih saznanja i razumijevanje osnovnih zakonitosti ljudskog uma i ponašanja, primijenjena psihologija koristi ta saznanja radi rješavanja konkretnih problema u različitim područjima ljudskog života.<ref name="Anastasi_1979_Fields">{{cite book |last=Anastasi |first=Anne |year=1979 |title=Fields of Applied Psychology |edition=2. |publisher=McGraw-Hill |location=New York |url=https://archive.org/details/fieldsofappliedp0000anas_e1t5 |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Razvoj primijenjene psihologije doprinio je nastanku brojnih specijaliziranih disciplina koje psihološka saznanja primjenjuju u konkretnim profesionalnim i društvenim kontekstima. Među njima su [[pedagoška psihologija|pedagoška psihologija]], [[savjetodavna psihologija]], [[industrijska i organizacijska psihologija]], [[Inženjerska psihologija|inženjerska psihologija]], [[Psihologija zdravlja na radu|psihologija zdravlja na radu]], [[Pravna psihologija|pravna psihologija]], [[školska psihologija]], [[sportska psihologija]], psihologija zajednice, [[neuropsihologija]], [[Medicinska psihologija|medicinska psihologija]], [[klinička psihologija]], [[evolucijska psihologija]], [[ergonomija]], [[forenzička psihologija]], [[policijska psihologija]] i [[Saobraćajna psihologija|saobraćajna psihologija]]. Pored ovih disciplina, i brojna druga područja psihologije razvila su svoje primijenjene oblike, poput primijenjene [[socijalna psihologija|socijalne psihologije]] i primijenjene [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]]. Granice između pojedinih oblasti [[Osnovna psihologija|teorijske]] i primijenjene psihologije često nisu strogo određene, jer se teorije, metode i istraživački pristupi međusobno prepliću. Tako psiholozi koji se bave [[Ergonomija|ergonomijom]] često koriste teorijske modele [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] prilikom proučavanja interakcije između čovjeka, tehnologije i radnog okruženja. Slično tome, primijenjena psihologija ima značajnu ulogu u tretmanu poremećaja ponašanja, pri čemu se koriste različiti eksperimentalni i terapijski pristupi razvijeni unutar više psiholoških disciplina. == Historija == [[Datoteka:Photo_of_Hugo_Münsterberg.jpg|mini|desno|300px|Hugo Münsterberg]] Za jednog od osnivača primijenjene psihologije smatra se [[Hugo Münsterberg]], njemačko-američki psiholog koji je imao značajnu ulogu u povezivanju [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologij]]e s njenom praktičnom primjenom. Studirao je na [[Univerzitet u Leipzigu|Univerzitetu u Leipzigu]], gdje je pod mentorstvom [[Wilhelm Wundt|Wilhelma Wundta]] stekao doktorat iz psihologije, dok je diplomu medicine stekao na [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]]. Tokom ranog profesionalnog rada osnovao je drugu psihološku laboratoriju u [[Njemačka|Njemačkoj]], čime se svrstao među pionire [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] u [[Evropa|Evropi]].<ref name="Moskowitz_1977">{{cite journal |last=Moskowitz |first=Merle J. |date=oktobar 1977 |title=Hugo Münsterberg: A study in the history of applied psychology |journal=American Psychologist |volume=32 |issue=10 |pages=824–842 |doi=10.1037/0003-066X.32.10.824 |url=https://silo.tips/downloadFile/hugo-miinsterberg-a-study-in-the-history-of-applied-psychology |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Na poziv [[William James|Williama Jamesa]] 1892. dolazi na [[Univerzitet Harvard]], gdje preuzima rukovođenje laboratorijom za eksperimentalnu psihologiju. Iako se 1895. nakratko vratio u Njemačku, već 1897. ponovo dolazi na Harvard kao redovni profesor, gdje je ostao do kraja svoje akademske karijere. Godine 1898. izabran je za predsjednika [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (APA).<ref name="Moskowitz_1977" /> Početkom 20. vijeka Münsterberg je objavio niz radova o psihologiji svjedočenja, priznanja i sudskih postupaka, koji su kasnije objedinjeni u knjizi ''On the Witness Stand''.<ref name="Munsterberg_1915_Witness">{{cite book |last=Münsterberg |first=Hugo |year=1915 |title=On the Witness Stand |publisher=Doubleday, Page & Company |location=New York |url=https://archive.org/details/onwitnessstand0000hugo |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Njegovi radovi doprinijeli su razvoju [[Forenzička psihologija|forenzičke]] i [[Pravna psihologija|pravne psihologije]], ali i širem prihvatanju primjene psihologije u društvenim institucijama. Godine 1908. pri Harvardskom psihološkom laboratoriju osnovan je Odjel za primijenjenu psihologiju, čime je ovo područje dobilo i formalno akademsko mjesto. Tokom prvih decenija 20. vijeka primijenjena psihologija proširila se na različite oblasti, uključujući obrazovanje, industriju, poslovanje i zdravstvo. Dodatni razvoj uslijedio je tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], kada su psiholozi u Sjedinjenim Američkim Državama angažovani u vojnim i državnim institucijama na poslovima procjene sposobnosti, jačanja morala vojske, [[Propaganda|propagande]] i selekcije kadrova. Nakon rata psiholozi su sve više djelovali izvan akademskih ustanova, posebno u zdravstvu, industriji, obrazovanju i javnoj upravi.<ref name="Anastasi_1979_Fields" /> Daljnjoj institucionalizaciji ove oblasti doprinijelo je osnivanje [[Međunarodno udruženje za primijenjenu psihologiju|Međunarodnog udruženja za primijenjenu psihologiju]] (IAAP) 1920, prvog međunarodnog naučnog udruženja u području psihologije. Tokom druge polovine 20. vijeka broj studenata i stručnjaka iz oblasti psihologije značajno je porastao, što je doprinijelo razvoju brojnih specijaliziranih grana primijenjene psihologije i njenoj sve široj primjeni u savremenom društvu.<ref name="Donaldson_Berger_2006">{{cite book |last1=Donaldson |first1=Stewart I. |last2=Berger |first2=Dale E. |year=2006 |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |editor1-last=Donaldson |editor1-first=Stewart I. |editor2-last=Berger |editor2-first=Dale E. |editor3-last=Pezdek |editor3-first=Kathy |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Mahwah, New Jersey |chapter=The Rise and Promise of Applied Psychology in the 21st Century |url=https://www.researchgate.net/publication/270219108_Donaldson_SI_Berger_DE_2006_The_rise_and_promise_of_applied_psychology_in_the_21st_century_In_SI_Donaldson_DE_Berger_K_Pezdek_Eds_Applied_psychology_New_frontiers_and_rewarding_careers_Mahwah_NJ_Erlba |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> S rastom značaja primijenjene psihologije profesionalna psihološka udruženja počela su organizovati brojne skupove, projekte i inicijative usmjerene na promovisanje društvene uloge psihološke nauke. Tako je 1990. [[Američko psihološko društvo]] (tadašnje Američko psihološko društvo) organizovalo skup pod nazivom ''Behavioral Science Summit'', nakon kojeg je pokrenuta inicijativa „Human Capital Initiative“. Inicijativa je bila usmjerena na pitanja obrazovanja, produktivnosti na radnom mjestu, zloupotrebe droga, nasilja i zdravlja zajednice. Početkom 21. vijeka [[Američko psihološko udruženje]] proglasilo je period od 2000. do 2010. ″Decenijom ponašanja″ ({{en|Decade of Behavior}}), s ciljem isticanja značaja psiholoških i bihevioralnih nauka u razumijevanju i rješavanju savremenih društvenih problema.<ref name="Donaldson_Berger_2006" /> Savremena primijenjena psihologija zasniva se na stavu da se psihološke metode i naučna saznanja mogu primijeniti na gotovo sve aspekte ljudskog života i društva, uključujući obrazovanje, zdravstvo, rad, međuljudske odnose, sigurnost i razvoj zajednice.<ref name="Zimbardo_2006_Difference">{{cite book |last=Zimbardo |first=Philip G. |year=2006 |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |editor1-last=Donaldson |editor1-first=Stewart I. |editor2-last=Berger |editor2-first=Dale E. |editor3-last=Pezdek |editor3-first=Kathy |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Mahwah, New Jersey |chapter=Does Psychology Make a Significant Difference in Our Lives? |url=https://www.zimbardo.com/downloads/2004%20Psychology%20makes%20a%20significant%20difference.pdf |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Lingvistika]] * [[Neuronauka]] * [[Socijalni rad]] * [[Pregled psihologije]] == Reference == {{Refspisak}} {{commonscat|Applied Psychology}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Primijenjena psihologija]] t299tz9ub8b2xfxqr67ckoqu6fge8ho 3848398 3848329 2026-05-21T20:48:51Z Bosancica by MK 173186 Preveden jedan dio (Primjena) teksta sa wikipedia en 3848398 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Psihologija bočna traka}} '''Primijenjena psihologija''' predstavlja područje [[psihologija|psihologije]] koje koristi metode, teorije i naučna saznanja psihološke nauke radi rješavanja praktičnih problema povezanih s ljudskim i životinjskim ponašanjem, iskustvom i mentalnim procesima. Njena primjena prisutna je u različitim oblastima društvenog i profesionalnog života, uključujući [[obrazovanje]], [[zdravstvo]], [[pravo]], [[menadžment|poslovanje]], [[industrija|industriju]], [[Ergonomija|ergonomiju]], [[dizajn |dizajn proizvoda]] i [[Mentalno zdravlje|zaštitu mentalnog zdravlja]]. Primijenjena psihologija smatra se jednim od dva velika makro-područja unutar psihologije i obuhvata širok spektar posebnih [[Spisak grana psihologije|grana i disciplina]]. U naučnoj klasifikaciji psihologija se najčešće dijeli na [[Osnovna psihologija|teorijsku (osnovnu)]] i primijenjenu (aplikativnu) psihologiju.<ref name="Schultz_Schultz_2016_Applied">{{cite book |last1=Schultz |first1=Duane P. |last2=Schultz |first2=Sydney Ellen |year=2016 |title=A History of Modern Psychology |publisher=Cengage Learning |location=Boston, Massachusetts |chapter=Applied Psychology: Legacy of Functionalism |url=https://archive.org/details/historyofmodernp0000schu_r8w5 |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Dok je cilj [[Osnovna psihologije|teorijske psihologije]] stjecanje novih saznanja i razumijevanje osnovnih zakonitosti ljudskog uma i ponašanja, primijenjena psihologija koristi ta saznanja radi rješavanja konkretnih problema u različitim područjima ljudskog života.<ref name="Anastasi_1979_Fields">{{cite book |last=Anastasi |first=Anne |year=1979 |title=Fields of Applied Psychology |edition=2. |publisher=McGraw-Hill |location=New York |url=https://archive.org/details/fieldsofappliedp0000anas_e1t5 |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Razvoj primijenjene psihologije doprinio je nastanku brojnih specijaliziranih disciplina koje psihološka saznanja primjenjuju u konkretnim profesionalnim i društvenim kontekstima. Među njima su [[pedagoška psihologija|pedagoška psihologija]], [[savjetodavna psihologija]], [[industrijska i organizacijska psihologija]], [[Inženjerska psihologija|inženjerska psihologija]], [[Psihologija zdravlja na radu|psihologija zdravlja na radu]], [[Pravna psihologija|pravna psihologija]], [[školska psihologija]], [[sportska psihologija]], psihologija zajednice, [[neuropsihologija]], [[Medicinska psihologija|medicinska psihologija]], [[klinička psihologija]], [[evolucijska psihologija]], [[ergonomija]], [[forenzička psihologija]], [[policijska psihologija]] i [[Saobraćajna psihologija|saobraćajna psihologija]]. Pored ovih disciplina, i brojna druga područja psihologije razvila su svoje primijenjene oblike, poput primijenjene [[socijalna psihologija|socijalne psihologije]] i primijenjene [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]]. Granice između pojedinih oblasti [[Osnovna psihologija|teorijske]] i primijenjene psihologije često nisu strogo određene, jer se teorije, metode i istraživački pristupi međusobno prepliću. Tako psiholozi koji se bave [[Ergonomija|ergonomijom]] često koriste teorijske modele [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] prilikom proučavanja interakcije između čovjeka, tehnologije i radnog okruženja. Slično tome, primijenjena psihologija ima značajnu ulogu u tretmanu poremećaja ponašanja, pri čemu se koriste različiti eksperimentalni i terapijski pristupi razvijeni unutar više psiholoških disciplina. == Historija == [[Datoteka:Photo_of_Hugo_Münsterberg.jpg|mini|desno|300px|Hugo Münsterberg]] Za jednog od osnivača primijenjene psihologije smatra se [[Hugo Münsterberg]], njemačko-američki psiholog koji je imao značajnu ulogu u povezivanju [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologij]]e s njenom praktičnom primjenom. Studirao je na [[Univerzitet u Leipzigu|Univerzitetu u Leipzigu]], gdje je pod mentorstvom [[Wilhelm Wundt|Wilhelma Wundta]] stekao doktorat iz psihologije, dok je diplomu medicine stekao na [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]]. Tokom ranog profesionalnog rada osnovao je drugu psihološku laboratoriju u [[Njemačka|Njemačkoj]], čime se svrstao među pionire [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] u [[Evropa|Evropi]].<ref name="Moskowitz_1977">{{cite journal |last=Moskowitz |first=Merle J. |date=oktobar 1977 |title=Hugo Münsterberg: A study in the history of applied psychology |journal=American Psychologist |volume=32 |issue=10 |pages=824–842 |doi=10.1037/0003-066X.32.10.824 |url=https://silo.tips/downloadFile/hugo-miinsterberg-a-study-in-the-history-of-applied-psychology |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Na poziv [[William James|Williama Jamesa]] 1892. dolazi na [[Univerzitet Harvard]], gdje preuzima rukovođenje laboratorijom za eksperimentalnu psihologiju. Iako se 1895. nakratko vratio u Njemačku, već 1897. ponovo dolazi na Harvard kao redovni profesor, gdje je ostao do kraja svoje akademske karijere. Godine 1898. izabran je za predsjednika [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (APA).<ref name="Moskowitz_1977" /> Početkom 20. vijeka Münsterberg je objavio niz radova o psihologiji svjedočenja, priznanja i sudskih postupaka, koji su kasnije objedinjeni u knjizi ''On the Witness Stand''.<ref name="Munsterberg_1915_Witness">{{cite book |last=Münsterberg |first=Hugo |year=1915 |title=On the Witness Stand |publisher=Doubleday, Page & Company |location=New York |url=https://archive.org/details/onwitnessstand0000hugo |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Njegovi radovi doprinijeli su razvoju [[Forenzička psihologija|forenzičke]] i [[Pravna psihologija|pravne psihologije]], ali i širem prihvatanju primjene psihologije u društvenim institucijama. Godine 1908. pri Harvardskom psihološkom laboratoriju osnovan je Odjel za primijenjenu psihologiju, čime je ovo područje dobilo i formalno akademsko mjesto. Tokom prvih decenija 20. vijeka primijenjena psihologija proširila se na različite oblasti, uključujući obrazovanje, industriju, poslovanje i zdravstvo. Dodatni razvoj uslijedio je tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], kada su psiholozi u Sjedinjenim Američkim Državama angažovani u vojnim i državnim institucijama na poslovima procjene sposobnosti, jačanja morala vojske, [[Propaganda|propagande]] i selekcije kadrova. Nakon rata psiholozi su sve više djelovali izvan akademskih ustanova, posebno u zdravstvu, industriji, obrazovanju i javnoj upravi.<ref name="Anastasi_1979_Fields" /> Daljnjoj institucionalizaciji ove oblasti doprinijelo je osnivanje [[Međunarodno udruženje za primijenjenu psihologiju|Međunarodnog udruženja za primijenjenu psihologiju]] (IAAP) 1920, prvog međunarodnog naučnog udruženja u području psihologije. Tokom druge polovine 20. vijeka broj studenata i stručnjaka iz oblasti psihologije značajno je porastao, što je doprinijelo razvoju brojnih specijaliziranih grana primijenjene psihologije i njenoj sve široj primjeni u savremenom društvu.<ref name="Donaldson_Berger_2006">{{cite book |last1=Donaldson |first1=Stewart I. |last2=Berger |first2=Dale E. |year=2006 |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |editor1-last=Donaldson |editor1-first=Stewart I. |editor2-last=Berger |editor2-first=Dale E. |editor3-last=Pezdek |editor3-first=Kathy |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Mahwah, New Jersey |chapter=The Rise and Promise of Applied Psychology in the 21st Century |url=https://www.researchgate.net/publication/270219108_Donaldson_SI_Berger_DE_2006_The_rise_and_promise_of_applied_psychology_in_the_21st_century_In_SI_Donaldson_DE_Berger_K_Pezdek_Eds_Applied_psychology_New_frontiers_and_rewarding_careers_Mahwah_NJ_Erlba |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> S rastom značaja primijenjene psihologije profesionalna psihološka udruženja počela su organizovati brojne skupove, projekte i inicijative usmjerene na promovisanje društvene uloge psihološke nauke. Tako je 1990. [[Američko psihološko društvo]] (tadašnje Američko psihološko društvo) organizovalo skup pod nazivom ''Behavioral Science Summit'', nakon kojeg je pokrenuta inicijativa ''Human Capital Initiative''. Inicijativa je bila usmjerena na pitanja obrazovanja, produktivnosti na radnom mjestu, zloupotrebe droga, nasilja i zdravlja zajednice. Početkom 21. vijeka [[Američko psihološko udruženje]] proglasilo je period od 2000. do 2010. ″Decenijom ponašanja″ ({{en|Decade of Behavior}}), s ciljem isticanja značaja psiholoških i bihevioralnih nauka u razumijevanju i rješavanju savremenih društvenih problema.<ref name="Donaldson_Berger_2006" /> Savremena primijenjena psihologija zasniva se na stavu da se psihološke metode i naučna saznanja mogu primijeniti na gotovo sve aspekte ljudskog života i društva, uključujući obrazovanje, zdravstvo, rad, međuljudske odnose, sigurnost i razvoj zajednice.<ref name="Zimbardo_2006_Difference">{{cite book |last=Zimbardo |first=Philip G. |year=2006 |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |editor1-last=Donaldson |editor1-first=Stewart I. |editor2-last=Berger |editor2-first=Dale E. |editor3-last=Pezdek |editor3-first=Kathy |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Mahwah, New Jersey |chapter=Does Psychology Make a Significant Difference in Our Lives? |url=https://www.zimbardo.com/downloads/2004%20Psychology%20makes%20a%20significant%20difference.pdf |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Primjena == Primijenjena psihologija ima široku primjenu u različitim oblastima društvenog i profesionalnog života i se često pojavljuje kao poddisciplina unutar drugih grana psihologije. Njena svrha jeste primjena naučnih saznanja, teorija i metoda psihologije u razumijevanju, predviđanju i oblikovanju ljudskog ponašanja u konkretnim životnim i radnim okolnostima.<ref name="Steffgen_Michaux_2006">{{cite journal |last1=Steffgen |first1=Georges |last2=Michaux |first2=Gilles |date=2006 |title=Psychology in Luxembourg: Developments in Academic and Applied |journal=European Psychologist |volume=11 |issue=2 |pages=149–152 |doi=10.1027/1016-9040.11.2.149 |url=https://www.researchgate.net/publication/237043981_Psychology_in_Luxembourg |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Ova oblast posebno je zastupljena u obrazovanju, industriji, zdravstvu, organizacijskom upravljanju, savjetodavnom radu i kliničkoj praksi. Psihološka saznanja koriste se za unapređenje procesa [[Učenje|učenja]] i poučavanja, procjenu radne sposobnosti, profesionalnu selekciju, povećanje radne efikasnost, pružanje psihološke pomoći i podrške [[Mentalno zdravlje|mentalnom zdravlju]]. Stručnjaci iz oblasti primijenjene psihologije zbog toga djeluju u različitim profesionalnim ulogama, uključujući nastavu, istraživanje, savjetovanje, kliničku praksu i rad u organizacijskom okruženju.<ref name="Simmons_College_Psychology">{{cite web |author=Simmons College of Kentucky |title=General Psychology Vs Applied Psychology |url=https://simmonscollegeky.edu/general-psychology-vs-applied-psychology/ |website=Simmonscollegeky.edu |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Savremena literatura iz oblasti primijenjene psihologije opisuje veliki broj specijaliziranih poddisciplina i područja praktične primjene psiholoških saznanja u različitim aspektima društvenog i profesionalnog života. U stručnim enciklopedijama i naučnim publikacijama detaljno su predstavljeni postupci, metode i profesionalne prakse karakteristične za pojedine oblasti primijenjene psihologije.<ref name="Spielberger_2004_Encyclopedia">{{cite book |editor-last=Spielberger |editor-first=Charles D. |year=2004 |title=Encyclopedia of Applied Psychology |volume=1 |publisher=Elsevier Academic Press |location=San Diego, California |isbn=978-1-84972-341-1 |oclc=941857385 |url=https://www.nu.edu.ye/wp-content/uploads/2014/05/Encyclopedia-of-Applied-Psychology-ed-SPIELBERGER-Vol-1-of-3-A-H-Elsevier-2004.pdf |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Lingvistika]] * [[Neuronauka]] * [[Socijalni rad]] * [[Pregled psihologije]] == Reference == {{Refspisak}} {{commonscat|Applied Psychology}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Primijenjena psihologija]] 21dpkwsfm8ooea5ma74akgga14tyxmf Razgovor:Svjetsko ekipno šahovsko prvenstvo 1 534847 3848334 2026-05-21T14:27:53Z KWiki 9400 /* Ažuriranje */ novi odlomak 3848334 wikitext text/x-wiki == Ažuriranje == {{Spomeni|AnToni}} Potpuno smo zaboravili da ovo imamo (ja prvi). Vidim tvoj "potpis" ovdje (vjerovatno si radio i [[Svjetsko ekipno šahovsko prvenstvo|Evropsko]]), pa, kad uhvatiš, valjalo bi osvježiti jer baš predugo stoji. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:27, 21 maj 2026 (CEST) 91ryb7j3esut8t7so0t7l0bg9mbtegs Amra Odobašić 0 534848 3848349 2026-05-21T15:07:17Z Mhare 481 + 3848349 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Amra Odobašić | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1967|6|12}} | državljanstvo = [[Bosna i Hercegovina]] | polje = [[fizikalna hemija]], [[elektrohemija]], [[inženjerstvo zaštite okoline]] | radna_institucija = [[Univerzitet u Tuzli]] | alma_mater = [[Univerzitet u Tuzli]] | poznat_po = istraživanjima teških metala u vodama, biosorbenata i adsorpcionih procesa | slika = Amra Odobasic, Full Professor of Physical Chemistry 01.jpg }} '''Amra Odobašić''' ([[12. juni]] [[1967]]) bosanskohercegovačka je [[hemičar]]ka i univerzitetska profesorica. Redovna je profesorica [[Univerzitet u Tuzli|Univerziteta u Tuzli]] na užoj naučnoj oblasti fizikalna hemija i elektrohemija. Naučno se bavi specijacijom i ponašanjem teških metala u vodama, pripremom i karakterizacijom biosorbenata te adsorpcionim procesima.<ref name="cv">{{cite web |title=Europass biografija sa bibliografijom: Amra Odobašić |url=https://tf.untz.ba/wp-content/uploads/2024/01/CV_Amra-Odoba%C5%A1i%C4%87-BOS.pdf |website=Tehnološki fakultet Univerziteta u Tuzli |access-date=21. 5. 2026}}</ref> == Obrazovanje i akademska karijera == Doktorsku disertaciju izradila je od 2001. do 2005. na Tehnološkom fakultetu Univerziteta u Tuzli, stekavši naučno zvanje doktora tehničkih nauka iz područja inženjerstva [[Zaštita okoline|zaštite okoline]].<ref name="cv"/> Na Tehnološkom fakultetu izabrana je za docenta 2006, za vanrednu profesoricu 2011, a za redovnu profesoricu 2017.<ref name="cv"/> Bila je šefica Katedre za fizikalnu hemiju i [[Elektrohemija|elektrohemiju]] od 2007. do 2009, dekanica Tehnološkog fakulteta od 2010. do 2016. i ponovo šefica iste katedre od 2017.<ref name="cv"/> Na stranici akademskog osoblja Tehnološkog fakulteta navedena je kao redovna profesorica na užoj naučnoj oblasti "Fizikalna hemija i elektrohemija".<ref name="osoblje">{{cite web |title=Akademsko osoblje |url=https://tf.untz.ba/akademsko-osoblje/ |website=Tehnološki fakultet Univerziteta u Tuzli |date=24. 4. 2025 |access-date=21. 5. 2026}}</ref> Na Fakultetu inženjerstva i prirodnih nauka Univerziteta u Zenici navedena je među spoljnim saradnicima kao redovna profesorica.<ref name="unze">{{cite web |title=Spoljni saradnici |url=https://www.fipn.unze.ba/spoljni-saradnici/ |website=Fakultet inženjerstva i prirodnih nauka Univerziteta u Zenici |access-date=21. 5. 2026}}</ref> == Naučni rad == Odobašićina istraživanja usmjerena su na fizikalnohemijsku analizu voda, specijaciju tragova [[Teški metal|teških metala]] i razvoj adsorbenata za uklanjanje metalnih iona iz vodenih rastvora.<ref name="ecris">{{cite web |title=PhD Amra Odobašić |url=https://cris.cobiss.net/ecris/bh/en/researcher/4923 |website=E-CRIS.BH |access-date=21. 5. 2026}}</ref> Sa saradnicama [[Indira Šestan]] i [[Sabina Begić]] autorica je poglavlja "Biosensors for Determination of Heavy Metals in Waters" u knjizi ''Environmental Biosensors'', u kojem se obrađuje primjena biosenzora za detekciju teških metala u vodama.<ref name="intech">{{cite web |last=Odobašić |first=Amra |last2=Šestan |first2=Indira |last3=Begić |first3=Sabina |title=Biosensors for Determination of Heavy Metals in Waters |url=https://www.intechopen.com/chapters/66031 |website=IntechOpen |date=2019 |doi=10.5772/intechopen.84139 |access-date=21. 5. 2026}}</ref> Ispitivala je mogućnost upotrebe modificiranih i nemodificiranih košpica [[Šljiva|šljive]] kao biosorbenata za uklanjanje [[Ion|iona]] [[Olovo|olova]] iz [[Voda|vodenog]] rastvora.<ref name="plum">{{cite journal |last=Odobašić |first=Amra |last2=Ahmetović |first2=Melisa |last3=Šestan |first3=Indira |last4=Salihović |first4=Edmira |last5=Karić |first5=Amna |title=Plum pits as natural sorbent for removal of lead ions |journal=Technologica Acta |volume=14 |issue=1 |pages=33–37 |year=2021 |doi=10.5281/zenodo.5520666 |url=https://hrcak.srce.hr/en/file/381889 |access-date=21. 5. 2026}}</ref> == Urednički i nastavni rad == Od 2011. do 2016. bila je glavna i odgovorna urednica časopisa ''Technologica Acta'' Tehnološkog fakulteta Univerziteta u Tuzli. Učestvovala je i u uredništvu časopisa ''Hranom do zdravlja'', koji izdaju Farmaceutski fakultet Univerziteta u Tuzli i Prehrambeno-tehnološki fakultet Sveučilišta Josipa Jurja Strossmayera u [[Osijek|Osijeku]].<ref name="cv"/> Obavljala je i funkciju voditeljice trećeg ciklusa studija na Tehnološkom fakultetu.<ref name="treci">{{cite web |title=Tehnološki fakultet se prilagođava potrebama tržišta |url=https://untz.ba/blog/tehnoloski-fakultet-se-prilagodava-potrebama-trzista-2025-26-video/ |website=Univerzitet u Tuzli |access-date=21. 5. 2026}}</ref> == Bibliografija == * ''Eksperimentalna elektrohemija'', Tuzla, 2009. * ''Zbirka zadataka fizikalne hemije i elektrohemije'', Tuzla, 2013. * ''Eksperimentalna fizikalna hemija sa teoretskim osnovama'', Tuzla, 2014. * ''Fizikalna hemija'', Tuzla, 2016. * ''Kinetika i mehanizmi fizikalno-hemijskih procesa'', Tuzla, 2023.<ref name="cv"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Odobašić, Amra}} [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1967.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački hemičari]] [[Kategorija:Biografije, Tuzla]] 7ukmkty8hdyicwi6gvzraanhmvkllv4 Razgovor:Amra Odobašić 1 534849 3848350 2026-05-21T15:08:08Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3848350 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} fci8p87e6q3j6y6ghnr470z98om38r9 3848351 3848350 2026-05-21T15:08:41Z Mhare 481 3848351 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = žene | tema2 = nauka | tema3 = | država = Bosna i Hercegovina | država2 = | država3 = }} pk66dfcj2i93d4lw8mms8xma9j2m2i1 Dijabetes tipa 2 0 534850 3848352 2026-05-21T15:15:13Z Genetičar 181151 Nova stranica: {Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | image_size = 200px | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org... 3848352 wikitext text/x-wiki {Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | image_size = 200px | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = [[Dijabetes odrasle dobi]]<br /> [[insulin-neovisni dijabetes]] | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]]<ref name= NIH2014Diag/> | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob<ref name= NIH2014Cause/> | trajanje = Dugoročno<ref name= NIH2014Cause/> | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]]<ref name=Will2011/> | frekvencija = 392 miliona pregledanih(2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011/><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref name=Vij2010/><ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/>ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536...41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009. godini, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010. godine.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. godine skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. godine skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO...993471X }}</ref> Pregled iz 2019. godine pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. godine pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017. godine.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. godine pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015. godine, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="Ann2016" /><ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. godine otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. godine otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. godine nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina| acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021. godini,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. godine procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. godine.<ref name=Epi2006/> Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope gojaznosti.<ref name=Epi2006/> Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. godine su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih<ref name=Rip2011/> u egipatskom rukopisu iz oko 1500. godine p.n.e., u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922. godine.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. godini razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. godine naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021. godine, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija: Vrste dijabetesa]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija: Medicinska stanja povezana s gojaznošću]] btqq2o7pwgn1hh79e3fe0ncr9y0le8q 3848354 3848352 2026-05-21T15:22:14Z Genetičar 181151 3848354 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = [[Dijabetes odrasle dobi]]<br /> [[insulin-neovisni dijabetes]] | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]]<ref name= NIH2014Diag/> | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob<ref name= NIH2014Cause/> | trajanje = Dugoročno<ref name= NIH2014Cause/> | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]]<ref name=Will2011/> | frekvencija = 392 miliona pregledanih(2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011/><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref name=Vij2010/><ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/>ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536...41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009. godini, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010. godine.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. godine skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. godine skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO...993471X }}</ref> Pregled iz 2019. godine pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. godine pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017. godine.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. godine pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015. godine, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="Ann2016" /><ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. godine otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. godine otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. godine nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina| acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021. godini,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. godine procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. godine.<ref name=Epi2006/> Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope gojaznosti.<ref name=Epi2006/> Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. godine su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih<ref name=Rip2011/> u egipatskom rukopisu iz oko 1500. godine p.n.e., u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922. godine.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. godini razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. godine naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021. godine, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] 6i9yn14omlwc7yiujubmjx388wwcgsn 3848358 3848354 2026-05-21T15:26:23Z Genetičar 181151 3848358 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = [[Dijabetes tip 2]], <br>dijabetes odrasle dobi]]<br /> insulin-neovisni dijabetes]] | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]]<ref name= NIH2014Diag/> | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob<ref name= NIH2014Cause/> | trajanje = Dugoročno<ref name= NIH2014Cause/> | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]]<ref name=Will2011/> | frekvencija = 392 miliona pregledanih(2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011/><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref name=Vij2010/><ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/>ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536...41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009. godini, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010. godine.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. godine skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. godine skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO...993471X }}</ref> Pregled iz 2019. godine pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. godine pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017. godine.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. godine pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015. godine, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="Ann2016" /><ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. godine otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. godine otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. godine nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina| acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021. godini,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. godine procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. godine.<ref name=Epi2006/> Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope gojaznosti.<ref name=Epi2006/> Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. godine su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih<ref name=Rip2011/> u egipatskom rukopisu iz oko 1500. godine p.n.e., u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922. godine.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. godini razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. godine naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021. godine, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] fhyh1pj5bp12404beh60jtbhyhky61m 3848360 3848358 2026-05-21T15:27:27Z Genetičar 181151 3848360 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi]]<br /> insulin-neovisni dijabetes]] | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]]<ref name= NIH2014Diag/> | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob<ref name= NIH2014Cause/> | trajanje = Dugoročno<ref name= NIH2014Cause/> | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]]<ref name=Will2011/> | frekvencija = 392 miliona pregledanih(2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011/><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref name=Vij2010/><ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/>ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536...41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009. godini, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010. godine.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. godine skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. godine skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO...993471X }}</ref> Pregled iz 2019. godine pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. godine pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017. godine.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. godine pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015. godine, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="Ann2016" /><ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. godine otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. godine otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. godine nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina| acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021. godini,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. godine procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. godine.<ref name=Epi2006/> Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope gojaznosti.<ref name=Epi2006/> Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. godine su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih<ref name=Rip2011/> u egipatskom rukopisu iz oko 1500. godine p.n.e., u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922. godine.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. godini razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. godine naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021. godine, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] e3v372z18o3k0bwrg69chrttacdm3ch 3848361 3848360 2026-05-21T15:30:10Z Genetičar 181151 3848361 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi]]<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]]<ref name= NIH2014Diag/> | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob<ref name= NIH2014Cause/> | trajanje = Dugoročno<ref name= NIH2014Cause/> | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]]<ref name=Will2011/> | frekvencija = 392 miliona pregledanih(2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011/><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref name=Vij2010/><ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/>ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536...41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009. godini, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010. godine.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. godine skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. godine skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO...993471X }}</ref> Pregled iz 2019. godine pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. godine pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017. godine.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. godine pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015. godine, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="Ann2016" /><ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. godine otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. godine otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. godine nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina| acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021. godini,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. godine procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. godine.<ref name=Epi2006/> Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope gojaznosti.<ref name=Epi2006/> Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. godine su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih<ref name=Rip2011/> u egipatskom rukopisu iz oko 1500. godine p.n.e., u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922. godine.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. godini razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. godine naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021. godine, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] sf3iycc0501unxzx6u7xeyihh8hknt8 3848364 3848361 2026-05-21T15:33:49Z Genetičar 181151 /* Način života */ 3848364 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi]]<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]]<ref name= NIH2014Diag/> | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob<ref name= NIH2014Cause/> | trajanje = Dugoročno<ref name= NIH2014Cause/> | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]]<ref name=Will2011/> | frekvencija = 392 miliona pregledanih(2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011/><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref name=Vij2010/><ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/>ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536...41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009. godini, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010. godine.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. godine skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. godine skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO...993471X }}</ref> Pregled iz 2019. godine pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. godine pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017. godine.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. godine pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015. godine, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="Ann2016" /><ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. godine otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. godine otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. godine nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina| acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021. godini,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. godine procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. godine.<ref name=Epi2006/> Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope gojaznosti.<ref name=Epi2006/> Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. godine su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih<ref name=Rip2011/> u egipatskom rukopisu iz oko 1500. godine p.n.e., u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922. godine.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. godini razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. godine naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021. godine, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] rnzcbr1qe70c4jbt8g9vai8ogs0wuot 3848365 3848364 2026-05-21T15:35:49Z Genetičar 181151 /* Ostalo */ 3848365 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi]]<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]]<ref name= NIH2014Diag/> | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob<ref name= NIH2014Cause/> | trajanje = Dugoročno<ref name= NIH2014Cause/> | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]]<ref name=Will2011/> | frekvencija = 392 miliona pregledanih(2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011/><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref name=Vij2010/><ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/>ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536...41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009. godini, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010. godine.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. godine skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. godine skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO...993471X }}</ref> Pregled iz 2019. godine pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. godine pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017. godine.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. godine pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015. godine, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="Ann2016" /><ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. godine otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. godine otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. godine nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina|acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021. godini,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. godine procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. godine.<ref name=Epi2006/> Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope gojaznosti.<ref name=Epi2006/> Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. godine su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih<ref name=Rip2011/> u egipatskom rukopisu iz oko 1500. godine p.n.e., u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922. godine.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. godini razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. godine naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021. godine, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] gai398orwb2porlk6scda12p0y9j1em 3848366 3848365 2026-05-21T15:37:22Z Genetičar 181151 3848366 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi]]<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]] | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob | trajanje = Dugoročno | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]] | frekvencija = 392 miliona pregledanih (2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011/><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref name=Vij2010/><ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/>ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536...41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009. godini, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010. godine.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. godine skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. godine skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO...993471X }}</ref> Pregled iz 2019. godine pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. godine pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017. godine.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. godine pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015. godine, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="Ann2016" /><ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. godine otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. godine otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. godine nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina|acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021. godini,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. godine procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. godine.<ref name=Epi2006/> Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope gojaznosti.<ref name=Epi2006/> Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. godine su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih<ref name=Rip2011/> u egipatskom rukopisu iz oko 1500. godine p.n.e., u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922. godine.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. godini razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. godine naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021. godine, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] d8e4vljwsea0ojqqk9gnueejdq3akvm 3848368 3848366 2026-05-21T15:40:25Z Genetičar 181151 /* Prevencija */ 3848368 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi]]<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]] | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob | trajanje = Dugoročno | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]] | frekvencija = 392 miliona pregledanih (2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011/><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref name=Vij2010/><ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/>ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536...41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009. godini, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010. godine.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. godine skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. godine skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO...993471X }}</ref> Pregled iz 2019. godine pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. godine pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017. godine.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze]] poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. godine pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015. godine, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="Ann2016" /><ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. godine otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. godine otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. godine nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina|acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021. godini,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. godine procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. godine.<ref name=Epi2006/> Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope gojaznosti.<ref name=Epi2006/> Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. godine su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih<ref name=Rip2011/> u egipatskom rukopisu iz oko 1500. godine p.n.e., u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922. godine.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. godini razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. godine naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021. godine, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] tki4fzj81kcz6tek8y0pp98oksi818r 3848369 3848368 2026-05-21T15:43:07Z Genetičar 181151 /* Komplikacije */ 3848369 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi]]<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]] | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob | trajanje = Dugoročno | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]] | frekvencija = 392 miliona pregledanih (2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011/><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/>ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536...41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009. godini, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010. godine.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. godine skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. godine skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO...993471X }}</ref> Pregled iz 2019. godine pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. godine pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017. godine.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze]] poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. godine pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015. godine, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="Ann2016" /><ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. godine otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. godine otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. godine nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina|acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021. godini,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. godine procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. godine.<ref name=Epi2006/> Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope gojaznosti.<ref name=Epi2006/> Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. godine su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih<ref name=Rip2011/> u egipatskom rukopisu iz oko 1500. godine p.n.e., u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922. godine.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. godini razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. godine naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021. godine, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] 5gzyui6uaecmgzh95s6uxamjilbk8r3 3848370 3848369 2026-05-21T15:52:44Z Genetičar 181151 3848370 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]] | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob | trajanje = Dugoročno | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]] | frekvencija = 392 miliona pregledanih (2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011/><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/>ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536...41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009. godini, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010. godine.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. godine skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. godine skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO...993471X }}</ref> Pregled iz 2019. godine pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. godine pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017. godine.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze]] poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. godine pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015. godine, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="Ann2016" /><ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. godine otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. godine otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. godine nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina|acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021. godini,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. godine procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. godine.<ref name=Epi2006/> Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope gojaznosti.<ref name=Epi2006/> Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. godine su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih<ref name=Rip2011/> u egipatskom rukopisu iz oko 1500. godine p.n.e., u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922. godine.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. godini razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. godine naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021. godine, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] 0of2mgq1yf1rqlta50qpjvzp2a5fmzx 3848371 3848370 2026-05-21T15:54:41Z Genetičar 181151 /* Komplikacije */ 3848371 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]] | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob | trajanje = Dugoročno | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]] | frekvencija = 392 miliona pregledanih (2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011>"Causes of Diabetes". niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. June 2014. Archived from the original on 2 February 2016. Retrieved 10 February 2016.</ref><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/>ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536...41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009. godini, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010. godine.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. godine skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. godine skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO...993471X }}</ref> Pregled iz 2019. godine pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. godine pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017. godine.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze]] poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. godine pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015. godine, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="Ann2016" /><ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. godine otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. godine otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. godine nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina|acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021. godini,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. godine procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. godine.<ref name=Epi2006/> Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope gojaznosti.<ref name=Epi2006/> Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. godine su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih<ref name=Rip2011/> u egipatskom rukopisu iz oko 1500. godine p.n.e., u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922. godine.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. godini razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. godine naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021. godine, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] 9u3hhwnf2zlprzt469rmaljjscs5c5m 3848374 3848371 2026-05-21T16:07:14Z Genetičar 181151 /* Kontrola šećera u krvi */ 3848374 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]] | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob | trajanje = Dugoročno | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]] | frekvencija = 392 miliona pregledanih (2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011>"Causes of Diabetes". niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. June 2014. Archived from the original on 2 February 2016. Retrieved 10 February 2016.</ref><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/>ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536...41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009. godini, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010. godine.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. godine skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. godine skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO...993471X }}</ref> Pregled iz 2019. godine pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. godine pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017. godine.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze]] poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. godine pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015. godine, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. godine otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. godine otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. godine nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina|acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021. godini,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. godine procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. godine.<ref name=Epi2006/> Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope gojaznosti.<ref name=Epi2006/> Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. godine su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih<ref name=Rip2011/> u egipatskom rukopisu iz oko 1500. godine p.n.e., u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922. godine.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. godini razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. godine naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021. godine, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] kj8mf7ry6c6fo6kw205068d5yjbdno3 3848375 3848374 2026-05-21T16:09:28Z Genetičar 181151 /* Epidemiologija */ 3848375 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]] | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob | trajanje = Dugoročno | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]] | frekvencija = 392 miliona pregledanih (2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011>"Causes of Diabetes". niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. June 2014. Archived from the original on 2 February 2016. Retrieved 10 February 2016.</ref><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/>ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536...41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009. godini, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010. godine.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. godine skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. godine skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO...993471X }}</ref> Pregled iz 2019. godine pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. godine pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017. godine.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze]] poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. godine pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015. godine, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. godine otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. godine otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. godine nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina|acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021. godini,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. godine procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. godine. Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope [[gojaznost]]i. Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. godine su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih<ref name=Rip2011/> u egipatskom rukopisu iz oko 1500. godine p.n.e., u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922. godine.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. godini razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. godine naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021. godine, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] l9uwgrc1d227zhytd1j0tthajv1l9e3 3848378 3848375 2026-05-21T16:11:19Z Genetičar 181151 /* Historija */ 3848378 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]] | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob | trajanje = Dugoročno | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]] | frekvencija = 392 miliona pregledanih (2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011>"Causes of Diabetes". niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. June 2014. Archived from the original on 2 February 2016. Retrieved 10 February 2016.</ref><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/>ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536...41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009. godini, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010. godine.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. godine skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. godine skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO...993471X }}</ref> Pregled iz 2019. godine pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. godine pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017. godine.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze]] poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. godine pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015. godine, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. godine otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. godine otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. godine nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina|acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021. godini,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. godine procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. godine. Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope [[gojaznost]]i. Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. godine su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih u [[egipat]]skom rukopisu iz oko 1500. godine p.n.e., u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922. godine.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. godini razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. godine naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021. godine, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] hb68d78s8ndyppgmnwvhzsax4hrvq44 Dijabetes odrasle dobi 0 534851 3848355 2026-05-21T15:23:38Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Dijabetes tipa 2]] 3848355 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Dijabetes tipa 2]] 2uu372x54wtqbclmpz3bmxr3o7d0mto Dijabetes tip 2 0 534853 3848359 2026-05-21T15:26:52Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Dijabetes tipa 2]] 3848359 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Dijabetes tipa 2]] 2uu372x54wtqbclmpz3bmxr3o7d0mto Prekomjerno mokrenje 0 534854 3848362 2026-05-21T15:31:57Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Poliurija]] 3848362 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Poliurija]] sir0e6gezumyode87ukh4wg0jo8vnso Razgovor:Dijabetes tipa 2 1 534855 3848379 2026-05-21T16:14:00Z Genetičar 181151 /* Povezivanje */ novi odlomak 3848379 wikitext text/x-wiki == Povezivanje == Zbog nečeg - povezivanje onemogućeno! [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 18:14, 21 maj 2026 (CEST) 3uycezgwsxmwuq6zm5zblyydonvu3cq 3848501 3848379 2026-05-22T09:05:45Z KWiki 9400 /* Povezivanje */ odgovor 3848501 wikitext text/x-wiki == Povezivanje == Zbog nečeg - povezivanje onemogućeno! [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 18:14, 21 maj 2026 (CEST) :Opet Vi s onemogućavanjem. Kako ako niste blokirani, a niste? A uradi se za 10-15 sekundi, inače. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 11:05, 22 maj 2026 (CEST) ccw4y9cr2c13n7nhl0ntkdgwnajykdn Razgovor:Dekapitacija 1 534856 3848380 2026-05-21T16:15:19Z Genetičar 181151 /* Povezivanje */ novi odlomak 3848380 wikitext text/x-wiki == Povezivanje == Zbog nečega - povezivanje onemogućeno! [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 18:15, 21 maj 2026 (CEST) d19qsyg8c475tpao3syrnibzu4crpbo Kategorija:Ukidanja u 1993. 14 534857 3848459 2026-05-22T06:18:11Z Panasko 146730 Nova stranica: {{osnivanjekat|199|3|1989|2000}} 3848459 wikitext text/x-wiki {{osnivanjekat|199|3|1989|2000}} 5qkmlcdhihp9py7wzz5pchw3fz0ji6g 3848460 3848459 2026-05-22T06:18:49Z Panasko 146730 3848460 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Ukidanja u 1990-ima|1993.]] [[Kategorija:1993.|Ukidanja]] [[Kategorija:Ukidanja po godinama|1993.]] nnndjco7kuw6txcxaifqp4truqsuwzt Kategorija:Ukidanja u 1996. 14 534858 3848463 2026-05-22T06:21:05Z Panasko 146730 Nova stranica: [[Kategorija:Ukidanja u 1990-ima|1996.]] [[Kategorija:1996.|Ukidanja]] [[Kategorija:Ukidanja po godinama|1996.]] 3848463 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Ukidanja u 1990-ima|1996.]] [[Kategorija:1996.|Ukidanja]] [[Kategorija:Ukidanja po godinama|1996.]] e90a7ilfkes9exkihiaqjdv9323khi7 Kategorija:Ukidanja u 2011. 14 534859 3848465 2026-05-22T06:22:58Z Panasko 146730 Nova stranica: [[Kategorija:Ukidanja u 2010-ima|2011.]] [[Kategorija:2011.|Ukidanja]] [[Kategorija:Ukidanja po godinama|2011.]] 3848465 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Ukidanja u 2010-ima|2011.]] [[Kategorija:2011.|Ukidanja]] [[Kategorija:Ukidanja po godinama|2011.]] kvhml3u26don1zrhjaqc5qu8onvtaq0 Kategorija:Ukidanja u 2015. 14 534860 3848466 2026-05-22T06:23:45Z Panasko 146730 Nova stranica: [[Kategorija:Ukidanja u 2010-ima|2015.]] [[Kategorija:2015.|Ukidanja]] [[Kategorija:Ukidanja po godinama|2015.]] 3848466 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Ukidanja u 2010-ima|2015.]] [[Kategorija:2015.|Ukidanja]] [[Kategorija:Ukidanja po godinama|2015.]] m72hfbh32z5d48r44bg8s46hk15oqpd Kategorija:Sporazumi po decenijama 14 534861 3848468 2026-05-22T06:32:20Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Commonscat|Treaties by decade}} [[Kategorija:Sporazumi po datumu|po decenijama]] [[Kategorija:Pravo po decenijama|Sporazumi]] [[Kategorija:Politika po decenijama|Sporazumi]] 3848468 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Treaties by decade}} [[Kategorija:Sporazumi po datumu|po decenijama]] [[Kategorija:Pravo po decenijama|Sporazumi]] [[Kategorija:Politika po decenijama|Sporazumi]] 5oahtq2o0nkabyqrcg2c8mrfcn6fj8z Kategorija:Dobitnici Medalje "Holmenkollen" 14 534862 3848469 2026-05-22T06:37:29Z Panasko 146730 Nova stranica: [[Kategorija:Dobitnici sportskih nagrada|Holmenkollen]] [[Kategorija:Nordijski skijaši|Dobitnici Medalje "Holmenkollen"]] [[Kategorija:Holmenkollen|Dobitnici]] 3848469 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Dobitnici sportskih nagrada|Holmenkollen]] [[Kategorija:Nordijski skijaši|Dobitnici Medalje "Holmenkollen"]] [[Kategorija:Holmenkollen|Dobitnici]] 8zllxp837agoelwtx9o7vg68udvywao Razgovor s korisnikom:ArsiMaster 3 534863 3848499 2026-05-22T08:47:01Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Dobrodošlica}} 3848499 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} gyjoyp37v3u06w731wtwzjdah9c91ny Kategorija:Prirodna historija Norveške 14 534865 3848537 2026-05-22T10:37:01Z KWiki 9400 Nova stranica: [[Kategorija:Prirodna historija Evrope|Norveška]] [[Kategorija:Prirodna historija po državama|Norveška]] [[Kategorija:Okoliš Norveške|Prirodna historija]] 3848537 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Prirodna historija Evrope|Norveška]] [[Kategorija:Prirodna historija po državama|Norveška]] [[Kategorija:Okoliš Norveške|Prirodna historija]] 81632s166bt0ahaey8x3f4jdupgykdm